Binûn

Fâtır Suresi Tefsiri [ki Mekkîdir] — 2. Sayfa

Kaynak: Teysîru'l-Kerîmi'r-Rahmân (Sa'dî Tefsiri) · Abdurrahman es-Sa'dî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

والعدن "الإقامة" فجنات عدن أي: جنات إقامة، أضافها للإقامة، لأن الإقامة والخلود وصفها ووصف أهلها.

Adn (العَدْن), “ikamet etmek” demektir. Adn cennetleri de ikamet cennetleri demektir; ikamete izafe edilmiştir, çünkü ikamet ve ebedilik o cennetin ve ehlinin vasfıdır.

{يُحَلَّوْنَ فِيهَا مِنْ أَسَاوِرَ مِنْ ذَهَبٍ} وهو الحلي الذي يجعل في اليدين، على ما يحبون، ويرون أنه أحسن من غيره، الرجال والنساء في الحلية في الجنة سواء.

{يُحَلَّوْنَ فِيهَا مِنْ أَسَاوِرَ مِنْ ذَهَبٍ} “Orada altın bileziklerle süslenirler.” Bu, sevdikleri ve diğerlerinden daha güzel gördükleri şekilde ellere takılan ziynettir. Cennette ziynet konusunda erkekler ile kadınlar eşittir.

{و} يحلون فيها {لُؤْلُؤًا} ينظم في ثيابهم وأجسادهم. {وَلِبَاسُهُمْ فِيهَا حَرِيرٌ} من سندس، ومن إستبرق أخضر.

Ve orada elbiselerine ve bedenlerine dizilen {لُؤْلُؤًا} “incilerle” süslenirler. {وَلِبَاسُهُمْ فِيهَا حَرِيرٌ} “Oradaki elbiseleri de ipektir”; ince ipekten (sündüs) ve parlak yeşil kalın ipektendir (istebrak).

{و} لما تم نعيمهم، وكملت لذتهم {قَالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ} وهذا يشمل كل حزن، فلا حزن يعرض لهم بسبب نقص في جمالهم، ولا في طعامهم وشرابهم، ولا في لذاتهم ولا في أجسادهم، ولا في دوام لبثهم، فهم في نعيم ما يرون عليه مزيدا، وهو في تزايد أبد الآباد.

Nimetleri tamamlanıp lezzetleri kemale erince: {قَالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ} “Ve derler ki: Bizden hüznü gideren Allah'a hamdolsun!” Bu, her türlü hüznü kapsar: Onlara ne güzelliklerindeki, ne yiyecek ve içeceklerindeki, ne lezzetlerindeki, ne bedenlerindeki, ne de orada ebedî kalışlarındaki bir eksiklik sebebiyle hiçbir hüzün arız olmaz. Onlar üzerinde hiçbir fazlalık tasavvur edilemeyen bir nimet içindedirler ve bu nimet ebediyen artmaya devam eder.

{إِنَّ رَبَّنَا لَغَفُورٌ} حيث غفر لنا الزلات {شَكُورٌ} حيث قبل منا الحسنات وضاعفها، وأعطانا من فضله ما لم تبلغه أعمالنا ولا أمانينا، فبمغفرته نجوا من كل مكروه ومرهوب، وبشكره وفضله حصل لهم كل مرغوب محبوب.

{إِنَّ رَبَّنَا لَغَفُورٌ} Hatalarımızı bağışlaması cihetiyle “şüphesiz Rabbimiz çok bağışlayandır”; iyiliklerimizi kabul edip kat kat artırması, amellerimizin ve hayallerimizin ulaşamayacağı şeyleri lütfundan bize vermesi cihetiyle de {شَكُورٌ} “şükrün karşılığını bol bol verendir.” O'nun mağfiretiyle her türlü hoşlanılmayan ve korkulan şeyden kurtulmuşlar; şükrü ve lütfuyla da her türlü arzulanan ve sevilen nimete nail olmuşlardır.

{الَّذِي أَحَلَّنَا} أي: أنزلنا نزول حلول واستقرار، لا نزول معبر واعتبار. {دَارَ الْمُقَامَةِ} أي: الدار التي تدوم فيها الإقامة، والدار التي يرغب في المقام فيها، لكثرة خيراتها، وتوالي مسراتها، وزوال كدوراتها، وذلك الإحلال {مِنْ فَضْلِهِ} علينا وكرمه، لا بأعمالنا، فلولا فضله، لما وصلنا إلى ما وصلنا إليه.

{الَّذِي أَحَلَّنَا} “Bizi yerleştirdi”; yani bir geçiş veya ibret konaklaması olarak değil, temelli yerleşme ve karar kılma konaklamasıyla indirdi: {دَارَ الْمُقَامَةِ} “ebedî kalınacak yurda.” Yani ikametin daimi olduğu, hayırlarının çokluğu, sevinçlerinin birbirini takip etmesi ve kederlerinin yokluğu sebebiyle içinde kalınması arzulanan yurda yerleştirdi. Bu yerleştirme amellerimizle değil, {مِنْ فَضْلِهِ} “Kendi lütfundan” ve keremindendir; zira O'nun lütfu olmasaydı ulaştığımız bu makama ulaşamazdık.

{لا يَمَسُّنَا فِيهَا نَصَبٌ وَلا يَمَسُّنَا فِيهَا لُغُوبٌ} أي: لا تعب في الأبدان ولا في القلب والقوى، ولا في كثرة التمتع، وهذا يدل على أن الله تعالى يجعل أبدانهم في نشأة كاملة، ويهيئ لهم من أسباب الراحة على الدوام، ما يكونون بهذه الصفة، بحيث لا يمسهم نصب ولا لغوب، ولا هم ولا حزن.

