أي: واذكر هؤلاء الأنبياء بأحسن الذكر، وأثن عليهم أحسن الثناء، فإن كلا منهم من الأخيار الذين اختارهم الله من الخلق، واختار لهم أكمل الأحوال، من الأعمال، والأخلاق، والصفات الحميدة، والخصال السديدة.
Yani bu peygamberleri en güzel şekilde an ve onlara en güzel övgüyle sena et! Zira onların her biri Allah'ın insanlar arasından seçtiği, kendileri için amellerden, ahlaktan, övgüye değer sıfatlardan ve dosdoğru hasletlerden en mükemmel halleri tercih ettiği hayırlı kullardandır.
{هَذَا} أي: ذكر هؤلاء الأنبياء الصفوة وذكر أوصافهم، {ذكر} في هذا القرآن ذي الذكر، يتذكر بأحوالهم المتذكرون، ويشتاق إلى الاقتداء بأوصافهم الحميدة المقتدون، ويعرف ما منَّ الله عليهم به من الأوصاف الزكية، وما نشر لهم من الثناء بين البرية.
Bu seçkin peygamberlerin ve vasıflarının zikri olan {هَذَا} “bu,” şerefli Kur'an'da yer alan bir {ذكر} “övgü ve hatırlatmadır;” düşünenler onların halleriyle ibret alsın, önder arayanlar onların güzel vasıflarına uymaya şevk duysun, Allah'ın onlara bahşettiği tertemiz vasıfları ve insanlar arasında yaydığı güzel övgüyü bilsin diye.
فهذا نوع من أنواع الذكر، وهو ذكر أهل الخير، ومن أنواع الذكر، ذكر جزاء أهل الخير وأهل الشر، ولهذا قال:
İşte bu, hatırlatma türlerinden biridir ki o da hayır ehlinin zikredilmesidir. Zikrin türlerinden biri de hayır ehlinin ve şer ehlinin karşılıklarının zikredilmesidir; bundan dolayı şöyle buyurmuştur:
{٤٩ - ٥٤} {وَإِنَّ لِلْمُتَّقِينَ لَحُسْنَ مَآبٍ * جَنَّاتِ عَدْنٍ مُفَتَّحَةً لَهُمُ الأبْوَابُ * مُتَّكِئِينَ فِيهَا يَدْعُونَ فِيهَا بِفَاكِهَةٍ كَثِيرَةٍ وَشَرَابٍ * وَعِنْدَهُمْ قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ أَتْرَابٌ * هَذَا مَا تُوعَدُونَ لِيَوْمِ الْحِسَابِ * إِنَّ هَذَا لَرِزْقُنَا مَا لَهُ مِنْ نَفَادٍ} .
{49 - 54} {وَإِنَّ لِلْمُتَّقِينَ لَحُسْنَ مَآبٍ * جَنَّاتِ عَدْنٍ مُفَتَّحَةً لَهُمُ الأبْوَابُ * مُتَّكِئِينَ فِيهَا يَدْعُونَ فِيهَا بِفَاكِهَةٍ كَثِيرَةٍ وَشَرَابٍ * وَعِنْدَهُمْ قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ أَتْرَابٌ * هَذَا مَا تُوعَدُونَ لِيَوْمِ الْحِسَابِ * إِنَّ هَذَا لَرِزْقُنَا مَا لَهُ مِنْ نَفَادٍ} “Şüphesiz takva sahipleri için güzel bir gelecek (dönüş yeri) vardır: Kapıları kendilerine sonuna kadar açılmış Adn cennetleri! Orada yaslanarak türlü meyveler ve içecekler isterler. Yanlarında ise bakışlarını yalnızca eşlerine dikmiş yaşıt dilberler vardır. İşte hesap günü için size vaad olunan budur! Şüphesiz bu bizim rızkımızdır; onun için bitip tükenme yoktur.”
أي: {وَإِنَّ لِلْمُتَّقِينَ} ربهم، بامتثال الأوامر واجتناب النواهي، من كل مؤمن ومؤمنة، {لَحُسْنَ مَآبٍ} أي: لمآبا حسنا، ومرجعا مستحسنا.
Yani kadın ve erkek her bir mümin olarak emirleri tutup yasaklardan kaçınmak suretiyle Rablerinden sakınan {وَإِنَّ لِلْمُتَّقِينَ} “takva sahipleri için,” {لَحُسْنَ مَآبٍ} “güzel bir gelecek vardır;” yani pek güzel bir dönüş yeri ve makbul bir varış yeri vardır.
ثم فسره وفصله فقال: {جَنَّاتِ عَدْنٍ} أي: جنات إقامة، لا يبغي صاحبها بدلا منها، من كمالها وتمام نعيمها، وليسوا بخارجين منها ولا بمخرجين.
Sonra bunu açıklayıp detaylandırarak şöyle buyurdu: {جَنَّاتِ عَدْنٍ} “Adn cennetleri!” Yani mükemmelliği ve nimetlerinin eksiksizliği sebebiyle sahibinin ondan başkasını istemeyeceği ebedi kalış cennetleridir; onlar oradan ne çıkarlar ne de çıkarılırlar.
{مُفَتَّحَةً لَهُمُ الأبْوَابُ} أي: مفتحة لأجلهم أبواب منازلها ومساكنها، لا يحتاجون أن يفتحوها هم، بل هم مخدومون، وهذا دليل أيضا على الأمان التام، وأنه ليس في جنات عدن، ما يوجب أن تغلق لأجله أبوابها.
{مُفَتَّحَةً لَهُمُ الأبْوَابُ} “Kapıları kendilerine açılmış;” yani konaklarının ve meskenlerinin kapıları onlar için ardına kadar açılmıştır; kendilerinin açmasına gerek kalmaz, bilakis kendilerine hizmet edilir. Bu aynı zamanda tam bir emniyete ve Adn cennetlerinde kapıların kapatılmasını gerektirecek hiçbir durumun bulunmadığına da delildir.
{مُتَّكِئِينَ فِيهَا} على الأرائك المزينات، والمجالس المزخرفات. {يَدْعُونَ فِيهَا} أي: يأمرون خدامهم، أن يأتوا {بِفَاكِهَةٍ كَثِيرَةٍ وَشَرَابٍ} من كل ما تشتهيه نفوسهم، وتلذه أعينهم، وهذا يدل على كمال النعيم، وكمال الراحة والطمأنينة، وتمام اللذة.
Süslü koltuklar ve bezenmiş meclisler üzerinde {مُتَّكِئِينَ فِيهَا} “orada yaslanarak,” {يَدْعُونَ فِيهَا} yani hizmetçilerine nefislerinin arzuladığı ve gözlerinin lezzet aldığı {بِفَاكِهَةٍ كَثِيرَةٍ وَشَرَابٍ} “türlü meyveler ve içecekler” getirmelerini emrederler. Bu, nimetin, rahatın, huzurun ve lezzetin mükemmelliğine delalet eder.
