Binûn

Sâffât Suresi Tefsiri — 2. Sayfa

Kaynak: Teysîru'l-Kerîmi'r-Rahmân (Sa'dî Tefsiri) · Abdurrahman es-Sa'dî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

{فَرَاغَ عَلَيْهِمْ ضَرْبًا بِالْيَمِينِ} أي: جعل يضربها بقوته ونشاطه، حتى جعلها جذاذا، إلا كبيرا لهم، لعلهم إليه يرجعون.

{فَرَاغَ عَلَيْهِمْ ضَرْبًا بِالْيَمِينِ} “Derken sağ eliyle üzerlerine kuvvetli bir darbe indirdi;” yani bütün gücü ve gayretiyle onlara vurmaya başladı; nihayet belki ona başvururlar diye onların en büyüğü hariç hepsini parça parça etti.

{فَأَقْبَلُوا إِلَيْهِ يَزِفُّونَ} أي: يسرعون ويهرعون، أي: يريدون أن يوقعوا به، بعدما بحثوا وقالوا: {مَنْ فَعَلَ هَذَا بِآلِهَتِنَا إِنَّهُ لَمِنَ الظَّالِمِينَ}

{فَأَقْبَلُوا إِلَيْهِ يَزِفُّونَ} “Bunun üzerine koşarak ona doğru geldiler;” yani araştırıp: {مَنْ فَعَلَ هَذَا بِآلِهَتِنَا إِنَّهُ لَمِنَ الظَّالِمِينَ} “İlahlarımıza bunu kim yaptı? Muhakkak ki o zalimlerdendir” dedikten sonra hızla koşarak ona ceza vermek istediler.

وقيل لهم {سَمِعْنَا فَتًى يَذْكُرُهُمْ يُقَالُ لَهُ إِبْرَاهِيمُ} يقول: {تَاللَّهِ لأكِيدَنَّ أَصْنَامَكُمْ بَعْدَ أَنْ تُوَلُّوا مُدْبِرِينَ} فوبخوه ولاموه، فقال: {بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هَذَا فَسْئَلُوهُمْ إِنْ كَانُوا يَنطِقُونَ فَرَجَعُوا إِلَى أَنفُسِهِمْ فَقَالُوا إِنَّكُمْ أَنْتُمْ الظَّالِمُونَ ثُمَّ نُكِسُوا عَلَى رُءُوسِهِمْ لَقَدْ عَلِمْتَ مَا هَؤُلاءِ يَنطِقُونَ قَالَ أَفَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لا يَنفَعُكُمْ شَيْئًا وَلا يَضُرُّكُمْ} الآية.

Kendilerine: {سَمِعْنَا فَتًى يَذْكُرُهُمْ يُقَالُ لَهُ إِبْرَاهِيمُ} “Onları diline dolayan ve kendisine İbrahim denilen bir genç işittik” denildi. O: {تَاللَّهِ لأكِيدَنَّ أَصْنَامَكُمْ بَعْدَ أَنْ تُوَلُّوا مُدْبِرِينَ} “Allah’a yemin olsun ki, siz arkanızı dönüp gittikten sonra putlarınıza mutlaka bir tuzak kuracağım” diyordu. Onu azarlayıp kınadılar; o ise şöyle dedi: {بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هَذَا فَسْئَلُوهُمْ إِنْ كَانُوا يَنطِقُونَ فَرَجَعُوا إِلَى أَنفُسِهِمْ فَقَالُوا إِنَّكُمْ أَنْتُمْ الظَّالِمُونَ ثُمَّ نُكِسُوا عَلَى رُءُوسِهِمْ لَقَدْ عَلِمْتَ مَا هَؤُلاءِ يَنطِقُونَ قَالَ أَفَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لا يَنفَعُكُمْ شَيْئًا وَلا يَضُرُّكُمْ} “‘Bilakis bunu onların şu büyüğü yapmıştır. Eğer konuşabiliyorlarsa onlara sorun!’ Bunun üzerine kendi vicdanlarına dönüp: ‘Doğrusu siz kendiniz zalimlersiniz’ dediler. Sonra yine eski kafalarına döndürüldüler de: ‘Andolsun bunların konuşamayacağını sen de pekâlâ bilirsin’ dediler. İbrahim dedi ki: ‘Öyleyse Allah’ı bırakıp da size hiçbir fayda ve zarar veremeyen şeylere mi tapıyorsunuz?’” ayetin sonuna kadar.

و {قَالَ} هنا: {أَتَعْبُدُونَ مَا تَنْحِتُونَ} أي: تنحتونه بأيديكم وتصنعونه؟ فكيف تعبدونهم، وأنتم الذين صنعتموهم، وتتركون الإخلاص لله؟ الذي {خَلَقَكُمْ وَمَا تَعْمَلُونَ قَالُوا ابْنُوا لَهُ بُنْيَانًا} أي: عاليا مرتفعا، وأوقدوا فيها النار {فَأَلْقُوهُ فِي الْجَحِيمِ} جزاء على ما فعل، من تكسير آلهتهم.

Ve burada {قَالَ} şöyle dedi: {أَتَعْبُدُونَ مَا تَنْحِتُونَ} “Kendi yonttuğunuz şeylere mi tapıyorsunuz?” Yani kendi ellerinizle yontup yaptığınız şeylere mi? Onları siz yaptığınız halde kendilerine nasıl taparsınız da {خَلَقَكُمْ وَمَا تَعْمَلُونَ} “sizi de yaptıklarınızı da yaratan” Allah'a ihlasla ibadet etmeyi terk edersiniz? {قَالُوا ابْنُوا لَهُ بُنْيَانًا} “Dediler ki: ‘Onun için bir bina yapın!’” Yani yüksek bir yapı [yapın], içinde ateş yakın, {فَأَلْقُوهُ فِي الْجَحِيمِ} “ve onu cehennem ateşinin içine atın!” İlahlarını kırmasına karşılık bir ceza olarak.

{فَأَرَادُوا بِهِ كَيْدًا} ليقتلوه أشنع قتلة {فَجَعَلْنَاهُمُ الأسْفَلِينَ} رد الله كيدهم في نحورهم، وجعل النار على إبراهيم بردا وسلاما.

{فَأَرَادُوا بِهِ كَيْدًا} Onu en feci şekilde öldürmek üzere bir tuzak kurmak istediler; {فَجَعَلْنَاهُمُ الأسْفَلِينَ} “fakat biz onları en alçaklar kıldık.” Allah onların tuzaklarını kendi aleyhlerine çevirdi ve ateşi İbrahim için serinlik ve esenlik kıldı.

{وَ} لما فعلوا فيه هذا الفعل، وأقام عليهم الحجة، وأعذر منهم، {قال إِنِّي ذَاهِبٌ إِلَى رَبِّي} أي: مهاجر إليه، قاصد إلى الأرض المباركة أرض الشام. {سَيَهْدِينِ} يدلني إلى ما فيه الخير لي، من أمر ديني ودنياي، وقال في الآية الأخرى: {وَأَعْتَزِلُكُمْ وَمَا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَأَدْعُو رَبِّي عَسَى أَلا أَكُونَ بِدُعَاءِ رَبِّي شَقِيًّا}

{وَ} Onlar bu fiili işledikten, İbrahim de onların aleyhine delil ikame edip mazeretlerini tükettikten sonra {قال إِنِّي ذَاهِبٌ إِلَى رَبِّي} “dedi ki: Şüphesiz ben Rabbime gidiyorum;” yani O'na hicret ediyor, mübarek belde olan Şam diyarına yöneliyorum. {سَيَهْدِينِ} “O bana doğru yolu gösterecektir;” yani dinim ve dünyam hususunda benim için hayırlı olan şeye beni iletecektir. Diğer ayette ise şöyle demiştir: {وَأَعْتَزِلُكُمْ وَمَا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَأَدْعُو رَبِّي عَسَى أَلا أَكُونَ بِدُعَاءِ رَبِّي شَقِيًّا} “Sizden ve Allah’tan başka yalvardıklarınızdan uzaklaşıyorum ve Rabbime dua ediyorum. Umulur ki Rabbime dua etmekle bedbaht olmam.”

{رَبِّ هَبْ لِي} ولدا يكون {مِنَ الصَّالِحِينَ} وذلك عند ما أيس من قومه، ولم ير فيهم خيرا، دعا الله أن يهب له غلاما صالحا، ينفع الله به في حياته، وبعد مماته، فاستجاب الله له وقال: {فَبَشَّرْنَاهُ بِغُلامٍ حَلِيمٍ} وهذا إسماعيل ﵇ بلا شك، فإنه ذكر بعده البشارة [بإسحاق، ولأن الله تعالى قال في بشراه بإسحاق {فَبَشَّرْنَاهَا] بِإِسْحَاقَ وَمِنْ وَرَاءِ إِسْحَاقَ يَعْقُوبَ} فدل على أن إسحاق غير الذبيح، ووصف الله إسماعيل، ﵇ بالحلم، وهو يتضمن الصبر، وحسن الخلق، وسعة الصدر والعفو عمن جنى.