{لا يَمَسُّنَا فِيهَا نَصَبٌ وَلا يَمَسُّنَا فِيهَا لُغُوبٌ} “Orada bize ne bir yorgunluk dokunur ne de bir bıkkınlık ve usanç dokunur.” Yani ne bedenlerde ne kalpte ve kuvvetlerde ne de nimetlerden çokça faydalanmakta hiçbir yorgunluk ve usanç olmaz. Bu gösterir ki Allah Teâlâ onların bedenlerini kâmil bir yaratılışla yaratır ve kendilerine hiçbir yorgunluk, bıkkınlık, keder ve hüzün dokunmayacak şekilde daimi rahatlık sebeplerini hazırlar.

ويدل على أنهم لا ينامون في الجنة، لأن النوم فائدته زوال التعب، وحصول الراحة به، وأهل الجنة بخلاف ذلك، ولأنه موت أصغر، وأهل الجنة لا يموتون، جعلنا الله منهم، بمنه وكرمه.

Ayrıca bu durum onların cennette uyumadıklarına da delalet eder; çünkü uykunun faydası yorgunluğun gitmesi ve onunla rahatlığın elde edilmesidir; cennet ehli ise bundan müstağnidir. Bir de uyku küçük ölümdür, cennet ehli ise ölmezler. Allah lütuf ve keremiyle bizi de onlardan eylesin!

{٣٦ - ٣٧} {وَالَّذِينَ كَفَرُوا لَهُمْ نَارُ جَهَنَّمَ لا يُقْضَى عَلَيْهِمْ فَيَمُوتُوا وَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ مِنْ عَذَابِهَا كَذَلِكَ نَجْزِي كُلَّ كَفُورٍ * وَهُمْ يَصْطَرِخُونَ فِيهَا رَبَّنَا أَخْرِجْنَا نَعْمَلْ صَالِحًا غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ وَجَاءَكُمُ النَّذِيرُ فَذُوقُوا فَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ} .

{٣٦ - ٣٧} {وَالَّذِينَ كَفَرُوا لَهُمْ نَارُ جَهَنَّمَ لا يُقْضَى عَلَيْهِمْ فَيَمُوتُوا وَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ مِنْ عَذَابِهَا كَذَلِكَ نَجْزِي كُلَّ كَفُورٍ * وَهُمْ يَصْطَرِخُونَ فِيهَا رَبَّنَا أَخْرِجْنَا نَعْمَلْ صَالِحًا غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ وَجَاءَكُمُ النَّذِيرُ فَذُوقُوا فَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ} “(36-37) İnkâr edenlere gelince, onlar için cehennem ateşi vardır. Haklarında ölüm kararı verilmez ki ölsünler; onun azabından bir kısmı da kendilerinden hafifletilmez. İşte her nankörü böyle cezalandırırız. Onlar orada: “Rabbimiz! Bizi çıkar da daha önce yaptıklarımızdan farklı olarak salih amel işleyelim!” diye feryat ederler. [Allah şöyle buyurur]: “Öğüt alacak kimsenin öğüt alabileceği bir süre kadar sizi yaşatmadık mı? Size uyarıcı da gelmişti. Öyleyse tadın [azabı]! Zalimler için hiçbir yardımcı yoktur.””

لما ذكر تعالى حال أهل الجنة ونعيمهم، ذكر حال أهل النار وعذابهم فقال: {وَالَّذِينَ كَفَرُوا} أي: جحدوا ما جاءتهم به رسلهم من الآيات، وأنكروا لقاء ربهم.

Allah Teâlâ cennet ehlinin halini ve nimetlerini zikredince, cehennem ehlinin halini ve azaplarını zikrederek şöyle buyurdu: {وَالَّذِينَ كَفَرُوا} Yani elçilerinin getirdiği ayetleri inkâr edenler ve Rablerine kavuşmayı yalanlayanlar;

{لَهُمْ نَارُ جَهَنَّمَ} يعذبون فيها أشد العذاب، وأبلغ العقاب. {لا يُقْضَى عَلَيْهِمْ} بالموت {فَيَمُوتُوا} فيستريحوا، {وَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ مِنْ عَذَابِهَا} فشدة العذاب وعظمه، مستمر عليهم في جميع الآنات واللحظات.

{لَهُمْ نَارُ جَهَنَّمَ} “Onlar için cehennem ateşi vardır”; orada azabın en şiddetlisi ve cezanın en büyüğü ile azap görürler. Rahatlayabilsinler diye {لا يُقْضَى عَلَيْهِمْ فَيَمُوتُوا} “haklarında ölüm kararı verilmez ki ölsünler;” {وَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ مِنْ عَذَابِهَا} “onun azabından bir kısmı da kendilerinden hafifletilmez.” Azabın şiddeti ve büyüklüğü bütün anlarda ve lahzalarda üzerlerinde kesintisiz devam eder.

