{وَمَا تَخْرُجُ مِنْ ثَمَرَاتٍ مِنْ أَكْمَامِهَا} أي: وعائها الذي تخرج منه، وهذا شامل لثمرات جميع الأشجار التي في البلدان والبراري، فلا تخرج ثمرة شجرة من الأشجار، إلا وهو يعلمها علما تفصيليًا.
{وَمَا تَخْرُجُ مِنْ ثَمَرَاتٍ مِنْ أَكْمَامِهَا} “Hiçbir meyve kabuğundan (tomurcuğundan) çıkmaz...” Yani içinden çıktığı kılıfından... Bu; memleketlerdeki ve kırlardaki bütün ağaçların meyvelerini kapsar; ağaçlardan hiçbir ağacın meyvesi çıkmaz ki O onu ayrıntılı bir ilimle bilmesin.
{وَمَا تَحْمِلُ مِنْ أُنْثَى} من بني آدم وغيرهم، من أنواع الحيوانات، إلا بعلمه {وَلا تَضَعُ} أنثى حملها {إِلا بِعِلْمِهِ} فكيف سوَّى المشركون به تعالى، من لا علم عنده ولا سمع ولا بصر؟.
Âdemoğlundan ve diğer hayvan türlerinden {وَمَا تَحْمِلُ مِنْ أُنْثَى} “hiçbir dişi gebe kalmaz ve” hiçbir dişi yükünü {وَلا تَضَعُ إِلا بِعِلْمِهِ} “ancak O’nun bilgisiyle doğurur.” Müşrikler; ne ilmi, ne işitmesi ve ne de görmesi olan şeyleri Allah Teâlâ'ya nasıl denk tutabildiler?
{وَيَوْمَ يُنَادِيهِمْ} أي: المشركين به يوم القيامة توبيخًا وإظهارًا لكذبهم، فيقول لهم: {أَيْنَ شُرَكَائِيَ} الذين زعمتم أنهم شركائي، فعبدتموهم، وجادلتم على ذلك، وعاديتم الرسل لأجلهم؟ {قَالُوا} مقرين ببطلان إلهيتهم، وشركتهم مع الله: {آذَنَّاكَ مَا مِنَّا مِنْ شَهِيدٍ} أي: أعلمناك يا ربنا، واشهد علينا أنه ما منا أحد يشهد بصحة إلهيتهم وشركتهم، فكلنا الآن قد رجعنا إلى بطلان عبادتها، وتبرأنا منها، ولهذا قال: {وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَدْعُونَ} من دون الله، أي: ذهبت عقائدهم وأعمالهم، التي أفنوا فيها أعمارهم على عبادة غير الله، وظنوا أنها تفيدهم، وتدفع عنهم العذاب، وتشفع لهم عند الله، فخاب سعيهم، وانتقض ظنهم، ولم تغن عنهم شركاؤهم شيئًا {وَظَنُّوا} أي: أيقنوا في تلك الحال {مَا لَهُمْ مِنْ مَحِيصٍ} أي: منقذ ينقذهم، ولا مغيث، ولا ملجأ، فهذه عاقبة من أشرك بالله غيره، بينها الله لعباده، ليحذروا الشرك به.