{وَعِنْدَهُمْ} من أزواجهم، الحور العين {قَاصِرَاتُ} طرفهن على أزواجهن، وطرف أزواجهن عليهن، لجمالهم كلهم، ومحبة كل منهما للآخر، وعدم طموحه لغيره، وأنه لا يبغي بصاحبه بدلا ولا عنه عوضا. {أَتْرَابٌ} أي: على سن واحد، أعدل سن الشباب وأحسنه وألذه.
Eşlerinden olan iri gözlü hurilerden {وَعِنْدَهُمْ} “yanlarında,” hepsinin güzelliği, birbirlerine olan sevgileri, başkasına göz dikmemeleri ve eşinden başkasını istememeleri sebebiyle bakışlarını kocalarına, kocalarının bakışlarını da kendilerine hasretmiş {قَاصِرَاتُ} “bakışlarını yalnızca eşlerine dikmiş,” {أَتْرَابٌ} “yaşıt” hanımlar vardır; yani hepsi aynı yaşta, gençliğin en dengeli, en güzel ve en tatlı çağındadırlar.
{هَذَا مَا تُوعَدُونَ} أيها المتقون {لِيَوْمِ الْحِسَابِ} جزاء على أعمالكم الصالحة.
Ey takva sahipleri! Salih amellerinizin karşılığı olarak {هَذَا مَا تُوعَدُونَ لِيَوْمِ الْحِسَابِ} “İşte hesap günü için size vaad olunan budur!”
{إِنَّ هَذَا لَرِزْقُنَا} الذي أوردناه على أهل دار النعيم {مَا لَهُ مِنْ نَفَادٍ} أي: انقطاع، بل هو دائم مستقر في جميع الأوقات، متزايد في جميع الآنات.
Nimet yurdu ehline sunduğumuz {إِنَّ هَذَا لَرِزْقُنَا} “Şüphesiz bu bizim rızkımızdır;” {مَا لَهُ مِنْ نَفَادٍ} “onun için bitip tükenme yoktur.” Yani kesintiye uğramaz; aksine her vakit daimidir, her an katlanarak artar.
وليس هذا بعظيم على الرب الكريم، الرءوف الرحيم، البر الجواد، الواسع الغني، الحميد اللطيف الرحمن، الملك الديان، الجليل الجميل المنان، ذي الفضل الباهر، والكرم المتواتر، الذي لا تحصى نعمه، ولا يحاط ببعض بره.
Kerîm, Raûf, Rahîm, Berr, Cevâd, Vâsi', Ganî, Hamîd, Latîf, Rahmân, Melik, Deyyân, Celîl, Cemîl, Mennân olan; apaçık lütuf ve kesintisiz kerem sahibi, nimetleri sayılamayan ve iyiliğinin bir kısmını bile ihata etmek mümkün olmayan Rab Teâlâ için bu hiç de zor ve büyük bir şey değildir.
{٥٥ - ٦٤} {هَذَا وَإِنَّ لِلطَّاغِينَ لَشَرَّ مَآبٍ * جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَهَا فَبِئْسَ الْمِهَادُ * هَذَا فَلْيَذُوقُوهُ حَمِيمٌ وَغَسَّاقٌ * وَآخَرُ مِنْ شَكْلِهِ أَزْوَاجٌ * هَذَا فَوْجٌ مُقْتَحِمٌ مَعَكُمْ لا مَرْحَبًا بِهِمْ إِنَّهُمْ صَالُوا النَّارِ * قَالُوا بَلْ أَنْتُمْ لا مَرْحَبًا بِكُمْ أَنْتُمْ قَدَّمْتُمُوهُ لَنَا فَبِئْسَ الْقَرَارُ * قَالُوا رَبَّنَا مَنْ قَدَّمَ لَنَا هَذَا فَزِدْهُ عَذَابًا ضِعْفًا فِي النَّارِ} .
{55 - 64} {هَذَا وَإِنَّ لِلطَّاغِينَ لَشَرَّ مَآبٍ * جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَهَا فَبِئْسَ الْمِهَادُ * هَذَا فَلْيَذُوقُوهُ حَمِيمٌ وَغَسَّاقٌ * وَآخَرُ مِنْ شَكْلِهِ أَزْوَاجٌ * هَذَا فَوْجٌ مُقْتَحِمٌ مَعَكُمْ لا مَرْحَبًا بِهِمْ إِنَّهُمْ صَالُوا النَّارِ * قَالُوا بَلْ أَنْتُمْ لا مَرْحَبًا بِكُمْ أَنْتُمْ قَدَّمْتُمُوهُ لَنَا فَبِئْسَ الْقَرَارُ * قَالُوا رَبَّنَا مَنْ قَدَّمَ لَنَا هَذَا فَزِدْهُ عَذَابًا ضِعْفًا فِي النَّارِ} “İşte bu böyledir. Şüphesiz azgınlar için pek kötü bir gelecek (dönüş yeri) vardır: Yaslanıp girecekleri cehennem! O ne kötü bir yataktır! İşte bu kaynar su ve irindir; tatsınlar onu! Ve onun benzerinden çeşit çeşit başkaları da vardır. (İnkârcı önderlere denir ki:) ‘İşte şunlar da sizinle beraber (ateşe) tıkılacak olan topluluktur.’ (Önderler:) ‘Onlara rahat yüzü olmasın; çünkü onlar da ateşe gireceklerdir!’ derler. (Uyanlar:) ‘Hayır, asıl size rahat yüzü olmasın! Bunu bizim önümüze siz getirdiniz. O ne kötü bir duraktır!’ derler. Derler ki: ‘Rabbimiz! Bunu bizim önümüze kim getirdiyse, ateşteki azabını kat kat artır!’”
{هَذَا} الجزاء للمتقين ما وصفناه {وَإِنَّ لِلطَّاغِينَ} أي: المتجاوزين للحد في الكفر والمعاصي {لَشَرَّ مَآبٍ} أي: لشر مرجع ومنقلب.
{هَذَا} Takva sahiplerine verilecek karşılık vasfettiğimiz gibidir. Küfür ve günahlarda haddi aşan {وَإِنَّ لِلطَّاغِينَ} “azgınlar için ise,” {لَشَرَّ مَآبٍ} “pek kötü bir gelecek vardır;” yani varılacak ve dönülecek en kötü yer vardır.
ثم فصله فقال: {جَهَنَّمَ} التي جمع فيها كل عذاب، واشتد حرها، وانتهى قرها {يَصْلَوْنَهَا} أي: يعذبون فيها عذابا يحيط بهم من كل وجه، لهم من فوقهم ظلل من النار ومن تحتهم ظلل.