{كَذَلِكَ نَجْزِي كُلَّ كَفُورٍ وَهُمْ يَصْطَرِخُونَ فِيهَا} أي: يصرخون ويتصايحون ويستغيثون ويقولون: {رَبَّنَا أَخْرِجْنَا نَعْمَلْ صَالِحًا غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ} فاعترفوا بذنبهم، وعرفوا أن الله عدل فيهم، ولكن سألوا الرجعة في غير وقتها، فيقال لهم: {أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَا} أي: دهرا وعمرا {يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ} أي: يتمكن فيه من أراد التذكر من العمل، متعناكم في الدنيا، وأدررنا عليكم الأرزاق، وقيضنا لكم أسباب الراحة، ومددنا لكم في العمر، وتابعنا عليكم الآيات، وأوصلنا إليكم النذر، وابتليناكم بالسراء والضراء، لتنيبوا إلينا وترجعوا إلينا، فلم ينجع فيكم إنذار، ولم تفد فيكم موعظة، وأخرنا عنكم العقوبة، حتى إذا انقضت آجالكم، وتمت أعماركم، ورحلتم عن دار الإمكان، بأشر الحالات، ووصلتم إلى هذه الدار دار الجزاء على الأعمال، سألتم الرجعة؟ هيهات هيهات، فات وقت الإمكان، وغضب عليكم الرحيم الرحمن، واشتد عليكم عذاب النار، ونسيكم أهل الجنة، فامكثوا فيها خالدين مخلدين، وفي العذاب مهانين، ولهذا قال: {فَذُوقُوا فَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ} ينصرهم فيخرجهم منها، أو يخفف عنهم من عذابها.

{كَذَلِكَ نَجْزِي كُلَّ كَفُورٍ وَهُمْ يَصْطَرِخُونَ فِيهَا} “İşte biz her nankör inkârcıyı böyle cezalandırırız. Onlar orada feryat edip bağrışırlar”; yani çığlık atar, bağrışır, yardım diler ve şöyle derler: {رَبَّنَا أَخْرِجْنَا نَعْمَلْ صَالِحًا غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ} “Rabbimiz! Bizi [buradan] çıkar da [daha önce] yaptıklarımızdan başka salih ameller işleyelim.” Böylece günahlarını itiraf ettiler ve Allah'ın kendilerine adaletle muamele ettiğini anladılar; ancak vakti olmayan bir zamanda geri dönüş istediler. Bunun üzerine onlara şöyle denir: {أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَا} “Biz sizi ömürlendirmedik mi?” Yani bir zaman ve ömür; {يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ} “öğüt almak isteyen kimsenin öğüt alabileceği kadar...” Yani ibret alıp salih amel işlemek isteyen kimsenin buna imkân bulabileceği kadar [ömür vermedik mi?] Sizi dünyada faydalandırdık, üzerinize rızıkları bolca akıttık, size rahatlık sebeplerini hazırladık, ömrünüzü uzattık, ayetleri peş peşe gönderdik, size uyarıcıları ulaştırdık, bize yönelip dönesiniz diye sizi bolluk ve darlıkla sınadık. Fakat hiçbir uyarı size fayda vermedi, hiçbir vaaz ve nasihat sizde tesir bırakmadı. Cezayı sizden erteledik; nihayet ecelleriniz sona erip ömürleriniz tamamlandığında ve en kötü hallerle imkân yurdundan göç edip amellerin karşılık bulacağı bu yurda ulaştığınızda mı geri dönüş istediniz? Heyhat, heyhat! İmkân vakti kaçtı; Rahmân ve Rahîm [olan Allah] size gazap etti, ateşin azabı üzerinizde şiddetlendi, cennet ehli sizi unuttu. Artık orada ebedî ve kalıcı olarak, azap içinde de alçaltılmış vaziyette kalın! Bu sebeple şöyle buyurdu: {فَذُوقُوا فَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ} “Öyleyse tadın [azabı]! Zalimler için hiçbir yardımcı yoktur.” Onlara yardım edip oradan çıkaracak veya azabını kendilerinden hafifletecek [hiçbir yardımcı yoktur].

{٣٨} {إِنَّ اللَّهَ عَالِمُ غَيْبِ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ} .

{٣٨} {إِنَّ اللَّهَ عَالِمُ غَيْبِ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ} “(38) Şüphesiz Allah, göklerin ve yerin gaybını hakkıyla bilendir. Şüphesiz O, göğüslerin özünü hakkıyla bilendir.”

لما ذكر تعالى جزاء أهل الدارين، وذكر أعمال الفريقين، أخبر تعالى عن سعة علمه تعالى، واطلاعه على غيب السماوات والأرض، التي غابت عن أبصار الخلق وعن علمهم، وأنه عالم بالسرائر، وما تنطوي عليه الصدور من الخير والشر والزكاء وغيره، فيعطي كلا ما يستحقه، وينزل كل أحد منزلته.

Allah Teâlâ iki yurdun ehlinin ceza/mükâfatını ve her iki fırkanın amellerini zikredince; ilminin genişliğini, yaratılmışların gözlerinden ve ilminden gizli kalan göklerin ve yerin gaybına muttali olduğunu; gizli halleri ve sinelerin hayır, şer, arınmışlık ve diğer şeylerden sakladıklarını hakkıyla bildiğini haber vermektedir. Böylece herkese hak ettiğini verir ve herkesi layık olduğu mertebeye yerleştirir.

{٣٩} {هُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلائِفَ فِي الأرْضِ فَمَنْ كَفَرَ فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ وَلا يَزِيدُ الْكَافِرِينَ كُفْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِلا مَقْتًا وَلا يَزِيدُ الْكَافِرِينَ كُفْرُهُمْ إِلا خَسَارًا} .