{رَبِّ هَبْ لِي} [Rabbim bana] {مِنَ الصَّالِحِينَ} “salihlerden olacak” bir evlat bağışla! Bu, kavminden ümidini kesip onlarda hiçbir hayır görmediğinde; Allah'a, kendisine hayatında ve vefatından sonra Allah'ın faydalandıracağı salih bir erkek çocuk bağışlaması için yaptığı duadır. Allah da onun duasına icabet etti ve: {فَبَشَّرْنَاهُ بِغُلامٍ حَلِيمٍ} “Biz de onu yumuşak huylu (halim) bir erkek çocukla müjdeledik” buyurdu. Bu şüphesiz İsmail aleyhisselâm'dır; zira bundan sonra İshak'ın müjdesi zikredilmiştir. [Ayrıca Allah Teâlâ onun hakkındaki müjdesinde: {فَبَشَّرْنَاهَا بِإِسْحَاقَ وَمِنْ وَرَاءِ إِسْحَاقَ يَعْقُوبَ} “Biz ona İshak’ı, İshak’ın ardından da Yakub’u müjdeledik” buyurmuştur.] Bu da kurban edilecek olanın İshak olmadığını gösterir. Allah, İsmail aleyhisselâm'ı halim olmakla nitelendirmiştir ki bu sıfat sabrı, güzel ahlakı, gönül genişliğini ve kötülük edeni affetmeyi de içerir.

{فَلَمَّا بَلَغَ} الغلام {مَعَهُ السَّعْيَ} أي: أدرك أن يسعى معه، وبلغ سنا يكون في الغالب، أحب ما يكون لوالديه، قد ذهبت مشقته، وأقبلت منفعته، فقال له إبراهيم ﵇: {إِنِّي أَرَى فِي الْمَنَامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ} أي: قد رأيت في النوم والرؤيا، أن الله يأمرني بذبحك، ورؤيا الأنبياء وحي {فَانْظُرْ مَاذَا تَرَى} فإن أمر الله تعالى، لا بد من تنفيذه، {قَالَ} إسماعيل صابرا محتسبا، مرضيا لربه، وبارا بوالده: {يَا أَبَتِ افْعَلْ مَا تُؤْمَرُ} أي: [امض] لما أمرك الله {سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّابِرِينَ} أخبر أباه أنه موطن نفسه على الصبر، وقرن ذلك بمشيئة الله تعالى، لأنه لا يكون شيء بدون مشيئة الله تعالى.

Çocuk {فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ} “onunla beraber koşup çalışacak yaşa gelince;” yani onunla birlikte koşup çalışabilecek çağa erip, çoğunlukla anne babasına en sevimli olduğu, zahmetinin geride kalıp faydasının başladığı bir yaşa ulaştığında İbrahim aleyhisselâm ona şöyle dedi: {إِنِّي أَرَى فِي الْمَنَامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ} “«Şüphesiz ben rüyada seni boğazladığımı görüyorum.»” Yani: Uykuda ve rüyamda Allah'ın bana seni boğazlamamı emrettiğini gördüm. Peygamberlerin rüyası ise vahiydir. {فَانْظُرْ مَاذَا تَرَى} “«Bir bak, ne düşünürsün?»” Zira Allah Teâlâ'nın emrinin kesinlikle yerine getirilmesi gerekir. İsmail sabrederek, ecrini Allah'tan umarak, Rabbini razı edip babasına karşı hayırlı bir evlat olarak {قَالَ} “dedi ki:” {يَا أَبَتِ افْعَلْ مَا تُؤْمَرُ} “«Babacığım! Sana emredileni yap!»” Yani: Allah sana ne emrettiyse onu [yerine getir]! {سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّابِرِينَ} “«Allah dilerse beni sabredenlerden bulacaksın.»” Babasına, nefsini sabra hazırladığını bildirdi ve bunu Allah Teâlâ'nın dilemesine bağladı; çünkü Allah Teâlâ'nın dilemesi olmadan hiçbir şey gerçekleşmez.

{فَلَمَّا أَسْلَمَا} أي: إبراهيم وابنه إسماعيل، جازما بقتل ابنه وثمرة فؤاده، امتثالا لأمر ربه، وخوفا من عقابه، والابن قد وطَّن نفسه على الصبر، وهانت عليه في طاعة ربه، ورضا والده، {وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ} أي: تل إبراهيم إسماعيل على جبينه، ليضجعه فيذبحه، وقد انكب لوجهه، لئلا ينظر وقت الذبح إلى وجهه.

{فَلَمَّا أَسْلَمَا} “Her ikisi de teslim olunca;” yani İbrahim, Rabbinin emrine boyun eğmek ve azabından korkmak suretiyle oğlunu, ciğerparesini boğazlamaya kesin olarak karar vermiş; oğlu da nefsini sabra alıştırmış, Rabbinin itaati ve babasının rızası uğruna canını hiçe saymıştı. {وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ} “Ve onu şakağı/alnı üzerine yatırdı.” Yani İbrahim boğazlamak üzere İsmail'i yan yatırdı; boğazlama esnasında yüzüne bakmamak için yüzükoyun yatırmıştı.

{وَنَادَيْنَاهُ} في تلك الحال المزعجة، والأمر المدهش: {أَنْ يَا إِبْرَاهِيمُ قَدْ صَدَّقْتَ} أي: قد فعلت ما أمرت به، فإنك وطَّنت نفسك على ذلك، وفعلت كل سبب، ولم يبق إلا إمرار السكين على حلقه {إِنَّا كَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ} في عبادتنا، المقدمين رضانا على شهوات أنفسهم.

O dehşet verici anda ve hayret uyandıran durumda ona {وَنَادَيْنَاهُ} şöyle seslendik: {أَنْ يَا إِبْرَاهِيمُ قَدْ صَدَّقْتَ} [الرُّؤْيَا] “Ey İbrahim! Gerçekten rüyayı doğruladın/yerine getirdin!” Yani sana emredilen şeyi yapmış oldun; zira nefsini buna hazırladın ve her türlü sebebi yerine getirdin, geriye sadece bıçağı boğazına sürmek kaldı. {إِنَّا كَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ} Bize kullukta ihsan üzere olanları, bizim rızamızı nefislerinin arzularına tercih edenleri biz işte böyle mükafatlandırırız.

{إِنَّ هَذَا} الذي امتحنا به إبراهيم ﵇ {لَهُوَ الْبَلاءُ الْمُبِينُ} أي: الواضح، الذي تبين به صفاء إبراهيم، وكمال محبته لربه وخلته، فإن إسماعيل ﵇ لما وهبه الله لإبراهيم، أحبه حبا شديدا، وهو خليل الرحمن، والخلة أعلى أنواع المحبة، وهو منصب لا يقبل المشاركة ويقتضي أن تكون جميع أجزاء القلب متعلقة بالمحبوب، فلما تعلقت شعبة من شعب قلبه بابنه إسماعيل، أراد تعالى أن يصفي وُدَّه ويختبر خلته، فأمره أن يذبح من زاحم حبه حب ربه، فلما قدّم حب الله، وآثره على هواه، وعزم على ذبحه، وزال ما في القلب من المزاحم، بقي الذبح لا فائدة فيه، فلهذا قال: {إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْبَلاءُ الْمُبِينُ وَفَدَيْنَاهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ} أي: صار بدله ذبح من الغنم عظيم، ذبحه إبراهيم، فكان عظيما من جهة أنه كان فداء لإسماعيل، ومن جهة أنه من جملة العبادات الجليلة، ومن جهة أنه كان قربانا وسنة إلى يوم القيامة.

İbrahim aleyhisselâm'ı kendisiyle imtihan ettiğimiz {إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْبَلاءُ الْمُبِينُ} “Şüphesiz bu apaçık bir imtihandır.” İbrahim'in arılığı, Rabbine olan sevgisinin ve dostluğunun kemali bununla ortaya çıkmıştır. Çünkü Allah, İsmail aleyhisselâm'ı İbrahim'e bağışladığında onu pek şiddetli bir sevgiyle sevmişti. İbrahim ise Rahmân'ın halili (dostu) idi; hıllet (dostluk) ise sevginin en üst derecesidir ve ortaklık kabul etmeyen, kalbin bütün zerrelerinin sadece Sevilen'e bağlanmasını gerektiren bir makamdır. Kalbinin bir köşesi oğlu İsmail'e bağlanınca, Allah Teâlâ onun sevgisini arındırmak ve dostluğunu sınamak diledi; bu yüzden sevgisi Rabbinin sevgisiyle yarışan kimseyi kurban etmesini emretti. İbrahim Allah sevgisini öne alıp kendi hevasına tercih edince ve onu kurban etmeye azmedip kalpteki o ortaklık ortadan kalkınca, artık fiilen kurban etmede bir fayda kalmadı. Bundan dolayı: {إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْبَلاءُ الْمُبِينُ وَفَدَيْنَاهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ} “Şüphesiz bu apaçık bir imtihandır. Ve biz ona fidye olarak büyük bir kurbanlık verdik” buyurdu. Yani onun yerine İbrahim'in kurban edeceği büyük bir koç verildi. Bu kurban; İsmail'e fidye olması, yüce ibadetlerden biri sayılması ve kıyamet gününe kadar bir kurban ve sünnet kılınması bakımından büyüktü.