Kıyamet gününde onları azarlamak ve yalanlarını ortaya çıkarmak üzere Kendisine şirk koşanlara {وَيَوْمَ يُنَادِيهِمْ} “sesleneceği gün,” onlara: ‘Benim ortaklarım olduklarını iddia edip kendilerine taptığınız, uğrunda tartıştığınız ve onlar için peygamberlere düşmanlık ettiğiniz {أَيْنَ شُرَكَائِي} “Bana ortak koştuklarınız nerede?”’ buyurur. Onların ilahlığının ve Allah ile ortaklığının bâtıl olduğunu ikrar ederek {قَالُوا} “şöyle derler:” {آذَنَّاكَ مَا مِنَّا مِنْ شَهِيدٍ} “‘Sana bildiririz ki içimizden buna hiçbir şahit yoktur!’” Yani Sana bildirdik ey Rabbimiz ve aleyhimize şahit ol ki onların ilahlığının ve ortaklığının sıhhatine bizden şahitlik edecek hiç kimse yoktur; hepimiz artık onlara ibadetin bâtıl olduğuna döndük ve onlardan teberri ettik. Bundan dolayı şöyle buyurmuştur: {وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَدْعُونَ} “Daha önce yalvarıp durdukları şeyler kendilerinden kaybolup gitmiştir.” Yani Allah'tan başkasına ibadet ederek ömürlerini tükettikleri, kendilerine fayda vereceğini, azabı savuşturacağını ve Allah katında şefaatçi olacağını sandıkları inançları ve amelleri yok olup gitmiştir; çabaları boşa çıkmış, zanları yıkılmış ve ortakları kendilerine hiçbir fayda vermemiştir. {وَظَنُّوا} O anda kesin olarak anlamışlardır ki {مَا لَهُمْ مِنْ مَحِيصٍ} “kaçacak hiçbir yerleri yoktur;” yani kendilerini kurtaracak bir kurtarıcı, bir yardımcı ve bir sığınak yoktur. İşte Allah'a başkasını ortak koşan kimsenin akıbeti budur; Allah Kendisine şirk koşmaktan sakınsınlar diye bunu kullarına açıklamıştır.
{٤٩-٥١} {لا يَسْأَمُ الإنْسَانُ مِنْ دُعَاءِ الْخَيْرِ وَإِنْ مَسَّهُ الشَّرُّ فَيَئُوسٌ قَنُوطٌ * وَلَئِنْ أَذَقْنَاهُ رَحْمَةً مِنَّا مِنْ بَعْدِ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُ لَيَقُولَنَّ هَذَا لِي وَمَا أَظُنُّ السَّاعَةَ قَائِمَةً وَلَئِنْ رُجِعْتُ إِلَى رَبِّي إِنَّ لِي عِنْدَهُ لَلْحُسْنَى فَلَنُنَبِّئَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِمَا عَمِلُوا وَلَنُذِيقَنَّهُمْ مِنْ عَذَابٍ غَلِيظٍ * وَإِذَا أَنْعَمْنَا عَلَى الإنْسَانِ أَعْرَضَ وَنَأَى بِجَانِبِهِ وَإِذَا مَسَّهُ الشَّرُّ فَذُو دُعَاءٍ عَرِيضٍ} .
{49 - 51} {لا يَسْأَمُ الإنْسَانُ مِنْ دُعَاءِ الْخَيْرِ وَإِنْ مَسَّهُ الشَّرُّ فَيَئُوسٌ قَنُوطٌ * وَلَئِنْ أَذَقْنَاهُ رَحْمَةً مِنَّا مِنْ بَعْدِ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُ لَيَقُولَنَّ هَذَا لِي وَمَا أَظُنُّ السَّاعَةَ قَائِمَةً وَلَئِنْ رُجِعْتُ إِلَى رَبِّي إِنَّ لِي عِنْدَهُ لَلْحُسْنَى فَلَنُنَبِّئَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِمَا عَمِلُوا وَلَنُذِيقَنَّهُمْ مِنْ عَذَابٍ غَلِيظٍ * وَإِذَا أَنْعَمْنَا عَلَى الإنْسَانِ أَعْرَضَ وَنَأَى بِجَانِبِهِ وَإِذَا مَسَّهُ الشَّرُّ فَذُو دُعَاءٍ عَرِيضٍ} “İnsan hayır istemekten usanmaz; fakat kendisine bir kötülük dokunursa hemen ümitsizliğe düşer, yeise kapılır. Şayet kendisine dokunan bir sıkıntıdan sonra katımızdan ona bir rahmet tattırsak mutlaka: ‘Bu benim hakkımdır; kıyametin kopacağını da sanmıyorum. Şayet Rabbime döndürülürsem şüphesiz O’nun katında benim için daha güzel olanı vardır’ der. Biz o inkâr edenlere yaptıklarını mutlaka haber vereceğiz ve onlara pek çetin bir azaptan tattıracağız! İnsana nimet verdiğimiz zaman yüz çevirir ve yan çizerek uzaklaşır; ona bir kötülük dokunduğunda ise uzun uzadıya yalvarıp durur.”
هذا إخبار عن طبيعة الإنسان، من حيث هو، وعدم صبره وجلده، لا على الخير ولا على الشر، إلا من نقله الله من هذه الحال إلى حال الكمال، فقال: {لا يَسْأَمُ الإنْسَانُ مِنْ دُعَاءِ الْخَيْرِ} أي: لا يمل دائمًا، من دعاء الله، في الغنى والمال والولد، وغير ذلك من مطالب الدنيا، ولا يزال يعمل على ذلك، ولا يقتنع بقليل، ولا كثير منها، فلو حصل له من الدنيا، ما حصل، لم يزل طالبًا للزيادة.
Bu; Allah'ın bu durumdan kemal haline ulaştırdığı kimseler müstesna, insan tabiatının bizzat kendisi hakkında, hayra da şerre de sabır ve tahammülünün bulunmayışına dair bir haberdir; şöyle buyurdu: {لا يَسْأَمُ الإنْسَانُ مِنْ دُعَاءِ الْخَيْرِ} “İnsan hayır istemekten usanmaz.” Yani zenginlik, mal, evlat ve dünyanın diğer talepleri hususunda Allah'a dua etmekten asla bıkmaz; daima bunun için çalışır ve onun azına da çoğuna da kanaat etmez. Dünyadan ne elde ederse etsin sürekli fazlasını istemeye devam eder.
{وَإِنْ مَسَّهُ الشَّرُّ} أي: المكروه، كالمرض، والفقر، وأنواع البلايا {فَيَئُوسٌ قَنُوطٌ} أي: ييأس من رحمة الله تعالى، ويظن أن هذا البلاء هو القاضي عليه بالهلاك، ويتشوش من إتيان الأسباب، على غير ما يحب ويطلب.
Hastalık, fakirlik ve çeşitli musibetler gibi hoşlanmadığı bir şey olarak {وَإِنْ مَسَّهُ الشَّرُّ} “kendisine bir kötülük dokunursa,” {فَيَئُوسٌ قَنُوطٌ} “hemen ümitsizliğe düşer, yeise kapılır.” Yani Allah Teâlâ'nın rahmetinden ümidini keser, bu belanın kendisini helak edeceğini sanır ve sebeplerin sevip istediğinin hilafına gelişinden ötürü sarsılır.
إلا الذين آمنوا وعملوا الصالحات، فإنهم إذا أصابهم الخير والنعمة والمحاب، شكروا الله تعالى، وخافوا أن تكون نعم الله عليهم، استدراجًا وإمهالا وإن أصابتهم مصيبة، في أنفسهم وأموالهم، وأولادهم، صبروا، ورجوا فضل ربهم، فلم ييأسوا.
İman edip salih ameller işleyenler müstesnadır; zira kendilerine hayır, nimet ve sevilen şeyler ulaştığında Allah Teâlâ'ya şükrederler ve Allah'ın üzerlerindeki bu nimetlerinin bir istidraç ve mühlet olmasından korkarlar. Şayet canlarında, mallarında ve evlatlarında bir musibete uğrarlarsa sabrederler, Rablerinin lütfunu ümit ederler ve asla ümitsizliğe kapılmazlar.
ثم قال تعالى: {وَلَئِنْ أَذَقْنَاهُ} أي: الإنسان الذي يسأم من دعاء الخير، وإن مسه الشر فيئوس قنوط {رَحْمَةً مِنَّا} أي: بعد ذلك الشر الذي أصابه، بأن عافاه الله من مرضه، أو أغناه من فقره، فإنه لا يشكر الله تعالى، بل يبغى، ويطغى، ويقول: {هَذَا لِي} أي: أتاني لأني له أهل، وأنا مستحق له {وَمَا أَظُنُّ السَّاعَةَ قَائِمَةً} وهذا إنكار منه للبعث، وكفر للنعمة والرحمة، التي أذاقها الله له. {وَلَئِنْ رُجِعْتُ إِلَى رَبِّي إِنَّ لِي عِنْدَهُ لَلْحُسْنَى} أي: على تقدير إتيان الساعة، وأني سأرجع إلى ربي، إن لي عنده، للحسنى، فكما حصلت لي النعمة في الدنيا، فإنها ستحصل] لي [في الآخرة وهذا من أعظم الجراءة والقول على الله بلا علم، فلهذا توعده بقوله: {فَلَنُنَبِّئَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِمَا عَمِلُوا وَلَنُذِيقَنَّهُمْ مِنْ عَذَابٍ غَلِيظٍ} أي: شديد جدًا.
Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu: Hayır istemekten usanmayan, kötülük dokunduğunda ise yeise kapılan o insana {وَلَئِنْ أَذَقْنَاهُ رَحْمَةً مِنَّا} “Şayet katımızdan ona bir rahmet tattırsak;” yani başına gelen o kötülükten sonra Allah'ın onu hastalığından iyileştirmesi veya fakirliğinden zenginleştirmesiyle... O Allah Teâlâ'ya şükretmez, bilakis azar, taşkınlık yapar ve: ‘Ben buna ehil ve layık olduğum için bana geldi’ diyerek {هَذَا لِي} “‘Bu benim hakkımdır’” der. {وَمَا أَظُنُّ السَّاعَةَ قَائِمَةً} “‘Kıyametin kopacağını da sanmıyorum.’” Bu, onun dirilişi inkâr etmesi ve Allah'ın kendisine tattırdığı nimeti ve rahmeti inkârıdır. {وَلَئِنْ رُجِعْتُ إِلَى رَبِّي إِنَّ لِي عِنْدَهُ لَلْحُسْنَى} “‘Şayet Rabbime döndürülürsem şüphesiz O’nun katında benim için daha güzel olanı vardır!’” Yani kıyametin geleceği ve Rabbime döneceğim farz edilse bile O'nun katında benim için en güzeli vardır; dünyada nimet bana nasıl verildiyse ahirette de [bana] verilecektir. Bu ise büyük bir cüret ve Allah hakkında ilimsizce konuşmaktır. Bundan dolayı onu şu buyruğuyla tehdit etmiştir: {فَلَنُنَبِّئَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِمَا عَمِلُوا وَلَنُذِيقَنَّهُمْ مِنْ عَذَابٍ غَلِيظٍ} “Biz o inkâr edenlere yaptıklarını mutlaka haber vereceğiz ve onlara pek çetin bir azaptan tattıracağız!” Yani son derece şiddetli bir azaptan...
{وَإِذَا أَنْعَمْنَا عَلَى الإنْسَانِ} بصحة، أو رزق، أو غيرهما {أَعْرَضَ} عن ربه وعن شكره {وَنَأَى} ترفع {بِجَانِبِهِ} عجبا وتكبرًا. {وَإِنْ مَسَّهُ الشَّرُّ} أي: المرض، أو الفقر، أو غيرهما {فَذُو دُعَاءٍ عَرِيضٍ} أي: كثير جدًا، لعدم صبره، فلا صبر في الضراء، ولا شكر في الرخاء، إلا من هداه الله ومنَّ عليه.
Sağlık, rızık veya diğer şeylerle {وَإِذَا أَنْعَمْنَا عَلَى الإنْسَانِ} “İnsana nimet verdiğimiz zaman,” Rabbinden ve O'na şükürden {أَعْرَضَ} “yüz çevirir;” böbürlenme ve kibirle {وَنَأَى بِجَانِبِهِ} “yan çizerek uzaklaşır.” Hastalık, fakirlik ve benzeri bir şey olarak {وَإِنْ مَسَّهُ الشَّرُّ} “ona bir kötülük dokunduğunda ise,” sabırsızlığı sebebiyle {فَذُو دُعَاءٍ عَرِيضٍ} “uzun uzadıya (çokça) yalvarıp durur.” Allah'ın hidayet edip lütufta bulunduğu kimseler müstesna, ne darlıkta sabır ne de bollukta şükür vardır.
{٥٢-٥٤} {قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كَانَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ ثُمَّ كَفَرْتُمْ بِهِ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ هُوَ فِي شِقَاقٍ بَعِيدٍ * سَنُرِيهِمْ آيَاتِنَا فِي الآفَاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ أَوَلَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ أَنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ * أَلا إِنَّهُمْ فِي مِرْيَةٍ مِنْ لِقَاءِ رَبِّهِمْ أَلا إِنَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطٌ} .
{52 - 54} {قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كَانَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ ثُمَّ كَفَرْتُمْ بِهِ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ هُوَ فِي شِقَاقٍ بَعِيدٍ * سَنُرِيهِمْ آيَاتِنَا فِي الآفَاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ أَوَلَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ أَنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ * أَلا إِنَّهُمْ فِي مِرْيَةٍ مِنْ لِقَاءِ رَبِّهِمْ أَلا إِنَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطٌ} “De ki: ‘Gördünüz mü, eğer bu (Kur’an) Allah katından olup da sonra siz onu inkâr etmişseniz, (haktan) uzak bir ayrılık (ve düşmanlık) içinde olandan daha sapık kim olabilir?’ Onlara hem afakta (dış dünyada) hem de kendi nefislerinde ayetlerimizi göstereceğiz; ta ki onun hak olduğu kendilerine apaçık belli olsun. Rabbinin her şeye şahit olması yetmez mi? Dikkat edin, onlar Rablerine kavuşma konusunda bir şüphe içindedirler. Dikkat edin, şüphesiz O her şeyi kuşatandır!”
أي {قُلْ} لهؤلاء المكذبين بالقرآن المسارعين إلى الكفران {أَرَأَيْتُمْ إِنْ كَانَ} هذا القرآن {مِنْ عِنْدِ اللَّهِ} من غير شك ولا ارتياب، {ثُمَّ كَفَرْتُمْ بِهِ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ هُوَ فِي شِقَاقٍ بَعِيدٍ} أي: معاندة لله ولرسوله، لأنه تبين لكم الحق والصواب، ثم عدلتم عنه، لا إلى حق، بل إلى باطل وجهل، فإذا تكونون أضل الناس وأظلمهم.
Yani Kur'an'ı yalanlayan ve küfre koşan o kimselere {قُلْ} “de ki:” Hiçbir şüphe ve tereddüt olmaksızın {أَرَأَيْتُمْ إِنْ كَانَ} bu Kur'an “eğer Allah katından olup da” {ثُمَّ كَفَرْتُمْ بِهِ} “sonra siz onu inkâr etmişseniz,” Allah'a ve Resulüne inatla karşı çıkmak üzere {مَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ هُوَ فِي شِقَاقٍ بَعِيدٍ} “uzak bir ayrılık içinde olandan daha sapık kim olabilir?” Çünkü hak ve doğru size apaçık belli olmuş, sonra da haktan bir başka hakka değil, bâtıla ve cehalete sapmışsınızdır; böylece insanların en sapığı ve en zalimi olursunuz.
فإن قلتم، أو شككتم بصحته وحقيقته، فسيقيم الله لكم، ويريكم من آياته في الآفاق كالآيات التي في السماء وفي الأرض، وما يحدثه الله تعالى من الحوادث العظيمة، الدالة للمستبصر على الحق.
Şayet onun sıhhati ve hakikati hakkında şüpheye düşerseniz; Allah gökte ve yerdeki ayetler ile basiret sahibine hakkı gösteren Allah Teâlâ'nın var ettiği muazzam hadiseler gibi afaktaki ayetlerini sizin için ortaya koyacak ve size gösterecektir.
{وَفِي أَنْفُسِهِمْ} مما اشتملت عليه أبدانهم، من بديع آيات الله وعجائب صنعته، وباهر قدرته، وفي حلول العقوبات والمثلات في المكذبين، ونصر المؤمنين. {حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ} من تلك الآيات، بيانًا لا يقبل الشك {أَنَّهُ الْحَقُّ} وما اشتمل عليه حق.
Bedenlerinin ihtiva ettiği Allah'ın eşsiz ayetleri, sanatının harikaları, göz kamaştırıcı kudreti, yalanlayıcıların başına inen cezalar ve ibretlik akıbetler ile müminlere gelen zaferler bakımından {وَفِي أَنْفُسِهِمْ} “kendi nefislerinde de [göstereceğiz];” bu ayetlerden hiçbir şüphe kabul etmeyecek bir açıklıkla {حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ} “ta ki onun hak olduğu” ve ihtiva ettiği şeylerin hak bulunduğu “kendilerine apaçık belli olsun.”
وقد فعل تعالى، فإنه أرى عباده من الآيات، ما به تبين لهم أنه الحق، ولكن الله هو الموفق للإيمان من شاء، والخاذل لمن يشاء.
Nitekim Allah Teâlâ bunu yapmış; kullarına onun hak olduğunu apaçık gösterecek ayetleri müşahede ettirmiştir. Fakat dilediğini imana muvaffak kılan ve dilediğini de mahrum bırakan ancak Allah'tır.
{أَوَلَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ أَنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ} أي: أولم يكفهم على أن القرآن حق، ومن جاء به صادق، بشهادة الله تعالى، فإنه قد شهد له بالتصديق، وهو أصدق الشاهدين، وأيده، ونصره نصرًا متضمنًا لشهادته القولية، عند من شك فيها.
{أَوَلَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ أَنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ} “Rabbinin her şeye şahit olması yetmez mi?” Yani Kur'an'ın hak olduğuna ve onu getirenin doğru söylediğine dair Allah Teâlâ'nın şahitliği onlara yetmedi mi? Zira O, şahitlerin en doğrusu olarak onu tasdik ettiğine şahitlik etmiş; onda şüphe edenlerin karşısında sözlü şahitliğini de içeren bir zaferle onu teyit edip desteklemiştir.
{أَلا إِنَّهُمْ فِي مِرْيَةٍ مِنْ لِقَاءِ رَبِّهِمْ} أي: في شك من البعث والقيامة، وليس عندهم دار سوى الدار الدنيا، فلذلك لم يعملوا للآخرة، ولم يلتفتوا لها. {أَلا إِنَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطٌ} علما وقدرة وعزة.
{أَلا إِنَّهُمْ فِي مِرْيَةٍ مِنْ لِقَاءِ رَبِّهِمْ} “Dikkat edin, onlar Rablerine kavuşma konusunda bir şüphe içindedirler.” Yani diriliş ve kıyamet hakkında şüphe içerisindedirler; onların nazarında dünya yurdundan başka yurt yoktur. Bu sebeple ahiret için amel etmemiş ve ona iltifat etmemişlerdir. İlim, kudret ve izzet bakımından {أَلا إِنَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطٌ} “Dikkat edin, şüphesiz O her şeyi kuşatandır!”
تم تفسير سورة فصلت
Fussilet Suresi'nin tefsiri tamamlandı
-بمنه تعالى-
-Allah Teâlâ'nın lütfuyla-