{٣٩} {هُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلائِفَ فِي الأرْضِ فَمَنْ كَفَرَ فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ وَلا يَزِيدُ الْكَافِرِينَ كُفْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِلا مَقْتًا وَلا يَزِيدُ الْكَافِرِينَ كُفْرُهُمْ إِلا خَسَارًا} “(39) Sizi yeryüzünde halifeler kılan O'dur. Artık kim inkâr ederse, inkârı kendi aleyhinedir. Kâfirlere küfürleri, Rableri katında gazaptan başka bir şey artırmaz. Kâfirlere küfürleri, ziyandan başka bir şey artırmaz.”

يخبر تعالى عن كمال حكمته ورحمته بعباده، أنه قدر بقضائه السابق، أن يجعل بعضهم يخلف بعضا في الأرض، ويرسل لكل أمة من الأمم النذر، فينظر كيف يعملون، فمن كفر بالله وبما جاءت به رسله، فإن كفره عليه، وعليه إثمه وعقوبته، ولا يحمل عنه أحد، ولا يزداد الكافر بكفره إلا مقت ربه له وبغضه إياه، وأي: عقوبة أعظم من مقت الرب الكريم؟!

Allah Teâlâ hikmetinin ve kullarına olan rahmetinin kemalini haber vermektedir: Ezeli kazasıyla yeryüzünde bir kısmını diğerinin ardınca halefler kılmayı ve her ümmete uyarıcılar göndererek nasıl amel edeceklerini görmeyi takdir buyurmuştur. Artık kim Allah'ı ve peygamberlerinin getirdiklerini inkâr ederse, inkârı kendi aleyhinedir; günahı ve cezası ona aittir ve hiç kimse onun yükünü taşımaz. Kâfire küfrü, Rabbinin ona olan gazabından ve nefretinden başka bir şey artırmaz. Kerîm olan Rabbin gazabından daha büyük hangi ceza olabilir ki?!

{وَلا يَزِيدُ الْكَافِرِينَ كُفْرُهُمْ إِلا خَسَارًا} أي: يخسرون أنفسهم وأهليهم وأعمالهم ومنازلهم في الجنة، فالكافر لا يزال في زيادة من الشقاء والخسران، والخزي عند الله وعند خلقه والحرمان.

{وَلا يَزِيدُ الْكَافِرِينَ كُفْرُهُمْ إِلا خَسَارًا} “Kâfirlere küfürleri, ziyandan başka bir şey artırmaz.” Yani kendilerini, ailelerini, amellerini ve cennetteki konaklarını kaybederler. Kâfir; bedbahtlıkta, hüsranda, Allah ve mahlûkatı katında rezillikte ve mahrumiyette sürekli bir artış içindedir.

{٤٠} {قُلْ أَرَأَيْتُمْ شُرَكَاءَكُمُ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَرُونِي مَاذَا خَلَقُوا مِنَ الأرْضِ أَمْ لَهُمْ شِرْكٌ فِي السَّمَاوَاتِ أَمْ آتَيْنَاهُمْ كِتَابًا فَهُمْ عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْهُ بَلْ إِنْ يَعِدُ الظَّالِمُونَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا إِلا غُرُورًا} .

{٤٠} {قُلْ أَرَأَيْتُمْ شُرَكَاءَكُمُ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَرُونِي مَاذَا خَلَقُوا مِنَ الأرْضِ أَمْ لَهُمْ شِرْكٌ فِي السَّمَاوَاتِ أَمْ آتَيْنَاهُمْ كِتَابًا فَهُمْ عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْهُ بَلْ إِنْ يَعِدُ الظَّالِمُونَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا إِلا غُرُورًا} “(40) De ki: “Allah'ı bırakıp da yalvardığınız ortaklarınızı gördünüz mü? Bana gösterin bakalım, onlar yerden neyi yarattılar? Yoksa göklerde onların bir ortaklığı mı var? Yoksa onlara bir kitap verdik de onlar o kitaptan apaçık bir delil üzerinde midirler? Hayır! O zalimler birbirlerine aldatmadan başka bir şey vadetmiyorlar.””

يقول تعالى مُعجِّزًا لآلهة المشركين، ومبينا نقصها، وبطلان شركهم من جميع الوجوه.

Allah Teâlâ müşriklerin ilahlarını âciz bırakarak, onların noksanlığını ve şirklerinin her yönden batıllığını açıklayarak şöyle buyurmaktadır:

{قُلْ} يا أيها الرسول لهم: {أَرَأَيْتُمْ} أي: أخبروني عن شركائكم {الذين تدعون من دون الله} هل هم مستحقون للدعاء والعبادة، فـ {أَرُونِي مَاذَا خَلَقُوا [مِنَ الأرْضِ} هل خلقوا بحرا أم خلقوا جبالا أو خلقوا] حيوانا، أو خلقوا جمادا؟ سيقرون أن الخالق لجميع الأشياء، هو الله تعالى، أَمْ لشركائكم شِرْكٌة {فِي السَّمَاوَاتِ} في خلقها وتدبيرها؟ سيقولون: ليس لهم شركة.

