ولكنه يريد أن يحتاط فرعون، ويختبر الأمر بنفسه، قال الله تعالى في بيان الذي حمله على هذا القول: {وَكَذَلِكَ زُيِّنَ لِفِرْعَوْنَ سُوءُ عَمَلِهِ} فزين له العمل السيئ، فلم يزل الشيطان يزينه، وهو يدعو إليه ويحسنه، حتى رآه حسنًا ودعا إليه وناظر مناظرة المحقين، وهو من أعظم المفسدين، {وَصُدَّ عَنِ السَّبِيلِ} الحق، بسبب الباطل الذي زين له. {وَمَا كَيْدُ فِرْعَوْنَ} الذي أراد أن يكيد به الحق، ويوهم به الناس أنه محق، وأن موسى مبطل {إِلا فِي تَبَابٍ} أي: خسار وبوار، لا يفيده إلا الشقاء في الدنيا والآخرة.
Fakat Firavun tedbirli davranmak ve meseleyi bizzat kendisi sınamak istemiştir! Allah Teâlâ onu bu söze sevk eden sebebi açıklayarak şöyle buyurdu: {وَكَذَلِكَ زُيِّنَ لِفِرْعَوْنَ سُوءُ عَمَلِهِ} “İşte böylece Firavun’a kötü ameli süslü gösterildi.” Kötü amel kendisine süslendi; şeytan onu süslemeye devam etti, o da ona çağırıp onu güzel gördü; nihayet kendisi bozguncuların en büyüğü olduğu halde onu güzel görüp ona davet etti ve hak ehli gibi münazaraya girişti. Kendisine süslü gösterilen bâtıl sebebiyle hak olan {وَصُدَّ عَنِ السَّبِيلِ} “yoldan saptırıldı.” Firavun'un hakkı tuzağa düşürmek ve insanlara kendisinin haklı, Musa'nın ise bâtıl üzerinde olduğu vehmini vermek istediği {وَمَا كَيْدُ فِرْعَوْنَ} “tuzağı ise,” {إِلا فِي تَبَابٍ} “ancak bir hüsrandadır;” yani helak ve ziyandadır; ona dünyada ve ahirette bedbahtlıktan başka hiçbir fayda sağlamaz.
{وَقَالَ الَّذِي آمَنَ} معيدًا نصيحته لقومه: {يَا قَوْمِ اتَّبِعُونِ أَهْدِكُمْ سَبِيلَ الرَّشَادِ} لا كما يقول لكم فرعون، فإنه لا يهديكم إلا طريق الغي والفساد.
{وَقَالَ الَّذِي آمَنَ} “O iman eden adam,” kavmine nasihatini tekrarlayarak şöyle dedi: {يَا قَوْمِ اتَّبِعُونِ أَهْدِكُمْ سَبِيلَ الرَّشَادِ} “‘Ey kavmim! Bana uyun ki sizi doğru yola ileteyim!’” Firavun'un size söylediği gibi değil; çünkü o sizi ancak azgınlık ve fesat yoluna iletir.
{يَا قَوْمِ إِنَّمَا هَذِهِ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا مَتَاعٌ} يتمتع بها ويتنعم قليلا ثم تنقطع وتضمحل، فلا تغرنكم وتخدعنكم عما خلقتم له {وَإِنَّ الآخِرَةَ هِيَ دَارُ الْقَرَارِ} التي هي محل الإقامة، ومنزل السكون والاستقرار، فينبغي لكم أن تؤثروها، وتعملوا لها عملا يسعدكم فيها.
{يَا قَوْمِ إِنَّمَا هَذِهِ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا مَتَاعٌ} “‘Ey kavmim! Şüphesiz bu dünya hayatı ancak geçici bir menfaatten ibarettir;’” insan onda azıcık faydalanır ve nimetlenir, sonra kesilip yok olur gider. Dolayısıyla o sizi aldatıp kendisi için yaratıldığınız gayeden alıkoymasın! {وَإِنَّ الآخِرَةَ هِيَ دَارُ الْقَرَارِ} “‘Ahiret ise asıl kalınacak (karar) yurdudur!’” Orası ebedi ikametgâh, sükûn ve istikrar konağıdır. Öyleyse onu tercih etmeniz ve orada sizi mutlu edecek ameller işlemeniz gerekir.
{مَنْ عَمِلَ سَيِّئَةً} من شرك أو فسوق أو عصيان {فَلا يُجْزَى إِلا مِثْلَهَا} أي: لا يجازى إلا بما يسوؤه ويحزنه لأن جزاء السيئة السوء.
Şirk, fısk veya isyandan {مَنْ عَمِلَ سَيِّئَةً} “kim bir kötülük işlerse,” {فَلا يُجْزَى إِلا مِثْلَهَا} “ancak onun misliyle cezalandırılır;” yani ancak kendisini üzen ve kederlendiren şeyle karşılık görür, çünkü kötülüğün cezası kötülüktür.
{وَمَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى} من أعمال القلوب والجوارح، وأقوال اللسان {فَأُولَئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ يُرْزَقُونَ فِيهَا بِغَيْرِ حِسَابٍ} أي: يعطون أجرهم بلا حد ولا عد، بل يعطيهم الله ما لا تبلغه أعمالهم.
Kalplerin ve azaların amellerinden ve dillerin sözlerinden {وَمَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى} “erkek veya kadından kim sâlih amel işlerse,” {فَأُولَئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ يُرْزَقُونَ فِيهَا بِغَيْرِ حِسَابٍ} “işte onlar cennete girerler ve orada hesapsız olarak rızıklandırılırlar.” Yani ecirleri sınırsız ve sayısız olarak kendilerine verilir; hatta Allah onlara amellerinin ulaşamayacağı lütuflar bahşeder.
{وَيَا قَوْمِ مَا لِي أَدْعُوكُمْ إِلَى النَّجَاةِ} بما قلت لكم {وَتَدْعُونَنِي إِلَى النَّارِ} بترك اتباع نبي الله موسى ﵇.
{وَيَا قَوْمِ مَا لِي أَدْعُوكُمْ إِلَى النَّجَاةِ} “‘Ey kavmim! Ne oluyor bana ki size söylediğim bu sözlerle ben sizi kurtuluşa çağırıyorum;’” Allah'ın peygamberi Musa aleyhisselâm'a uymayı terk etmemi isteyerek {وَتَدْعُونَنِي إِلَى النَّارِ} “‘siz ise beni ateşe çağırıyorsunuz!’”
ثم فسر ذلك فقال: {تَدْعُونَنِي لأكْفُرَ بِاللَّهِ وَأُشْرِكَ بِهِ مَا لَيْسَ لِي بِهِ عِلْمٌ} أنه يستحق أن يعبد من دون الله، والقول على الله بلا علم من أكبر الذنوب وأقبحها، {وَأَنَا أَدْعُوكُمْ إِلَى الْعَزِيزِ} الذي له القوة كلها، وغيره ليس بيده من الأمر شيء. {الْغَفَّار} الذي يسرف العباد على أنفسهم ويتجرؤون على مساخطه ثم إذا تابوا وأنابوا إليه، كفر عنهم السيئات والذنوب، ودفع موجباتها من العقوبات الدنيوية والأخروية.
Sonra bunu açıklayarak şöyle dedi: {تَدْعُونَنِي لأكْفُرَ بِاللَّهِ وَأُشْرِكَ بِهِ مَا لَيْسَ لِي بِهِ عِلْمٌ} “‘Siz beni Allah’ı inkâr etmeye ve hakkında hiçbir bilgim olmayan şeyleri O’na ortak koşmaya çağırıyorsunuz.’” Yani Allah'tan başka ibadete layık olduğuna dair hiçbir bilgim bulunmayan şeyleri ortak koşmaya... Allah hakkında ilimsizce konuşmak günahların en büyüğü ve en çirkinidir. {وَأَنَا أَدْعُوكُمْ إِلَى الْعَزِيزِ} “‘Ben ise sizi Azîz olan Allah’a çağırıyorum;’” bütün kudret O'nundur, O'ndan başkasının elinde ise hiçbir emir ve yetki yoktur. O {الْغَفَّارِ} “Gaffâr’dır;” kullar nefisleri aleyhine haddi aşıp gazabını çekecek şeylere cüret ettiklerinde, sonra tövbe edip O'na yönelirlerse kötülüklerini ve günahlarını bağışlar ve bunların dünyevi ve uhrevi cezalarını onlardan savuşturur.
{لا جَرَمَ} أي: حقًا يقينًا {أَنَّمَا تَدْعُونَنِي إِلَيْهِ لَيْسَ لَهُ دَعْوَةٌ فِي الدُّنْيَا وَلا فِي الآخِرَةِ} أي: لا يستحق من الدعوة إليه، والحث على اللجأ إليه، في الدنيا ولا في الآخرة، لعجزه ونقصه، وأنه لا يملك نفعًا ولا ضرًا ولا موتًا ولا حياة، ولا نشورًا.
{لا جَرَمَ} “Şüphe yok ki,” yani kesin bir hakikattir ki, {أَنَّمَا تَدْعُونَنِي إِلَيْهِ لَيْسَ لَهُ دَعْوَةٌ فِي الدُّنْيَا وَلا فِي الآخِرَةِ} “beni kendisine çağırdığınız şeyin ne dünyada ne de ahirette bir çağrısı (davet hakkı) vardır.” Yani acizliği ve noksanlığı sebebiyle ne dünyada ne de ahirette kendisine çağrılmayı ve sığınılmayı hak eder; zira o ne bir faydaya ne bir zarara, ne ölüme ne hayata ve ne de yeniden diriltmeye maliktir.
{وَأَنَّ مَرَدَّنَا إِلَى اللَّهِ} تعالى فسيجازي كل عامل بعمله. {وَأَنَّ الْمُسْرِفِينَ هُمْ أَصْحَابُ النَّارِ} وهم الذين أسرفوا على أنفسهم بالتجرؤ (١) على ربهم بمعاصيه والكفر به، دون غيرهم.
{وَأَنَّ مَرَدَّنَا إِلَى اللَّهِ} “Ve şüphesiz bizim dönüşümüz Allah’adır;” O her amel sahibine ameliyle karşılık verecektir. {وَأَنَّ الْمُسْرِفِينَ هُمْ أَصْحَابُ النَّارِ} “Ve haddi aşanlar, ateş ehlinin ta kendileridir.” Onlar başkaları değil; günahlar ve küfürle Rablerine karşı cüret ederek nefisleri aleyhine haddi aşan kimselerdir.
فلما نصحهم وحذرهم وأنذرهم ولم يطيعوه ولا وافقوه قال لهم:
Onlara nasihat edip, sakındırıp uyardığında ve onlar kendisine itaat etmeyip uymadıklarında onlara şöyle dedi:
{فَسَتَذْكُرُونَ مَا أَقُولُ لَكُمْ} من هذه النصيحة، وسترون مغبة عدم قبولها حين يحل بكم العقاب، وتحرمون جزيل الثواب.
Size yaptığım bu nasihat hakkında: {فَسَتَذْكُرُونَ مَا أَقُولُ لَكُمْ} “‘Size söylediklerimi yakında hatırlayacaksınız!’” Ceza başınıza inip de bol mükâfattan mahrum kaldığınızda onu kabul etmemenin acı sonucunu göreceksiniz.
{وَأُفَوِّضُ أَمْرِي إِلَى اللَّهِ} أي: ألجأ إليه وأعتصم، وألقي أموري كلها لديه، وأتوكل عليه في مصالحي ودفع الضرر الذي يصيبني منكم أو من غيركم. {إِنَّ اللَّهَ بَصِيرٌ بِالْعِبَادِ} يعلم أحوالهم وما يستحقون، يعلم حالي وضعفي فيمنعني منكم ويكفيني شركم، ويعلم أحوالكم فلا تتصرفون إلا بإرادته ومشيئته، فإن سلطكم علي، َّ فبحكمة منه تعالى، وعن إرادته ومشيئته صدر ذلك.
{وَأُفَوِّضُ أَمْرِي إِلَى اللَّهِ} “‘Ben işimi Allah’a bırakıyorum!’” Yani O'na sığınıp sarılıyor, bütün işlerimi O'na havale ediyor; menfaatlerimi elde etmede ve sizden yahut başkalarından bana gelecek zararı defetmede O'na tevekkül ediyorum. {إِنَّ اللَّهَ بَصِيرٌ بِالْعِبَادِ} “‘Şüphesiz Allah, kullarını hakkıyla görendir.’” Onların hallerini ve neye müstahak olduklarını bilir; benim halimi ve zayıflığımı bildiği için beni sizden korur ve sizin şerrinizi benden savuşturur. Sizin hallerinizi de bilir; siz ancak O'nun irade ve meşiyetiyle tasarrufta bulunabilirsiniz. Şayet sizi bana musallat kılarsa bu da Allah Teâlâ'nın bir hikmetiyledir ve O'nun irade ve meşiyetinden sadır olmuştur.
{فَوَقَاهُ اللَّهُ سَيِّئَاتِ مَا مَكَرُوا} أي: وقى الله القويّ الرحيم، ذلك الرجل المؤمن الموفق، عقوبات ما مكر فرعون وآله له، من إرادة إهلاكه وإتلافه، لأنه بادأهم بما يكرهون، وأظهر لهم الموافقة التامة لموسى ﵇، ودعاهم إلى ما دعاهم إليه موسى، وهذا أمر لا يحتملونه وهم الذين لهم القدرة إذ ذاك، وقد أغضبهم واشتد حنقهم عليه، فأرادوا به كيدًا فحفظه الله من كيدهم ومكرهم وانقلب كيدهم ومكرهم، على أنفسهم، {وَحَاقَ بِآلِ فِرْعَوْنَ سُوءُ الْعَذَابِ} أغرقهم الله تعالى في صبيحة واحدة عن آخرهم.