Sonra bunu detaylandırarak şöyle buyurdu: İçinde her türlü azabın toplandığı, sıcağı pek şiddetli, dondurucu soğuğu ise son noktada olan {جَهَنَّمَ} “cehennem!” {يَصْلَوْنَهَا} “Oraya girip yanarlar;” yani orada kendilerini her taraftan kuşatan bir azapla azap olunurlar; üstlerinde de ateşten tabakalar, altlarında da tabakalar vardır.
{فَبِئْسَ الْمِهَادُ} المعد لهم مسكنا ومستقرا.
Kendilerine mesken ve karargâh olarak hazırlanan {فَبِئْسَ الْمِهَادُ} “o ne kötü bir yataktır!”
{هَذَا} المهاد، هذا العذاب الشديد، والخزي والفضيحة والنكال {فَلْيَذُوقُوهُ حَمِيمٌ} ماء حار، قد اشتد حره، يشربونه فَيقَطعُ أمعاءهم. {وَغَسَّاقٌ} وهو أكره ما يكون من الشراب، من قيح وصديد، مر المذاق، كريه الرائحة.
İşte bu yatak, bu şiddetli azap, zillet, rezillik ve ceza; {هَذَا فَلْيَذُوقُوهُ حَمِيمٌ} “İşte bu kaynar sudur; tatsınlar onu!” Sıcaklığı son derece şiddetli olan bir sudur ki onu içtiklerinde bağırsaklarını parça parça eder. {وَغَسَّاقٌ} “Ve irindir;” yani irin ve kandan oluşan, tadı acı, kokusu iğrenç, içeceklerin en nefret edileni olan şeydir.
{وَآخَرُ مِنْ شَكْلِهِ} أي: من نوعه {أَزْوَاجٌ} أي: عدة أصناف من أصناف العذاب، يعذبون بها ويخزون بها.
{وَآخَرُ مِنْ شَكْلِهِ} “Ve onun benzerinden,” yani kendi türünden {أَزْوَاجٌ} “çeşit çeşit başkaları da vardır;” yani kendisiyle azap olunup rezil edildikleri türlü türlü azap çeşitleri mevcuttur.
وعند تواردهم على النار يشتم بعضهم بعضا، ويقول بعضهم لبعض: {هَذَا فَوْجٌ مُقْتَحِمٌ مَعَكُمْ} النار {لا مَرْحَبًا بِهِمْ إِنَّهُمْ صَالُوا النَّارِ}
Ateşe peş peşe girdiklerinde birbirlerine söverler ve birbirlerine şöyle derler: {هَذَا فَوْجٌ مُقْتَحِمٌ مَعَكُمْ} “İşte şunlar da sizinle beraber ateşe tıkılacak olan topluluktur.” {لا مَرْحَبًا بِهِمْ إِنَّهُمْ صَالُوا النَّارِ} “Onlara rahat yüzü olmasın; çünkü onlar da ateşe gireceklerdir!”
{قَالُوا} أي: الفوج المقبل المقتحم: {بَلْ أَنْتُمْ لا مَرْحَبًا بِكُمْ أَنْتُمْ قَدَّمْتُمُوهُ} أي: العذاب {لَنَا} بدعوتكم لنا، وفتنتكم وإضلالكم وتسببكم. {فَبِئْسَ الْقَرَارُ} قرار الجميع، قرار السوء والشر.
Gelen ve ateşe tıkılan grup {قَالُوا} şöyle der: {بَلْ أَنْتُمْ لا مَرْحَبًا بِكُمْ} “‘Hayır, asıl size rahat yüzü olmasın!’” Bizi davet etmeniz, kandırmanız, saptırmanız ve sebep olmanızla {أَنْتُمْ قَدَّمْتُمُوهُ لَنَا} “bunu bizim önümüze siz getirdiniz. O ne kötü bir duraktır!” Hepsinin kaldığı yer, o kötü ve şer dolu durak [ne kötüdür]!
ثم دعوا على المغوين لهم، فـ {قَالُوا رَبَّنَا مَنْ قَدَّمَ لَنَا هَذَا فَزِدْهُ عَذَابًا ضِعْفًا فِي النَّارِ}
Sonra kendilerini azdıranlara beddua ederek {قَالُوا رَبَّنَا مَنْ قَدَّمَ لَنَا هَذَا فَزِدْهُ عَذَابًا ضِعْفًا فِي النَّارِ} “şöyle dediler: ‘Rabbimiz! Bunu bizim önümüze kim getirdiyse, ateşteki azabını kat kat artır!’”
وقال في الآية الأخرى: {قَالَ لِكُلٍّ ضِعْفٌ وَلَكِنْ لا تَعْلَمُونَ} .
Diğer ayette ise şöyle buyurmuştur: {قَالَ لِكُلٍّ ضِعْفٌ وَلَكِنْ لا تَعْلَمُونَ} “Allah: ‘Herkes için kat kat azap vardır, fakat siz bilmezsiniz’ buyurdu.”
{وَقَالُوا مَا لَنَا لا نَرَى رِجَالا كُنَّا نَعُدُّهُمْ مِنَ الأشْرَارِ * أَأَتَّخَذْنَاهُمْ سِخْرِيًّا أَمْ زَاغَتْ عَنْهُمُ الأبْصَارُ * إِنَّ ذَلِكَ لَحَقٌّ تَخَاصُمُ أَهْلِ النَّارِ} .
{وَقَالُوا مَا لَنَا لا نَرَى رِجَالا كُنَّا نَعُدُّهُمْ مِنَ الأشْرَارِ * أَأَتَّخَذْنَاهُمْ سِخْرِيًّا أَمْ زَاغَتْ عَنْهُمُ الأبْصَارُ * إِنَّ ذَلِكَ لَحَقٌّ تَخَاصُمُ أَهْلِ النَّارِ} “Ve dediler ki: ‘Kendilerini kötülerden saydığımız birtakım adamları niçin göremiyoruz? Biz onları alaya mı alırdık, yoksa gözlerimiz mi onlardan kaydı?’ Şüphesiz bu, cehennem ehlinin birbiriyle çekişmesi kesin bir gerçektir.”
{وَقَالُوا} وهم في النار {مَا لَنَا لا نَرَى رِجَالا كُنَّا نَعُدُّهُمْ مِنَ الأشْرَارِ} أي: كنا نزعم أنهم من الأشرار، المستحقين لعذاب النار، وهم المؤمنون، تفقدهم أهل النار - قبحهم الله - هل يرونهم في النار؟
Onlar ateşin içindeyken {وَقَالُوا} şöyle derler: {مَا لَنَا لا نَرَى رِجَالا كُنَّا نَعُدُّهُمْ مِنَ الأشْرَارِ} “‘Kendilerini kötülerden saydığımız adamları niçin göremiyoruz?’” Yani cehennem azabını hak eden kötülerden olduklarını iddia ettiğimiz -ki onlar müminlerdir- kimseleri niçin göremiyoruz? Cehennem ehli -Allah onları kahretsin- onları ateşte görüp göremeyeceklerini araştırırlar.
{أَتَّخَذْنَاهُمْ سِخْرِيًّا أَمْ زَاغَتْ عَنْهُمْ الأبْصَارُ} أي: عدم رؤيتنا لهم دائر بين أمرين: إما أننا غالطون في عدنا إياهم من الأشرار، بل هم من الأخيار، وإنما كلامنا لهم من باب السخرية والاستهزاء بهم، وهذا هو الواقع، كما قال تعالى لأهل النار: {إِنَّهُ كَانَ فَرِيقٌ مِنْ عِبَادِي يَقُولُونَ رَبَّنَا آمَنَّا فَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّاحِمِينَ * فَاتَّخَذْتُمُوهُمْ سِخْرِيًّا حَتَّى أَنْسَوْكُمْ ذِكْرِي وَكُنْتُمْ مِنْهُمْ تَضْحَكُونَ}
{أَتَّخَذْنَاهُمْ سِخْرِيًّا أَمْ زَاغَتْ عَنْهُمْ الأبْصَارُ} “‘Biz onları alaya mı alırdık, yoksa gözlerimiz mi onlardan kaydı?’” Yani onları göremeyişimiz iki durum arasında dönüp dolaşmaktadır: Ya onları kötülerden saymakla biz yanılmışızdır da onlar aslında hayırlı kimselerdir ve bizim sözlerimiz sırf onlarla alay edip eğlenme kabilindendir -ki gerçek olan da budur; nitekim Allah Teâlâ cehennem ehline şöyle buyurmuştur: {إِنَّهُ كَانَ فَرِيقٌ مِنْ عِبَادِي يَقُولُونَ رَبَّنَا آمَنَّا فَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّاحِمِينَ * فَاتَّخَذْتُمُوهُمْ سِخْرِيًّا حَتَّى أَنْسَوْكُمْ ذِكْرِي وَكُنْتُمْ مِنْهُمْ تَضْحَكُونَ} “Çünkü kullarımdan bir zümre vardı ki: ‘Rabbimiz! İman ettik, bizi bağışla, bize merhamet et; Sen merhametlilerin en hayırlısısın’ derlerdi. Siz ise onları alaya aldınız; öyle ki bu durum size beni hatırlamayı unutturdu ve siz onlara gülüp duruyordunuz”-
والأمر الثاني أنهم لعلهم زاغت أبصارنا عن رؤيتهم معنا في العذاب وإلا فهم معنا معذبون ولكن تجاوزتهم أبصارنا فيحتمل أن هذا الذي في قلوبهم فتكون العقائد التي اعتقدوها في الدنيا وكثرة ما حكموا لأهل الإيمان بالنار تمكنت من قلوبهم وصارت صبغة لها فدخلوا النار وهم بهذه الحالة فقالوا ما قالوا
İkinci durum ise: ‘Belki de azapta bizimle beraber oldukları halde gözlerimiz onları görmekten kaydı da onları fark edemedik, yoksa onlar da bizimle beraber azap çekmektedirler ama gözlerimiz onları aşıp geçti’ [diye düşünmeleridir]. Kalplerinde yatan şeyin bu olma ihtimali vardır; böylece dünyada benimsedikleri inançlar ve iman ehli hakkında cehennemlik olduklarına dair verdikleri sayısız hükümler kalplerine iyice yerleşip karakterleri haline gelmiş ve bu halde cehenneme girip bu sözleri söylemiş olabilirler.
ويحتمل أن كلامهم هذا كلام تمويه كما موهوا في الدنيا موهوا حتى في النار ولهذا يقول أهل الأعراف لأهل النار {أَهَؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ لا يَنَالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لا خَوْفٌ عَلَيْكُمْ وَلا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ}
Bu sözlerinin bir aldatmaca ve çarpıtma olması da muhtemeldir; dünyada çarpıttıkları gibi ateşte bile gerçeği saptırmaya çalışmaktadırlar. Bundan dolayı A'râf ehli cehennem ehline şöyle diyecektir: {أَهَؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ لا يَنَالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لا خَوْفٌ عَلَيْكُمْ وَلا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ} “‘Allah’ın kendilerini hiçbir rahmete erdirmeyeceğine yemin ettiğiniz kimseler bunlar mıydı? (Ey müminler!) Girin cennete; size hiçbir korku yoktur ve siz üzülmeyeceksiniz de!’”
قال تعالى مؤكدا ما أخبر به وهو أصدق القائلين {إِنَّ ذَلِكَ} الذي ذكرت لكم {لَحَقٌّ} ما فيه شك ولا مرية {تَخَاصُمُ أَهْلِ النَّارِ}
Söz söyleyenlerin en doğrusu olan Allah Teâlâ haber verdiği şeyi teyit ederek şöyle buyurdu: Size anlattığım {إِنَّ ذَلِكَ} “şüphesiz bu,” {تَخَاصُمُ أَهْلِ النَّارِ} “cehennem ehlinin birbiriyle çekişmesi,” içinde hiçbir şüphe ve tereddüt bulunmayan {لَحَقٌّ} “kesin bir gerçektir.”
{٦٥ - ٨٨} {قُلْ إِنَّمَا أَنَا مُنْذِرٌ وَمَا مِنْ إِلَهٍ إِلا اللَّهُ الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ * رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا الْعَزِيزُ الْغَفَّارُ * قُلْ هُوَ نَبَأٌ عَظِيمٌ * أَنْتُمْ عَنْهُ مُعْرِضُونَ * مَا كَانَ لِيَ مِنْ عِلْمٍ بِالْمَلإ الأعْلَى إِذْ يَخْتَصِمُونَ * إِنْ يُوحَى إِلَيَّ إِلا أَنَّمَا أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ * إِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي خَالِقٌ بَشَرًا مِنْ طِينٍ * فَإِذَا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ سَاجِدِينَ * فَسَجَدَ الْمَلائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ * إِلا إِبْلِيسَ اسْتَكْبَرَ وَكَانَ مِنَ الْكَافِرِينَ * قَالَ يَا إِبْلِيسُ مَا مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ لِمَا خَلَقْتُ بِيَدَيَّ أَسْتَكْبَرْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْعَالِينَ * قَالَ أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نَارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ * قَالَ فَاخْرُجْ مِنْهَا فَإِنَّكَ رَجِيمٌ * وَإِنَّ عَلَيْكَ لَعْنَتِي إِلَى يَوْمِ الدِّينِ * قَالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِي إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ * قَالَ فَإِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ * إِلَى يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ * قَالَ فَبِعِزَّتِكَ لأغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ * إِلا عِبَادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ} .
{65 - 88} {قُلْ إِنَّمَا أَنَا مُنْذِرٌ وَمَا مِنْ إِلَهٍ إِلا اللَّهُ الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ * رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا الْعَزِيزُ الْغَفَّارُ * قُلْ هُوَ نَبَأٌ عَظِيمٌ * أَنْتُمْ عَنْهُ مُعْرِضُونَ * مَا كَانَ لِيَ مِنْ عِلْمٍ بِالْمَلإ الأعْلَى إِذْ يَخْتَصِمُونَ * إِنْ يُوحَى إِلَيَّ إِلا أَنَّمَا أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ * إِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي خَالِقٌ بَشَرًا مِنْ طِينٍ * فَإِذَا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ سَاجِدِينَ * فَسَجَدَ الْمَلائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ * إِلا إِبْلِيسَ اسْتَكْبَرَ وَكَانَ مِنَ الْكَافِرِينَ * قَالَ يَا إِبْلِيسُ مَا مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ لِمَا خَلَقْتُ بِيَدَيَّ أَسْتَكْبَرْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْعَالِينَ * قَالَ أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نَارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ * قَالَ فَاخْرُجْ مِنْهَا فَإِنَّكَ رَجِيمٌ * وَإِنَّ عَلَيْكَ لَعْنَتِي إِلَى يَوْمِ الدِّينِ * قَالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِي إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ * قَالَ فَإِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ * إِلَى يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ * قَالَ فَبِعِزَّتِكَ لأغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ * إِلا عِبَادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ} “De ki: ‘Ben ancak bir uyarıcıyım. O tek ve her şeye boyun eğdiren (Kahhâr) Allah’tan başka hiçbir ilah yoktur. Göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin Rabbi, O Azîz ve Gaffâr olandır.’ De ki: ‘O, büyük bir haberdir. Siz ise ondan yüz çeviriyorsunuz. Onlar (melekler) tartışırken Mele-i A’lâ hakkında benim hiçbir bilgim yoktu. Bana ancak apaçık bir uyarıcı olduğum vahyolunuyor.’ Hani Rabbin meleklere şöyle demişti: ‘Ben çamurdan bir insan yaratacağım. Onu tesviye edip (şekillendirip) içine ruhumdan üflediğim zaman derhal ona secdeye kapanın!’ Bunun üzerine meleklerin hepsi toptan secde ettiler; İblis müstesna. O büyüklük tasladı ve kâfirlerden oldu. (Allah) buyurdu ki: ‘Ey İblis! İki elimle yarattığıma secde etmekten seni alıkoyan nedir? Büyüklük mü tasladın, yoksa yücelerden mi oldun?’ Dedi ki: ‘Ben ondan daha hayırlıyım; beni ateşten yarattın, onu ise çamurdan yarattın.’ (Allah) buyurdu ki: ‘Öyleyse oradan çık! Çünkü sen kovulmuş birisin. Ve şüphesiz ceza gününe kadar lanetim senin üzerinedir.’ Dedi ki: ‘Rabbim! Öyleyse onların diriltilecekleri güne kadar bana mühlet ver!’ Buyurdu ki: ‘Şüphesiz sen mühlet verilenlerdensin; bilinen vaktin gününe kadar.’ (İblis) dedi ki: ‘İzzetine yemin olsun ki onların hepsini mutlaka azdıracağım! Ancak içlerinden ihlaslı kulların müstesna.’”
{قُلْ} يا أيها الرسول لهؤلاء المكذبين، إن طلبوا منك ما ليس لك ولا بيدك: {إِنَّمَا أَنَا مُنْذِرٌ} هذا نهاية ما عندي، وأما الأمر فلله تعالى، ولكني آمركم، وأنهاكم، وأحثكم على الخير وأزجركم عن الشر فَمَنِ اهْتَدَى فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَعَلَيْهَا {وَمَا مِنْ إِلَهٍ إِلا اللَّهُ} أي: ما أحد يؤله ويعبد بحق إلا الله {الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ} هذا تقرير لألوهيته، بهذا البرهان القاطع، وهو وحدته تعالى، وقهره لكل شيء، فإن القهر ملازم للوحدة، فلا يكون قهارين متساويين في قهرهما أبدا.
Ey Resul! Kendisinde olmayan ve elinde bulunmayan şeyleri senden talep ettiklerinde o yalanlayıcılara {قُلْ} “de ki: ‘Ben ancak bir uyarıcıyım.’” Benim elimden gelenin son noktası budur; emir ve hüküm ise Allah Teâlâ'ya aittir. Ben ancak size emreder, sizi sakındırır, hayra teşvik eder ve şerden men ederim. Artık kim doğru yola gelirse kendi lehinedir, kim de saparsa kendi aleyhinedir. {وَمَا مِنْ إِلَهٍ إِلا اللَّهُ} “Allah’tan başka hiçbir ilah yoktur;” yani hak olarak kulluk edilip ibadete layık olan yalnızca Allah'tır. {الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ} “O tektir, her şeye boyun eğdirendir.” Bu, O'nun uluhiyetinin kesin bir delille ortaya konmasıdır ki o da Allah Teâlâ'nın birliği ve her şeyi kahredici gücüdür. Zira kahredicilik (kahr) teklik ile ayrılmaz bir bütündür; kahredici güçte birbirine eşit iki kahhâr asla bulunamaz.
فالذي يقهر جميع الأشياء هو الواحد الذي لا نظير له، وهو الذي يستحق أن يعبد وحده، كما كان قاهرا وحده، وقرر ذلك أيضا بتوحيد الربوبية فقال: {رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا} أي: خالقهما، ومربيهما، ومدبرها (١) بجميع أنواع التدابير. {الْعَزِيزُ} الذي له القوة، التي بها خلق المخلوقات العظيمة. {الْغَفَّارُ} لجميع الذنوب، صغيرها، وكبيرها، لمن تاب إليه وأقلع منها.
Her şeyi kahreden zat, benzeri olmayan Tek Varlık'tır. Tek başına kahredici olduğu gibi, yalnızca O tek başına ibadete layıktır. Bunu rububiyet tevhidiyle de pekiştirerek şöyle buyurmuştur: {رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا} “Göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin Rabbidir;” yani onların Yaratıcısı, terbiyecisi ve her türlü tedbir ile idare edicisidir. {الْعَزِيزُ} Büyük mahlukatı kendisiyle yarattığı mutlak kuvvetin sahibidir. {الْغَفَّارُ} Kendisine tövbe edip vazgeçen kimsenin küçüğüyle büyüğüyle bütün günahlarını bağışlayandır.
فهذا الذي يحب ويستحق أن يعبد، دون من لا يخلق ولا يرزق، ولا يضر ولا ينفع، ولا يملك من الأمر شيئا، وليس له قوة الاقتدار، ولا بيده مغفرة الذنوب والأوزار.
İşte sevilmeye ve ibadet edilmeye layık olan Zât budur; yoksa yaratamayan, rızık veremeyen, zarar ve fayda sağlayamayan, emirden hiçbir şeye malik olmayan, güç ve kudreti bulunmayan, günahları ve veballeri bağışlama yetkisi elinde olmayan varlıklar değildir.
{قُلْ} لهم، مخوفا ومحذرا، ومنهضا لهم ومنذرا: {هُوَ نَبَأٌ عَظِيمٌ} أي: ما أنبأتكم به من البعث والنشور والجزاء على الأعمال، خبر عظيم ينبغي الاهتمام الشديد بشأنه، ولا ينبغي إغفاله.
Korkutarak, uyararak, harekete geçirip ikaz ederek onlara {قُلْ} “de ki: ‘O, büyük bir haberdir.’” Yani yeniden diriliş, toplanma ve amellerin karşılığı hakkında size haber verdiğim şeyler, son derece önem verilmesi gereken ve asla gaflete gelinmemesi icap eden pek büyük bir haberdir.
ولكن {أَنْتُمْ عَنْهُ مُعْرِضُونَ} كأنه ليس أمامكم حساب ولا عقاب ولا ثواب، فإن شككتم في قولي، وامتريتم في خبري، فإني أخبركم بأخبار لا علم لي بها ولا درستها في كتاب، فإخباري بها على وجهها، من غير زيادة ولا نقص، أكبر شاهد لصدقي، وأدل دليل على حق ما جئتكم به، ولهذا قال: {مَا كَانَ لِيَ مِنْ عِلْمٍ بِالْمَلإ الأعْلَى} أي: الملائكة {إِذْ يَخْتَصِمُونَ} لولا تعليم الله إياي، وإيحاؤه إلي، ولهذا قال: {إِنْ يُوحَى إِلَيَّ إِلا أَنَّمَا أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ} أي: ظاهر النذارة، جليها، فلا نذير أبلغ من نذارته ﷺ.
Fakat {أَنْتُمْ عَنْهُ مُعْرِضُونَ} “siz ondan yüz çeviriyorsunuz;” sanki önünüzde hiçbir hesap, ceza ve mükafat yokmuş gibi davranıyorsunuz. Eğer benim sözümden şüphe ediyor ve haberim hakkında tereddüt yaşıyorsanız, bilesiniz ki ben size daha önce hiçbir bilgim olmayan ve bir kitaptan okumadığım haberleri bildiriyorum. Bunları hiçbir fazlalık ve eksiklik olmaksızın dosdoğru haber vermem, benim doğruluğuma en büyük şahit ve size getirdiğim hakikatin en açık delilidir. Bundan dolayı şöyle buyurdu: Allah'ın bana öğretmesi ve vahyetmesi olmasaydı, {مَا كَانَ لِيَ مِنْ عِلْمٍ بِالْمَلإ الأعْلَى} “Mele-i A’lâ hakkında,” yani melekler hakkında {إِذْ يَخْتَصِمُونَ} “tartışırlarken benim hiçbir bilgim yoktu.” İşte bu sebeple: {إِنْ يُوحَى إِلَيَّ إِلا أَنَّمَا أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ} “Bana ancak apaçık bir uyarıcı olduğum vahyolunuyor” buyurmuştur; yani uyarısı apaçık ve gün gibi ortadadır; nitekim onun sallallâhu aleyhi ve sellem uyarısından daha beliğ bir uyarıcı yoktur.
ثم ذكر اختصام الملأ الأعلى فقال: {إِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ} على وجه الإخبار {إِنِّي خَالِقٌ بَشَرًا مِنْ طِينٍ} أي: مادته من طين.
Sonra Mele-i A’lâ’nın tartışmasını zikrederek şöyle buyurdu: Bir haber kabilinden {إِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ} “Hani Rabbin meleklere şöyle demişti: ‘Ben çamurdan bir insan yaratacağım.’” Yani onun maddesi çamurdandır.
{فَإِذَا سَوَّيْتُهُ} أي: سويت جسمه وتم، {وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ سَاجِدِينَ} فوطَّن الملائكة الكرام أنفسهم على ذلك، حين يتم خلقه ونفخ الروح فيه، امتثالا لربهم، وإكراما لآدم ﵇، فلما تم خلقه في بدنه وروحه، وامتحن الله آدم والملائكة في العلم، وظهر فضله عليهم، أمرهم الله بالسجود.
{فَإِذَا سَوَّيْتُهُ} “Onu tesviye edip (şekillendirip);” yani bedenini tamamlayıp, {وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ سَاجِدِينَ} “ve içine ruhumdan üflediğim zaman derhal ona secdeye kapanın!” Kerim melekler, Rablerinin emrine boyun eğmek ve Âdem aleyhisselâm'a ikramda bulunmak üzere onun yaratılışı tamamlanıp içine ruh üflendiğinde secde etmeye nefislerini hazırladılar. Bedeni ve ruhuyla yaratılışı tamamlanıp Allah Âdem ile melekleri ilim hususunda imtihan edip onun meleklere olan üstünlüğü ortaya çıkınca, Allah onlara secde etmelerini emretti.
فسجدوا كلهم أجمعون إلا إبليس لم يسجد {اسْتَكْبَرَ} عن أمر ربه، واستكبر على آدم {وَكَانَ مِنَ الْكَافِرِينَ} في علم الله تعالى.
Meleklerin hepsi toptan secde ettiler; ancak İblis secde etmedi. Rabbinin emrine karşı {اسْتَكْبَرَ} “büyüklük tasladı,” Âdem'e karşı kibirlendi ve Allah Teâlâ'nın ezelî ilminde {وَكَانَ مِنَ الْكَافِرِينَ} “kâfirlerden oldu.”
فـ {قَالَ} الله موبخا ومعاتبا: {مَا مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ لِمَا خَلَقْتُ بِيَدَيَّ} أي: شرفته وكرمته واختصصته بهذه الخصيصة، التي اختص بها عن سائر الخلق، وذلك يقتضي عدم التكبر عليه.
Bunun üzerine Allah azarlayarak ve kınayarak {قَالَ} şöyle buyurdu: {مَا مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ لِمَا خَلَقْتُ بِيَدَيَّ} “İki elimle yarattığıma secde etmekten seni alıkoyan nedir?” Yani diğer mahlukattan ayrı olarak bizzat kendisini şereflendirdiğim, kerem sahibi kıldığım ve bu özellikle mümtaz kıldığım kimseye karşı büyüklük taslamaman gerekirdi.
{أسْتَكْبَرْتَ} في امتناعك {أَمْ كُنْتَ مِنَ الْعَالِينَ}
Secdeden kaçınmanda {أسْتَكْبَرْتَ} “büyüklük mü tasladın,” {أَمْ كُنْتَ مِنَ الْعَالِينَ} “yoksa yücelerden mi oldun?”
{قَالَ} إبليس معارضا لربه ومناقضا: {أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نَارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ} وبزعمه أن عنصر النار خير من عنصر الطين، وهذا من القياس الفاسد، فإن عنصر النار مادة الشر والفساد، والعلو والطيش والخفة وعنصر الطين مادة الرزانة والتواضع وإخراج أنواع الأشجار والنباتات وهو يغلب النار ويطفئها، والنار تحتاج إلى مادة تقوم بها، والطين قائم بنفسه، فهذا قياس شيخ القوم، الذي عارض به الأمر الشفاهي من الله، قد تبين غاية بطلانه وفساده، فما بالك بأقيسة التلاميذ الذين عارضوا الحق بأقيستهم؟ فإنها كلها أعظم بطلانا وفسادا من هذا القياس.
İblis Rabbine karşı çıkıp itiraz ederek {قَالَ} şöyle dedi: {أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نَارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ} “‘Ben ondan daha hayırlıyım; beni ateşten yarattın, onu ise çamurdan yarattın.’” Kendi zannınca ateş unsuru çamur unsurundan daha hayırlıymış! Bu ise tamamen fâsit bir kıyastır; çünkü ateş unsuru şerrin, fesadın, kibrin, taşkınlığın ve hafifliğin maddesidir; çamur (toprak) unsuru ise vakarın, tevazuun, türlü türlü ağaç ve bitkileri yetiştirmenin maddesidir. Toprak ateşe galip gelir ve onu söndürür; ateş varlığını sürdürmek için bir maddeye muhtaçtır, toprak ise kendi başına kaimdir. İşte topluluğun elebaşısının Allah'ın doğrudan emrine karşı çıkarken yaptığı bu kıyasın son derece bâtıl ve bozuk olduğu apaçık ortadadır; peki kendi kıyaslarıyla hakka karşı çıkan çömezlerin kıyasları nasıldır? Onlarınki bu kıyastan çok daha büyük bir bâtıllık ve tutarsızlık içermektedir.
فـ {قَالَ} الله له: {فَاخْرُجْ مِنْهَا} أي: من السماء والمحل الكريم. {فَإِنَّكَ رَجِيمٌ} أي: مبعد مدحور.
Bunun üzerine Allah ona {قَالَ} şöyle buyurdu: {فَاخْرُجْ مِنْهَا} “‘Öyleyse oradan çık!’” Yani gökten ve o yüce makamdan [çık]! {فَإِنَّكَ رَجِيمٌ} “‘Çünkü sen kovulmuş birisin!’” Yani uzaklaştırılmış ve zelil edilmiş birisin.
{وَإِنَّ عَلَيْكَ لَعْنَتِي} أي: طردي وإبعادي {إِلَى يَوْمِ الدِّينِ} أي: دائما أبدا.
{وَإِنَّ عَلَيْكَ لَعْنَتِي} “Ve şüphesiz lanetim senin üzerinedir;” yani rahmetimden kovulmam ve uzaklaştırılmam {إِلَى يَوْمِ الدِّينِ} “ceza gününe kadar” ebediyen devam edecektir.
{قَالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِي إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ} لشدة عداوته لآدم وذريته، ليتمكن من إغواء من قدر الله أن يغويه.
Âdem'e ve zürriyetine olan şiddetli düşmanlığından ötürü, Allah'ın sapmasını takdir ettiği kimseleri saptırmaya fırsat bulabilmek için: {قَالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِي إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ} “‘Rabbim! Öyleyse onların diriltilecekleri güne kadar bana mühlet ver!’ dedi.”
فـ (قال) الله مجيبا لدعوته، حيث اقتضت حكمته ذلك: {فَإِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ إِلَى يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ} حين تستكمل الذرية، يتم الامتحان.
Hikmeti bunu gerektirdiği için Allah onun isteğine icabet ederek {فَإِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ إِلَى يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ} “‘Şüphesiz sen bilinen vaktin gününe kadar mühlet verilenlerdensin’ buyurdu.” Zürriyet tamamlanıp imtihan kemale erinceye kadar [mühlet verilmiştir].
فلما علم أنه منظر، بادى ربه، من خبثه، بشدة العداوة لربه ولآدم وذريته، فقال: {فَبِعِزَّتِكَ لأغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ} يحتمل أن الباء للقسم، وأنه أقسم بعزة الله ليغوينهم كلهم أجمعين.
Kendisine mühlet verildiğini öğrenince, habisliğinden dolayı Rabbine, Âdem'e ve onun zürriyetine karşı açıkça şiddetli bir düşmanlık ilan etti ve şöyle dedi: {فَبِعِزَّتِكَ لأغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ} “‘İzzetine yemin olsun ki onların hepsini mutlaka azdıracağım!’” Ba harfinin kasem (yemin) için olması ve Allah'ın izzetine yemin ederek onların hepsini toptan azdıracağını kastetmiş olması muhtemeldir.
{إِلا عِبَادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ} علم أن الله سيحفظهم من كيده. ويحتمل أن الباء للاستعانة، وأنه لما علم أنه عاجز من كل وجه، وأنه لا يضل أحدا إلا بمشيئة الله تعالى، فاستعان بعزة الله على إغواء ذرية آدم هذا، وهو عدو الله حقا.
{إِلا عِبَادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ} “‘Ancak içlerinden ihlaslı kulların müstesna!’” Çünkü Allah'ın onları kendi tuzağından koruyacağını bilmekteydi. Ba harfinin istiâne (yardım dileme) için olması da muhtemeldir; zira her bakımdan aciz olduğunu ve ancak Allah Teâlâ'nın dilemesiyle birini saptırabileceğini bildiği için Âdemoğullarını azdırmak üzere Allah'ın izzetinden yardım dilemiştir. İşte o, Allah'ın gerçek bir düşmanıdır!
ونحن يا ربنا العاجزون المقصرون، المقرون لك بكل نعمة، ذرية من شرفته وكرمته، فنستعين بعزتك العظيمة، وقدرتك، ورحمتك الواسعة لكل مخلوق، ورحمتك التي أوصلت إلينا بها، ما أوصلت من النعم الدينية والدنيوية، وصرفت بها عنا ما صرفت من النقم، أن تعيننا على محاربته وعداوته، والسلامة من شره وشركه، ونحسن الظن بك أن تجيب دعاءنا، ونؤمن بوعدك الذي قلت لنا: {وقال ربكم ادعوني أستجب لكم} فقد دعوناك كما أمرتنا، فاستجب لنا كما وعدتنا. {إنك لا تخلف الميعاد} .
Bizler ise ey Rabbimiz, aciz, kusurlu, sana her bir nimeti itiraf eden ve kendisini şereflendirip üstün kıldığın zatın zürriyeti olarak; onunla savaşmak, ona düşmanlık etmek, onun şerrinden ve tuzağından/şirkinden kurtulmak hususunda bize yardım etmen için senin yüce izzetine, kudretine, her yaratılmışı kuşatan geniş rahmetine ve bize bahşettiğin dinî ve dünyevî nimetleri kendisiyle ulaştırdığın, bizden savdığın cezaları kendisiyle savdığın rahmetine sığınarak yardım diliyoruz. Duamıza icabet edeceğine dair sana hüsnüzanda bulunuyor ve bize hitaben buyurduğun şu vaadine iman ediyoruz: {وقال ربكم ادعوني أستجب لكم} “Rabbiniz buyurdu ki: Bana dua edin, size icabet edeyim.” İşte bize emrettiğin gibi sana dua ettik; sen de bize vaadettiğin gibi dualarımızı kabul eyle! {إنك لا تخلف الميعاد} “Şüphesiz sen vaadinden dönmezsin.”
{قَالَ فَالْحَقُّ وَالْحَقَّ أَقُولُ * لأمْلأنَّ جَهَنَّمَ مِنْكَ وَمِمَّنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ أَجْمَعِينَ * قُلْ مَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ وَمَا أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ * إِنْ هُوَ إِلا ذِكْرٌ لِلْعَالَمِينَ * وَلَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِينٍ} .
{قَالَ فَالْحَقُّ وَالْحَقَّ أَقُولُ * لأمْلأنَّ جَهَنَّمَ مِنْكَ وَمِمَّنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ أَجْمَعِينَ * قُلْ مَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ وَمَا أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ * إِنْ هُوَ إِلا ذِكْرٌ لِلْعَالَمِينَ * وَلَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِينٍ} “(Allah) buyurdu ki: ‘İşte hak budur ve ben ancak hakkı söylerim: Andolsun ki cehennemi seninle ve onlardan sana uyanların hepsiyle dolduracağım!’ De ki: ‘Buna karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum ve ben kendiliğinden bir şey uyduranlardan da değilim. O (Kur’an), âlemler için ancak bir öğüttür. Ve onun haberini bir süre sonra mutlaka öğreneceksiniz!’”
{قَالَ} الله تعالى {فَالْحَقُّ وَالْحَقَّ أَقُولُ} أي: الحق وصفي، والحق قولي.
Allah Teâlâ {قَالَ} şöyle buyurdu: {فَالْحَقُّ وَالْحَقَّ أَقُولُ} “‘İşte hak budur ve ben ancak hakkı söylerim.’” Yani hak benim sıfatımdır ve hak benim sözümdür.
{لأمْلأنَّ جَهَنَّمَ مِنْكَ وَمِمَّنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ أَجْمَعِينَ} فلما بين الرسول للناس الدليل ووضح لهم السبيل قال الله له:
{لأمْلأنَّ جَهَنَّمَ مِنْكَ وَمِمَّنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ أَجْمَعِينَ} “‘Andolsun ki cehennemi seninle ve onlardan sana uyanların hepsiyle dolduracağım!’” Resul insanlara delili açıklayıp yolu apaçık gösterince Allah ona şöyle buyurdu:
{قُلْ مَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ} أي: على دعائي إياكم {مِنْ أَجْرٍ وَمَا أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ} أدعي أمرا ليس لي، وأقفو ما ليس لي به علم، لا أتبع إلا ما يوحى إليَّ.
{قُلْ مَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ} “De ki: ‘Buna karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum.’” Yani sizi davet etmeme karşılık bir mükâfat istemiyorum. {وَمَا أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ} “Ve ben kendiliğinden bir şey uyduranlardan da değilim;” yani bana ait olmayan bir davayı iddia etmem, hakkında bilgim olmayan şeyin ardına düşmem; ben ancak bana vahyolunana uyarım.
{إِنْ هُوَ} أي: هذا الوحي والقرآن {إِلا ذِكْرٌ لِلْعَالَمِينَ} يتذكرون به كل ما ينفعهم، من مصالح دينهم ودنياهم، فيكون شرفا ورفعة للعاملين به، وإقامة حجة على المعاندين.
Bu vahiy ve Kur'an, {إِنْ هُوَ إِلا ذِكْرٌ لِلْعَالَمِينَ} “âlemler için ancak bir öğüttür.” Din ve dünyalarının faydasına olan ve kendilerine yarayan her şeyi onunla hatırlarlar. Böylece onunla amel edenler için bir şeref ve yücelik, inat edenler için ise aleyhlerine ikame edilmiş bir delil olur.
فهذه السورة العظيمة، مشتملة على الذكر الحكيم، والنبأ العظيم، وإقامة الحجج والبراهين، على من كذب بالقرآن وعارضه، وكذب من جاء به، والإخبار عن عباد الله المخلصين، وجزاء المتقين والطاغين. فلهذا أقسم في أولها بأنه ذو الذكر، ووصفه في آخرها بأنه ذكر للعالمين.
Bu yüce sure hikmet dolu zikri, büyük haberi, Kur'an'ı yalanlayıp ona karşı çıkan ve onu getiren zatı tekzip edenlere karşı delil ve bürhanların ikame edilmesini, Allah'ın ihlaslı kullarının haberlerini, takva sahiplerinin ve azgınların karşılıklarını ihtiva etmektedir. Bundan dolayı surenin başında Kur'an'ın şerefli ve öğüt dolu olduğuna yemin edilmiş, sonunda ise onun âlemler için bir öğüt olduğu vasfedilmiştir.
وأكثر التذكير بها فيما بين ذلك، كقوله: {واذكر عبدنا} - {واذكر عبادنا} - {رحمة من عندنا وذكرى} {هذا ذكر}
Sure boyunca hatırlatma ve anma ifadeleri çokça tekrarlanmıştır; nitekim: “Kulumuzu hatırla”, “Kullarımızı hatırla”, “Katımızdan bir rahmet ve öğüt” ve “Bu bir hatırlatmadır (övgüdür)” buyrukları buna örnektir.
اللهم علمنا منه ما جهلنا، وذكرنا منه ما نسينا، نسيان غفلة ونسيان ترك.
Allah'ım! Ondan bilmediklerimizi bize öğret, gaflet veya terk sebebiyle unuttuklarımızı bize hatırlat!
{وَلَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ} أي: خبره {بَعْدَ حِينٍ} وذلك حين يقع عليهم العذاب وتتقطع عنهم الأسباب.
{وَلَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ} “Ve onun haberini öğreneceksiniz,” {بَعْدَ حِينٍ} “bir süre sonra!” Bu da azap başlarına indiğinde ve bütün sebepler ellerinden kayıp gittiğinde [gerçekleşecektir].
تم تفسير سورة ص بمنه تعالى وعونه.
Sâd Suresi'nin tefsiri Allah Teâlâ'nın lütfu ve yardımıyla tamamlandı.