Ey Resul! Onlara {قُلْ} “De ki:” {أَرَأَيْتُمْ} Yani Allah'tan başka yalvardığınız o ortaklarınız hakkında bana haber verin bakalım; onlar duaya ve ibadete layık mıdırlar?! {أَرُونِي مَاذَا خَلَقُوا مِنَ الأرْضِ} “Bana gösterin bakalım, onlar yerden neyi yarattılar?” [Bir deniz mi yarattılar, yoksa dağları mı yarattılar yahut] bir hayvan mı veya bir cansız nesne mi yarattılar? Bütün şeylerin yaratıcısının Allah Teâlâ olduğunu ikrar edeceklerdir. Yoksa ortaklarınızın göklerin yaratılışında ve idaresinde {فِي السَّمَاوَاتِ} “göklerde bir ortaklığı mı var?” “Hiçbir ortaklıkları yoktur” diyeceklerdir.

فإذا لم يخلقوا شيئا، ولم يشاركوا الخالق في خلقه، فلم عبدتموهم ودعوتموهم مع إقراركم بعجزهم؟ فانتفى الدليل العقلي على صحة عبادتهم، ودل على بطلانها.

Hiçbir şey yaratmadıklarına ve yaratmasında Yaratıcı'ya ortak olmadıklarına göre, onların âcizliğini ikrar ettiğiniz halde niçin onlara taptınız ve dua ettiniz?! Böylece onlara ibadetin sıhhatine dair aklî delil ortadan kalkmış ve batıllığı sabit olmuştur.

ثم ذكر الدليل السمعي، وأنه أيضا منتف، فلهذا قال: {أَمْ آتَيْنَاهُمْ كِتَابًا} يتكلم بما كانوا به يشركون، يأمرهم بالشرك وعبادة الأوثان. {فَهُمْ} في شركهم {عَلَى بَيِّنَةٍ} من ذلك الكتاب الذي نزل عليهم في صحة الشرك؟

Sonra naklî (sem'î) delili zikretti ve onun da mevcut olmadığını beyan ederek şöyle buyurdu: {أَمْ آتَيْنَاهُمْ كِتَابًا} “Yoksa onlara bir kitap mı verdik” ki ortak koştukları şeyleri anlatsın, onlara şirki ve putlara tapmayı emretsin; {فَهُمْ} “onlar da” şirklerinde, şirkin sıhhatine dair kendilerine indirilen o kitaptan {عَلَى بَيِّنَةٍ} “apaçık bir delil üzerinde midirler?”

ليس الأمر كذلك؟ فإنهم ما نزل عليهم كتاب قبل القرآن، ولا جاءهم نذير قبل رسول الله محمد ﷺ، ولو قدر نزول كتاب إليهم، وإرسال رسول إليهم، وزعموا أنه أمرهم بشركهم، فإنا نجزم بكذبهم، لأن الله قال: {وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ إِلا نُوحِي إِلَيْهِ أَنَّهُ لا إِلَهَ إِلا أَنَا فَاعْبُدُونِ} فالرسل والكتب، كلها متفقة على الأمر بإخلاص الدين لله تعالى، {وَمَا أُمِرُوا إِلا لِيَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ حُنَفَاءَ}

İş hiç de öyle değildir! Zira Kur'an'dan önce onlara hiçbir kitap indirilmemiş, Resûlullah Muhammed'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) önce de onlara hiçbir uyarıcı gelmemiştir. Faraza onlara bir kitap indirilmiş, bir elçi gönderilmiş olsaydı ve onların şirk koşmalarını emrettiğini iddia etselerdi bile, onların yalancı olduklarını kesinlikle bilirdik. Çünkü Allah şöyle buyurmuştur: {وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ إِلا نُوحِي إِلَيْهِ أَنَّهُ لا إِلَهَ إِلا أَنَا فَاعْبُدُونِ} “Senden önce hiçbir elçi göndermedik ki ona: “Benden başka hiçbir ilah yoktur; öyleyse bana ibadet edin” diye vahyetmiş olmayalım.” Bütün elçiler ve kitaplar, dinin yalnızca Allah Teâlâ'ya has kılınmasını emretmekte müttefiktir: {وَمَا أُمِرُوا إِلا لِيَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ حُنَفَاءَ} “Oysa onlar dini yalnızca Allah'a has kılan hanîfler olarak sadece O'na kulluk etmekle emrolunmuşlardı.”

فإن قيل: إذا كان الدليل العقلي، والنقلي قد دلا على بطلان الشرك، فما الذي حمل المشركين على الشرك، وفيهم ذوو العقول والذكاء والفطنة؟

Şayet: “Aklî ve naklî deliller şirkin batıllığına delalet ettiğine göre, içlerinde akıl, zekâ ve basiret sahipleri de bulunduğu halde müşrikleri şirke sevk eden şey nedir?” denilirse;

أجاب تعالى بقوله: {بَلْ إِنْ يَعِدُ الظَّالِمُونَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا إِلا غُرُورًا} أي: ذلك الذي مشوا عليه، ليس لهم فيه حجة، فإنما ذلك توصية بعضهم لبعض به، وتزيين بعضهم لبعض، واقتداء المتأخر بالمتقدم الضال، وأمانيّ مَنَّاها الشيطان، وزين لهم [سوء] أعمالهم، فنشأت في قلوبهم، وصارت صفة من صفاتها، فعسر زوالها، وتعسر انفصالها، فحصل ما حصل من الإقامة على الكفر والشرك الباطل المضمحل.