{وَتَرَكْنَا عَلَيْهِ فِي الآخِرِينَ سَلامٌ عَلَى إِبْرَاهِيمَ} أي: وأبقينا عليه ثناء صادقا في الآخرين، كما كان في الأولين، فكل وقت بعد إبراهيم ﵇، فإنه [فيه] محبوب معظم مثني عليه.

{وَتَرَكْنَا عَلَيْهِ فِي الآخِرِينَ سَلامٌ عَلَى إِبْرَاهِيمَ} “Sonradan gelenler arasında ona (güzel bir nam) bıraktık. İbrahim’e selam olsun!” Yani öncekilerde olduğu gibi, sonradan gelenler arasında da onun için samimi ve güzel bir övgü bıraktık. İbrahim aleyhisselâm'dan sonra gelen her çağda o sevilen, tazim edilen ve övgüyle anılan bir zâttır.

{سَلامٌ عَلَى إِبْرَاهِيمَ} أي: تحيته عليه كقوله: {قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَسَلامٌ عَلَى عِبَادِهِ الَّذِينَ اصْطَفَى}

{سَلامٌ عَلَى إِبْرَاهِيمَ} “İbrahim’e selam olsun!” Yani O'nun üzerine bir selam ve esenliktir; nitekim şöyle buyurmuştur: {قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَسَلامٌ عَلَى عِبَادِهِ الَّذِينَ اصْطَفَى} “De ki: Hamdolsun Allah’a, selam olsun O’nun seçtiği kullarına!”

{إِنَّا كَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ} في عبادة الله، ومعاملة خلقه، أن نفرج عنهم الشدائد، ونجعل لهم العاقبة، والثناء الحسن.

Allah'a ibadette ve yaratılmışlarla olan muamelede {إِنَّا كَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ} “Şüphesiz biz iyilik edenleri böyle mükafatlandırırız;” yani onların sıkıntılarını giderir, güzel akıbeti ve hayırla anılmayı onlara nasip ederiz.

{إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا الْمُؤْمِنِينَ} بما أمر الله بالإيمان به، الذين بلغ بهم الإيمان إلى درجة اليقين، كما قال تعالى: {وَكَذَلِكَ نُرِي إِبْرَاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ}

{إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا الْمُؤْمِنِينَ} “Şüphesiz o, bizim mümin kullarımızdandır.” Allah'ın iman edilmesini emrettiği şeylere inanan ve imanı yakin mertebesine ulaşmış kullarımızdandır. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَكَذَلِكَ نُرِي إِبْرَاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ} “Ve böylece kesin inananlardan olsun diye İbrahim’e göklerin ve yerin melekûtunu gösteriyorduk.”

{وَبَشَّرْنَاهُ بِإِسْحَاقَ نَبِيًّا مِنَ الصَّالِحِينَ} هذه البشارة الثانية بإسحاق، الذي من ورائه يعقوب، فبشر بوجوده وبقائه، ووجود ذريته، وكونه نبيا من الصالحين، فهي بشارات متعددة.

{وَبَشَّرْنَاهُ بِإِسْحَاقَ نَبِيًّا مِنَ الصَّالِحِينَ} “Biz onu salihlerden bir peygamber olarak İshak ile de müjdeledik.” Bu, arkasından Yakub gelecek olan İshak ile yapılan ikinci müjdedir. Onun varlığıyla, yaşamasıyla, neslinin devamıyla ve salihlerden bir peygamber olmasıyla müjdelenmiştir; dolayısıyla bunlar birden fazla müjdedir.

{وَبَارَكْنَا عَلَيْهِ وَعَلَى إِسْحَاقَ} أي: أنزلنا عليهما البركة، التي هي النمو والزيادة في علمهما وعملهما وذريتهما، فنشر الله من ذريتهما ثلاث أمم عظيمة: أمة العرب من ذرية إسماعيل، وأمة بني إسرائيل، وأمة الروم من ذرية إسحاق. {وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِمَا مُحْسِنٌ وَظَالِمٌ لِنَفْسِهِ مُبِينٌ} أي: منهم الصالح والطالح، والعادل والظالم الذي تبين ظلمه، بكفره وشركه، ولعل هذا من باب دفع الإيهام، فإنه لما قال: {وَبَارَكْنَا عَلَيْهِ وعلى إسحاق} اقتضى ذلك البركة في ذريتهما، وأن من تمام البركة، أن تكون الذرية كلهم محسنين، فأخبر الله تعالى أن منهم محسنا وظالما، والله أعلم.

{وَبَارَكْنَا عَلَيْهِ وَعَلَى إِسْحَاقَ} “Ona da İshak’a da bereket verdik.” Yani ilimlerinde, amellerinde ve soylarında gelişme ve artış demek olan bereketi onların üzerine indirdik. Allah onların neslinden üç büyük ümmet meydana getirdi: İsmail'in soyundan gelen Arap ümmeti ile İshak'ın soyundan gelen İsrailoğulları ve Rum ümmeti. {وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِمَا مُحْسِنٌ وَظَالِمٌ لِنَفْسِهِ مُبِينٌ} “Her ikisinin neslinden iyilik eden de vardır, apaçık bir şekilde kendi nefsine zulmeden de.” Yani onların soyundan salih olan da kötü olan da, adil olan da küfür ve şirkiyle zulmü apaçık ortaya çıkan zalim de vardır. Bu ifade muhtemelen yanlış bir zannı bertaraf etmek içindir; çünkü ‘Ona da İshak'a da bereket verdik’ buyrulunca, bu durum soylarında da bir bereketi gerektirmiş ve tam bir bereketin bütün zürriyetin muhsin olmasını iktiza edeceği zannedilebilirdi. Allah Teâlâ ise onların içinden iyilik edenin de zulmedenin de bulunduğunu haber vermiştir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

{١١٤ - ١٢٢} {وَلَقَدْ مَنَنَّا عَلَى مُوسَى وَهَارُونَ} إلى آخر القصة.

{114 - 122} {وَلَقَدْ مَنَنَّا عَلَى مُوسَى وَهَارُونَ} “Andolsun biz Musa’ya ve Harun’a da lütufta bulunduk...” kıssanın sonuna kadar.

يذكر تعالى مِنَّتهُ على عبديه ورسوليه، موسى، وهارون ابني عمران، بالنبوة والرسالة، والدعوة إلى الله تعالى، ونجاتهما وقومهما من عدوهما فرعون، ونصرهما عليه، حتى أغرقه الله وهم ينظرون، وإنزال الله عليهما الكتاب المستبين، وهو التوراة التي فيها الأحكام والمواعظ وتفصيل كل شيء، وأن الله هداهما الصراط المستقيم، بأن شرع لهما دينا ذا أحكام وشرائع مستقيمة موصلة إلى الله، ومَنَّ عليهما بسلوكه.

Allah Teâlâ İmran'ın iki oğlu olan kulları ve resulleri Musa ile Harun'a nübüvvet, risalet ve Kendisine davetle lütufta bulunduğunu zikretmektedir. Onları ve kavimlerini düşmanları Firavun'dan kurtarmış, onlara karşı zafer vermiş, nihayet onlar bakıp dururlarken Allah onu suda boğmuştur. Yine onların üzerine hükümleri, öğütleri ve her şeyin açıklamasını içeren apaçık kitap olan Tevrat'ı indirmiş; Allah'a ulaştıran dosdoğru hüküm ve şeriatlara sahip bir dini onlara meşru kılarak ve bu yolda yürümeyi kendilerine nasip ederek onları sırat-ı müstakime iletmiştir.