{فَوَقَاهُ اللَّهُ سَيِّئَاتِ مَا مَكَرُوا} “Böylece Allah, kurdukları tuzakların kötülüklerinden onu korudu.” Yani Kaviyy ve Rahîm olan Allah; Firavun ve adamlarının o muvaffak kılınmış mümin adama karşı onu helak ve yok etme kastıyla kurdukları tuzakların cezalarından onu korudu. Çünkü o, hoşlanmadıkları şeyleri açıkça yüzlerine söylemiş, Musa aleyhisselâm'a tam bağlılığını izhar etmiş ve Musa'nın çağırdığı şeye onları davet etmişti. O dönemde güç sahibi olan Firavun ve adamlarının ise tahammül edemeyecekleri bir şeydi bu; onu son derece öfkelendirip ona karşı hınç beslediler ve ona bir tuzak kurmak istediler. Fakat Allah onu onların tuzağından ve hilesinden korudu; kurdukları tuzak ve hile bizzat kendi aleyhlerine döndü: {وَحَاقَ بِآلِ فِرْعَوْنَ سُوءُ الْعَذَابِ} “Ve Firavun hanedanını o kötü azap çepeçevre kuşatıverdi.” Allah Teâlâ tek bir sabah vakti onların tamamını suda boğuverdi.
وفي البرزخ {النَّارُ يُعْرَضُونَ عَلَيْهَا غُدُوًّا وَعَشِيًّا وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذَابِ} فهذه العقوبات الشنيعة، التي تحل بالمكذبين لرسل الله، المعاندين لأمره.
Berzah âleminde ise {النَّارُ يُعْرَضُونَ عَلَيْهَا غُدُوًّا وَعَشِيًّا وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذَابِ} “Onlar sabah akşam ateşe sunulurlar. Kıyametin kopacağı gün de: 'Firavun ailesini azabın en şiddetlisine sokun!' [denir].” İşte bu korkunç cezalar, Allah'ın elçilerini yalanlayan ve O'nun emrine inatla karşı çıkanların başına gelen [cezalardır].
{٤٧ - ٥٠} {وَإِذْ يَتَحَاجُّونَ فِي النَّارِ فَيَقُولُ الضُّعَفَاءُ لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا كُنَّا لَكُمْ تَبَعًا فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنَّا نَصِيبًا مِنَ النَّارِ * قَالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا كُلٌّ فِيهَا إِنَّ اللَّهَ قَدْ حَكَمَ بَيْنَ الْعِبَادِ * وَقَالَ الَّذِينَ فِي النَّارِ لِخَزَنَةِ جَهَنَّمَ ادْعُوا رَبَّكُمْ يُخَفِّفْ عَنَّا يَوْمًا مِنَ الْعَذَابِ} .
{47 - 50} {وَإِذْ يَتَحَاجُّونَ فِي النَّارِ فَيَقُولُ الضُّعَفَاءُ لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا كُنَّا لَكُمْ تَبَعًا فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنَّا نَصِيبًا مِنَ النَّارِ * قَالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا كُلٌّ فِيهَا إِنَّ اللَّهَ قَدْ حَكَمَ بَيْنَ الْعِبَادِ * وَقَالَ الَّذِينَ فِي النَّارِ لِخَزَنَةِ جَهَنَّمَ ادْعُوا رَبَّكُمْ يُخَفِّفْ عَنَّا يَوْمًا مِنَ الْعَذَابِ} “Ateşin içinde birbirleriyle tartışırlarken güçsüz olanlar, büyüklük taslayanlara: ‘Doğrusu biz size uymuştuk; şimdi siz ateşten bir parçayı olsun bizden savabilir misiniz?’ derler. Büyüklük taslayanlar: ‘Doğrusu hepimiz onun içindeyiz; şüphesiz Allah kulları arasında hükmünü vermiştir’ derler. Ateşte olanlar cehennemin bekçilerine: ‘Rabbinize dua edin de bizden bir gün olsun azabı hafifletsin!’ derler.”
يخبر تعالى عن تخاصم أهل النار، وعتاب بعضهم بعضًا واستغاثتهم بخزنة النار، وعدم الفائدة في ذلك فقال: {وَإِذْ يَتَحَاجُّونَ فِي النَّارِ} يحتج التابعون بإغواء المتبوعين، ويتبرأ المتبوعون من التابعين، {فَيَقُولُ الضُّعَفَاءُ} أي: الأتباع للقادة {لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا} على الحق، ودعوهم إلى ما استكبروا لأجله. {إِنَّا كُنَّا لَكُمْ تَبَعًا} أنتم أغويتمونا وأضللتمونا وزينتم لنا الشرك والشر، {فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنَّا نَصِيبًا مِنَ النَّارِ} أي: ولو قليلا.
Allah Teâlâ cehennem ehlinin davalaşmasını, birbirlerini kınamalarını, cehennem bekçilerinden yardım istemelerini ve bunun hiçbir fayda sağlamayacağını haber vererek şöyle buyurdu: {وَإِذْ يَتَحَاجُّونَ فِي النَّارِ} “Ateşin içinde birbirleriyle tartışırlarken...” Tâbi olanlar önderlerin saptırmasını delil getirir, önderler ise tâbi olanlardan uzaklaşır. {فَيَقُولُ الضُّعَفَاءُ} Tâbi olanlar, hakka karşı büyüklük taslayıp kendilerini de kibre çağıran önderlere {لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا} “büyüklük taslayanlara şöyle derler:” {إِنَّا كُنَّا لَكُمْ تَبَعًا} “‘Doğrusu biz size uymuştuk;’” siz bizi azdırdınız, saptırdınız, şirki ve şerri bize süslü gösterdiniz. {فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنَّا نَصِيبًا مِنَ النَّارِ} “‘Şimdi siz ateşten bir parçayı olsun bizden savabilir misiniz?’” Yani azıcık bir kısmını bile olsa savuşturabilir misiniz?
{قَالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا} مبينين لعجزهم ونفوذ الحكم الإلهي في الجميع: {إِنَّا كُلٌّ فِيهَا إِنَّ اللَّهَ قَدْ حَكَمَ بَيْنَ الْعِبَادِ} وجعل لكل قسطه من العذاب، فلا يزاد في ذلك ولا ينقص منه، ولا يغير ما حكم به الحكيم.
Acizliklerini ve ilahi hükmün herkes üzerinde geçerli olduğunu açıklayarak {قَالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا} “büyüklük taslayanlar derler ki:” {إِنَّا كُلٌّ فِيهَا إِنَّ اللَّهَ قَدْ حَكَمَ بَيْنَ الْعِبَادِ} “‘Doğrusu hepimiz onun içindeyiz; şüphesiz Allah kulları arasında hükmünü vermiştir.’” Herkese azaptan payını takdir etmiştir; bu ne artırılır ne eksiltilir ve Hakîm olan Allah'ın verdiği hüküm asla değiştirilemez.
{وَقَالَ الَّذِينَ فِي النَّارِ} من المستكبرين والضعفاء {لِخَزَنَةِ جَهَنَّمَ ادْعُوا رَبَّكُمْ يُخَفِّفْ عَنَّا يَوْمًا مِنَ الْعَذَابِ} لعله تحصل بعض الراحة.
Büyüklük taslayanlardan ve zayıflardan ibaret {وَقَالَ الَّذِينَ فِي النَّارِ} “ateşte olanlar,” belki biraz rahatlık hasıl olur ümidiyle {لِخَزَنَةِ جَهَنَّمَ ادْعُوا رَبَّكُمْ يُخَفِّفْ عَنَّا يَوْمًا مِنَ الْعَذَابِ} “cehennemin bekçilerine: ‘Rabbinize dua edin de bizden bir gün olsun azabı hafifletsin!’ derler.”
فـ {قَالُوا} لهم موبخين ومبينين أن شفاعتهم لا تنفعهم، ودعاءهم لا يفيدهم شيئًا: {أَوَ لَمْ تَكُ تَأْتِيكُمْ رُسُلُكُمْ بِالْبَيِّنَاتِ} التي تبينتم بها الحق والصراط المستقيم، وما يقرب من الله وما يبعد منه؟
Bekçiler onları azarlayarak ve kendi şefaatlerinin onlara fayda vermeyeceğini, dualarının da hiçbir işe yaramayacağını açıklayarak {قَالُوا} “şöyle derler: ‘Size...” kendisiyle hakkı ve sırat-ı müstakimi, Allah'a yaklaştıran ve O'ndan uzaklaştıran şeyleri apaçık öğrendiğiniz {أَوَ لَمْ تَكُ تَأْتِيكُمْ رُسُلُكُمْ بِالْبَيِّنَاتِ} “peygamberleriniz apaçık delillerle gelmemiş miydi?’”
{قَالُوا أَوَ لَمْ تَكُ تَأْتِيكُمْ رُسُلُكُمْ بِالْبَيِّنَاتِ قَالُوا بَلَى قَالُوا فَادْعُوا وَمَا دُعَاءُ الْكَافِرِينَ إِلا فِي ضَلالٍ} .
{قَالُوا أَوَ لَمْ تَكُ تَأْتِيكُمْ رُسُلُكُمْ بِالْبَيِّنَاتِ قَالُوا بَلَى قَالُوا فَادْعُوا وَمَا دُعَاءُ الْكَافِرِينَ إِلا فِي ضَلالٍ} “(Bekçiler:) ‘Peygamberleriniz size apaçık delillerle gelmemiş miydi?’ derler. Onlar: ‘Evet, gelmişti’ derler. (Bekçiler:) ‘O halde siz dua edin!’ derler. Halbuki kâfirlerin duası ancak bir sapıklık (ve boşa çıkma) içindedir.”
{قَالُوا بَلَى} قد جاءونا بالبينات، وقامت علينا حجة الله البالغة فظلمنا وعاندنا الحق بعد ما تبين. {قَالُوا} أي: الخزنة لأهل النار، متبرئين من الدعاء لهم والشفاعة: {فَادْعُوا} أنتم ولكن هذا الدعاء هل يغني شيئا أم لا؟
{قَالُوا بَلَى} “‘Evet, gelmişti!’ derler;” yani apaçık delillerle bize geldiler ve Allah'ın kesin hücceti aleyhimize ikame edildi; fakat biz zulmettik ve hak apaçık ortaya çıktıktan sonra ona inatla karşı çıktık. Bekçiler onlar için dua etmekten ve şefaatte bulunmaktan uzak durarak {قَالُوا} “derler ki:” {فَادْعُوا} “‘O halde siz dua edin!’” Fakat bu dua bir fayda sağlar mı sağlamaz mı?
قال تعالى: {وَمَا دُعَاءُ الْكَافِرِينَ إِلا فِي ضَلالٍ} أي: باطل لاغ، لأن الكفر محبط لجميع الأعمال صادّ لإجابة الدعاء.
Allah Teâlâ şöyle buyurur: {وَمَا دُعَاءُ الْكَافِرِينَ إِلا فِي ضَلالٍ} “Halbuki kâfirlerin duası ancak bir sapıklık içindedir;” yani bâtıldır ve yok hükmündedir. Çünkü küfür bütün amelleri boşa çıkarır ve duanın kabul edilmesine engeldir.
{٥١ - ٥٢} {إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنَا وَالَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيَوْمَ يَقُومُ الأشْهَادُ * يَوْمَ لا يَنْفَعُ الظَّالِمِينَ مَعْذِرَتُهُمْ وَلَهُمُ اللَّعْنَةُ وَلَهُمْ سُوءُ الدَّارِ} .
{51 - 52} {إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنَا وَالَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيَوْمَ يَقُومُ الأشْهَادُ * يَوْمَ لا يَنْفَعُ الظَّالِمِينَ مَعْذِرَتُهُمْ وَلَهُمُ اللَّعْنَةُ وَلَهُمْ سُوءُ الدَّارِ} “Şüphesiz biz, peygamberlerimize ve iman edenlere hem dünya hayatında hem de şahitlerin ayağa kalkacağı günde mutlaka yardım ederiz. O gün zalimlere mazeretleri hiçbir fayda sağlamaz. Lanet onlaradır ve yurdun kötüsü de onlaradır!”
لما ذكر عقوبة آل فرعون في الدنيا، والبرزخ، ويوم القيامة، وذكر حالة أهل النار الفظيعة، الذين نابذوا رسله وحاربوهم، قال: {إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنَا وَالَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} أي: بالحجة والبرهان والنصر، في الآخرة بالحكم لهم ولأتباعهم بالثواب، ولمن حاربهم بشدة العقاب.
Firavun hanedanının dünyada, berzahta ve kıyamet günündeki cezasını ve peygamberlerine karşı çıkıp onlarla savaşan cehennem ehlinin korkunç halini zikrettikten sonra şöyle buyurdu: {إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنَا وَالَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} “Şüphesiz biz peygamberlerimize ve iman edenlere dünya hayatında yardım ederiz;” yani hüccet, bürhan ve zafer ile [yardım ederiz]; ahirette ise kendileri ve tabileri için mükâfatla, kendileriyle savaşanlar için ise şiddetli azapla hükmederek yardım ederiz.
{يَوْمَ لا يَنْفَعُ الظَّالِمِينَ مَعْذِرَتُهُمْ} حين يعتذرون {وَلَهُمُ اللَّعْنَةُ وَلَهُمْ سُوءُ الدَّارِ} أي: الدار السيئة التي تسوء نازليها.
Mazeret beyan ettikleri vakit {يَوْمَ لا يَنْفَعُ الظَّالِمِينَ مَعْذِرَتُهُمْ} “o gün zalimlere mazeretleri hiçbir fayda sağlamaz.” {وَلَهُمُ اللَّعْنَةُ وَلَهُمْ سُوءُ الدَّارِ} “Lanet onlaradır ve yurdun kötüsü de onlaradır;” yani içine girenlere fenalık veren o kötü yurt [onlaradır].
{٥٣ - ٥٥} {وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْهُدَى وَأَوْرَثْنَا بَنِي إِسْرَائِيلَ الْكِتَابَ * هُدًى وَذِكْرَى لأولِي الألْبَابِ * فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ بِالْعَشِيِّ وَالإبْكَارِ} .
{53 - 55} {وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْهُدَى وَأَوْرَثْنَا بَنِي إِسْرَائِيلَ الْكِتَابَ * هُدًى وَذِكْرَى لأولِي الألْبَابِ * فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ بِالْعَشِيِّ وَالإبْكَارِ} “Andolsun biz Musa’ya hidayeti verdik ve İsrailoğullarına o Kitab’ı miras kıldık. Akıl sahipleri için bir hidayet ve bir öğüt olarak. O halde sabret; şüphesiz Allah’ın vaadi haktır. Günahın için bağışlanma dile; akşam ve sabah Rabbini hamd ile tesbih et!”
لما ذكر ما جرى لموسى وفرعون، وما آل إليه أمر فرعون وجنوده، ثم ذكر الحكم العام الشامل له ولأهل النار، ذكر أنه أعطى موسى {الْهُدَى} أي: الآيات، والعلم الذي يهتدي به المهتدون. {وَأَوْرَثْنَا بَنِي إِسْرَائِيلَ الْكِتَابَ} أي: جعلناه متوارثًا بينهم، من قرن إلى آخر، وهو التوراة، وذلك الكتاب مشتمل على الهدى الذي هو: العلم بالأحكام الشرعية وغيرها، وعلى التذكر للخير بالترغيب فيه، وعن الشر بالترهيب عنه، وليس ذلك لكل أحد، وإنما هو {لأولِي الألْبَابِ}
Musa ile Firavun arasında geçenleri ve Firavun ile ordusunun akıbetinin neye vardığını zikrettikten, sonra da onu ve bütün cehennem ehlini içine alan genel hükmü belirttikten sonra; Musa'ya {الْهُدَى} “hidayeti” yani ayetleri ve hidayete erenlerin kendisiyle doğru yolu bulduğu ilmi verdiğini zikretti. {وَأَوْرَثْنَا بَنِي إِسْرَائِيلَ الْكِتَابَ} “Ve İsrailoğullarına o Kitab’ı miras kıldık;” yani Tevrat'ı nesilden nesile aralarında miras kıldık. O Kitap; şer'i ve diğer hükümlerin ilmi olan hidayeti, teşvik etmek suretiyle hayrı ve sakındırmak suretiyle şerri hatırlatan tezekkürü ihtiva etmektedir. Bu ise herkes için değil, yalnızca {لأولِي الألْبَابِ} “akıl sahipleri içindir.”
{فَاصْبِرْ} يا أيها الرسول كما صبر من قبلك من أولي العزم المرسلين. {إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ} أي: ليس مشكوكًا فيه، أو فيه ريب أو كذب، حتى يعسر عليك الصبر، وإنما هو الحق المحض، والهدى الصرف، الذي يصبر عليه الصابرون، ويجتهد في التمسك به أهل البصائر.
Ey Resul! Senden önceki azim sahibi peygamberlerin sabrettiği gibi {فَاصْبِرْ} “artık sabret!” {إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ} “Şüphesiz Allah’ın vaadi haktır;” yani onda şüphe, tereddüt veya yalan yoktur ki sabretmek sana zor gelsin. Bilakis o sabredenlerin uğrunda sabrettiği ve basiret sahiplerinin sarılmak için gayret gösterdiği katıksız hak ve apaçık hidayettir.
فقوله: {إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ} من الأسباب التي تحث على الصبر على طاعة الله وعن ما يكره الله.
Dolayısıyla: {إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ} “Şüphesiz Allah’ın vaadi haktır” buyruğu; Allah'a itaat üzerinde ve Allah'ın hoşlanmadığı şeylerden sakınma hususunda sabretmeye teşvik eden sebeplerden biridir.
{وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ} المانع لك من تحصيل فوزك وسعادتك، فأمره بالصبر الذي فيه يحصل المحبوب، وبالاستغفار الذي فيه دفع المحذور، وبالتسبيح بحمد الله تعالى خصوصًا {بِالْعَشِيِّ وَالإبْكَارِ} اللذين هما أفضل الأوقات، وفيهما من الأوراد والوظائف الواجبة والمستحبة ما فيهما، لأن في ذلك عونًا على جميع الأمور.
Kurtuluşu ve saadeti elde etmene engel olan {وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ} “günahın için bağışlanma dile!” Böylece ona; sevilenin elde edildiği sabrı, korkulanın defedildiği istiğfarı ve bilhassa vakitlerin en faziletlisi olan, içlerinde vacip ve müstehap pek çok evrad ve vazifelerin bulunduğu {بِالْعَشِيِّ وَالإبْكَارِ} “akşam ve sabah” Allah Teâlâ'yı hamd ile tesbih etmeyi emretmiştir. Çünkü bunda bütün işlere karşı büyük bir yardım vardır.
{٥٦} {إِنَّ الَّذِينَ يُجَادِلُونَ فِي آيَاتِ اللَّهِ بِغَيْرِ سُلْطَانٍ أَتَاهُمْ إِنْ فِي صُدُورِهِمْ إِلا كِبْرٌ مَا هُمْ بِبَالِغِيهِ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ} .
{56} {إِنَّ الَّذِينَ يُجَادِلُونَ فِي آيَاتِ اللَّهِ بِغَيْرِ سُلْطَانٍ أَتَاهُمْ إِنْ فِي صُدُورِهِمْ إِلا كِبْرٌ مَا هُمْ بِبَالِغِيهِ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ} “Kendilerine gelmiş hiçbir delil olmaksızın, Allah’ın ayetleri hakkında tartışıp duranların göğüslerinde, asla ulaşamayacakları bir büyüklük taslamaktan başka bir şey yoktur. O halde Allah’a sığın! Şüphesiz O, hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir.”
يخبر تعالى أن من جادل في آياته ليبطلها بالباطل، بغير بينة من أمره ولا حجة، إن هذا صادر من كبر في صدورهم على الحق وعلى من جاء به، يريدون الاستعلاء عليه بما معهم من الباطل، فهذا قصدهم ومرادهم.
Allah Teâlâ Kendi emrinden hiçbir açık delil ve hüccet olmaksızın ayetlerini bâtılla iptal etmek için mücadele eden kimsenin bu tavrının; hakka ve hakkı getirene karşı göğüslerindeki kibirden sadır olduğunu haber vermektedir. Yanlarındaki bâtılla hakka üstün gelmek isterler; kast ve muratları budur.
ولكن هذا لا يتم لهم وليسوا ببالغيه، فهذا نص صريح، وبشارة، بأن كل من جادل الحق أنه مغلوب، وكل من تكبر عليه فهو في نهايته ذليل.
Fakat bu durum onlar için gerçekleşmez ve onlar asla buna ulaşamazlar. Bu, hak ile mücadele eden herkesin mağlup olacağına ve hakka karşı büyüklük taslayan herkesin sonunda zelil ve hakir kalacağına dair açık bir nas ve müjdedir.
{فَاسْتَعِذْ} أي: اعتصم والجأ {بِاللَّهِ} ولم يذكر ما يستعيذ، إرادة للعموم. أي: استعذ بالله من الكبر الذي يوجب التكبر على الحق، واستعذ بالله من شياطين الإنس والجن، واستعذ بالله من جميع الشرور.
{فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ} “O halde Allah’a sığın!” Yani O'na sarıl ve O'na iltica et. Neden sığınılacağını umumi olması için zikretmemiştir; yani hakka karşı kibirlenmeyi doğuran kibirden Allah'a sığın, insan ve cin şeytanlarından Allah'a sığın ve bütün şerlerden Allah'a sığın!
{إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ} لجميع الأصوات على اختلافها، {الْبَصِيرُ} بجميع المرئيات، بأي محل وموضع وزمان كانت.
{إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ} “Şüphesiz O,” farklılıklarına rağmen bütün sesleri “hakkıyla işitendir;” hangi mekânda, yerde ve zamanda olursa olsun görülebilen her şeyi {الْبَصِيرُ} “hakkıyla görendir.”
{٥٧ - ٥٩} {لَخَلْقُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ * وَمَا يَسْتَوِي الأعْمَى وَالْبَصِيرُ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَلا الْمُسِيءُ قَلِيلا مَا تَتَذَكَّرُونَ} .
{57 - 59} {لَخَلْقُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ * وَمَا يَسْتَوِي الأعْمَى وَالْبَصِيرُ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَلا الْمُسِيءُ قَلِيلا مَا تَتَذَكَّرُونَ} “Elbette göklerin ve yerin yaratılması, insanların yaratılmasından daha büyüktür; fakat insanların çoğu bilmezler. Görmeyen ile gören, iman edip salih amel işleyenler ile kötülük yapan bir olmaz. Ne kadar da az düşünüyorsunuz!”
يخبر تعالى بما تقرر في العقول، أن خلق السماوات والأرض -على عظمهما وسعتهما- أعظم وأكبر، من خلق الناس، فإن الناس بالنسبة إلى خلق السماوات والأرض من أصغر ما يكون فالذي خلق الأجرام العظيمة وأتقنها، قادر على إعادة الناس بعد موتهم من باب أولى وأحرى. وهذا أحد الأدلة العقلية الدالة على البعث، دلالة قاطعة، بمجرد نظر العاقل إليها، يستدل بها استدلالا لا يقبل الشك والشبهة بوقوع ما أخبرت به الرسل من البعث.
Allah Teâlâ akıllarda yerleşmiş olan şu hakikati haber vermektedir: Büyüklüklerine ve genişliklerine rağmen göklerin ve yerin yaratılması, insanların yaratılmasından elbette daha büyük ve azametlidir. Zira insanlar göklerin ve yerin yaratılışına nispetle en küçük varlıklardandır. O muazzam cisimleri yaratan ve onları kusursuz yapan Zât, insanları ölümlerinden sonra yeniden diriltmeye evleviyetle kâdirdir. Bu, akıl sahibinin sadece bakmasıyla peygamberlerin haber verdiği dirilişin vukuuna dair hiçbir şüphe ve tereddüt kabul etmeyecek kesin bir delil çıkardığı aklî delillerden biridir.
وليس كل أحد يجعل فكره لذلك، ويقبل بتدبره، ولهذا قال: {وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ} ولذلك لا يعتبرون بذلك، ولا يجعلونه منهم على بال.
Fakat herkes fikrini buna yöneltmez ve onu tefekkür etmeye yanaşmaz. Bundan dolayı: {وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ} “Fakat insanların çoğu bilmezler” buyurmuştur; bu yüzden bundan ibret almazlar ve onu akıllarının ucundan bile geçirmezler.
ثم قال تعالى: {وَمَا يَسْتَوِي الأعْمَى وَالْبَصِيرُ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَلا الْمُسِيءُ} أي: كما لا يستوي الأعمى والبصير، كذلك لا يستوي من آمن بالله وعمل الصالحات، ومن كان مستكبرًا على عبادة ربه، مقدمًا على معاصيه، ساعيًا في مساخطه، {قَلِيلا مَا تَتَذَكَّرُونَ} أي: تذكركم قليل وإلا فلو تذكرتم مراتب الأمور، ومنازل الخير والشر، والفرق بين الأبرار والفجار، وكانت لكم همة عليه، لآثرتم النافع على الضار، والهدى على الضلال، والسعادة الدائمة، على الدنيا الفانية.
Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: {وَمَا يَسْتَوِي الأعْمَى وَالْبَصِيرُ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَلا الْمُسِيءُ} “Kör ile gören bir olmaz. İman edip salih ameller işleyenlerle kötülük yapan da bir değildir.” Yani: Gören ile görmeyen nasıl bir olmazsa; Allah’a iman edip salih ameller işleyen kimse ile Rabbine ibadet etmekten kibirlenen, O’na isyana cüret eden ve O’nun gazabını gerektiren şeylerin peşinde koşan kimse de aynı şekilde bir olmaz. {قَلِيلا مَا تَتَذَكَّرُونَ} “Ne kadar da az düşünüyorsunuz!” Yani: Düşünüp ibret almanız pek azdır. Oysa işlerin derecelerini, hayır ve şerrin mertebelerini, iyi kimseler (ebrâr) ile günahkârlar (füccâr) arasındaki farkı düşünüp ibret alsaydınız ve buna yönelik bir gayretiniz olsaydı; faydalı olanı zararlı olana, doğru yolu (hidayeti) sapıklığa ve ebedî saadeti geçici dünyaya mutlaka tercih ederdiniz.
{إِنَّ السَّاعَةَ لآتِيَةٌ لا رَيْبَ فِيهَا وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يُؤْمِنُونَ} .
{إِنَّ السَّاعَةَ لآتِيَةٌ لا رَيْبَ فِيهَا وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يُؤْمِنُونَ} “Kıyamet vakti mutlaka gelecektir; bunda hiçbir şüphe yoktur. Fakat insanların çoğu inanmazlar.”
{إِنَّ السَّاعَةَ لآتِيَةٌ لا رَيْبَ فِيهَا} قد أخبرت بها الرسل الذين هم أصدق الخلق ونطقت بها الكتب السماوية، التي جميع أخبارها أعلى مراتب الصدق، وقامت عليها الشواهد المرئية، والآيات الأفقية. {وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يُؤْمِنُونَ} مع هذه الأمور، التي توجب كمال التصديق، والإذعان.
{إِنَّ السَّاعَةَ لآتِيَةٌ لا رَيْبَ فِيهَا} “Kıyamet vakti mutlaka gelecektir; bunda hiçbir şüphe yoktur.” Mahlukatın en doğru sözlüleri olan peygamberler onu haber vermiş, bütün haberleri doğruluğun en yüce derecesinde bulunan semavî kitaplar onu dile getirmiş, görünen şahitler ve afaktaki deliller onun üzerine kaim olmuştur. {وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يُؤْمِنُونَ} “Fakat insanların çoğu inanmazlar;” tam bir tasdiki ve teslimiyeti gerektiren bu delillere rağmen [inanmazlar].
{٦٠} {وَقَالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ دَاخِرِينَ} .
{60} {وَقَالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ دَاخِرِينَ} “Rabbiniz buyurdu ki: ‘Bana dua edin, size icabet edeyim (karşılık vereyim). Doğrusu bana ibadet etmeye karşı kibirlenenler, boyun büküp alçalmış olarak cehenneme gireceklerdir!’”
هذا من لطفه بعباده، ونعمته العظيمة، حيث دعاهم إلى ما فيه صلاح دينهم ودنياهم، وأمرهم بدعائه، دعاء العبادة، ودعاء المسألة، ووعدهم أن يستجيب لهم، وتوعد من استكبر عنها فقال: {إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ دَاخِرِينَ} أي: ذليلين حقيرين، يجتمع عليهم العذاب والإهانة، جزاء على استكبارهم.
Bu, Allah'ın kullarına olan lütfundan ve büyük nimetindendir; zira onları din ve dünyalarının salahı olan şeye çağırmış, ibadet ve talep duasıyla Kendisine dua etmelerini emretmiş, onlara icabet edeceğini vaad etmiş ve bundan kibirlenenleri tehdit ederek şöyle buyurmuştur: {إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ دَاخِرِينَ} “Doğrusu bana ibadet etmeye karşı kibirlenenler, boyun büküp alçalmış olarak cehenneme gireceklerdir!” Yani zelil ve hakir olarak... Kibirlenmelerinin cezası olarak azap ile aşağılanma üzerlerinde toplanacaktır.
{٦١ - ٦٥} {اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَالنَّهَارَ مُبْصِرًا إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَشْكُرُونَ * ذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ لا إِلَهَ إِلا هُوَ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ * كَذَلِكَ يُؤْفَكُ الَّذِينَ كَانُوا بِآيَاتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ * اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الأرْضَ قَرَارًا وَالسَّمَاءَ بِنَاءً وَصَوَّرَكُمْ فَأَحْسَنَ صُوَرَكُمْ وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ ذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ فَتَبَارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ * هُوَ الْحَيُّ لا إِلَهَ إِلا هُوَ فَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ} .
{61 - 65} {اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَالنَّهَارَ مُبْصِرًا إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَشْكُرُونَ * ذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ لا إِلَهَ إِلا هُوَ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ * كَذَلِكَ يُؤْفَكُ الَّذِينَ كَانُوا بِآيَاتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ * اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الأرْضَ قَرَارًا وَالسَّمَاءَ بِنَاءً وَصَوَّرَكُمْ فَأَحْسَنَ صُوَرَكُمْ وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ ذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ فَتَبَارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ * هُوَ الْحَيُّ لا إِلَهَ إِلا هُوَ فَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ} “Dinlenesiniz diye geceyi, (çalışıp göresiniz diye) gündüzü aydınlık kılan Allah’tır. Şüphesiz Allah, insanlara karşı lütuf sahibidir; fakat insanların çoğu şükretmezler. İşte her şeyin yaratıcısı olan Rabbiniz Allah budur! O’ndan başka hiçbir ilah yoktur. Öyleyse nasıl (haktan) çevriliyorsunuz? Allah’ın ayetlerini bile bile inkâr edenler işte böyle çevrilirler. Yeryüzünü sizin için bir yerleşim yeri, göğü bir bina kılan, size şekil verip de şekillerinizi en güzel yapan ve sizi tertemiz şeylerden rızıklandıran Allah’tır. İşte Rabbiniz olan Allah budur! Âlemlerin Rabbi olan Allah ne yücedir! O dâimâ Hayy (diri) olandır; O’ndan başka hiçbir ilah yoktur. O halde dini yalnız O’na has kılarak O’na dua edin! Âlemlerin Rabbi olan Allah’a hamdolsun.”
تدبر هذه الآيات الكريمات، الدالة على سعة رحمة الله تعالى وجزيل فضله، ووجوب شكره، وكمال قدرته، وعظيم سلطانه، وسعة ملكه، وعموم خلقه لجميع الأشياء، وكمال حياته، واتصافه بالحمد على كل ما اتصف به من الصفات الكاملة، وما فعله من الأفعال الحسنة، وتمام ربوبيته، وانفراده فيها، وأن جميع التدبير في العالم العلوي والسفلي في ماضي الأوقات وحاضرها، ومستقبلها بيد الله تعالى، ليس لأحد من الأمر شىء، ولا من القدرة شيء، فينتج من ذلك، أنه تعالى المألوه المعبود وحده، الذي لا يستحق أحد من العبودية شيئًا، كما لم يستحق من الربوبية شيئًا، وينتج من ذلك، امتلاء القلوب بمعرفة الله تعالى ومحبته وخوفه ورجائه، وهذان الأمران -وهما معرفته وعبادته- هما اللذان خلق الله الخلق لأجلهما، وهما الغاية المقصودة منه تعالى لعباده، وهما الموصلان إلى كل خير وفلاح وصلاح، وسعادة دنيوية وأخروية، وهما اللذان هما أشرف عطايا الكريم لعباده، وهما أشرف اللذات على الإطلاق، وهما اللذان إن فاتا، فات كل خير، وحضر كل شر.
Allah Teâlâ'nın rahmetinin genişliğine, lütfunun büyüklüğüne, O'na şükrün vacip oluşuna, kudretinin kemaline, hâkimiyetinin azametine, mülkünün genişliğine, her şeyi yaratışının umumiliğine, hayatının kemaline, muttasıf olduğu kâmil sıfatlar ve işlediği güzel fiiller sebebiyle hamde layık oluşuna, rububiyetinin tamlığına ve bunda tek bulunuşuna delalet eden bu kerim ayetleri derinlemesine düşün! Yüce ve alçak bütün âlemdeki geçmiş, şimdiki ve gelecekteki bütün tasarruf ve tedbir Allah Teâlâ'nın elindedir; hiç kimsenin emirden ve güçten hiçbir payı yoktur. Bundan çıkan netice şudur: Rububiyetten hiçbir payı hak etmediği gibi hiç kimsenin kulluktan da hiçbir şeyi hak etmediği yegâne mabud ve ilah Allah Teâlâ'dır. Yine bundan kalplerin Allah Teâlâ'nın marifeti, sevgisi, korkusu ve ümidiyle dolması neticesi çıkar. Bu iki husus -yani O'nu tanımak ve O'na ibadet etmek- Allah'ın mahlukatı kendisi için yarattığı, kullarından murat ettiği yegâne gayedir; her türlü hayra, kurtuluşa, salaha, dünya ve ahiret saadetine ulaştıran iki esastır. Kerîm olan Allah'ın kullarına en şerefli bağışları, mutlak anlamda lezzetlerin en yücesidir; bu ikisi kaçırılırsa bütün hayır elden gider ve her türlü şer hazır olur.
فنسأله تعالى أن يملأ قلوبنا بمعرفته ومحبته، وأن يجعل حركاتنا الباطنة والظاهرة، خالصة لوجهه، تابعة لأمره، إنه لا يتعاظمه سؤال، ولا يحفيه نوال.
Allah Teâlâ'dan kalplerimizi marifeti ve muhabbetiyle doldurmasını, bâtıni ve zahiri bütün hareketlerimizi Kendi rızasına ihlaslı ve emrine tâbi kılmasını niyaz ederiz. Şüphesiz hiçbir talep O'na büyük gelmez ve hiçbir bağış O'nun hazinesini eksiltmez.
فقوله تعالى: {اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ} أي: لأجلكم جعل الله الليل مظلمًا، {لِتَسْكُنُوا فِيهِ} من حركاتكم، التي لو استمرت لضرت، فتأوون إلى فرشكم، ويلقي الله عليكم النوم الذي يستريح به القلب والبدن، وهو من ضروريات الآدمي لا يعيش بدونه، ويسكن أيضًا، كل حبيب إلى حبيبه، ويجتمع الفكر، وتقل الشواغل.
Allah Teâlâ'nın: {اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ} “Geceyi sizin için kılan Allah’tır” buyruğu; yani devam etseydi zarar verecek olan hareketlerinizden {لِتَسْكُنُوا فِيهِ} “dinlenesiniz diye” geceyi sizin menfaatiniz için karanlık kılmıştır. Böylece yataklarınıza çekilirsiniz; Allah üzerinize kalbin ve bedenin dinlendiği, insanın onsuz yaşayamayacağı zaruri ihtiyaçlardan olan uykuyu verir. Yine her seven sevdiğine sığınır, fikirler toparlanır ve meşguliyetler azalır.
{و} جعل تعالى {النَّهَارَ مُبْصِرًا} منيرًا بالشمس المستمرة في الفلك، فتقومون من فرشكم إلى أشغالكم الدينية والدنيوية، هذا لذكره وقراءته، وهذا لصلاته، وهذا لطلبه العلم ودراسته، وهذا لبيعه وشرائه، وهذا لبنائه أو حدادته، أو نحوها من الصناعات، وهذا لسفره برًا وبحرًا، وهذا لفلاحته، وهذا لتصليح حيواناته.
Ve Allah Teâlâ felekte akıp duran güneş ile {النَّهَارَ مُبْصِرًا} “gündüzü aydınlık kıldı.” Böylece yataklarınızdan kalkıp dini ve dünyevi meşguliyetlerinize koşarsınız: Kimi zikri ve tilaveti, kimi namazı, kimi ilim tahsili ve dersi, kimi alım satımı, kimi inşaatı veya demirciliği yahut benzeri sanatları, kimi karada ve denizdeki yolculuğu, kimi ziraati, kimi de hayvanlarının ıslahı için çalışır.
{إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ} أي: عظيم، كما يدل عليه التنكير {عَلَى النَّاسِ} حيث أنعم عليهم بهذه النعم وغيرها، وصرف عنهم النقم، وهذا يوجب عليهم، تمام شكره وذكره، {وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَشْكُرُونَ} بسبب جهلهم وظلمهم. {وَقَلِيلٌ مِنْ عِبَادِيَ الشَّكُورُ} الذين يقرون بنعمة ربهم، ويخضعون لله، ويحبونه، ويصرفونها في طاعة مولاهم ورضاه.
Nekre olarak gelmesinin delalet ettiği üzere {إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ} “Şüphesiz Allah, pek büyük bir lütuf sahibidir;” {عَلَى النَّاسِ} “insanlara karşı...” Çünkü onlara bu ve diğer nimetleri bahşetmiş ve cezaları onlardan savuşturmuştur. Bu durum ise O'na tam manasıyla şükretmeyi ve O'nu zikretmeyi gerektirir. {وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَشْكُرُونَ} “Fakat insanların çoğu cehaletleri ve zulümleri sebebiyle şükretmezler.” {وَقَلِيلٌ مِنْ عِبَادِيَ الشَّكُورُ} “Kullarımdan şükredenler pek azdır;” yani Rablerinin nimetini ikrar eden, Allah'a boyun eğen, O'nu seven ve nimetleri Mevlâlarının itaati ve rızası yolunda harcayanlar pek azdır.
{ذَلِكُمُ} الذي فعل ما فعل {اللَّهُ رَبُّكُمْ} أي: المنفرد بالإلهية، والمنفرد بالربوبية، لأن انفراده بهذه النعم، من ربوبيته، وإيجابها للشكر، من ألوهيته، {لا إِلَهَ إِلا هُوَ} تقرير أنه المستحق للعبادة وحده، لا شريك له، {خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ} تقرير لربوبيته.
Bütün bunları yapan {ذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ} “İşte Rabbiniz olan Allah budur!” Yani ilahlıkta ve rablikte tek olandır. Zira bu nimetleri bahşetmede tek oluşu rububiyetinden, bunların şükrü vacip kılması ise uluhiyetindendir. {لا إِلَهَ إِلا هُوَ} “O’ndan başka hiçbir ilah yoktur;” hiçbir ortağı olmaksızın yalnız Kendisinin ibadete layık olduğunu tescildir. {خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ} “Her şeyin yaratıcısıdır;” O'nun rububiyetini teyittir.
ثم صرح بالأمر بعبادته فقال: {فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ} أي: كيف تصرفون عن عبادته، وحده لا شريك له، بعد ما أبان لكم الدليل، وأنار لكم السبيل؟ "
Sonra O'na ibadeti açıkça emrederek şöyle buyurdu: {فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ} “Öyleyse nasıl çevriliyorsunuz?” Yani delili size açıkladıktan ve yolu aydınlattıktan sonra, hiçbir ortağı olmaksızın yalnız O'na ibadet etmekten nasıl çevriliyorsunuz?
{كَذَلِكَ يُؤْفَكُ الَّذِينَ كَانُوا بِآيَاتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ} أي: عقوبة على جحدهم لآيات الله، وتعديهم على رسله، صرفوا عن التوحيد والإخلاص، كما قال تعالى: {وَإِذَا مَا أُنزلَتْ سُورَةٌ نَظَرَ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ هَلْ يَرَاكُمْ مِنْ أَحَدٍ ثُمَّ انْصَرَفُوا صَرَفَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا يَفْقَهُونَ}
{كَذَلِكَ يُؤْفَكُ الَّذِينَ كَانُوا بِآيَاتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ} “Allah’ın ayetlerini bile bile inkâr edenler işte böyle çevrilirler.” Yani Allah'ın ayetlerini inkâr etmelerinin ve peygamberlerine haddi aşmalarının bir cezası olarak tevhid ve ihlastan çevrilirler. Nitekim Allah Teâlâ: {وَإِذَا مَا أُنزلَتْ سُورَةٌ نَظَرَ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ هَلْ يَرَاكُمْ مِنْ أَحَدٍ ثُمَّ انْصَرَفُوا صَرَفَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا يَفْقَهُونَ} “Bir sure indirildiği zaman birbirlerine bakar: ‘Sizi birisi görüyor mu?’ derler, sonra da dönüp giderler. Anlamayan bir topluluk oldukları için Allah da onların kalplerini (haktan) çevirmiştir” buyurmuştur.
{اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الأرْضَ قَرَارًا} أي: قارة ساكنة، مهيأة لكل مصالحكم، تتمكنون من حرثها وغرسها، والبناء عليها، والسفر، والإقامة فيها.
{اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الأرْضَ قَرَارًا} “Yeryüzünü sizin için bir yerleşim yeri kılan Allah’tır;” yani bütün maslahatlarınıza hazır, onda ekip biçmeye, ağaç dikmeye, üzerinde bina yapmaya, yolculuk etmeye ve ikamet etmeye imkân veren durgun ve sükûnetli bir karargâh kılmıştır.
{وَالسَّمَاءَ بِنَاءً} سقفًا للأرض، التي أنتم فيها، قد جعل الله فيها ما تنتفعون به من الأنوار والعلامات، التي يهتدى بها في ظلمات البر والبحر، {وَصَوَّرَكُمْ فَأَحْسَنَ صُوَرَكُمْ} فليس في جنس الحيوانات، أحسن صورة من بني آدم، كما قال تعالى: {لَقَدْ خَلَقْنَا الإنْسَانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ}
{وَالسَّمَاءَ بِنَاءً} “Ve göğü bir bina kılan...” Üzerinde bulunduğunuz yeryüzü için bir tavan kılmıştır; Allah onda karanın ve denizin karanlıklarında yol bulmanızı sağlayan ışıklar ve alametler gibi faydalanacağınız şeyler var etmiştir. {وَصَوَّرَكُمْ فَأَحْسَنَ صُوَرَكُمْ} “Size şekil verip de şekillerinizi en güzel yapan...” Canlı türleri içinde âdemoğlundan daha güzel bir surete sahip hiçbir varlık yoktur; nitekim Allah Teâlâ: {لَقَدْ خَلَقْنَا الإنْسَانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ} “Doğrusu biz insanı en güzel biçimde yarattık” buyurmuştur.
وإذا أردت أن تعرف حسن الآدمي وكمال حكمة الله تعالى فيه، فانظر إليه، عضوًا عضوًا، هل تجد عضوًا من أعضائه، يليق به، ويصلح أن يكون في غير محله؟ وانظر أيضًا، إلى الميل الذي في القلوب، بعضهم لبعض، هل تجد ذلك في غير الآدمين؟ وانظر إلى ما خصه الله به من العقل والإيمان، والمحبة والمعرفة، التي هي أحسن الأخلاق المناسبة لأجمل الصور.
İnsanın güzelliğini ve Allah Teâlâ'nın onun üzerindeki hikmetinin kemalini bilmek istersen ona uzuv uzuv bak: Uzuvlarından birinin kendi yerinden başka bir yerde bulunmasının ona yakışacağını ve uygun düşeceğini görür müsün? Yine kalplerin birbirine olan meyil ve sevgisine bak; bunu insan dışındaki varlıklarda bulabilir misin? Ve Allah'ın onu akıl, iman, muhabbet ve marifetle nasıl hususi kıldığına bak ki bunlar en güzel suretlere layık en güzel ahlaklardır.
{وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ} وهذا شامل لكل طيب، من مأكل، ومشرب، ومنكح، وملبس، ومنظر، ومسمع، وغير ذلك، من الطيبات التي يسرها الله لعباده، ويسر لهم أسبابها، ومنعهم من الخبائث، التي تضادها، وتضر أبدانهم، وقلوبهم، وأديانهم، {ذَلِكُمُ} الذي دبر الأمور، وأنعم عليكم بهذه النعم {اللَّهُ رَبُّكُمْ} {فَتَبَارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ} أي: تعاظم، وكثر خيره وإحسانه، المربي جميع العالمين بنعمه.
{وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ} “Ve sizi tertemiz şeylerden rızıklandıran...” Bu; yiyecek, içecek, evlilik, giyecek, manzara, işitilen güzel şeyler ve Allah'ın kullarına kolaylaştırdığı, sebeplerini önlerine serdiği diğer bütün temiz ve hoş nimetleri kapsar. Yine Allah bunlara zıt olan ve insanların bedenlerine, kalplerine ve dinlerine zarar veren pis ve murdar şeyleri (habâis) onlara yasaklamıştır. Bütün işleri çekip çeviren ve size bu nimetleri bahşeden {ذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ} “İşte Rabbiniz olan Allah budur!” {فَتَبَارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ} “Âlemlerin Rabbi olan Allah ne yücedir!” Yani O pek yücedir; hayrı ve ihsanı bol olandır ve bütün âlemleri nimetleriyle terbiye edip yetiştirendir.
{هُوَ الْحَيُّ} الذي له الحياة الكاملة التامة، المستلزمة لما تستلزمه من صفاته الذاتية، التي لا تتم حياته إلا بها، كالسمع، والبصر، والقدرة، والعلم، والكلام، وغير ذلك، من صفات كماله، ونعوت جلاله.
{هُوَ الْحَيُّ} “O dâimâ Hayy olandır;” yani işitme, görme, kudret, ilim, kelam ve O'nun kemal sıfatları ile celal vasıflarından hayatının ancak kendileriyle tam olacağı zâtî sıfatlarının gerektirdiği şeyleri zorunlu kılan eksiksiz ve tastamam bir hayata sahip olandır.
{لا إِلَهَ إِلا هُوَ} أي: لا معبود بحق، إلا وجهه الكريم. {فَادْعُوهُ} وهذا شامل لدعاء العبادة، ودعاء المسألة {مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ} أي: اقصدوا بكل عبادة ودعاء وعمل، وجه الله تعالى، فإن الإخلاص، هو المأمور به كما قال تعالى: {وَمَا أُمِرُوا إِلا لِيَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ حُنَفَاءَ}
{لا إِلَهَ إِلا هُوَ} “O’ndan başka hiçbir ilah yoktur;” yani O'nun kerîm Zâtından başka hakkıyla ibadete layık hiçbir ilah yoktur. İbadet ve talep duasını kapsayacak şekilde: {فَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ} “O halde dini yalnız O’na has kılarak O’na dua edin!” Yani her ibadet, dua ve amelle sırf Allah Teâlâ'nın rızasını gözetin; çünkü ihlas, emredilen yegâne esastır. Nitekim Allah Teâlâ: {وَمَا أُمِرُوا إِلا لِيَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ حُنَفَاءَ} “Halbuki onlara, ancak dini yalnız Allah’a has kılan hanîfler olarak O’na kulluk etmeleri emrolunmuştu” buyurmuştur.
{الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ} أي: جميع المحامد والمدائح والثناء، بالقول كنطق الخلق بذكره، والفعل، كعبادتهم له، كل ذلك لله تعالى وحده لا شريك له، لكماله في أوصافه وأفعاله، وتمام نعمه.
{الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ} “Âlemlerin Rabbi olan Allah’a hamdolsun.” Yani mahlukatın O'nu zikretmesi gibi sözlü, O'na kulluk etmesi gibi fiilî bütün hamdler, övgüler ve senalar; sıfatlarındaki ve fiillerindeki kemali ve nimetlerinin tamlığı sebebiyle hiçbir ortağı bulunmayan yegâne Allah Teâlâ'ya aittir.
{٦٦ - ٦٨} {قُلْ إِنِّي نُهِيتُ أَنْ أَعْبُدَ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَمَّا جَاءَنِيَ الْبَيِّنَاتُ مِنْ رَبِّي وَأُمِرْتُ أَنْ أُسْلِمَ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ} .
{66 - 68} {قُلْ إِنِّي نُهِيتُ أَنْ أَعْبُدَ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَمَّا جَاءَنِيَ الْبَيِّنَاتُ مِنْ رَبِّي وَأُمِرْتُ أَنْ أُسْلِمَ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ} “De ki: ‘Bana Rabbimden apaçık deliller geldiğinde, Allah’ı bırakıp da taptığınız şeylere kulluk etmekten kesinlikle menedildim ve âlemlerin Rabbine teslim olmakla emrolundum.’”
لما ذكر الأمر بإخلاص العبادة لله وحده، وذكر الأدلة على ذلك والبينات، صرح بالنهي عن عبادة ما سواه فقال: {قُلْ} يا أيها النبي {إِنِّي نُهِيتُ أَنْ أَعْبُدَ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ} من الأوثان والأصنام، وكل ما عبد من دون الله.
İbadetin yalnızca Allah'a has kılınması emrini, buna dair delilleri ve apaçık beyanları zikrettikten sonra, O'ndan başkasına ibadetten nehyedildiğini açıkça belirterek şöyle buyurdu: Ey Peygamber! {قُلْ إِنِّي نُهِيتُ أَنْ أَعْبُدَ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ} “De ki: ‘Allah’ı bırakıp da taptığınız putlara, heykellere ve Allah’tan başka ibadet edilen her şeye kulluk etmekten kesinlikle menedildim.’”
ولست على شك من أمري، بل على يقين وبصيرة، ولهذا قال: {لَمَّا جَاءَنِيَ الْبَيِّنَاتُ مِنْ رَبِّي وَأُمِرْتُ أَنْ أُسْلِمَ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ} بقلبي ولساني، وجوارحي، بحيث تكون منقادة لطاعته، مستسلمة لأمره، وهذا أعظم مأمور به، على الإطلاق، كما أن النهي عن عبادة ما سواه، أعظم مَنْهِيٍّ عنه، على الإطلاق.
Ben durumumda bir şüphe içinde değilim; bilakis kesin bir yakîn ve basiret üzerindeyim. Bundan dolayı şöyle buyurmuştur: {لَمَّا جَاءَنِيَ الْبَيِّنَاتُ مِنْ رَبِّي وَأُمِرْتُ أَنْ أُسْلِمَ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ} “Bana Rabbimden apaçık deliller geldiğinde ve âlemlerin Rabbine teslim olmakla emrolunduğumda...” Kalbimle, dilimle ve azalarımla O'nun itaatine boyun eğecek ve emrine teslim olacak şekilde... Bu, mutlak anlamda emredilen en büyük şeydir; tıpkı O'ndan başkasına kulluk etmekten nehyedilmenin mutlak manada en büyük yasak oluşu gibi.
{هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ثُمَّ يُخْرِجُكُمْ طِفْلا ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّكُمْ ثُمَّ لِتَكُونُوا شُيُوخًا وَمِنْكُمْ مَنْ يُتَوَفَّى مِنْ قَبْلُ وَلِتَبْلُغُوا أَجَلا مُسَمًّى وَلَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ * هُوَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ فَإِذَا قَضَى أَمْرًا فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ} .
{هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ثُمَّ يُخْرِجُكُمْ طِفْلا ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّكُمْ ثُمَّ لِتَكُونُوا شُيُوخًا وَمِنْكُمْ مَنْ يُتَوَفَّى مِنْ قَبْلُ وَلِتَبْلُغُوا أَجَلا مُسَمًّى وَلَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ * هُوَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ فَإِذَا قَضَى أَمْرًا فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ} “Sizi (aslınızı) topraktan, sonra nutfeden (meniden), sonra alakadan (embriyodan) yaratan, sonra sizi bir bebek olarak çıkaran, sonra güçlü çağınıza ulaşmanız, sonra da yaşlılar olmanız için yaşatan O’dur. İçinizden kimi daha önce vefat ettirilir; kimi de belirlenmiş bir süreye ulaşsın diye (yaşatılır). Umulur ki akledersiniz. Yaşatan ve öldüren O’dur. O bir işe hükmettiği zaman ona sadece ‘Ol!’ der, o da hemen oluverir.”
ثم قرر هذا التوحيد، بأنه الخالق لكم والمطور لخلقتكم، فكما خلقكم وحده، فاعبدوه وحده فقال: {هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ تُرَابٍ} وذلك بخلقه لأصلكم وأبيكم آدم ﵇. {ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ} وهذا ابتداء خلق سائر النوع الإنساني، ما دام في بطن أمه، فنبه بالابتداء، على بقية الأطوار، من العلقة، فالمضغة، فالعظام، فنفخ الروح، {ثُمَّ يُخْرِجُكُمْ طِفْلا} ثم هكذا تنتقلون في الخلقة الإلهية حتى تبلغوا أشدكم من قوة العقل والبدن، وجميع قواه الظاهرة والباطنة.
Sonra sizin yaratıcınız ve hilkatinizi evrelerden geçiren Zât olduğunu belirterek bu tevhidi tescil etti; sizi tek başına yarattığı gibi yalnız O'na ibadet ediniz buyurarak şöyle dedi: {هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ تُرَابٍ} “Sizi topraktan yaratan O’dur;” bu, aslınız ve babanız Âdem aleyhisselâm'ı yaratmasıyladır. {ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ} “Sonra nutfeden;” bu da anne karnında bulunduğu müddetçe diğer bütün insan türünün yaratılış başlangıcıdır. Başlangıcı zikrederek alaka, mudga, kemikler ve ruhun üflenmesi gibi diğer safhalara dikkat çekmiştir. {ثُمَّ يُخْرِجُكُمْ طِفْلا} “Sonra sizi bir bebek olarak çıkarır;” sonra akıl ve beden gücünden, zahiri ve bâtıni bütün melekelerden güçlü çağınıza ulaşıncaya kadar ilahi yaratılışta böylece evreden evreye geçersiniz.
{ثُمَّ لِتَكُونُوا شُيُوخًا وَمِنْكُمْ مَنْ يُتَوَفَّى مِنْ قَبْلُ} بلوغ الأشد {وَلِتَبْلُغُوا} بهذه الأطوار المقدرة {أَجَلا مُسَمًّى} تنتهي عنده أعماركم. {وَلَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ} أحوالكم، فتعلمون أن المطور لكم في هذه الأطوار كامل الاقتدار، وأنه الذي لا تنبغي العبادة إلا له، وأنكم ناقصون من كل وجه.
{ثُمَّ لِتَكُونُوا شُيُوخًا وَمِنْكُمْ مَنْ يُتَوَفَّى مِنْ قَبْلُ} “Sonra da yaşlılar olmanız için [yaşatır]. İçinizden kimi daha önce vefat ettirilir;” yani güçlü çağına ulaşmadan önce... Ve bu takdir edilmiş evrelerle ömürlerinizin sona ereceği {وَلِتَبْلُغُوا أَجَلا مُسَمًّى} “belirlenmiş bir süreye ulaşasınız diye...” {وَلَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ} “Umulur ki akledersiniz;” yani kendi hallerinizi düşünüp anlarsınız ve sizi bu evrelerden geçirenin kudretinin tastamam olduğunu, ibadetin ancak O'na layık bulunduğunu ve sizin her yönden noksan varlıklar olduğunuzu bilirsiniz.
{هُوَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ} أي هو المنفرد بالإحياء والإماتة، فلا تموت نفس بسبب أو بغير سبب، إلا بإذنه. {وَمَا يُعَمَّرُ مِنْ مُعَمَّرٍ وَلا يُنْقَصُ مِنْ عُمُرِهِ إِلا فِي كِتَابٍ إِنَّ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ}
{هُوَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ} “Yaşatan ve öldüren O’dur.” Yani diriltmede ve öldürmede tek olan O'dur; hiçbir can bir sebeple yahut sebepsiz yere O'nun izni olmaksızın ölmez. {وَمَا يُعَمَّرُ مِنْ مُعَمَّرٍ وَلا يُنْقَصُ مِنْ عُمُرِهِ إِلا فِي كِتَابٍ إِنَّ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ} “Yaşayan hiçbir canlının ömrü uzatılmaz ve onun ömründen eksiltilmez ki bu bir kitapta (yazılı) olmasın. Şüphesiz bu, Allah’a pek kolaydır.”
{فَإِذَا قَضَى أَمْرًا} جليلا أو حقيرًا {فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ} لا رد في ذلك، ولا مثنوية، ولا تمنع.
Büyük olsun küçük olsun {فَإِذَا قَضَى أَمْرًا} “O bir işe hükmettiği zaman,” {فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ} “ona sadece ‘Ol!’ der, o da hemen oluverir.” Bunda hiçbir geri çevrilme, gecikme veya engel olma söz konusu değildir.
{٦٩ - ٧٦} {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُجَادِلُونَ فِي آيَاتِ اللَّهِ أَنَّى يُصْرَفُونَ * الَّذِينَ كَذَّبُوا بِالْكِتَابِ وَبِمَا أَرْسَلْنَا بِهِ رُسُلَنَا فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ * إِذِ الأغْلالُ فِي أَعْنَاقِهِمْ وَالسَّلاسِلُ يُسْحَبُونَ * فِي الْحَمِيمِ ثُمَّ فِي النَّارِ يُسْجَرُونَ * ثُمَّ قِيلَ لَهُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تُشْرِكُونَ * مِنْ دُونِ اللَّهِ قَالُوا ضَلُّوا عَنَّا بَلْ لَمْ نَكُنْ نَدْعُو مِنْ قَبْلُ شَيْئًا كَذَلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ الْكَافِرِينَ * ذَلِكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَفْرَحُونَ فِي الأرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَبِمَا كُنْتُمْ تَمْرَحُونَ * ادْخُلُوا أَبْوَابَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ} .
{69 - 76} {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُجَادِلُونَ فِي آيَاتِ اللَّهِ أَنَّى يُصْرَفُونَ * الَّذِينَ كَذَّبُوا بِالْكِتَابِ وَبِمَا أَرْسَلْنَا بِهِ رُسُلَنَا فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ * إِذِ الأغْلالُ فِي أَعْنَاقِهِمْ وَالسَّلاسِلُ يُسْحَبُونَ * فِي الْحَمِيمِ ثُمَّ فِي النَّارِ يُسْجَرُونَ * ثُمَّ قِيلَ لَهُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تُشْرِكُونَ * مِنْ دُونِ اللَّهِ قَالُوا ضَلُّوا عَنَّا بَلْ لَمْ نَكُنْ نَدْعُو مِنْ قَبْلُ شَيْئًا كَذَلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ الْكَافِرِينَ * ذَلِكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَفْرَحُونَ فِي الأرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَبِمَا كُنْتُمْ تَمْرَحُونَ * ادْخُلُوا أَبْوَابَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ} “Allah’ın ayetleri hakkında tartışıp duranların nasıl (haktan) çevrildiklerini görmedin mi? Onlar Kitab’ı ve peygamberlerimizle gönderdiklerimizi yalanlayanlardır. Yakında bilecekler! Boyunlarında tasmalar ve zincirler olduğu halde sürüklenecekler; kaynar suda, sonra da ateşte yakılacaklar! Sonra onlara: ‘Allah’ı bırakıp da ortak koştuklarınız nerede?’ denilecek. Onlar: ‘Bizden kaybolup gittiler; hayır, meğer biz daha önce hiçbir şeye yalvarmıyormuşuz!’ diyecekler. İşte Allah kâfirleri böyle saptırır. Bu, yeryüzünde haksız yere şımarmanızdan ve böbürlenmenizden ötürüdür. İçinde ebedi kalıcılar olarak cehennemin kapılarından girin! Büyüklük taslayanların kalacağı yer ne kötüdür!”
{أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُجَادِلُونَ فِي آيَاتِ اللَّهِ} الواضحة البينة متعجبًا من حالهم الشنيعة. {أَنَّى يُصْرَفُونَ} أي: كيف ينعدلون عنها؟ وإلى أي شيء يذهبون بعد البيان التام؟ هل يجدون آيات بينات تعارض آيات الله؟ لا والله. أم يجدون شبهًا توافق أهواءهم، ويصولون بها لأجل باطلهم؟ فبئس ما استبدلوا واختاروا لأنفسهم، بتكذيبهم بالكتاب، الذي جاءهم من الله، وبما أرسل الله به رسله، الذين هم خير الخلق وأصدقهم، وأعظمهم عقولا فهؤلاء لا جزاء لهم سوى النار الحامية، ولهذا توعدهم الله بعذابها فقال: {فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ}
Onların çirkin durumlarına hayret ederek: Allah'ın açık ve apaçık {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُجَادِلُونَ فِي آيَاتِ اللَّهِ} “ayetleri hakkında tartışıp duranları görmedin mi?” {أَنَّى يُصْرَفُونَ} “Nasıl da (haktan) çevriliyorlar?” Yani ondan nasıl sapıyorlar ve tam bir açıklamadan sonra neye yöneliyorlar? Allah'ın ayetlerine karşı koyacak apaçık deliller mi buluyorlar? Hayır, Allah'a yemin olsun ki hayır! Yoksa hevalarına uygun düşen ve bâtılları uğruna hücum ettikleri şüpheler mi buluyorlar? Allah'tan kendilerine gelen Kitab'ı ve Allah'ın mahlukatın en hayırlısı, en doğru sözlüsü ve en üstün akıllısı olan peygamberleriyle gönderdiklerini yalanlayarak kendileri için değiştirdikleri ve seçtikleri şey ne kötüdür! Bunlar için kızgın ateşten başka hiçbir ceza yoktur; bundan dolayı Allah onları onun azabıyla tehdit ederek: {فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ} “Yakında bilecekler!” buyurmuştur.
{إِذِ الأغْلالُ فِي أَعْنَاقِهِمْ} التي لا يستطيعون معها حركة. {وَالسَّلاسِلُ} التي يقرنون بها، هم وشياطينهم {يُسْحَبُونَ في الحميم}
Kendisiyle hiçbir harekete güç yetiremeyecekleri {إِذِ الأغْلالُ فِي أَعْنَاقِهِمْ} “Boyunlarında tasmalar...” ve kendileriyle şeytanlarının birbirine bağlandığı {وَالسَّلاسِلُ يُسْحَبُونَ فِي الْحَمِيمِ} “zincirler olduğu halde kaynar suda sürüklenecekler.”
أي: الماء الذي اشتد غليانه وحره. {ثُمَّ فِي النَّارِ يُسْجَرُونَ} يوقد عليهم اللهب العظيم، فيصلون بها، ثم يوبخون على شركهم وكذبهم.
Yani kaynaması ve harareti şiddetli olan suda... {ثُمَّ فِي النَّارِ يُسْجَرُونَ} “Sonra da ateşte yakılacaklar!” Üzerlerinde büyük alevler tutuşturulur, orada yanarlar; sonra şirkleri ve yalanları yüzünden azarlanırlar.
ويقال {لَهُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تُشْرِكُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ} هل نفعوكم، أو دفعوا عنكم بعض العذاب؟. {قَالُوا ضَلُّوا عَنَّا} أي: غابوا ولم يحضروا، ولو حضروا، لم ينفعوا، ثم إنهم أنكروا فقالوا: {بَلْ لَمْ نَكُنْ نَدْعُو مِنْ قَبْلُ شَيْئًا} يحتمل أن مرادهم بذلك، الإنكار، وظنوا أنه ينفعهم ويفيدهم، ويحتمل -وهو الأظهر- أن مرادهم بذلك، الإقرار على بطلان إلهية ما كانوا يعبدون، وأنه ليس لله شريك في الحقيقة، وإنما هم ضالون مخطئون، بعبادة معدوم الإلهية، ويدل على هذا قوله تعالى: {كَذَلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ الْكَافِرِينَ} أي: كذلك الضلال الذي كانوا عليه في الدنيا، الضلال الواضح لكل أحد، حتى إنهم بأنفسهم، يقرون ببطلانه يوم القيامة، ويتبين لهم معنى قوله تعالى: {وَمَا يَتَّبِعُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ شُرَكَاءَ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلا الظَّنَّ} ويدل عليه قوله تعالى: {وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ يَكْفُرُونَ بِشِرْكِكُمْ} {وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ يَدْعُو مِنْ دُونِ اللَّهِ مَنْ لا يَسْتَجِيبُ لَهُ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ} الآيات.
Onlara: {أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تُشْرِكُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ} “‘Allah’ı bırakıp da ortak koştuklarınız nerede?’” Size bir fayda sağladılar mı yahut sizden azabın bir kısmını savuşturdular mı? denilir. {قَالُوا ضَلُّوا عَنَّا} “Onlar: ‘Bizden kaybolup gittiler’ derler;” yani ortadan kayboldular, gelmediler; gelselerdi bile bir fayda veremezlerdi. Sonra inkâr ederek şöyle derler: {بَلْ لَمْ نَكُنْ نَدْعُو مِنْ قَبْلُ شَيْئًا} “‘Hayır, meğer biz daha önce hiçbir şeye yalvarmıyormuşuz!’” Bununla inkârı kastetmiş ve bunun kendilerine fayda vereceğini sanmış olmaları muhtemeldir; fakat daha zahir olan ihtimal şudur: Taptıkları şeylerin ilahlığının bâtıl olduğunu, hakikatte Allah'ın hiçbir ortağı bulunmadığını, ilahlığı bulunmayan şeylere tapmakla kendilerinin sapmış ve yanılmış kimseler olduklarını ikrar etmeyi kastetmişlerdir. Nitekim Allah Teâlâ'nın: {كَذَلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ الْكَافِرِينَ} “İşte Allah kâfirleri böyle saptırır” buyruğu da buna delalet eder. Yani dünyada üzerinde bulundukları ve kıyamet gününde bizzat kendilerinin de bâtıllığını ikrar edecekleri derecede herkese açık olan sapıklık gibi... Böylece Allah Teâlâ'nın: {وَمَا يَتَّبِعُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ شُرَكَاءَ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلا الظَّنَّ} “Allah’tan başkasına yalvaranlar ortaklara uymazlar; onlar ancak zanna uyarlar” buyruğunun manası kendilerine apaçık ortaya çıkar. Yine Allah Teâlâ'nın: {وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ يَكْفُرُونَ بِشِرْكِكُمْ} “Kıyamet gününde onlar sizin şirk koşmanızı inkâr ederler” ve {وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ يَدْعُو مِنْ دُونِ اللَّهِ مَنْ لا يَسْتَجِيبُ لَهُ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ} “Kıyamet gününe kadar kendisine cevap veremeyecek şeylere Allah’ı bırakıp yalvaran kimseden daha sapık kim olabilir?” ayetleri de buna delildir.
ويقال لأهل النار {ذَلِكُمْ} العذاب، الذي نوع عليكم {بِمَا كُنْتُمْ تَفْرَحُونَ فِي الأرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَبِمَا كُنْتُمْ تَمْرَحُونَ} أي: تفرحون بالباطل الذي أنتم عليه، وبالعلوم التي خالفتم بها علوم الرسل وتمرحون على عباد الله، بغيًا وعدوانًا، وظلمًا، وعصيانًا، كما قال تعالى في آخر هذه السورة: {فَلَمَّا جَاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَرِحُوا بِمَا عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ}
Cehennem ehline şöyle denilir: Üzerinize türlü türlü indirilen {ذَلِكُمْ} “Bu azap,” {بِمَا كُنْتُمْ تَفْرَحُونَ فِي الأرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَبِمَا كُنْتُمْ تَمْرَحُونَ} “yeryüzünde haksız yere şımarmanızdan ve böbürlenmenizden ötürüdür.” Yani üzerinde bulunduğunuz bâtılla ve peygamberlerin ilimlerine muhalefet ettiğiniz kendi ilimlerinizle sevinmeniz; azgınlık, düşmanlık, zulüm ve isyanla Allah'ın kullarına karşı böbürlenip şımarmanız sebebiyledir. Nitekim Allah Teâlâ bu surenin sonunda: {فَلَمَّا جَاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَرِحُوا بِمَا عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ} “Peygamberleri kendilerine apaçık delillerle geldiği zaman, yanlarındaki bilgi ile şımardılar” buyurmuştur.
وكما قال قوم قارون له: {لا تَفْرَحْ إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْفَرِحِينَ}
Yine Kârûn'un kavminin ona: {لا تَفْرَحْ إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْفَرِحِينَ} “Şımarma! Şüphesiz Allah şımaranları sevmez” dediği gibi...
وهذا هو الفرح المذموم الموجب للعقاب، بخلاف الفرح الممدوح الذي قال الله فيه: {قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ فَبِذَلِكَ فَلْيَفْرَحُوا} وهو الفرح بالعلم النافع، والعمل الصالح.
İşte cezayı gerektiren yerilmiş sevinç budur. Allah'ın hakkında: {قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ فَبِذَلِكَ فَلْيَفْرَحُوا} “De ki: Ancak Allah’ın lütfuyla ve rahmetiyle, evet ancak bununla sevinsinler!” buyurduğu övülen sevinç ise bundan farklıdır; o da faydalı ilim ve salih amel ile sevinmektir.
{ادْخُلُوا أَبْوَابَ جَهَنَّمَ} كل بطبقة من طبقاتها، على قدر عمله. {خَالِدِينَ فِيهَا} لا يخرجون منها أبدًا {فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ} مثوى يخزون فيه، ويهانون، ويحبسون، ويعذبون، ويترددون بين حرها وزمهريرها.
Herkes ameli miktarınca tabakalarından birine olmak üzere {ادْخُلُوا أَبْوَابَ جَهَنَّمَ} “Cehennemin kapılarından girin!” Oradan asla çıkmamak üzere {خَالِدِينَ فِيهَا} “içinde ebedi kalıcılar olarak...!” {فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ} “Büyüklük taslayanların kalacağı yer ne kötüdür!” İçinde rezil edildikleri, aşağılandıkları, hapsedildikleri, azap gördükleri, sıcağı ile zemheriri arasında gidip geldikleri bir barınaktır!
{٧٧} {فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ فَإِمَّا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِلَيْنَا يُرْجَعُونَ} .
{77} {فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ فَإِمَّا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِلَيْنَا يُرْجَعُونَ} “O halde sabret; şüphesiz Allah’ın vaadi haktır. Onları tehdit ettiğimiz şeylerin bir kısmını sana göstersek de yahut seni vefat ettirsek de onlar ancak bize döndürüleceklerdir.”
أي {فَاصْبِرْ} يا أيها الرسول، على دعوة قومك، وما ينالك منهم، من أذى، واستعن على صبرك بإيمانك {إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ} سينصر دينه، ويُعْلِي كلمته، وينصر رسله في الدنيا والآخرة، واستعن على ذلك أيضًا، بتوقع العقوبة بأعدائك في الدنيا والآخرة، ولهذا قال: {فَإِمَّا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ} في الدنيا فذاك {أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ} قبل عقوبتهم {فَإِلَيْنَا يُرْجَعُونَ} فنجازيهم بأعمالهم، {وَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ غَافِلا عَمَّا يَعْمَلُ الظَّالِمُونَ} ثم سلاه وصبَّره، بذكر إخوانه المرسلين فقال:
Yani ey Peygamber! Kavmini davet etme hususunda ve onlardan sana ulaşan eziyetlere karşı {فَاصْبِرْ} “sabret!” {إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ} “Şüphesiz Allah’ın vaadi haktır” inancıyla sabrına yardım dile; O dinine yardım edecek, kelimesini yüceltecek, dünyada ve ahirette peygamberlerine nusret verecektir. Yine dünyada ve ahirette düşmanlarının cezalandırılmasını bekleyerek de sabrına destek bul; bundan dolayı: Dünyada {فَإِمَّا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ} “Onları tehdit ettiğimiz şeylerin bir kısmını sana göstersek de” bu böyledir, cezalarından önce {أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ} “yahut seni vefat ettirsek de” {فَإِلَيْنَا يُرْجَعُونَ} “onlar ancak bize döndürüleceklerdir;” böylece amelleriyle onları cezalandırırız. {وَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ غَافِلا عَمَّا يَعْمَلُ الظَّالِمُونَ} “Sakın Allah’ı zalimlerin yaptıklarından gafil sanma!” Sonra peygamber kardeşlerini zikrederek onu teselli edip sabra teşvik etti ve şöyle buyurdu:
{٧٨} {وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلا مِنْ قَبْلِكَ مِنْهُمْ مَنْ قَصَصْنَا عَلَيْكَ وَمِنْهُمْ مَنْ لَمْ نَقْصُصْ عَلَيْكَ وَمَا كَانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ إِلا بِإِذْنِ اللَّهِ فَإِذَا جَاءَ أَمْرُ اللَّهِ قُضِيَ بِالْحَقِّ وَخَسِرَ هُنَالِكَ الْمُبْطِلُونَ} .
{78} {وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلا مِنْ قَبْلِكَ مِنْهُمْ مَنْ قَصَصْنَا عَلَيْكَ وَمِنْهُمْ مَنْ لَمْ نَقْصُصْ عَلَيْكَ وَمَا كَانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ إِلا بِإِذْنِ اللَّهِ فَإِذَا جَاءَ أَمْرُ اللَّهِ قُضِيَ بِالْحَقِّ وَخَسِرَ هُنَالِكَ الْمُبْطِلُونَ} “Andolsun biz senden önce de peygamberler gönderdik. Onlardan kimini sana anlattık, kimini de sana anlatmadık. Hiçbir peygamber, Allah’ın izni olmaksızın bir ayet (mucize) getiremez. Allah’ın emri geldiğinde ise hak ile hükmolunur ve bâtıl taraftarları işte orada hüsrana uğrarlar.”
أي: {وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلا مِنْ قَبْلِكَ} كثيرين إلى قومهم، يدعونهم ويصبرون على أذاهم. {مِنْهُمْ مَنْ قَصَصْنَا عَلَيْكَ} خبرهم {وَمِنْهُمْ مَنْ لَمْ نَقْصُصْ عَلَيْكَ} وكل الرسل مدبرون، ليس بيدهم شيء من الأمر.
Yani {وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلا مِنْ قَبْلِكَ} “Andolsun biz senden önce de pek çok peygamber gönderdik;” kavimlerini davet eden ve onların eziyetlerine sabreden peygamberler... {مِنْهُمْ مَنْ قَصَصْنَا عَلَيْكَ} “Onlardan kiminin haberini sana anlattık,” {وَمِنْهُمْ مَنْ لَمْ نَقْصُصْ عَلَيْكَ} “kimini de sana anlatmadık.” Bütün peygamberler idare edilen kullardır; emir ve tasarruftan hiçbir şey onların elinde değildir.
وما كان لأحد منهم {أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ} من الآيات السمعية والعقلية {إِلا بِإِذْنِ اللَّهِ} أي: بمشيئته وأمره، فاقتراح المقترحين على الرسل الإتيان بالآيات، ظلم منهم، وتعنت، وتكذيب، بعد أن أيدهم الله بالآيات الدالة على صدقهم وصحة ما جاءوا به. {فَإِذَا جَاءَ أَمْرُ اللَّهِ} بالفصل بين الرسل وأعدائهم، والفتح. {قُضِىَ} بينهم {بِالْحَقِّ} الذي يقع الموقع، ويوافق الصواب بإنجاء الرسل وأتباعهم، وإهلاك المكذبين، ولهذا قال: {وَخَسِرَ هُنَالِكَ} أي: وقت القضاء المذكور {الْمُبْطِلُونَ} الذين وصفهم الباطل، وما جاءوا به من العلم والعمل، باطل، وغايتهم المقصودة لهم، باطلة، فَلْيَحْذَر هؤلاء المخاطبون، أن يستمروا على باطلهم، فيخسروا، كما خسر أولئك، فإن هؤلاء لا خير منهم، ولا لهم براءة في الكتب بالنجاة.
Onlardan hiçbir kimsenin sem'î ve aklî ayetlerden {أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ} “bir ayet (mucize) getirmesi,” {إِلا بِإِذْنِ اللَّهِ} “ancak Allah’ın izniyle,” yani O'nun meşiyeti ve emriyledir. Dolayısıyla teklif edenlerin peygamberlerden mucize getirmelerini istemeleri; Allah onları doğruluklarına ve getirdiklerinin sıhhatine delalet eden ayetlerle teyit ettikten sonra onlardan kaynaklanan bir zulüm, inatçılık ve yalanlamadır. Peygamberler ile düşmanları arasında hüküm verme ve fetih konusunda {فَإِذَا جَاءَ أَمْرُ اللَّهِ} “Allah’ın emri geldiğinde,” peygamberlerin ve tabilerinin kurtarılması, yalanlayıcıların ise helak edilmesi suretiyle tam yerini bulan ve doğruya mutabık olan {قُضِيَ} “hükmolunur” {بِالْحَقِّ} “hak ile.” Bundan dolayı: {وَخَسِرَ هُنَالِكَ} “İşte orada hüsrana uğrarlar,” yani söz konusu hüküm vaktinde {الْمُبْطِلُونَ} “bâtıl taraftarları [hüsrana uğrarlar].” Onların vasfı bâtıldır; ilim ve amelden getirdikleri şeyler bâtıldır, kastettikleri gayeleri bâtıldır. Bu muhataplar, bâtıllarında ısrar edip de öncekilerin hüsrana uğradığı gibi hüsrana uğramaktan sakınsınlar! Çünkü bunlar onlardan daha hayırlı olmadıkları gibi, ilahi kitaplarda kurtulacaklarına dair bir beratları da yoktur.
{٧٩ - ٨١} {اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الأنْعَامَ لِتَرْكَبُوا مِنْهَا وَمِنْهَا تَأْكُلُونَ * وَلَكُمْ فِيهَا مَنَافِعُ وَلِتَبْلُغُوا عَلَيْهَا حَاجَةً فِي صُدُورِكُمْ وَعَلَيْهَا وَعَلَى الْفُلْكِ تُحْمَلُونَ * وَيُرِيكُمْ آيَاتِهِ فَأَيَّ آيَاتِ اللَّهِ تُنْكِرُونَ} .
{79 - 81} {اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الأنْعَامَ لِتَرْكَبُوا مِنْهَا وَمِنْهَا تَأْكُلُونَ * وَلَكُمْ فِيهَا مَنَافِعُ وَلِتَبْلُغُوا عَلَيْهَا حَاجَةً فِي صُدُورِكُمْ وَعَلَيْهَا وَعَلَى الْفُلْكِ تُحْمَلُونَ * وَيُرِيكُمْ آيَاتِهِ فَأَيَّ آيَاتِ اللَّهِ تُنْكِرُونَ} “Bir kısmına binesiniz diye ve bir kısmından da yiyesiniz diye sizin için o davarları yaratan Allah’tır. Onlarda sizin için daha nice faydalar vardır; gönüllerinizdeki bir ihtiyaca (arzuya) onların üzerinde ulaşırsınız. Hem onların üzerinde hem de gemilerde taşınırsınız. Ve (Allah) size ayetlerini gösteriyor. Artık Allah’ın ayetlerinden hangisini inkâr edersiniz?”
يمتن تعالى على عباده، بما جعل لهم من الأنعام، التي بها، جملة من الإنعام:
Allah Teâlâ kullarına, içlerinde pek çok nimeti barındıran davarları var etmekle lütufta bulunmaktadır:
منها: منافع الركوب عليها، والحمل.
Bunlardan biri: Onlara binme ve yük taşıma faydalarıdır.
ومنها: منافع الأكل من لحومها، والشرب من ألبانها.
Diğeri: Etlerinden yeme ve sütlerinden içme faydalarıdır.
ومنها: منافع الدفء، واتخاذ الآلات والأمتعة، من أصوافها، وأوبارها وأشعارها، إلى غير ذلك من المنافع.
Bir diğeri: Isınma, yünlerinden, yapağılarından ve kıllarından eşyalar ve aletler edinme faydaları ile diğer menfaatlerdir.
{وَلِتَبْلُغُوا عَلَيْهَا حَاجَةً فِي صُدُورِكُمْ} من الوصول إلى الأوطان البعيدة، وحصول السرور بها، والفرح عند أهلها. {وَعَلَيْهَا وَعَلَى الْفُلْكِ تُحْمَلُونَ} أي: على الرواحل البرية، والفلك البحرية، يحملكم الله الذي سخرها، وهيأ لها ما هيأ، من الأسباب، التي لا تتم إلا بها.
Uzak memleketlere ulaşmak, bununla sevinmek ve ailelerin yanına neşeyle varmak gibi {وَلِتَبْلُغُوا عَلَيْهَا حَاجَةً فِي صُدُورِكُمْ} “gönüllerinizdeki bir ihtiyaca onların üzerinde ulaşırsınız.” {وَعَلَيْهَا وَعَلَى الْفُلْكِ تُحْمَلُونَ} “Hem onların üzerinde hem de gemilerde taşınırsınız.” Yani karadaki binekler ve denizdeki gemiler üzerinde; onları boyun eğdiren ve ancak kendileriyle tamam olabilecek sebepleri hazırlayan Allah sizi taşımaktadır.
{وَيُرِيكُمْ آيَاتِهِ} الدالة على وحدانيته، وأسمائه، وصفاته، وهذا من أكبر نعمه، حيث أشهد عباده، آياته النفسية، وآياته الأفقية، ونعمه الباهرة، وعدَّدَها عليهم، ليعرفوه، ويشكروه، ويذكروه.
{وَيُرِيكُمْ آيَاتِهِ} “Ve size ayetlerini gösteriyor;” yani birliğine, isimlerine ve sıfatlarına delalet eden ayetlerini gösterir. Bu, O'nun en büyük nimetlerindendir; zira kullarına nefislerindeki ve afaktaki ayetlerini, göz kamaştırıcı nimetlerini müşahede ettirmiş ve O'nu tanısınlar, O'na şükretsinler ve O'nu zikretsinler diye bunları onlara sayıp dökmüştür.
{فَأَيَّ آيَاتِ اللَّهِ تُنْكِرُونَ} أي: أي آية من آياته لا تعترفون بها؟ فإنكم، قد تقرر عندكم، أن جميع الآيات والنعم، منه تعالى، فلم يبق للإنكار محل، ولا للإعراض عنها موضع، بل أوجبت لذوي الألباب، بذل الجهد، واستفراغ الوسع، للاجتهاد في طاعته، والتبتل في خدمته، والانقطاع إليه.
{فَأَيَّ آيَاتِ اللَّهِ تُنْكِرُونَ} “Artık Allah’ın ayetlerinden hangisini inkâr edersiniz?” Yani O'nun ayetlerinden hangisini itiraf etmezsiniz? Çünkü bütün ayetlerin ve nimetlerin Allah Teâlâ'dan olduğu katınızda kesinleşmiştir; dolayısıyla inkâr edecek hiçbir mahal, yüz çevirecek hiçbir yer kalmamıştır. Bilakis bu durum akıl sahiplerine; O'nun itaatinde gayret göstermeyi, hizmetine ihlasla bağlanmayı ve yalnız O'na yönelmek için bütün güçlerini sarf etmeyi vacip kılmıştır.
{٨٢ - ٨٥} {أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الأرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَانُوا أَكْثَرَ مِنْهُمْ وَأَشَدَّ قُوَّةً وَآثَارًا فِي الأرْضِ فَمَا أَغْنَى عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَكْسِبُونَ * فَلَمَّا جَاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَرِحُوا بِمَا عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ وَحَاقَ بِهِمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ * فَلَمَّا رَأَوْا بَأْسَنَا قَالُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَحْدَهُ وَكَفَرْنَا بِمَا كُنَّا بِهِ مُشْرِكِينَ * فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمَانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنَا سُنَّةَ اللَّهِ الَّتِي قَدْ خَلَتْ فِي عِبَادِهِ وَخَسِرَ هُنَالِكَ الْكَافِرُونَ} .
{82 - 85} {أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الأرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَانُوا أَكْثَرَ مِنْهُمْ وَأَشَدَّ قُوَّةً وَآثَارًا فِي الأرْضِ فَمَا أَغْنَى عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَكْسِبُونَ * فَلَمَّا جَاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَرِحُوا بِمَا عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ وَحَاقَ بِهِمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ * فَلَمَّا رَأَوْا بَأْسَنَا قَالُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَحْدَهُ وَكَفَرْنَا بِمَا كُنَّا بِهِ مُشْرِكِينَ * فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمَانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنَا سُنَّةَ اللَّهِ الَّتِي قَدْ خَلَتْ فِي عِبَادِهِ وَخَسِرَ هُنَالِكَ الْكَافِرُونَ} “Onlar yeryüzünde gezip dolaşmadılar mı ki kendilerinden öncekilerin akıbetinin nasıl olduğuna baksınlar? Onlar kendilerinden hem daha çok hem kuvvetçe ve yeryüzündeki eserler bakımından daha üstündüler. Fakat kazanmakta oldukları şeyler kendilerine hiçbir fayda vermedi. Peygamberleri kendilerine apaçık delillerle geldiği zaman, yanlarındaki bilgi ile şımardılar da alay edip durdukları şey kendilerini kuşatıverdi. Azabımızı gördükleri zaman: ‘Yalnız Allah’a iman ettik ve O’na ortak koştuğumuz şeyleri inkâr ettik’ dediler. Fakat azabımızı gördükleri zamanki imanları kendilerine hiçbir fayda vermedi. Bu, Allah’ın kulları hakkında süregelen sünnetidir ve kâfirler işte orada hüsrana uğramışlardır.”
يحث تعالى، المكذبين لرسولهم، على السير في الأرض، بأبدانهم، وقلوبهم: وسؤال العالمين. {فَيَنْظُرُوا} نظر فكر واستدلال، لا نظر غفلة وإهمال.
Allah Teâlâ peygamberlerini yalanlayanları; bedenleri ve kalpleriyle yeryüzünde dolaşmaya ve bilenlere sormaya teşvik etmektedir. {فَيَنْظُرُوا} “Baksınlar;” yani gaflet ve ihmal nazarıyla değil, tefekkür ve istidlal nazarıyla baksınlar.
{كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ} من الأمم السالفة، كعاد، وثمود وغيرهم، ممن كانوا أعظم منهم قوة وأكثر أموالا وأشد آثارًا في الأرض من الأبنية الحصينة، والغراس الأنيقة، والزروع الكثيرة {فَمَا أَغْنَى عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَكْسِبُونَ} حين جاءهم أمر الله، فلم تغن عنهم قوتهم، ولا افتدوا بأموالهم، ولا تحصنوا بحصونهم.
Âd, Semûd ve diğerleri gibi geçmiş ümmetlerden {كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ} “kendilerinden öncekilerin akıbetinin nasıl olduğuna [baksınlar]!” Onlar bunlardan kuvvetçe daha büyük, malca daha çok; muhkem binalar, muntazam ağaçlıklar ve bol ekinler gibi yeryüzündeki eserler bakımından daha üstündüler. Allah'ın emri geldiğinde {فَمَا أَغْنَى عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَكْسِبُونَ} “kazanmakta oldukları şeyler kendilerine hiçbir fayda vermedi.” Ne güçleri kendilerine bir yarar sağladı ne mallarıyla feda olabildiler ne de kalelerine sığınabildiler.
ثم ذكر جرمهم الكبير فقال: {فَلَمَّا جَاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ} من الكتب الإلهية، والخوارق العظيمة، والعلم النافع المبين، للهدي من الضلال، والحق من الباطل {فَرِحُوا بِمَا عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ} المناقض لدين الرسل.
Sonra onların büyük cürümlerini zikrederek şöyle buyurdu: İlahi kitaplar, büyük mucizeler ve hidayeti dalaletten, hakkı bâtıldan ayıran faydalı ilim ile {فَلَمَّا جَاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ} “Peygamberleri kendilerine apaçık delillerle geldiği zaman,” peygamberlerin dinine aykırı olan {فَرِحُوا بِمَا عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ} “yanlarındaki bilgi ile şımardılar.”
ومن المعلوم، أن فرحهم به، يدل على شدة رضاهم به، وتمسكهم، ومعاداة الحق، الذي جاءت به الرسل، وجعل باطلهم حقًا، وهذا عام لجميع العلوم، التي نوقض بها، ما جاءت به الرسل، ومن أحقها بالدخول في هذا، علوم الفلسفة، والمنطق اليوناني، الذي رُدَّت به كثير من آيات القرآن، ونقصت قدره في القلوب، وجعلت أدلته اليقينية القاطعة، أدلة لفظية، لا تفيد شيئًا من اليقين، ويقدم عليها عقول أهل السفه والباطل، وهذا من أعظم الإلحاد في آيات الله، والمعارضة لها، والمناقضة، فالله المستعان.
Malumdur ki onların bununla sevinmesi; ona son derece razı olduklarına, ona sarıldıklarına, peygamberlerin getirdiği hakka düşmanlık ettiklerine ve kendi bâtıllarını hak saydıklarına delalet eder. Bu, peygamberlerin getirdiklerine karşı konulan bütün ilimler için geçerlidir. Buna dâhil olmaya en layık olanlar ise felsefe ilimleri ve kendisiyle Kur'an'ın birçok ayetinin reddedildiği, kalplerdeki kadrinin düşürüldüğü, kesin ve kat'î delillerinin yakîn ifade etmeyen lafzî delillere dönüştürüldüğü ve beyinsiz bâtıl ehlinin akıllarının onun önüne geçirildiği Grek mantığıdır. Bu ise Allah'ın ayetleri hakkında mülhidliğin, onlara karşı çıkmanın ve onlarla çekişmenin en büyüklerindendir. Allah'tan yardım dilenir.
{وَحَاقَ بِهِمْ} أي: نزل {مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ} من العذاب.
Alay edip durdukları azaptan {وَحَاقَ بِهِمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ} “alay edip durdukları şey kendilerini kuşatıverdi,” yani başlarına indi.
{فَلَمَّا رَأَوْا بَأْسَنَا} أي: عذابنا، أقروا حيث لا ينفعهم الإقرار {قَالُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَحْدَهُ وَكَفَرْنَا بِمَا كُنَّا بِهِ مُشْرِكِينَ} من الأصنام والأوثان، وتبرأنا من كل ما خالف الرسل، من علم أو عمل.
Azabımızı {فَلَمَّا رَأَوْا بَأْسَنَا} “gördükleri zaman,” ikrarın kendilerine fayda vermeyeceği bir anda ikrar ederek: Putlar ve heykeller gibi {قَالُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَحْدَهُ وَكَفَرْنَا بِمَا كُنَّا بِهِ مُشْرِكِينَ} “‘Yalnız Allah’a iman ettik ve O’na ortak koştuğumuz şeyleri inkâr ettik’” dediler ve peygamberlere aykırı olan ilim veya amel her şeyden uzaklaştılar.
{فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمَانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنَا} أي: في تلك الحال، وهذه {سُنَّةَ اللَّهِ} وعادته {الَّتِي قَدْ خَلَتْ فِي عِبَادِهِ} أن المكذبين حين ينزل بهم بأس الله وعقابه إذا آمنوا، كان إيمانهم غير صحيح، ولا منجيًا لهم من العذاب، وذلك لأنه إيمان ضرورة، قد اضطروا إليه، وإيمان مشاهدة، وإنما الإيمان النافع الذي ينجي صاحبه، هو الإيمان الاختياري، الذي يكون إيمانًا بالغيب، وذلك قبل وجود قرائن العذاب.
Yani o durumda: {فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمَانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنَا} “Fakat azabımızı gördükleri zamanki imanları kendilerine hiçbir fayda vermedi.” Bu; yalanlayıcıların başlarına Allah'ın azabı ve cezası indiğinde iman ettikleri takdirde imanlarının sahih olmayacağına ve onları azaptan kurtarmayacağına dair {سُنَّةَ اللَّهِ الَّتِي قَدْ خَلَتْ فِي عِبَادِهِ} “Allah’ın kulları hakkında süregelen sünnetidir” ve âdetidir. Zira bu, mecbur kaldıkları bir zaruret imanı ve müşahede (gözle görme) imanıdır. Sahibini kurtaracak faydalı iman ise ancak azap emareleri bulunmadan önce gerçekleşen gayba iman şeklindeki ihtiyarî imandır.
{وَخَسِرَ هُنَالِكَ} أي: وقت الإهلاك، وإذاقة البأس {الْكَافِرُونَ} دينهم ودنياهم وأخراهم، ولا يكفي مجرد الخسارة، في تلك الدار، بل لا بد من خسران يشقي في العذاب الشديد، والخلود فيه، دائما أبدًا.
Helak olma ve azabı tatma vaktinde {وَخَسِرَ هُنَالِكَ الْكَافِرُونَ} “ve kâfirler işte orada hüsrana uğramışlardır;” dinlerini, dünyalarını ve ahiretlerini kaybetmişlerdir. O yurtta sadece sıradan bir kayıp değil; şiddetli azapta ebediyen kalmayı ve daimi bir bedbahtlığı gerektiren mutlak bir hüsran kaçınılmazdır.
تم تفسير سورة المؤمن بحمد الله ولطفه ومعونته، لا بحولنا وقوتنا، فله الشكر والثناء
Mü'min Suresi'nin tefsiri; bizim güç ve kuvvetimizle değil, Allah'ın hamdi, lütfu ve yardımıyla tamamlandı. Şükür ve sena yalnız O'nadır.