Allah Teâlâ şu buyruğuyla cevap vermiştir: {بَلْ إِنْ يَعِدُ الظَّالِمُونَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا إِلا غُرُورًا} “Hayır! O zalimler birbirlerine aldatmadan başka bir şey vadetmiyorlar.” Yani takip ettikleri bu yolda hiçbir hüccetleri yoktur; bu ancak birbirlerine bunu tavsiye etmeleri, birbirlerine süslü göstermeleri, sonrakilerin önceki sapıklara uyması, şeytanın verdiği kuruntular ve onlara [kötü] amellerini süslü göstermesidir. Böylece bu sapıklık kalplerinde yeşermiş, kalplerinin bir vasfı haline gelmiş; silinmesi ve ayrılması zorlaşmış; böylece küfür ve batıl şirk üzere kalış meydana gelmiştir.

{٤١} {إِنَّ اللَّهَ يُمْسِكُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضَ أَنْ تَزُولا وَلَئِنْ زَالَتَا إِنْ أَمْسَكَهُمَا مِنْ أَحَدٍ مِنْ بَعْدِهِ إِنَّهُ كَانَ حَلِيمًا غَفُورًا} .

{٤١} {إِنَّ اللَّهَ يُمْسِكُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضَ أَنْ تَزُولا وَلَئِنْ زَالَتَا إِنْ أَمْسَكَهُمَا مِنْ أَحَدٍ مِنْ بَعْدِهِ إِنَّهُ كَانَ حَلِيمًا غَفُورًا} “(41) Şüphesiz Allah, yok olup gitmesinler diye gökleri ve yeri tutmaktadır. Andolsun eğer onlar yok olup gidecek olsalar, O'ndan sonra onları tutacak hiç kimse yoktur. Şüphesiz O Halîm'dir, Gafûr'dur.”

يخبر تعالى عن كمال قدرته، وتمام رحمته، وسعة حلمه ومغفرته، وأنه تعالى يمسك السماوات والأرض عن الزوال، فإنهما لو زالتا ما أمسكهما أحد من الخلق، ولعجزت قدرهم وقواهم عنهما.

Allah Teâlâ kudretinin kemalini, rahmetinin tamamını, hilminin ve mağfiretinin genişliğini ve yok olup gitmesinler diye gökleri ve yeri Kendisinin tuttuğunu haber vermektedir. Şayet onlar yok olup gidecek olsalardı yaratılmışlardan hiç kimse onları tutamazdı; güçleri ve kuvvetleri buna yetmezdi.

ولكنه تعالى، قضى أن يكونا كما وجدا، ليحصل للخلق القرار، والنفع، والاعتبار، وليعلموا من عظيم سلطانه وقوة قدرته، ما به تمتلئ قلوبهم له إجلالا وتعظيما، ومحبة وتكريما، وليعلموا كمال حلمه ومغفرته، بإمهال المذنبين، وعدم معالجته للعاصين، مع أنه لو أمر السماء لحصبتهم، ولو أذن للأرض لابتلعتهم، ولكن وسعتهم مغفرته، وحلمه، وكرمه {إِنَّهُ كَانَ حَلِيمًا غَفُورًا}

Fakat Allah Teâlâ mahlûkat için istikrar, fayda ve ibret hâsıl olsun; saltanatının azametinden ve kudretinin gücünden kalplerini saygı, tazim, sevgi ve hürmetle dolduracak şeyleri bilsinler diye göklerin ve yerin var oldukları gibi kalmasını takdir buyurmuştur. Ayrıca günahkârlara mühlet vermesi ve isyan edenleri hemen cezalandırmamasıyla hilminin ve mağfiretinin kemalini bilsinler diye [böyle yapmıştır]. Oysa göğe emretseydi onları taş yağmuruna tutar, yere izin verseydi onları yutardı; fakat mağfireti, hilmi ve keremi onları kuşatmıştır: {إِنَّهُ كَانَ حَلِيمًا غَفُورًا} “Şüphesiz O Halîm'dir, Gafûr'dur.”

{٤٢ - ٤٣} {وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ لَئِنْ جَاءَهُمْ نَذِيرٌ لَيَكُونُنَّ أَهْدَى مِنْ إِحْدَى الأمَمِ فَلَمَّا جَاءَهُمْ نَذِيرٌ مَا زَادَهُمْ إِلا نُفُورًا * اسْتِكْبَارًا فِي الأرْضِ وَمَكْرَ السَّيِّئِ وَلا يَحِيقُ الْمَكْرُ السَّيِّئُ إِلا بِأَهْلِهِ فَهَلْ يَنْظُرُونَ إِلا سُنَّةَ الأوَّلِينَ فَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلا وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَحْوِيلا} .

{٤٢ - ٤٣} {وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ لَئِنْ جَاءَهُمْ نَذِيرٌ لَيَكُونُنَّ أَهْدَى مِنْ إِحْدَى الأمَمِ فَلَمَّا جَاءَهُمْ نَذِيرٌ مَا زَادَهُمْ إِلا نُفُورًا * اسْتِكْبَارًا فِي الأرْضِ وَمَكْرَ السَّيِّئِ وَلا يَحِيقُ الْمَكْرُ السَّيِّئُ إِلا بِأَهْلِهِ فَهَلْ يَنْظُرُونَ إِلا سُنَّةَ الأوَّلِينَ فَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلا وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَحْوِيلا} “(42-43) Eğer kendilerine bir uyarıcı gelirse, ümmetlerin herhangi birinden daha doğru yolda olacaklarına dair var güçleriyle Allah'a yemin ettiler. Fakat kendilerine bir uyarıcı gelince, bu onların haktan uzaklaşmalarını artırmaktan başka bir işe yaramadı. Yeryüzünde büyüklük taslamak ve kötü tuzaklar kurmak [için böyle yaptılar]. Oysa kötü tuzak ancak sahibinin başına geçer. Onlar öncekilerin kanunundan (sünnetullah) başkasını mı bekliyorlar? Allah'ın kanununda asla bir değişiklik bulamazsın; Allah'ın kanununda asla bir sapma da bulamazsın.”