{وَتَرَكْنَا عَلَيْهِمَا فِي الآخِرِينَ سَلامٌ عَلَى مُوسَى وَهَارُونَ} أي: أبقى عليهما ثناء حسنا، وتحية في الآخرين، ومن باب أولى وأحرى في الأولين {إِنَّا كَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ إِنَّهُمَا مِنْ عِبَادِنَا الْمُؤْمِنِينَ}

{وَتَرَكْنَا عَلَيْهِمَا فِي الآخِرِينَ سَلامٌ عَلَى مُوسَى وَهَارُونَ} “Sonradan gelenler arasında onlara (güzel bir nam) bıraktık. Musa’ya ve Harun’a selam olsun!” Yani sonradan gelenler arasında -ve evleviyetle öncekiler arasında- onlar için güzel bir övgü ve selam bıraktık. {إِنَّا كَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ إِنَّهُمَا مِنْ عِبَادِنَا الْمُؤْمِنِينَ} “Şüphesiz biz iyilik edenleri böyle mükafatlandırırız. Çünkü onların ikisi de bizim mümin kullarımızdandı.”

{١٢٣ - ١٣٢} {وَإِنَّ إِلْيَاسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ * إِذْ قَالَ لِقَوْمِهِ أَلا تَتَّقُونَ * أَتَدْعُونَ بَعْلا وَتَذَرُونَ أَحْسَنَ الْخَالِقِينَ * اللَّهَ رَبَّكُمْ وَرَبَّ آبَائِكُمُ الأوَّلِينَ} .

{123 - 132} {وَإِنَّ إِلْيَاسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ * إِذْ قَالَ لِقَوْمِهِ أَلا تَتَّقُونَ * أَتَدْعُونَ بَعْلا وَتَذَرُونَ أَحْسَنَ الْخَالِقِينَ * اللَّهَ رَبَّكُمْ وَرَبَّ آبَائِكُمُ الأوَّلِينَ} “Şüphesiz İlyas da peygamberlerdendi. Hani o kavmine şöyle demişti: ‘Siz sakınmaz mısınız? Yaratıcıların en güzelini bırakıp da Ba’l’e mi tapıyorsunuz? Sizin de Rabbiniz, önceki atalarınızın da Rabbi olan Allah’ı!’”

يمدح تعالى عبده ورسوله، إلياس ﵊، بالنبوة والرسالة، والدعوة إلى الله، وأنه أمر قومه بالتقوى، وعبادة الله وحده، ونهاهم عن عبادتهم، صنما لهم يقال له "بعل" وتركهم عبادة الله، الذي خلق الخلق، وأحسن خلقهم، ورباهم فأحسن تربيتهم، وأدرَّ عليهم النعم الظاهرة والباطنة، وأنكم كيف تركتم عبادة من هذا شأنه، إلى عبادة صنم، لا يضر، ولا ينفع، ولا يخلق، ولا يرزق، بل لا يأكل ولا يتكلم؟ " وهل هذا إلا من أعظم الضلال والسفه والغي؟ "

Allah Teâlâ kulu ve resulü İlyas aleyhisselâm'ı nübüvvet, risalet ve Allah'a davet ile övmektedir. O; kavmine takvayı ve yalnızca Allah'a ibadet etmeyi emretmiş, onları "Ba'l" denilen putlarına tapmaktan ve yaratılmışları var eden, yaratılışlarını en güzel kılan, onları terbiye edip en güzel şekilde yetiştiren, üzerlerine zahiri ve batıni nimetleri bolca yağdıran Allah'a ibadeti terk etmekten sakındırmıştır. Şanı böyle yüce olan Zât'a kulluğu bırakıp da hiçbir zarar ve fayda veremeyen, yaratamayan, rızık veremeyen, üstelik yemeyen ve konuşmayan bir puta tapmaya nasıl yönelirsiniz? Bu, en büyük sapıklık, akılsızlık ve azgınlıktan başka bir şey midir?

{فَكَذَّبُوهُ فَإِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ * إِلا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ * وَتَرَكْنَا عَلَيْهِ فِي الآخِرِينَ * سَلامٌ عَلَى إِلْ يَاسِينَ * إِنَّا كَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ * إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا الْمُؤْمِنِينَ} .

{فَكَذَّبُوهُ فَإِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ * إِلا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ * وَتَرَكْنَا عَلَيْهِ فِي الآخِرِينَ * سَلامٌ عَلَى إِلْ يَاسِينَ * إِنَّا كَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ * إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا الْمُؤْمِنِينَ} “Bunun üzerine onu yalanladılar. Bu yüzden onlar mutlaka (azapta) hazır bulundurulacaklardır. Ancak Allah’ın ihlaslı kulları müstesnadır. Sonradan gelenler arasında ona (güzel bir nam) bıraktık. İlyas’a selam olsun! Şüphesiz biz iyilik edenleri böyle mükafatlandırırız. Çünkü o bizim mümin kullarımızdandı.”

{فَكَذَّبُوهُ} فيما دعاهم إليه، فلم ينقادوا له، قال الله متوعدا لهم: {فَإِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ} أي يوم القيامة في العذاب، ولم يذكر لهم عقوبة دنيوية.

Kendilerini davet ettiği şeyde {فَكَذَّبُوهُ} “onu yalanladılar” ve ona boyun eğmediler. Allah onları tehdit ederek şöyle buyurdu: {فَإِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ} yani kıyamet gününde azabın içinde hazır edileceklerdir; onlar için dünyevi bir ceza zikretmemiştir.

{إِلا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ} أي: الذين أخلصهم الله، ومنَّ عليهم باتباع نبيهم، فإنهم غير محضرين في العذاب، وإنما لهم من الله جزيل الثواب.

{إِلا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ} “Ancak Allah’ın ihlaslı kulları müstesnadır.” Yani Allah'ın seçkin kıldığı ve peygamberlerine uymayı kendilerine lütfettiği kimseler azapta hazır edilmeyeceklerdir; aksine onlar için Allah katından pek büyük bir mükafat vardır.

{وَتَرَكْنَا عَلَيْهِ} أي: على إلياس {فِي الآخِرِينَ} ثناء حسنا.

{وَتَرَكْنَا عَلَيْهِ فِي الآخِرِينَ} Yani sonradan gelenler arasında İlyas için güzel bir övgü bıraktık.

{سَلامٌ عَلَى إِلْ يَاسِينَ} أي: تحية من الله، ومن عباده عليه.

{سَلامٌ عَلَى إِلْ يَاسِينَ} “İlyas’a selam olsun!” Yani Allah'tan ve kullarından onun üzerine bir selam ve esenliktir.

{إِنَّا كَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا الْمُؤْمِنِينَ} فأثنى الله عليه كما أثنى على إخوانه صلوات الله وسلامه عليهم أجمعين.

{إِنَّا كَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا الْمُؤْمِنِينَ} “Şüphesiz biz iyilik edenleri böyle mükafatlandırırız. Çünkü o bizim mümin kullarımızdandı.” Allah Teâlâ, kardeşleri olan peygamberleri övdüğü gibi onu da övmüştür; Allah'ın salât ve selâmı hepsinin üzerine olsun.

{١٣٣ - ١٣٨} {وَإِنَّ لُوطًا لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ * إِذْ نَجَّيْنَاهُ وَأَهْلَهُ أَجْمَعِينَ * إِلا عَجُوزًا فِي الْغَابِرِينَ * ثُمَّ دَمَّرْنَا الآخَرِينَ * وَإِنَّكُمْ لَتَمُرُّونَ عَلَيْهِمْ مُصْبِحِينَ * وَبِاللَّيْلِ أَفَلا تَعْقِلُونَ} .

{133 - 138} {وَإِنَّ لُوطًا لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ * إِذْ نَجَّيْنَاهُ وَأَهْلَهُ أَجْمَعِينَ * إِلا عَجُوزًا فِي الْغَابِرِينَ * ثُمَّ دَمَّرْنَا الآخَرِينَ * وَإِنَّكُمْ لَتَمُرُّونَ عَلَيْهِمْ مُصْبِحِينَ * وَبِاللَّيْلِ أَفَلا تَعْقِلُونَ} “Şüphesiz Lût da peygamberlerdendi. Hani biz onu ve bütün ailesini kurtarmıştık. Geride kalanlar arasındaki bir kocakarı müstesna. Sonra diğerlerini helak ettik. Doğrusu siz sabahleyin ve geceleyin onların yurtlarına uğrayıp geçiyorsunuz. Hâlâ akıllanmayacak mısınız?”

وهذا ثناء منه تعالى على عبده ورسوله، لوط بالنبوة والرسالة، ودعوته إلى الله قومه، ونهيهم عن الشرك، وفعل الفاحشة.

Bu, Allah Teâlâ'nın kulu ve resulü Lût'a nübüvvet, risalet, kavmini Allah'a davet etmesi, onları şirkten ve hayasızca fiilleri işlemekten men etmesi sebebiyle yaptığı bir övgüdür.

فلما لم ينتهوا، نجاه الله وأهله أجمعين، فسروا ليلا فنجوا.

Onlar vazgeçmeyince Allah onu ve bütün ailesini kurtardı; geceleyin yola çıktılar ve kurtuldular.

{إِلا عَجُوزًا فِي الْغَابِرِينَ} أي: الباقين المعذبين، وهي زوجة لوط لم تكن على دينه.

{إِلا عَجُوزًا فِي الْغَابِرِينَ} “Geride kalanlar arasındaki bir kocakarı müstesna;” yani geride kalıp azap gören kimseler içindeki [yaşlı bir kadın hariç]. O da Lût'un eşiydi ve onun dini üzere değildi.

{ثُمَّ دَمَّرْنَا الآخَرِينَ} بأن قلبنا عليهم ديارهم {فَجَعَلْنَا عَالِيَهَا سَافِلَهَا وَأَمْطَرْنَا عَلَيْهَا حِجَارَةً مِنْ سِجِّيلٍ مَنْضُودٍ} حتى همدوا وخمدوا.

{ثُمَّ دَمَّرْنَا الآخَرِينَ} “Sonra diğerlerini helak ettik;” şöyle ki yurtlarını altüst ettik, {فَجَعَلْنَا عَالِيَهَا سَافِلَهَا وَأَمْطَرْنَا عَلَيْهَا حِجَارَةً مِنْ سِجِّيلٍ مَنْضُودٍ} “üstünü altına getirdik ve üzerlerine pişirilmiş balçıktan istif edilmiş taşlar yağdırdık;” nihayet hareketsiz kalıp yok oldular.

{وَإِنَّكُمْ لَتَمُرُّونَ عَلَيْهِمْ} أي: على ديار قوم لوط {مُصْبِحِينَ وَبِاللَّيْلِ} أي: في هذه الأوقات، يكثر ترددكم إليها ومروركم بها، فلم تقبل الشك والمرية {أَفَلا تَعْقِلُونَ} الآيات والعبر، وتنزجرون عما يوجب الهلاك؟

{وَإِنَّكُمْ لَتَمُرُّونَ عَلَيْهِمْ} Yani Lût kavminin yurtlarına {مُصْبِحِينَ وَبِاللَّيْلِ} “sabahleyin ve geceleyin” uğrarsınız. Yani bu vakitlerde oraya gidiş gelişiniz ve oradan geçişiniz çokçadır; dolayısıyla hiçbir şüphe ve tereddüt kabul etmez. {أَفَلا تَعْقِلُونَ} Ayetleri ve ibretleri akletmez misiniz de helaka yol açan şeylerden sakınmazsınız?

{١٣٩ - ١٤٨} {وَإِنَّ يُونُسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ} إلى آخر القصة.

{139 - 148} {وَإِنَّ يُونُسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ} “Şüphesiz Yûnus da peygamberlerdendi...” kıssanın sonuna kadar.

وهذا ثناء منه تعالى، على عبده ورسوله، يونس بن متى، كما أثنى على إخوانه المرسلين، بالنبوة والرسالة، والدعوة إلى الله، وذكر تعالى عنه، أنه عاقبه عقوبة دنيوية، أنجاه منها بسبب إيمانه وأعماله الصالحة، فقال: {إِذْ أَبَقَ}

Bu da Allah Teâlâ'nın, diğer peygamber kardeşlerini övdüğü gibi kulu ve resulü Metta oğlu Yûnus'u nübüvvet, risalet ve Allah'a davet ile övmesidir. Allah Teâlâ onun hakkında, kendisine dünyevi bir ceza verdiğini; imanı ve salih amelleri sebebiyle de onu bundan kurtardığını zikrederek şöyle buyurmuştur: {إِذْ أَبَقَ} “Hani o kaçmıştı,”

أي: من ربه مغاضبا له، ظانا أنه لا يقدر عليه، ويحبسه في بطن الحوت، ولم يذكر الله ما غاضب عليه، ولا ذنبه الذي ارتكبه، لعدم فائدتنا بذكره، وإنما فائدتنا بما ذُكِّرنا عنه أنه أذنب، وعاقبه الله مع كونه من الرسل الكرام، وأنه نجاه بعد ذلك، وأزال عنه الملام، وقيض له ما هو سبب صلاحه.

yani [kavmine] öfkelenerek Rabbinden [ayrılıp gitmişti]; O'nun kendisini sıkıştırmayacağını ve balığın karnında hapsetmeyeceğini sanmıştı. Allah, onun neye öfkelendiğini ve işlediği günahın ne olduğunu zikretmemiştir; zira bunu anmanın bize bir faydası yoktur. Bizim için asıl faydalı olan, onun bir kusur işlediğini, kerim peygamberlerden olmasına rağmen Allah'ın onu cezalandırdığını, daha sonra onu kurtarıp üzerindeki kınamayı kaldırdığını ve onun ıslahına vesile olacak şeyleri kendisine takdir ettiğini bize hatırlatılan hususlardır.

فلما أبق لجأ {إِلَى الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ} بالركاب والأمتعة، فلما ركب مع غيره، والفلك شاحن، ثقلت السفينة، فاحتاجوا إلى إلقاء بعض الركبان، وكأنهم لم يجدوا لأحد مزية في ذلك، فاقترعوا على أن من قرع وغلب، ألقي في البحر عدلا من أهل السفينة، وإذا أراد الله أمرا هيأ أسبابه.

O kaçıp gidince, yolcular ve eşyalarla {إِلَى الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ} “dolu bir gemiye” sığındı. Başkalarıyla birlikte bindiğinde gemi tıka basa doluydu ve ağırlaştı. Yolculardan bir kısmını denize atmak zorunda kaldılar. Bu hususta kimsede bir ayrıcalık göremeyince, gemi ehlinden bir adalet gereği kura çektiler; kurada kim çıkıp kaybederse denize atılacaktı. Allah bir işi dilediğinde onun sebeplerini hazırlar.

فلما [اقترعوا] أصابت القرعة يونس {فَكَانَ مِنَ الْمُدْحَضِينَ} أي: المغلوبين.

Kura çekilince kura Yûnus'a isabet etti; {فَكَانَ مِنَ الْمُدْحَضِينَ} “böylece o kaybedenlerden/yenilenlerden oldu.”

فألقي في البحر {فَالْتَقَمَهُ الْحُوتُ وَهُوَ} وقت التقامه {مُلِيمٌ} أي: فاعل ما يلام عليه، وهو مغاضبته لربه.

Denize atıldı; {فَالْتَقَمَهُ الْحُوتُ} “balık onu hemen yuttu.” Yutulduğu sırada {وَهُوَ مُلِيمٌ} “o kınanacak bir iş yapmıştı;” yani kınanmayı gerektiren bir fiili, Rabbine karşı öfkeyle ayrılışını işlemişti.

{فَلَوْلا أَنَّهُ كَانَ مِنَ الْمُسَبِّحِينَ} أي: في وقته السابق بكثرة عبادته لربه، وتسبيحه، وتحميده، وفي بطن الحوت حيث قال: {لا إِلَهَ إِلا أَنْتَ سُبْحَانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ}

{فَلَوْلا أَنَّهُ كَانَ مِنَ الْمُسَبِّحِينَ} “Eğer o tesbih edenlerden olmasaydı;” yani daha önceki zamanında Rabbine çokça ibadet eden, O'nu tesbih edip hamdeden ve balığın karnında da: {لا إِلَهَ إِلا أَنْتَ سُبْحَانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ} “Senden başka ilah yoktur, Sen her türlü eksiklikten münezzehsin, gerçekten ben zalimlerden oldum” diyenlerden olmasaydı;

{لَلَبِثَ فِي بَطْنِهِ إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ} أي: لكانت مقبرته، ولكن بسبب تسبيحه وعبادته لله، نجاه الله تعالى، وكذلك ينجي الله المؤمنين، عند وقوعهم في الشدائد.

{لَلَبِثَ فِي بَطْنِهِ إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ} “Yeniden diriltilecekleri güne kadar onun karnında kalırdı.” Yani orası onun mezarı olurdu. Fakat Allah'ı tesbih etmesi ve O'na ibadeti sebebiyle Allah Teâlâ onu kurtardı. İşte Allah müminleri de sıkıntılara düştüklerinde böyle kurtarır.

{فَنَبَذْنَاهُ بِالْعَرَاءِ} بأن قذفه الحوت من بطنه بالعراء، وهي الأرض الخالية العارية من كل أحد، بل ربما كانت عارية من الأشجار والظلال. {وَهُوَ سَقِيمٌ} أي: قد سقم ومرض، بسبب حبسه في بطن الحوت، حتى صار مثل الفرخ الممعوط من البيضة.

{فَنَبَذْنَاهُ بِالْعَرَاءِ} “Biz onu çıplak bir yere attık;” şöyle ki balık onu karnından çıkarıp ıssız ve açık bir alana attı. Burası hiç kimsenin bulunmadığı, hatta belki ağaç ve gölgeden bile yoksun olan çıplak bir arazidir. {وَهُوَ سَقِيمٌ} “O ise hasta ve bitkin bir haldeydi;” balığın karnında hapsolması sebebiyle hastalanmış ve bitkin düşmüştü; hatta yumurtadan tüyleri dökülmüş halde yeni çıkmış yavru kuş gibi olmuştu.

{وَأَنْبَتْنَا عَلَيْهِ شَجَرَةً مِنْ يَقْطِينٍ} تظله بظلها الظليل، لأنها بادرة باردة الظلال، ولا يسقط عليها ذباب، وهذا من لطفه به، وبره.

Koyu gölgesiyle onu gölgelesin diye {وَأَنْبَتْنَا عَلَيْهِ شَجَرَةً مِنْ يَقْطِينٍ} “onun üzerine (geniş yapraklı) kabak türünden bir bitki bitirdik.” Zira onun gölgesi serindir ve üzerine sinek konmaz. Bu da Allah'ın ona olan bir lütfu ve ihsanıdır.

ثم لطف به لطفا آخر، وامْتَنَّ عليه مِنّة عظمى، وهو أنه أرسله {إِلَى مِائَةِ أَلْفٍ} من الناس {أَوْ يَزِيدُونَ} عنها، والمعنى أنهم إن ما زادوا لم ينقصوا، فدعاهم إلى الله تعالى.

Sonra ona bir başka lütufta bulundu ve ona çok büyük bir nimet bahşetti; o da kendisini insanlardan {إِلَى مِائَةِ أَلْفٍ} “yüz bin” kişiye {أَوْ يَزِيدُونَ} “yahut daha da artacak olanlara” peygamber olarak göndermesidir. Bunun manası: Eğer fazlalaşmadılarsa bile asla bundan eksik değillerdi. O da onları Allah Teâlâ'ya davet etti.

{فَآمَنُوا} فصاروا في موازينه، لأنه الداعي لهم.

{فَآمَنُوا} “Sonunda iman ettiler;” böylece onları davet eden kişi olduğu için onun sevap terazisine dâhil oldular.

{فَمَتَّعْنَاهُمْ إِلَى حِينٍ} بأن صرف الله عنهم العذاب بعدما انعقدت أسبابه، قال تعالى: {فَلَوْلا كَانَتْ قَرْيَةٌ آمَنَتْ فَنَفَعَهَا إِيمَانُهَا إِلا قَوْمَ يُونُسَ لَمَّا آمَنُوا كَشَفْنَا عَنْهُمْ عَذَابَ الْخِزْيِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَمَتَّعْنَاهُمْ إِلَى حِينٍ}

Sebepleri oluştuktan sonra Allah'ın azabı onlardan savması suretiyle {فَمَتَّعْنَاهُمْ إِلَى حِينٍ} “biz de onları bir süreye kadar geçindirdik (faydalandırdık).” Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {فَلَوْلا كَانَتْ قَرْيَةٌ آمَنَتْ فَنَفَعَهَا إِيمَانُهَا إِلا قَوْمَ يُونُسَ لَمَّا آمَنُوا كَشَفْنَا عَنْهُمْ عَذَابَ الْخِزْيِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَمَتَّعْنَاهُمْ إِلَى حِينٍ} “Keşke (azap gelmeden önce) iman edip de imanı kendisine fayda veren bir memleket olsaydı! Yalnız Yûnus’un kavmi müstesnadır; onlar iman edince dünya hayatında kendilerinden rezillik azabını kaldırdık ve onları bir süreye kadar faydalandırdık.”

{١٤٩ - ١٥٧} {فَاسْتَفْتِهِمْ أَلِرَبِّكَ الْبَنَاتُ وَلَهُمُ الْبَنُونَ * أَمْ خَلَقْنَا الْمَلائِكَةَ إِنَاثًا وَهُمْ شَاهِدُونَ * أَلا إِنَّهُمْ مِنْ إِفْكِهِمْ لَيَقُولُونَ * وَلَدَ اللَّهُ وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ * أَصْطَفَى الْبَنَاتِ عَلَى الْبَنِينَ} .

{149 - 157} {فَاسْتَفْتِهِمْ أَلِرَبِّكَ الْبَنَاتُ وَلَهُمُ الْبَنُونَ * أَمْ خَلَقْنَا الْمَلائِكَةَ إِنَاثًا وَهُمْ شَاهِدُونَ * أَلا إِنَّهُمْ مِنْ إِفْكِهِمْ لَيَقُولُونَ * وَلَدَ اللَّهُ وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ * أَصْطَفَى الْبَنَاتِ عَلَى الْبَنِينَ} “Şimdi sor onlara: Kızlar senin Rabbinin de erkek çocukları onların mı? Yoksa biz melekleri onların gözü önünde dişiler olarak mı yarattık? Dikkat edin, onlar kesinlikle kendi uydurma yalanları olarak: ‘Allah doğurdu’ diyorlar. Onlar muhakkak ki yalancıdırlar! (Allah) kızları erkeklere mi tercih etmiş?”

يقول تعالى لنبيه محمد ﷺ: {فَاسْتَفْتِهِمْ} أي: اسأل المشركين بالله غيره، الذين عبدوا الملائكة، وزعموا أنها بنات الله، فجمعوا بين الشرك بالله، ووصفه بما لا يليق بجلاله، {أَلِرَبِّكَ الْبَنَاتُ وَلَهُمُ الْبَنُونَ} أي: هذه قسمة ضيزى، وقول جائر، من جهة جعلهم الولد لله تعالى، ومن جهة جعلهم أردأ القسمين وأخسهما له وهو البنات التي لا يرضونهن لأنفسهم، كما قال في الآية الأخرى {وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ الْبَنَاتِ سُبْحَانَهُ وَلَهُمْ مَا يَشْتَهُونَ} ومن جهة جعلهم الملائكة بنات الله، وحكمهم بذلك.

Allah Teâlâ Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: {فَاسْتَفْتِهِمْ} “Şimdi sor onlara;” yani meleklere tapıp onların Allah'ın kızları olduğunu iddia eden ve böylece hem Allah'a şirk koşup hem de O'nu celaline yakışmayan şeylerle niteleyen o müşriklere sor: {أَلِرَبِّكَ الْبَنَاتُ وَلَهُمُ الْبَنُونَ} “Kızlar senin Rabbinin de erkek çocukları onların mı?” Yani bu haksız bir taksim ve zalimce bir sözdür; zira hem Allah Teâlâ'ya çocuk isnat etmişler, hem de kendilerinin razı olmadığı en değersiz ve aşağı iki kısımdan biri olan kız çocuklarını O'na nispet etmişlerdir. Nitekim diğer ayette: {وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ الْبَنَاتِ سُبْحَانَهُ وَلَهُمْ مَا يَشْتَهُونَ} “Onlar Allah’a kızlar isnat ediyorlar -O bundan münezzehtir-, kendilerine ise arzuladıklarını (erkek çocukları) veriyorlar” buyurmuştur. Diğer taraftan melekleri Allah'ın kızları saymış ve böyle hükmetmişlerdir.

قال تعالى في بيان كذبهم: {أَمْ خَلَقْنَا الْمَلائِكَةَ إِنَاثًا وَهُمْ شَاهِدُونَ} خلقهم؟ أي: ليس الأمر كذلك، فإنهم ما شهدوا خلقهم، فدل على أنهم قالوا هذا القول، بلا علم، بل افتراء على الله، ولهذا قال: {أَلا إِنَّهُمْ مِنْ إِفْكِهِمْ} أي: كذبهم الواضح {لَيَقُولُونَ وَلَدَ اللَّهُ وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ}

Allah Teâlâ onların yalancılığını açıklarken şöyle buyurdu: {أَمْ خَلَقْنَا الْمَلائِكَةَ إِنَاثًا وَهُمْ شَاهِدُونَ} “Yoksa biz melekleri dişiler olarak yarattık da onlar şahit miydiler?” Yani durum asla öyle değildir; zira onlar meleklerin yaratılışına şahit olmadılar. Bu da onların bu sözü hiçbir ilme dayanmadan, bilakis Allah'a iftira ederek söylediklerini gösterir. Bundan dolayı: {أَلا إِنَّهُمْ مِنْ إِفْكِهِمْ} “Dikkat edin, onlar kesinlikle kendi iftiraları ve apaçık yalanları olarak,” {لَيَقُولُونَ وَلَدَ اللَّهُ وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ} “‘Allah doğurdu’ diyorlar. Onlar muhakkak ki yalancıdırlar!” buyurmuştur.

{أَصْطَفَى} أي: اختار.

{أَصْطَفَى} Yani: Tercih mi etmiş, seçmiş mi?

{مَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ * أَفَلا تَذَكَّرُونَ * أَمْ لَكُمْ سُلْطَانٌ مُبِينٌ * فَأْتُوا بِكِتَابِكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} .

{مَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ * أَفَلا تَذَكَّرُونَ * أَمْ لَكُمْ سُلْطَانٌ مُبِينٌ * فَأْتُوا بِكِتَابِكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} “Size ne oluyor? Nasıl hüküm veriyorsunuz? Hiç düşünmez misiniz? Yoksa sizin apaçık bir deliliniz mi var? Eğer doğru sözlüler iseniz kitabınızı getirin!”

{الْبَنَاتِ عَلَى الْبَنِينَ * مَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ} هذا الحكم الجائر

{الْبَنَاتِ عَلَى الْبَنِينَ * مَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ} “Kızları erkeklere (tercih mi etmiş)? Size ne oluyor, nasıl hüküm veriyorsunuz?” böylesi zalimce bir hükmü!

{أَفَلا تَذَكَّرُونَ} وتميزون هذا القول الباطل الجائر فإنكم لو تذكرتم لم تقولوا هذا القول

{أَفَلا تَذَكَّرُونَ} “Hiç düşünmez misiniz” de bu bâtıl ve haksız sözü ayırt etmezsiniz? Şayet düşünüp ibret alsaydınız bu sözü söylemezdiniz.

{أَمْ لَكُمْ سُلْطَانٌ مُبِينٌ} أي حجة ظاهرة على قولكم من كتاب أو رسول

{أَمْ لَكُمْ سُلْطَانٌ مُبِينٌ} “Yoksa sizin apaçık bir deliliniz mi var?” Yani bu sözünüze dair bir kitaptan veya peygamberden gelen açık bir deliliniz mi var?

وكل هذا غير واقع ولهذا قال {فَأْتُوا بِكِتَابِكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} فإن من يقول قولا لا يقيم عليه حجة شرعية فإنه كاذب متعمد أو قائل على الله بلا علم

Bütün bunlar asla vaki değildir; bu sebeple şöyle buyurmuştur: {فَأْتُوا بِكِتَابِكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} “Eğer doğru sözlüler iseniz kitabınızı getirin!” Zira bir söz söyleyip de ona dair şer'i bir delil ikame edemeyen kimse, ya kasten yalan söyleyen biridir ya da Allah hakkında bilgisizce konuşan bir kimsedir.

{١٥٨ - ١٦٠} {وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَبًا وَلَقَدْ عَلِمَتِ الْجِنَّةُ إِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ * سُبْحَانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ * إِلا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ} .

{158 - 160} {وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَبًا وَلَقَدْ عَلِمَتِ الْجِنَّةُ إِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ * سُبْحَانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ * إِلا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ} “Bir de O’nunla cinler arasında bir soy bağı uydurdular. Andolsun cinler de kendilerinin mutlaka (hesap için) hazır bulundurulacaklarını bilmişlerdir. Allah onların nitelemelerinden münezzehtir. Ancak Allah’ın ihlaslı kulları müstesnadır.”

أي: جعل هؤلاء المشركون بالله بين الله وبين الجنة نسبا، حيث زعموا أن الملائكة بنات الله، وأن أمهاتهم سروات الجن، والحال أن الجنة قد علمت أنهم محضرون بين يدي الله، [ليجازيهم] عبادا أذلاء، فلو كان بينهم وبينه نسب، لم يكونوا (١) كذلك.

Yani Allah'a ortak koşan bu kimseler, meleklerin Allah'ın kızları olduğunu ve annelerinin de cinlerin ileri gelenleri olduğunu iddia ederek Allah ile cinler arasında bir soy bağı uydurdular. Oysa cinler, zelil kullar olarak [cezalandırılmak üzere] Allah'ın huzuruna çıkarılacaklarını pekâlâ bilmektedirler. Eğer O'nunla aralarında bir soy bağı olsaydı böyle olmazlardı.

{سُبْحَانَ اللَّهِ} الملك العظيم، الكامل الحليم، عما يصفه به المشركون من كل وصف أوجبه كفرهم وشركهم.

Büyük Hükümran, her bakımdan Mükemmel ve Halîm olan {سُبْحَانَ اللَّهِ} “Allah münezzehtir;” müşriklerin küfür ve şirklerinin gerektirdiği nitelemelerden arınmıştır.

{إِلا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ} فإنه لم ينزه نفسه عما وصفوه به، لأنهم لم يصفوه إلا بما يليق بجلاله، وبذلك كانوا مخلصين.

{إِلا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ} “Ancak Allah'ın ihlasa erdirilmiş kulları müstesnadır.” Çünkü O, kendisini onların nitelemelerinden tenzih etmemiştir. Zira onlar, O'nu ancak celaline layık olan vasıflarla nitelemişlerdir ve bundan dolayı ihlaslı kullar olmuşlardır.

{١٦١ - ١٦٣} {فَإِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ * مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ بِفَاتِنِينَ * إِلا مَنْ هُوَ صَالِي الْجَحِيمِ} .

{161 - 163} {فَإِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ * مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ بِفَاتِنِينَ * إِلا مَنْ هُوَ صَالِي الْجَحِيمِ} “Çünkü siz ve taptıklarınız, cehenneme girecek olandan başkasını O’na karşı kandırıp saptıracak değilsiniz.”

أي: إنكم أيها المشركون ومن عبدتموه مع الله، لا تقدرون أن تفتنوا وتضلوا أحدا إلا من قضى الله أنه من أهل الجحيم، فينفذ فيه القضاء الإلهي، والمقصود من هذا، بيان عجزهم وعجز آلهتهم عن إضلال أحد، وبيان كمال قدرة الله تعالى، أي: فلا تطمعوا بإضلال عباد الله المخلصين وحزبه المفلحين.

Yani: Ey müşrikler! Siz ve Allah ile birlikte taptığınız şeyler, Allah'ın cehennem ehlinden olmasını takdir ettiği ve hakkında ilahi hükmün cereyan edeceği kimseden başkasını saptırmaya ve kandırmaya asla güç yetiremezsiniz. Buradaki maksat, onların ve ilahlarının bir kimseyi saptırmadaki acziyetini ve Allah Teâlâ'nın kemal derecesindeki kudretini açıklamaktır; yani Allah'ın ihlaslı kullarını ve kurtuluşa eren fırkasını saptırmaya boşuna heveslenmeyin!

{١٦٤ - ١٦٦} {وَمَا مِنَّا إِلا لَهُ مَقَامٌ مَعْلُومٌ * وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ * وَإِنَّا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحُونَ} .

{164 - 166} {وَمَا مِنَّا إِلا لَهُ مَقَامٌ مَعْلُومٌ * وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ * وَإِنَّا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحُونَ} “(Melekler derler ki:) ‘Bizden her birimiz için mutlaka bilinen bir makam vardır. Şüphesiz biz, saf saf duranlarız. Ve şüphesiz biz, tesbih edenleriz.’”

هذا [فيه] بيان براءة الملائكة ﵈، عما قاله فيهم المشركون، وأنهم عباد الله، لا يعصونه طرفة عين، فما منهم من أحد إلا له مقام وتدبير قد أمره الله به لا يتعداه ولا يتجاوزه، وليس لهم من الأمر شيء.

Bunda meleklerin aleyhimüsselâm müşriklerin haklarında söyledikleri şeylerden berî olduklarının ve onların göz açıp kapayıncaya kadar bile Allah'a isyan etmeyen kullar olduklarının açıklaması vardır. Onlardan her birinin Allah'ın kendisine emrettiği, aşamayacağı ve dışına çıkamayacağı bilinen bir makamı ve vazifesi vardır; emir ve hüküm konusunda hiçbir yetkileri yoktur.

{وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ} في طاعة الله وخدمته.

Allah'ın itaati ve hizmetinde {وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ} “Şüphesiz biz, saf saf duranlarız.”

{وَإِنَّا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحُونَ} لله عما لا يليق به. فكيف - مع هذا - يصلحون أن يكونوا شركاء لله؟! تعالى الله.

O'na yakışmayan şeylerden {وَإِنَّا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحُونَ} “ve şüphesiz biz, Allah’ı tesbih edenleriz.” Durum böyleyken melekler Allah'a nasıl ortak olabilirler?! Allah bundan çok yücedir.

{١٦٧ - ١٨٢} {وَإِنْ كَانُوا لَيَقُولُونَ * لَوْ أَنَّ عِنْدَنَا ذِكْرًا مِنَ الأوَّلِينَ * لَكُنَّا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ * فَكَفَرُوا بِهِ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ * وَلَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنَا لِعِبَادِنَا الْمُرْسَلِينَ * إِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنْصُورُونَ * وَإِنَّ جُنْدَنَا لَهُمُ الْغَالِبُونَ * فَتَوَلَّ عَنْهُمْ حَتَّى حِينٍ} إلى آخر السورة.

{167 - 182} {وَإِنْ كَانُوا لَيَقُولُونَ * لَوْ أَنَّ عِنْدَنَا ذِكْرًا مِنَ الأوَّلِينَ * لَكُنَّا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ * فَكَفَرُوا بِهِ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ * وَلَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنَا لِعِبَادِنَا الْمُرْسَلِينَ * إِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنْصُورُونَ * وَإِنَّ جُنْدَنَا لَهُمُ الْغَالِبُونَ * فَتَوَلَّ عَنْهُمْ حَتَّى حِينٍ} “Gerçi onlar şöyle deyip duruyorlardı: ‘Eğer yanımızda öncekilerden bir zikir (kitap) olsaydı, mutlaka Allah’ın ihlaslı kulları olurduk.’ Fakat onu inkâr ettiler. Yakında bilecekler! Andolsun ki peygamber kullarımıza şu sözümüz geçmişti: ‘Şüphesiz onlar mutlaka zafere ulaştırılacaklardır. Ve galip gelecek olanlar kesinlikle bizim ordumuzdur.’ Bir süreye kadar onlardan yüz çevir...” surenin sonuna kadar.

يخبر تعالى أن هؤلاء المشركين، يظهرون التمني، ويقولون: لو جاءنا من الذكر والكتب، ما جاء الأولين، لأخلصنا لله العبادة، بل لكنا المخلصين على الحقيقة.

Allah Teâlâ bu müşriklerin temennide bulunduklarını ve: ‘Eğer bize öncekilere gelen zikir ve kitaplar gibi bir kitap gelseydi, ibadeti yalnızca Allah'a has kılar, hatta hakiki manada ihlaslı kullar olurduk’ dediklerini haber vermektedir.

وهم كَذَبَة في ذلك، فقد جاءهم أفضل الكتب فكفروا به، فعلم أنهم متمردون على الحق {فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ} العذاب حين يقع بهم، ولا يحسبوا أيضا أنهم في الدنيا غالبون، بل قد سبقت كلمة الله التي لا مرد لها ولا مخالف لها لعباده المرسلين وجنده المفلحين، أنهم الغالبون لغيرهم، المنصورون من ربهم، نصرا عزيزا، يتمكنون فيه من إقامة دينهم، وهذه بشارة عظيمة لمن اتصف بأنه من جند الله، بأن كانت أحواله مستقيمة، وقاتل من أمر بقتالهم، أنه غالب منصور.

Oysa onlar bu iddialarında yalancıdırlar; zira kendilerine kitapların en faziletlisi geldiği halde onu inkâr ettiler. Böylece onların hakka karşı dik kafalılık ettikleri anlaşıldı. Azap başlarına indiğinde {فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ} “yakında bileceklerdir.” Dünyada galip geleceklerini de sanmasınlar; aksine Allah'ın geri çevrilmesi ve aksine davranılması mümkün olmayan sözü, peygamber kulları ve kurtuluşa ermiş ordusu hakkında çoktan verilmiştir: Onlar başkalarına galip gelecekler, dinlerini ikame etmeye muktedir olacakları izzetli bir zaferle Rableri tarafından yardıma mazhar kılınacaklardır. Bu; halleri dosdoğru olan ve kendileriyle savaşılması emredilenlerle savaşan, Allah'ın ordusundan olma vasfını taşıyan kimseler için kesinlikle galip ve muzaffer olacaklarına dair pek büyük bir müjdedir.

ثم أمر رسوله بالإعراض عمن عاندوا، ولم يقبلوا الحق، وأنه ما بقي إلا انتظار ما يحل بهم من العذاب، ولهذا قال: {وَأَبْصِرْهُمْ فَسَوْفَ يُبْصِرُونَ} من يحل به النكال، فإنه سيحل بهم.

Sonra Resulü'ne; inat edip hakkı kabul etmeyenlerden yüz çevirmesini ve başlarına inecek azabı beklemekten başka bir şey kalmadığını emretti; bundan dolayı: {وَأَبْصِرْهُمْ فَسَوْفَ يُبْصِرُونَ} “Onları gözetle, onlar da yakında görecekler!” buyurdu; yani ibret verici azabın kime ineceğini göreceklerdir, zira o azap mutlaka onların başına inecektir.

{فَإِذَا نزلَ بِسَاحَتِهِمْ} أي: نزل عليهم، وقريبا منهم {فَسَاءَ صَبَاحُ الْمُنْذَرِينَ} لأنه صباح الشر والعقوبة، والاستئصال.

{فَإِذَا نزلَ بِسَاحَتِهِمْ} “O azap onların yurtlarına indiğinde;” yani üzerlerine ve yakınlarına indiğinde, {فَسَاءَ صَبَاحُ الْمُنْذَرِينَ} “o uyarılanların sabahı ne kötü olur!” Çünkü o kötülük, ceza ve kökünün kazınması sabahıdır.

ثم كرر الأمر بالتَّولي عنهم، وتهديدهم بوقوع العذاب.

Sonra onlardan yüz çevirme emrini ve azabın gerçekleşeceği tehdidini tekrarladı.

ولما ذكر في هذه السورة، كثيرا من أقوالهم الشنيعة، التي وصفوه بها، نزه نفسه عنها فقال: {سُبْحَانَ رَبِّكَ} أي: تنزه وتعالى {رَبِّ الْعِزَّةِ} [أي:] الذي عز فقهر كل شيء، واعتز عن كل سوء يصفونه به.

Bu surede onların Allah'ı niteledikleri çirkin sözlerinin birçoğunu zikrettikten sonra Kendisini bunlardan tenzih ederek şöyle buyurdu: {سُبْحَانَ رَبِّكَ} Yani Yücedir ve münezzehtir; {رَبِّ الْعِزَّةِ} [yani] üstün ve aziz olup her şeyi kahreden, onların Kendisini niteledikleri her türlü kötülükten yüce olan İzzet Sahibi Rabbin [münezzehtir].

{وَسَلامٌ عَلَى الْمُرْسَلِينَ} لسلامتهم من الذنوب والآفات، وسلامة ما وصفوا به فاطر الأرض والسماوات.

Günahlardan ve kusurlardan arınmış olmaları, yerlerin ve göklerin Yaratıcısını niteledikleri vasıfların her türlü kusurdan salim olması sebebiyle {وَسَلامٌ عَلَى الْمُرْسَلِينَ} “Gönderilen peygamberlere selam olsun!”

{وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ} الألف واللام، للاستغراق، فجميع أنواع الحمد، من الصفات الكاملة العظيمة، والأفعال التي ربى بها العالمين، وأدرَّ عليهم فيها النعم، وصرف عنهم بها النقم، ودبرهم تعالى في حركاتهم وسكونهم، وفي جميع أحوالهم، كلها لله تعالى، فهو المقدس عن النقص، المحمود بكل كمال، المحبوب المعظم، ورسله سالمون مسلم عليهم، ومن اتبعهم في ذلك له السلامة في الدنيا والآخرة. [وأعداؤه لهم الهلاك والعطب في الدنيا والآخرة] (١) .

{وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ} “Ve âlemlerin Rabbi olan Allah’a hamdolsun.” Başındaki elif-lâm takısı istiğrak (kapsayıcılık) içindir. Dolayısıyla kâmil ve azametli sıfatlar, âlemleri terbiye ettiği, üzerlerine nimetleri bolca akıttığı, belaları kendilerinden defettiği ve gerek hareketlerinde gerek durgunluklarında ve bütün hallerinde onları sevk ve idare ettiği fiillerden kaynaklanan her türlü övgü yalnızca Allah Teâlâ'ya aittir. O, her türlü eksiklikten münezzeh, her türlü kemalle övülen, sevilen ve tazim edilendir. O'nun elçileri esenliktedir ve kendilerine selam edilmiştir; bu hususta onlara uyan kimse için de dünyada ve ahirette selamet vardır. [O'nun düşmanları için ise dünyada ve ahirette helak ve mahvoluş vardır.]

تم تفسير سورة الصافات في ٦ شوال سنة ١٣٤٣هـ على يد جامعه: عبد الرحمن بن ناصر السعدي وصلى الله على سيدنا محمد وسلم تسليما والحمد لله الذي بنعمته تتم الصالحات. المجلد السابع من تيسير الكريم المنان في تفسير آيات القرآن لجامعه: عبد الرحمن بن ناصر السعدي غفر الله له ولوالديه وجميع المسلمين.

Sâffât Suresi’nin tefsiri, onu derleyen Abdurrahman b. Nâsır es-Sa‘dî’nin eliyle 6 Şevval 1343 tarihinde tamamlanmıştır. Allah, Efendimiz Muhammed’e salât ve bolca selâm eylesin. Nimetiyle sâlih amellerin tamamlandığı Allah’a hamdolsun. Kur’ân Âyetlerinin Tefsirinde Teysîrü’l-Kerîmi’l-Mennân’ın Yedinci Cildi. Derleyeni: Abdurrahman b. Nâsır es-Sa‘dî -Allah onu, anne babasını ve bütün Müslümanları bağışlasın-.