أي وأقسم هؤلاء، الذين كذبوك يا رسول الله، قسما اجتهدوا فيه بالأيمان الغليظة. {لَئِنْ جَاءَهُمْ نَذِيرٌ لَيَكُونُنَّ أَهْدَى مِنْ إِحْدَى الأمَمِ} أي: أهدى من اليهود والنصارى [أهل الكتب] ، فلم يفوا بتلك الإقسامات والعهود.

Yani: Ey Resul! Seni yalanlayan o kimseler, var güçleriyle pekiştirilmiş yeminlerle yemin ettiler: {لَئِنْ جَاءَهُمْ نَذِيرٌ لَيَكُونُنَّ أَهْدَى مِنْ إِحْدَى الأمَمِ} “Eğer kendilerine bir uyarıcı gelirse, ümmetlerin herhangi birinden”; yani Yahudi ve Hristiyanlardan [Ehlikitaptan] “daha doğru yolda olacaklarına dair...” Fakat bu yeminlerine ve ahitlerine vefa göstermediler.

{فَلَمَّا جَاءَهُمْ نَذِيرٌ} لم يهتدوا، ولم يصيروا أهدى من إحدى الأمم، بل لم يدوموا على ضلالهم الذي كان، بل {مَا زَادَهُمْ} ذلك {إِلا نُفُورًا} وزيادة ضلال وبغي وعناد.

{فَلَمَّا جَاءَهُمْ نَذِيرٌ} “Fakat kendilerine bir uyarıcı gelince” hidayete ermediler ve o ümmetlerden daha doğru yolda da olmadılar; hatta eski sapıklıkları üzerinde bile kalmayıp bu durum {مَا زَادَهُمْ إِلا نُفُورًا} “onların uzaklaşmalarını”, sapıklık, azgınlık ve inatlarını “artırmaktan başka bir işe yaramadı.”

وليس إقسامهم المذكور، لقصد حسن، وطلب للحق، وإلا لوفقوا له، ولكنه صادر عن استكبار في الأرض على الخلق، وعلى الحق، وبهرجة في كلامهم هذا، يريدون به المكر والخداع، وأنهم أهل الحق، الحريصون على طلبه، فيغتر به المغترون، ويمشي خلفهم المقتدون.

Onların bu yeminleri güzel bir niyetten ve hakkı arama arzusundan kaynaklanmıyordu; öyle olsaydı hakka muvaffak kılınırlardı. Bilakis bu; yeryüzünde mahlûkata ve hakka karşı büyüklük taslamaktan ve bu sözlerindeki yaldızdan kaynaklanıyordu. Bununla hile ve aldatmayı; kendilerinin hak ehli olup onu aramaya hırslı olduklarını göstermek istiyorlardı ki aldananlar aldansın ve tâbiler peşlerinden gitsin.

{وَلا يَحِيقُ الْمَكْرُ السَّيِّئُ} الذي مقصوده مقصود سيئ، ومآله وما يرمي إليه سيئ باطل {إِلا بِأَهْلِهِ} فمكرهم إنما يعود عليهم، وقد أبان الله لعباده في هذه المقالات وتلك الإقسامات، أنهم كذبة في ذلك مزورون، فاستبان خزيهم، وظهرت فضيحتهم، وتبين قصدهم السيئ، فعاد مكرهم في نحورهم، ورد الله كيدهم في صدورهم.

Maksadı kötü, akıbeti ve hedeflediği şey çirkin ve batıl olan {وَلا يَحِيقُ الْمَكْرُ السَّيِّئُ إِلا بِأَهْلِهِ} “kötü tuzak ancak sahibinin başına geçer.” Onların kurduğu tuzak ancak kendi aleyhlerine döner. Allah bu sözlerde ve o yeminlerde onların yalancı ve sahtekâr olduklarını kullarına açıklamıştır; böylece rezillikleri ve kepazelikleri ortaya çıkmış, kötü maksatları anlaşılmış, kurdukları tuzak kendi boyunlarına dolanmış ve Allah onların hilesini kendi göğüslerine çevirmiştir.

فلم يبق لهم إلا انتظار ما يحل بهم من العذاب، الذي هو سنة الله في الأولين، التي لا تبدل ولا تغير، أن كل من سار في الظلم والعناد والاستكبار على العباد، أن يحل به نقمته، وتسلب عنه نعمته، فَلْيَتَرَّقب هؤلاء، ما فعل بأولئك.

Geriye onlar için, Allah'ın öncekiler hakkındaki değişmez ve başkasına çevrilmez kanunu olan başlarına gelecek azabı beklemekten başka bir şey kalmamıştır: Zulüm, inat ve kullara karşı büyüklenme yolunda yürüyen herkesin başına O'nun azabının inmesi ve nimetinin kendisinden çekilip alınmasıdır bu kanun! O halde bunlar da öncekilere yapılanı bekleyedursunlar!

{٤٤ - ٤٥} {أَوَلَمْ يَسِيرُوا فِي الأرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَكَانُوا أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعْجِزَهُ مِنْ شَيْءٍ فِي السَّمَاوَاتِ وَلا فِي الأرْضِ إِنَّهُ كَانَ عَلِيمًا قَدِيرًا} .

{٤٤ - ٤٥} {أَوَلَمْ يَسِيرُوا فِي الأرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَكَانُوا أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعْجِزَهُ مِنْ شَيْءٍ فِي السَّمَاوَاتِ وَلا فِي الأرْضِ إِنَّهُ كَانَ عَلِيمًا قَدِيرًا} “(44-45) Onlar yeryüzünde gezip dolaşmadılar mı ki, kendilerinden öncekilerin sonunun nasıl olduğuna baksınlar? Oysa onlar bunlardan daha güçlü idiler. Ne göklerde ne de yerde Allah'ı âciz bırakacak hiçbir şey yoktur. Şüphesiz O hakkıyla bilendir, her şeye hakkıyla güç yetirendir.”

يحض تعالى على السير في الأرض، في القلوب والأبدان، للاعتبار، لا لمجرد النظر والغفلة، وأن ينظروا إلى عاقبة الذين من قبلهم ممن كذبوا الرسل، وكانوا أكثر منهم أموالا وأولادا وأشد قوة، وعمروا الأرض (١) أكثر مما عمرها هؤلاء، فلما جاءهم العذاب، لم تنفعهم قوتهم، ولم تغن عنهم أموالهم ولا أولادهم من الله شيئا، ونفذت فيهم قدرة الله ومشيئته.

Allah Teâlâ sadece bakıp geçmek ve gaflet için değil, ibret almak üzere kalplerle ve bedenlerle yeryüzünde gezip dolaşmayı; elçileri yalanlayan kendilerinden öncekilerin sonuna bakmalarını teşvik etmektedir. Onlar bunlardan mal ve evlatça daha çok, kuvvetçe daha şiddetli idiler ve yeryüzünü bunların imar ettiğinden daha çok imar etmişlerdi. Fakat azap kendilerine geldiğinde ne güçleri fayda verdi ne de malları ve evlatları onları Allah'tan kurtarabildi; Allah'ın kudreti ve meşieti onlar üzerinde infaz edildi.

{وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعْجِزَهُ مِنْ شَيْءٍ فِي السَّمَاوَاتِ وَلا فِي الأرْضِ} لكمال علمه وقدرته {إِنَّهُ كَانَ عَلِيمًا قَدِيرًا} .

{وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعْجِزَهُ مِنْ شَيْءٍ فِي السَّمَاوَاتِ وَلا فِي الأرْضِ} “Ne göklerde ne de yerde Allah’ı aciz bırakacak hiçbir şey yoktur.” İlim ve kudretinin kemalinden ötürü [böyle buyurmuştur]: {إِنَّهُ كَانَ عَلِيمًا قَدِيرًا} “Şüphesiz O, hakkıyla bilendir, her şeye gücü yetendir.”

{وَلَوْ يُؤَاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِمَا كَسَبُوا مَا تَرَكَ عَلَى ظَهْرِهَا مِنْ دَابَّةٍ وَلَكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى فَإِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِعِبَادِهِ بَصِيرًا} .

{وَلَوْ يُؤَاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِمَا كَسَبُوا مَا تَرَكَ عَلَى ظَهْرِهَا مِنْ دَابَّةٍ وَلَكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى فَإِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِعِبَادِهِ بَصِيرًا} “Eğer Allah insanları kazandıkları (günahları) yüzünden hemen cezalandırsaydı, yeryüzünün sırtında hiçbir canlı bırakmazdı. Fakat onları belirlenmiş bir süreye kadar erteler. Ecelleri geldiği zaman ise şüphesiz Allah kullarını hakkıyla görendir.”

ثم ذكر تعالى كمال حلمه، وشدة إمهاله وإنظاره أرباب الجرائم والذنوب، فقال: {وَلَوْ يُؤَاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِمَا كَسَبُوا} من الذنوب {مَا تَرَكَ عَلَى ظَهْرِهَا مِنْ دَابَّةٍ} أي: لاستوعبت العقوبة، حتى الحيوانات غير المكلفة.

Sonra Allah Teâlâ hilminin kemalini, suç ve günah sahiplerine ne derece mühlet verip ertelediğini zikrederek şöyle buyurdu: {وَلَوْ يُؤَاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِمَا كَسَبُوا} Kazandıkları günahlar sebebiyle, {مَا تَرَكَ عَلَى ظَهْرِهَا مِنْ دَابَّةٍ} “yeryüzünün sırtında hiçbir canlı bırakmazdı.” Yani ceza mükellef olmayan hayvanları dahi içine alırdı.

{وَلَكِنْ} يمهلهم تعالى ولا يهملهم و {يُؤَخِّرُهُمْ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى فَإِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِعِبَادِهِ بَصِيرًا} فيجازيهم بحسب ما علمه منهم، من خير وشر.

{وَلَكِنْ} Fakat Allah Teâlâ onlara mühlet verir ama onları ihmal etmez; {يُؤَخِّرُهُمْ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى فَإِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِعِبَادِهِ بَصِيرًا} “onları belirlenmiş bir süreye kadar erteler. Ecelleri geldiği zaman ise şüphesiz Allah kullarını hakkıyla görendir.” Böylece haklarında bildiği hayır ve şerre göre onları cezalandırır/mükâfatlandırır.

تم تفسير سورة فاطر، والحمد لله رب العالمين

Fâtır Suresi'nin tefsiri tamamlandı. Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun.