وإن شاء الله تعالى أوبق الجوار بما كسب أهلها، أي: أغرقها في البحر وأتلفها، ولكنه يحلم ويعفو عن كثير.
Allah Teâlâ dilerse içindekilerin kazandıkları günahlar yüzünden gemileri helak eder; yani onları denizde batırıp telef eder; fakat O hilm sahibidir ve pek çoğunu affeder.
{إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَاتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ} أي: كثير الصبر على ما تكرهه نفسه ويشق عليها، فيكرهها عليه، من مشقة طاعة، أو ردع داع إلى معصية، أو ردع نفسه عند المصائب عن التسخط، {شَكُورٍ} في الرخاء وعند النعم، يعترف بنعمة ربه ويخضع له، ويصرفها في مرضاته، فهذا الذي ينتفع بآيات الله.
{إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَاتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ} “Şüphesiz bunda çok sabreden, çok şükreden herkes için ayetler vardır.” Yani itaatin meşakkatine katlanarak, günaha çağıran dürtüyü engelleyerek veya musibetler anında nefsini feryat ve şikâyetten alıkoyarak nefsinin hoşlanmadığı ve ona ağır gelen şeylere karşı son derece sabırlı olan; bollukta ve nimetler karşısında {شَكُورٍ} “çok şükreden”, Rabbinin nimetini ikrar edip O'na boyun eğen ve o nimeti O'nun rızası yolunda sarf eden kimsedir. İşte Allah'ın ayetlerinden istifade eden kişi budur.
وأما الذي لا صبر عنده، ولا شكر له على نعم الله، فإنه معرض أو معاند لا ينتفع بالآيات.
Sabrı olmayan ve Allah'ın nimetlerine karşı şükretmeyen kimseye gelince; o ya yüz çeviren ya da inatçı biridir ve ayetlerden istifade edemez.
ثم قال تعالى: {وَيَعْلَمَ الَّذِينَ يُجَادِلُونَ فِي آيَاتِنَا} ليبطلوها بباطلهم. {مَا لَهُمْ مِنْ مَحِيصٍ} أي: لا ينقذهم منقذ مما حل بهم من العقوبة.
Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu: Batıllarıyla onları çürütmek için {وَيَعْلَمَ الَّذِينَ يُجَادِلُونَ فِي آيَاتِنَا} “Ayetlerimiz hakkında tartışıp duranlar bilsinler diye...” {مَا لَهُمْ مِنْ مَحِيصٍ} “kendileri için kaçacak hiçbir yer yoktur”; yani başlarına gelen cezadan onları kurtaracak hiçbir kurtarıcı bulunmaz.
{٣٦-٣٩} {فَمَا أُوتِيتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَمَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَمَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ وَأَبْقَى لِلَّذِينَ آمَنُوا وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ * وَالَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبَائِرَ الإثْمِ وَالْفَوَاحِشَ وَإِذَا مَا غَضِبُوا هُمْ يَغْفِرُونَ * وَالَّذِينَ اسْتَجَابُوا لِرَبِّهِمْ وَأَقَامُوا الصَّلاةَ وَأَمْرُهُمْ شُورَى بَيْنَهُمْ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ * وَالَّذِينَ إِذَا أَصَابَهُمُ الْبَغْيُ هُمْ يَنْتَصِرُونَ} .
{36-39} {فَمَا أُوتِيتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَمَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَمَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ وَأَبْقَى لِلَّذِينَ آمَنُوا وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ * وَالَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبَائِرَ الإثْمِ وَالْفَوَاحِشَ وَإِذَا مَا غَضِبُوا هُمْ يَغْفِرُونَ * وَالَّذِينَ اسْتَجَابُوا لِرَبِّهِمْ وَأَقَامُوا الصَّلاةَ وَأَمْرُهُمْ شُورَى بَيْنَهُمْ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ * وَالَّذِينَ إِذَا أَصَابَهُمُ الْبَغْيُ هُمْ يَنْتَصِرُونَ} “Size verilen herhangi bir şey, sadece dünya hayatının geçici bir menfaatidir. Allah'ın katında olan ise daha hayırlı ve daha kalıcıdır. [Bu mükâfat], iman edip yalnız Rablerine tevekkül edenler içindir. Onlar, günahın büyüklerinden ve hayasızlıklardan kaçınırlar; öfkelendikleri zaman da bağışlarlar. Onlar, Rablerinin çağrısına icabet ederler, namazı dosdoğru kılarlar; işleri aralarında şûra (danışma) iledir ve kendilerine rızık olarak verdiğimiz şeylerden infak ederler. Onlar, bir haksızlığa ve saldırıya uğradıkları zaman yardımlaşarak haklarını alırlar (veya haklarını savunurlar).”
هذا تزهيد في الدنيا وترغيب في الآخرة، وذكر الأعمال الموصلة إليها فقال: {فَمَا أُوتِيتُمْ مِنْ شَيْءٍ} من ملك ورياسة، وأموال وبنين، وصحة وعافية بدنية. {فَمَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} لذة منغصة منقطعة. {وَمَا عِنْدَ اللَّهِ} من الثواب الجزيل، والأجر الجليل، والنعيم المقيم {خَيْرٌ} من لذات الدنيا، خيرية لا نسبة بينهما {وَأَبْقَى} لأنه نعيم لا منغص فيه ولا كدر، ولا انتقال.
Bu, dünyadan yüz çevirmeye, ahirete rağbet etmeye ve ona ulaştıran amelleri zikretmeye dairdir; Allah Teâlâ şöyle buyurdu: Mülk, makam, mallar, çocuklar, bedenî sıhhat ve afiyetten {فَمَا أُوتِيتُمْ مِنْ شَيْءٍ} “size verilen herhangi bir şey”, {فَمَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} “sadece dünya hayatının geçici bir menfaatidir”; yani sonu kesilen, huzursuzluklarla dolu bir lezzettir. Bol sevap, yüce mükâfat ve ebedî nimetlerden ibaret {وَمَا عِنْدَ اللَّهِ} “Allah'ın katında olan ise”, dünya lezzetlerinden {خَيْرٌ} “daha hayırlıdır”; öyle bir hayırdır ki ikisi kıyas dahi kabul etmez. {وَأَبْقَى} “ve daha kalıcıdır”; çünkü o içinde hiçbir keder, huzursuzluk ve zeval bulunmayan bir nimettir.
ثم ذكر لمن هذا الثواب فقال: {لِلَّذِينَ آمَنُوا وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ} أي: جمعوا بين الإيمان الصحيح، المستلزم لأعمال الإيمان الظاهرة والباطنة، وبين التوكل الذي هو الآلة لكل عمل، فكل عمل لا يصحبه التوكل فغير تام، وهو الاعتماد بالقلب على الله في جلب ما يحبه العبد، ودفع ما يكرهه مع الثقة به تعالى.
Sonra bu sevabın kimler için olduğunu zikrederek şöyle buyurdu: {لِلَّذِينَ آمَنُوا وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ} “İman edip yalnız Rablerine tevekkül edenler içindir.” Yani imanın zahirî ve batınî amellerini gerektiren sahih iman ile her amelin vasıtası olan tevekkülü bir arada toplamışlardır; zira tevekkülün eşlik etmediği hiçbir amel tam olmaz. Tevekkül ise, kulun sevdiği şeyleri celbetmek ve hoşlanmadığı şeyleri defetmek hususunda Allah Teâlâ'ya güvenerek kalbiyle O'na dayanmasıdır.
{وَالَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبَائِرَ الإثْمِ وَالْفَوَاحِشَ} والفرق بين الكبائر والفواحش -مع أن جميعهما كبائر- أن الفواحش هي الذنوب الكبار التي في النفوس داع إليها، كالزنا ونحوه، والكبائر ما ليس كذلك، هذا عند الاقتران، وأما مع إفراد كل منهما عن الآخر فإن الآخر يدخل فيه.
{وَالَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبَائِرَ الإثْمِ وَالْفَوَاحِشَ} “Onlar, günahın büyüklerinden ve hayasızlıklardan kaçınırlar.” Her ikisi de büyük günah olmakla birlikte kebâir (büyük günahlar) ile fevâhiş (hayasızlıklar) arasındaki fark şudur: Fevâhiş, zina ve benzeri gibi nefislerde kendisine yönelik kuvvetli bir çekim bulunan büyük günahlardır; kebâir ise böyle olmayanlardır. Bu ayrım ikisi birlikte zikredildiğindedir; tek başlarına zikredildiklerinde ise diğeri onun kapsamına girer.
{وَإِذَا مَا غَضِبُوا هُمْ يَغْفِرُونَ} أي: قد تخلقوا بمكارم الأخلاق ومحاسن الشيم، فصار الحلم لهم سجية، وحسن الخلق لهم طبيعة حتى إذا أغضبهم أحد بمقاله أو فعاله، كظموا ذلك الغضب فلم ينفذوه، بل غفروه، ولم يقابلوا المسيء إلا بالإحسان والعفو والصفح.
{وَإِذَا مَا غَضِبُوا هُمْ يَغْفِرُونَ} “Öfkelendikleri zaman da bağışlarlar.” Yani üstün ahlak ve güzel hasletlerle ahlaklanmışlardır; böylece hilm onlar için bir karakter, güzel ahlak ise bir tabiat haline gelmiştir. Öyle ki biri sözüyle veya fiiliyle onları öfkelendirdiğinde, o öfkelerini yutarlar ve uygulamazlar, bilakis bağışlarlar; kötülük yapana ancak iyilikle, afla ve müsamahayla karşılık verirler.
فترتب على هذا العفو والصفح، من المصالح ودفع المفاسد في أنفسهم وغيرهم شيء كثير، كما قال تعالى: {ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذِي بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ عَدَاوَةٌ كَأَنَّهُ وَلِيٌّ حَمِيمٌ وَمَا يُلَقَّاهَا إِلا الَّذِينَ صَبَرُوا وَمَا يُلَقَّاهَا إِلا ذُو حَظٍّ عَظِيمٍ}
Bu af ve müsamahanın neticesinde gerek kendilerinde gerekse başkalarında pek çok menfaat meydana gelir ve sayısız fesat defedilir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذِي بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ عَدَاوَةٌ كَأَنَّهُ وَلِيٌّ حَمِيمٌ وَمَا يُلَقَّاهَا إِلا الَّذِينَ صَبَرُوا وَمَا يُلَقَّاهَا إِلا ذُو حَظٍّ عَظِيمٍ} “[Kötülüğü] en güzel olanla sav; o zaman göreceksin ki seninle arasında düşmanlık bulunan kimse sanki sımsıcak bir dost oluvermiştir. Bu olgunluğa ancak sabredenler kavuşturulur; bu olgunluğa ancak büyük bir pay sahibi olanlar kavuşturulur.”
{وَالَّذِينَ اسْتَجَابُوا لِرَبِّهِمْ} أي: انقادوا لطاعته، ولبَّوْا دعوته، وصار قصدهم رضوانه، وغايتهم الفوز بقربه.
{وَالَّذِينَ اسْتَجَابُوا لِرَبِّهِمْ} “Onlar, Rablerinin çağrısına icabet ederler”; yani O'nun itaatine boyun eğerler, davetine icabet ederler; kasıtları O'nun rızası, gayeleri de O'na yakınlıkla kazanmak olur.
ومن الاستجابة لله، إقامة الصلاة وإيتاء الزكاة، فلذلك عطفهما على ذلك، من باب عطف العام على الخاص، الدال على شرفه وفضله فقال: {وَأَقَامُوا الصَّلاةَ} أي: ظاهرها وباطنها، فرضها ونفلها. {وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ} من النفقات الواجبة، كالزكاة والنفقة على الأقارب ونحوهم، والمستحبة، كالصدقات على عموم الخلق.
Namazı kılmak ve zekâtı vermek de Allah'a icabet etmenin bir parçasıdır; işte bu sebeple şerefine ve faziletine delalet etmesi bakımından bunları özelin genele atfedilmesi kabilinden atfederek şöyle buyurdu: {وَأَقَامُوا الصَّلاةَ} “Namazı dosdoğru kılarlar”; yani farzıyla ve nafilesiyle, zahiriyle ve batınıyla [kılarlar]. Zekât ve akrabalara infak gibi vacip harcamalardan, diğer insanlara yapılan sadakalar gibi müstehap harcamalardan olmak üzere {وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ} “kendilerine rızık olarak verdiğimiz şeylerden infak ederler.”
{وَأَمْرُهُمْ} الديني والدنيوي {شُورَى بَيْنَهُمْ} أي: لا يستبد أحد منهم برأيه في أمر من الأمور المشتركة بينهم، وهذا لا يكون إلا فرعا عن اجتماعهم وتوالفهم وتواددهم وتحاببهم وكمال عقولهم، أنهم إذا أرادوا أمرا من الأمور التي تحتاج إلى إعمال الفكر والرأي فيها، اجتمعوا لها وتشاوروا وبحثوا فيها، حتى إذا تبينت لهم المصلحة، انتهزوها وبادروها، وذلك كالرأي في الغزو والجهاد، وتولية الموظفين لإمارة أو قضاء، أو غيره، وكالبحث في المسائل الدينية عموما، فإنها من الأمور المشتركة، والبحث فيها لبيان الصواب مما يحبه الله، وهو داخل في هذه الآية.
Onların dinî ve dünyevî {وَأَمْرُهُمْ} “işleri”, {شُورَى بَيْنَهُمْ} “aralarında şûra (danışma) iledir”; yani aralarındaki müşterek meselelerden hiçbirinde hiç kimse kendi görüşüyle istibdat yapmaz (tek başına karar vermez). Bu durum ancak onların birleşmelerinin, kaynaşmalarının, sevgilerinin, muhabbetlerinin ve akıllarının kemalinin bir sonucudur; zira fikir ve görüş beyan etmeyi gerektiren işlerden birini murad ettiklerinde toplanırlar, istişare ederler ve onu müzakere ederler; nihayet kendileri için maslahat açıkça belli olunca fırsatı değerlendirip ona koşarlar. Gazve ve cihad hususundaki görüşler, emirlik veya kadılık gibi görevlere vazifelilerin atanması ve genel olarak dinî meselelerin araştırılması böyledir; çünkü bunlar müşterek meselelerdendir ve doğruyu ortaya koymak için bunları araştırmak Allah'ın sevdiği şeylerdendir ve bu ayetin kapsamına dahildir.
{وَالَّذِينَ إِذَا أَصَابَهُمُ الْبَغْيُ} أي: وصل إليهم من أعدائهم {هُمْ يَنْتَصِرُونَ} لقوتهم وعزتهم، ولم يكونوا أذلاء عاجزين عن الانتصار.
Düşmanlarından kendilerine bir taşkınlık ulaştığında, yani {وَالَّذِينَ إِذَا أَصَابَهُمُ الْبَغْيُ} “onlar, bir haksızlığa ve saldırıya uğradıkları zaman”, kuvvetleri ve izzetleri sebebiyle {هُمْ يَنْتَصِرُونَ} “haklarını alırlar (savunurlar)”; haklarını almaktan aciz, zelil kimseler değillerdir.
فوصفهم بالإيمان، وعلى الله، واجتناب الكبائر والفواحش الذي تكفر به الصغائر، والانقياد التام، والاستجابة لربهم، وإقامة الصلاة، والإنفاق في وجوه الإحسان، والمشاورة في أمورهم، والقوة والانتصار على أعدائهم، فهذه خصال الكمال قد جمعوها، ويلزم من قيامها فيهم، فعل ما هو دونها، وانتفاء ضدها.
Böylece onları imanla, Allah'a [tevekkülle], küçük günahların kendisiyle affedildiği büyük günahlardan ve hayasızlıklardan kaçınmakla, tam boyun eğişle, Rablerine icabet etmekle, namazı dosdoğru kılmakla, ihsan yollarında infak etmekle, işlerinde istişare etmekle, kuvvetle ve düşmanlarına karşı haklarını almakla nitelemiştir. İşte onlar bu kemal hasletlerini kendilerinde toplamışlardır; bunların kendilerinde bulunması ise bunlardan daha alt derecedeki hayırları yapmalarını ve zıtlarının ortadan kalkmasını gerektirir.
{٤٠-٤٣} {وَجَزَاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُهَا فَمَنْ عَفَا وَأَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ إِنَّهُ لا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ * وَلَمَنِ انْتَصَرَ بَعْدَ ظُلْمِهِ فَأُولَئِكَ مَا عَلَيْهِمْ مِنْ سَبِيلٍ * إِنَّمَا السَّبِيلُ عَلَى الَّذِينَ يَظْلِمُونَ النَّاسَ وَيَبْغُونَ فِي الأرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ أُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ * وَلَمَنْ صَبَرَ وَغَفَرَ إِنَّ ذَلِكَ لَمِنْ عَزْمِ الأمُورِ} .
{40-43} {وَجَزَاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُهَا فَمَنْ عَفَا وَأَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ إِنَّهُ لا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ * وَلَمَنِ انْتَصَرَ بَعْدَ ظُلْمِهِ فَأُولَئِكَ مَا عَلَيْهِمْ مِنْ سَبِيلٍ * إِنَّمَا السَّبِيلُ عَلَى الَّذِينَ يَظْلِمُونَ النَّاسَ وَيَبْغُونَ فِي الأرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ أُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ * وَلَمَنْ صَبَرَ وَغَفَرَ إِنَّ ذَلِكَ لَمِنْ عَزْمِ الأمُورِ} “Bir kötülüğün karşılığı, onun gibi bir kötülüktür (misillemedir). Ama kim affeder ve ıslah ederse (arayı düzeltirse), onun mükâfatı Allah'a aittir. Şüphesiz O, zalimleri sevmez. Zulme uğradıktan sonra hakkını alanlara gelince, işte onların aleyhine [kınama ve ceza için] bir yol yoktur. Yol (ceza ve kınama), ancak insanlara zulmedenler ve yeryüzünde haksız yere taşkınlık yapanlar aleyhinedir. İşte onlar için acıklı bir azap vardır. Kim de sabreder ve bağışlarsa, şüphesiz bu, azmedilmeye değer (kararlılık gerektiren) işlerdendir.”
ذكر الله في هذه الآية، مراتب العقوبات، وأنها على ثلاث مراتب: عدل وفضل وظلم.
Allah bu ayette cezaların mertebelerini zikretmiştir; bunlar üç mertebedir: Adalet, fazilet (lütuf) ve zulüm.
فمرتبة العدل، جزاء السيئة بسيئة مثلها، لا زيادة ولا نقص، فالنفس بالنفس، وكل جارحة بالجارحة المماثلة لها، والمال يضمن بمثله.
Adalet mertebesi; ne artırma ne de eksiltme olmaksızın bir kötülüğün karşılığının misli bir kötülükle verilmesidir. Cana can, her bir uzva onun dengi olan uzuv [kısastır] ve mal da misliyle tazmin edilir.
ومرتبة الفضل: العفو والإصلاح عن المسيء، ولهذا قال: {فَمَنْ عَفَا وَأَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ} يجزيه أجرا عظيما، وثوابا كثيرا، وشرط الله في العفو الإصلاح فيه، ليدل ذلك على أنه إذا كان الجاني لا يليق العفو عنه، وكانت المصلحة الشرعية تقتضي عقوبته، فإنه في هذه الحال لا يكون مأمورا به.
Fazilet (lütuf) mertebesi: Kötülük yapandan vazgeçip affetmek ve ıslah etmektir. İşte bundan dolayı şöyle buyurmuştur: {فَمَنْ عَفَا وَأَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ} “Ama kim affeder ve ıslah ederse, onun mükâfatı Allah'a aittir”; Allah ona yüce bir mükâfat ve bol sevap verir. Allah affetmede ıslah şartını koşmuştur; ta ki suçlunun affedilmeye layık olmadığı ve şer'î maslahatın onun cezalandırılmasını gerektirdiği durumlarda affın emredilmediğine delalet etsin.
وفي جعل أجر العافي على الله ما يهيج على العفو، وأن يعامل العبد الخلق بما يحب أن يعامله الله به، فكما يحب أن يعفو الله عنه، فَلْيَعْفُ عنهم، وكما يحب أن يسامحه الله، فليسامحهم، فإن الجزاء من جنس العمل.
Affeden kimsenin ecrinin Allah'a ait kılınmasında, affetmeye teşvik ve kulun mahlukata Allah'ın kendisine nasıl muamele etmesini istiyorsa öyle muamele etmesi gerektiği hususu vardır. Kul, Allah'ın kendisini affetmesini nasıl istiyorsa insanları da öyle affetsin; Allah'ın kendisini bağışlamasını nasıl seviyorsa onları da öyle bağışlasın; zira mükâfat/ceza amelin cinsindendir.
وأما مرتبة الظلم فقد ذكرها بقوله: {إِنَّهُ لا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ} الذين يجنون على غيرهم ابتداء، أو يقابلون الجاني بأكثر من جنايته، فالزيادة ظلم.
Zulüm mertebesine gelince; onu da: {إِنَّهُ لا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ} “Şüphesiz O, zalimleri sevmez” buyruğuyla zikretmiştir. Onlar, ya ilk olarak başkalarına haksızlık edenler ya da suçluya suçundan daha fazlasıyla karşılık verenlerdir; zira fazlalık zulümdür.
{وَلَمَنِ انْتَصَرَ بَعْدَ ظُلْمِهِ} أي: انتصر ممن ظلمه بعد وقوع الظلم عليه {فَأُولَئِكَ مَا عَلَيْهِمْ مِنْ سَبِيلٍ} أي: لا حرج عليهم في ذلك.
{وَلَمَنِ انْتَصَرَ بَعْدَ ظُلْمِهِ} “Zulme uğradıktan sonra hakkını alanlara gelince”; yani zulüm başına geldikten sonra kendisine zulmedenden hakkını alan kimseye gelince, {فَأُولَئِكَ مَا عَلَيْهِمْ مِنْ سَبِيلٍ} “işte onların aleyhine hiçbir yol yoktur”; yani bunda kendilerine bir vebal ve günah yoktur.
ودل قوله: {وَالَّذِينَ إِذَا أَصَابَهُمُ الْبَغْيُ} وقوله: {وَلَمَنِ انْتَصَرَ بَعْدَ ظُلْمِهِ} أنه لا بد من إصابة البغي والظلم ووقوعه.
{وَالَّذِينَ إِذَا أَصَابَهُمُ الْبَغْيُ} “Onlar bir saldırıya uğradıkları zaman...” ve {وَلَمَنِ انْتَصَرَ بَعْدَ ظُلْمِهِ} “Zulme uğradıktan sonra hakkını alanlar...” buyrukları, saldırı ve zulmün mutlaka fiilen isabet etmiş ve gerçekleşmiş olması gerektiğine delalet etmiştir.
وأما إرادة البغي على الغير، وإرادة ظلمه من غير أن يقع منه شيء، فهذا لا يجازى بمثله، وإنما يؤدب تأديبا يردعه عن قول أو فعل صدر منه.
Başkasına taşkınlık etmeyi istemek ve kendisinden fiilî bir şey sadır olmaksızın ona zulmetmeyi murad etmeye gelince; buna misliyle ceza verilmez, ancak kendisinden sadır olan bir söz veya fiilden ötürü onu caydıracak bir tedip (terbiye/ta'zir) uygulanır.
{إِنَّمَا السَّبِيلُ} أي: إنما تتوجه الحجة بالعقوبة الشرعية {عَلَى الَّذِينَ يَظْلِمُونَ النَّاسَ وَيَبْغُونَ فِي الأرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ} وهذا شامل للظلم والبغي على الناس، في دمائهم وأموالهم وأعراضهم. {أُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} أي: موجع للقلوب والأبدان، بحسب ظلمهم وبغيهم.
{إِنَّمَا السَّبِيلُ} “Yol (kınama ve ceza) ancak... aleyhinedir”; yani şer'î ceza ile hüccet ancak {عَلَى الَّذِينَ يَظْلِمُونَ النَّاسَ وَيَبْغُونَ فِي الأرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ} “insanlara zulmedenler ve yeryüzünde haksız yere taşkınlık yapanlar aleyhine” yönelir. Bu, insanların kanları, malları ve ırzları hususunda onlara zulmetmeyi ve taşkınlık yapmayı kapsar. {أُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} “İşte onlar için acıklı bir azap vardır”; yani zulüm ve taşkınlıklarına göre kalpleri ve bedenleri elem verici bir azap vardır.
{وَلَمَنْ صَبَرَ} على ما يناله من أذى الخلق {وَغَفَرَ} لهم، بأن سمح لهم عما يصدر منهم، {إِنَّ ذَلِكَ لَمِنْ عَزْمِ الأمُورِ} أي: لمن الأمور التي حث الله عليها وأكدها، وأخبر أنه لا يلقاها إلا أهل الصبر والحظوظ العظيمة، ومن الأمور التي لا يوفق لها إلا أولو العزائم والهمم، وذوو الألباب والبصائر.
Mahlukatın eziyetlerinden kendisine isabet eden şeylere {وَلَمَنْ صَبَرَ} “kim sabreder” ve onlardan sadır olan şeyleri hoş görüp {وَغَفَرَ} “bağışlarsa”, {إِنَّ ذَلِكَ لَمِنْ عَزْمِ الأمُورِ} “şüphesiz bu, azmedilmeye değer işlerdendir”. Yani Allah'ın teşvik edip tekit ettiği, buna ancak sabır ve büyük nasip sahiplerinin kavuşturulacağını bildirdiği; ancak azim, yüksek gayret, akıl ve basiret sahiplerinin muvaffak kılındığı işlerdendir.
فإن ترك الانتصار للنفس بالقول أو الفعل، من أشق شيء عليها، والصبر على الأذى، والصفح عنه، ومغفرته، ومقابلته بالإحسان، أشق وأشق، ولكنه يسير على من يسره الله عليه، وجاهد نفسه على الاتصاف به، واستعان الله على ذلك، ثم إذا ذاق العبد حلاوته، ووجد آثاره، تلقاه برحب الصدر، وسعة الخلق، والتلذذ فيه.
Zira nefis için sözle veya fiille intikam almayı terk etmek nefse en ağır gelen şeydir; eziyete sabretmek, onu affedip bağışlamak ve ona ihsanla karşılık vermek ise çok daha ağırdır. Fakat Allah'ın kendisi için kolaylaştırdığı, nefsini bu vasıfla donatmak için mücahede eden ve bu hususta Allah'tan yardım dileyen kimse için bu pek kolaydır. Sonra kul onun tatlılığını tadıp eserlerini görünce, onu gönül genişliği, engin ahlak ve lezzetle karşılar.
{٤٤-٤٦} {وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ وَلِيٍّ مِنْ بَعْدِهِ وَتَرَى الظَّالِمِينَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذَابَ يَقُولُونَ هَلْ إِلَى مَرَدٍّ مِنْ سَبِيلٍ *} .
{44-46} {وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ وَلِيٍّ مِنْ بَعْدِهِ وَتَرَى الظَّالِمِينَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذَابَ يَقُولُونَ هَلْ إِلَى مَرَدٍّ مِنْ سَبِيلٍ} “Allah kimi saptırırsa, artık bundan sonra onun hiçbir dostu/koruyucusu yoktur. Azabı gördüklerinde o zalimlerin: 'Geri dönüş için bir yol var mı?' dediklerini görürsün.”
يخبر تعالى أنه المنفرد بالهداية والإضلال، وأنه {مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ} بسبب ظلمه {فَمَا لَهُ مِنْ وَلِيٍّ مِنْ بَعْدِهِ} يتولى أمره ويهديه.
Allah Teâlâ hidayet ve dalalette tek yetkili olduğunu ve zulmü sebebiyle {مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ} “Allah'ın saptırdığı kimsenin”, {فَمَا لَهُ مِنْ وَلِيٍّ مِنْ بَعْدِهِ} “artık bundan sonra onun hiçbir velisi yoktur” ki onun işini üstlenip onu hidayete erdirsin, haber vermektedir.
{وَتَرَى الظَّالِمِينَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذَابَ} مرأى ومنظرا فظيعا، صعبا شنيعا، يظهرون الندم العظيم، والحزن على ما سلف منهم، و {يَقُولُونَ هَلْ إِلَى مَرَدٍّ مِنْ سَبِيلٍ} أي: هل لنا طريق أو حيلة إلى رجوعنا إلى الدنيا، لنعمل غير الذي كنا نعمل، وهذا طلب للأمر المحال الذي لا يمكن.
Korkunç, zorlu ve dehşet verici bir manzara olarak {وَتَرَى الظَّالِمِينَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذَابَ} “zalimlerin azabı gördüklerinde”, geçmişteki amellerinden ötürü büyük bir pişmanlık ve hüzün izhar ettiklerini ve {يَقُولُونَ هَلْ إِلَى مَرَدٍّ مِنْ سَبِيلٍ} “'Geri dönüş için bir yol var mı?' dediklerini görürsün.” Yani daha önce yaptıklarımızdan başkasını yapmak üzere dünyaya geri dönmemiz için bir yol veya çare var mıdır, derler. Bu ise asla mümkün olmayan imkânsız bir şeyi talep etmektir.
{وَتَرَاهُمْ يُعْرَضُونَ عَلَيْهَا خَاشِعِينَ مِنَ الذُّلِّ يَنْظُرُونَ مِنْ طَرْفٍ خَفِيٍّ وَقَالَ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ الْخَاسِرِينَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَأَهْلِيهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَلا إِنَّ الظَّالِمِينَ فِي عَذَابٍ مُقِيمٍ * وَمَا كَانَ لَهُمْ مِنْ أَوْلِيَاءَ يَنْصُرُونَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ سَبِيلٍ} .
{وَتَرَاهُمْ يُعْرَضُونَ عَلَيْهَا خَاشِعِينَ مِنَ الذُّلِّ يَنْظُرُونَ مِنْ طَرْفٍ خَفِيٍّ وَقَالَ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ الْخَاسِرِينَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَأَهْلِيهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَلا إِنَّ الظَّالِمِينَ فِي عَذَابٍ مُقِيمٍ * وَمَا كَانَ لَهُمْ مِنْ أَوْلِيَاءَ يَنْصُرُونَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ سَبِيلٍ} “Onların, zilletten boyun bükmüş olarak göz ucuyla gizli gizli bakarken ateşe sunulduklarını görürsün. İman edenler ise: 'Asıl hüsrana uğrayanlar, kıyamet gününde hem kendilerini hem de ailelerini hüsrana uğratanlardır' derler. İyi bilin ki zalimler, sürekli bir azap içindedirler. Onların, kendilerine Allah'tan başka yardım edecek hiçbir dostları da yoktur. Allah kimi saptırırsa, artık onun için hiçbir yol yoktur.”
{وَتَرَاهُمْ يُعْرَضُونَ عَلَيْهَا} أي: على النار {خَاشِعِينَ مِنَ الذُّلِّ} أي: ترى أجسامهم خاشعة للذل الذي في قلوبهم، {يَنْظُرُونَ مِنْ طَرْفٍ خَفِيٍّ} أي: ينظرون إلى النار مسارقة وشزرا، من هيبتها وخوفها.
Ateşe {وَتَرَاهُمْ يُعْرَضُونَ عَلَيْهَا} “sunulduklarını görürsün”; kalplerindeki zilletten ötürü bedenlerinin boyun eğdiği halde {خَاشِعِينَ مِنَ الذُّلِّ} “zilletten boyun bükmüş olarak”, ateşin heybetinden ve korkusundan ötürü kaçamak ve yan bakışlarla {يَنْظُرُونَ مِنْ طَرْفٍ خَفِيٍّ} “göz ucuyla gizli gizli baktıklarını [görürsün].”
{وَقَالَ الَّذِينَ آمَنُوا} حيث ظهرت عواقب الخلق، وتبين أهل الصدق من غيرهم: {إِنَّ الْخَاسِرِينَ} على الحقيقة {الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَأَهْلِيهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ} حيث فوتوا أنفسهم جزيل الثواب، وحصلوا على أليم العقاب وفرق بينهم وبين أهليهم، فلم يجتمعوا بهم، آخر ما عليهم. {أَلا إِنَّ الظَّالِمِينَ} أنفسهم بالكفر والمعاصي {فِي عَذَابٍ مُقِيمٍ} أي: في سوائه ووسطه، منغمرين لا يخرجون منه أبدا، ولا يفتر عنهم وهم فيه مبلسون.
Mahlukatın akıbetleri ortaya çıkıp sadık olanlar başkalarından ayırt edildiğinde {وَقَالَ الَّذِينَ آمَنُوا} “iman edenler derler ki”: Hakikatte {إِنَّ الْخَاسِرِينَ} “hüsrana uğrayanlar”, {الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَأَهْلِيهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ} “kıyamet gününde hem kendilerini hem de ailelerini hüsrana uğratanlardır”; zira kendilerini bol sevaptan mahrum bırakmış, acıklı bir azaba uğratmışlar ve aileleriyle araları açılmıştır; artık onlarla asla bir daha bir araya gelemezler. Küfür ve günahlarla nefislerine {أَلا إِنَّ الظَّالِمِينَ} “zulmedenler”, {فِي عَذَابٍ مُقِيمٍ} “sürekli bir azap içindedirler”; yani onun tam ortasında batmışlardır, oradan asla çıkamazlar, azapları hafifletilmez ve orada ümitsizce kalakalırlar.
{وَمَا كَانَ لَهُمْ مِنْ أَوْلِيَاءَ يَنْصُرُونَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ} كما كانوا في الدنيا يمنون بذلك أنفسهم، ففي القيامة يتبين لهم ولغيرهم أن أسبابهم التي أملوها تقطعت، وأنه حين جاءهم عذاب الله لم يدفع عنهم. {وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ سَبِيلٍ} تحصل به هدايته، فهؤلاء ضلوا حيث زعموا في شركائهم النفع ودفع الضر، فتبين حينئذ ضلالهم.
Dünyada nefislerine bunu kuruntu ettirdikleri gibi, {وَمَا كَانَ لَهُمْ مِنْ أَوْلِيَاءَ يَنْصُرُونَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ} “onların, kendilerine Allah'tan başka yardım edecek hiçbir dostları da yoktur.” Kıyamette kendilerine ve başkalarına, umut bağladıkları bütün sebeplerin koptuğu ve Allah'ın azabı başlarına geldiğinde bunu onlardan hiçbir şeyin savamadığı açıkça belli olur. {وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ سَبِيلٍ} “Allah kimi saptırırsa, artık onun için [hidayete ulaştıracak] hiçbir yol yoktur.” İşte bunlar ortaklarının fayda sağlayacağını ve zararı defedeceğini iddia ederek sapmışlar; o vakit de sapıklıkları apaçık ortaya çıkmıştır.
{٤٧-٤٨} {اسْتَجِيبُوا لِرَبِّكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لا مَرَدَّ لَهُ مِنَ اللَّهِ مَا لَكُمْ مِنْ مَلْجَإٍ يَوْمَئِذٍ وَمَا لَكُمْ مِنْ نَكِيرٍ * فَإِنْ أَعْرَضُوا فَمَا أَرْسَلْنَاكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظًا إِنْ عَلَيْكَ إِلا الْبَلاغُ وَإِنَّا إِذَا أَذَقْنَا الإنْسَانَ مِنَّا رَحْمَةً فَرِحَ بِهَا وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ فَإِنَّ الإنْسَانَ كَفُورٌ} .
{47-48} {اسْتَجِيبُوا لِرَبِّكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لا مَرَدَّ لَهُ مِنَ اللَّهِ مَا لَكُمْ مِنْ مَلْجَإٍ يَوْمَئِذٍ وَمَا لَكُمْ مِنْ نَكِيرٍ * فَإِنْ أَعْرَضُوا فَمَا أَرْسَلْنَاكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظًا إِنْ عَلَيْكَ إِلا الْبَلاغُ وَإِنَّا إِذَا أَذَقْنَا الإنْسَانَ مِنَّا رَحْمَةً فَرِحَ بِهَا وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ فَإِنَّ الإنْسَانَ كَفُورٌ} “Allah tarafından geri çevrilmesi mümkün olmayan bir gün gelmeden önce Rabbinizin çağrısına icabet edin. O gün sizin için sığınılacak hiçbir sığınak yoktur ve sizin için inkâr da [mümkün] değildir. Eğer yüz çevirirlerse, Biz seni onların üzerine bir bekçi olarak göndermedik. Sana düşen ancak tebliğdir. Doğrusu Biz insana tarafımızdan bir rahmet tattırdığımız zaman onunla sevinir; şayet ellerinin önden sunduğu [günahlar] yüzünden başlarına bir kötülük gelirse, işte o zaman insan çok nankördür.”
يأمر تعالى عباده بالاستجابة له، بامتثال ما أمر به، واجتناب ما نهى عنه، وبالمبادرة بذلك وعدم التسويف، مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْم القيامة الذي إذا جاء لا يمكن رده واستدراك الفائت، وليس للعبد في ذلك اليوم ملجأ يلجأ إليه، فيفوت ربه، ويهرب منه.
Allah Teâlâ kullarına emrettiği şeyleri yerine getirip yasakladığı şeylerden kaçınarak Kendisine icabet etmelerini, bunu ertelemeden hemen yapmalarını; geldiği zaman geri çevrilmesi ve kaçırılan şeylerin telafi edilmesi mümkün olmayan kıyamet günü gelmeden önce emretmektedir. O günde kulun sığınacağı, böylece Rabbini atlatıp O'ndan kaçabileceği hiçbir sığınak yoktur.
بل قد أحاطت الملائكة بالخليقة من خلفهم، ونودوا {يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالإنْسِ إِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَنْ تَنْفُذُوا مِنْ أَقْطَارِ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ فَانْفُذُوا لا تَنْفُذُونَ إِلا بِسُلْطَانٍ} وليس للعبد في ذلك اليوم نكير لما اقترفه وأجرمه، بل لو أنكر لشهدت عليه جوارحه.
Bilakis melekler mahlukatı arkalarından kuşatmışlardır ve onlara şöyle nida edilmiştir: {يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالإنْسِ إِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَنْ تَنْفُذُوا مِنْ أَقْطَارِ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ فَانْفُذُوا لا تَنْفُذُونَ إِلا بِسُلْطَانٍ} “Ey cin ve insan topluluğu! Eğer göklerin ve yerin sınırlarından çıkıp gitmeye gücünüz yetiyorsa haydi çıkın gidin! Ancak üstün bir güç (ve kudret) olmaksızın çıkamazsınız.” O günde kul için işlediği ve cürüm yaptığı şeyleri inkâr etmek de mümkün değildir; bilakis inkâr edecek olsa uzuvları aleyhine şahitlik eder.
وهذه الآية ونحوها، فيها ذم الأمل، والأمر بانتهاز الفرصة في كل عمل يعرض للعبد، فإن للتأخير آفات.
Bu ayet ve benzerlerinde, uzun emelin (tûl-i emel) yerilmesi ve kula fırsat çıktığında her ameli derhal değerlendirmesi emri vardır; zira ertelemenin pek çok afeti bulunmaktadır.
{فَإِنْ أَعْرَضُوا} عما جئتهم به بعد البيان التام {فَمَا أَرْسَلْنَاكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظًا} تحفظ أعمالهم وتسأل عنها، {إِنْ عَلَيْكَ إِلا الْبَلاغُ} فإذا أديت ما عليك، فقد وجب أجرك على الله، سواء استجابوا أم أعرضوا، وحسابهم على الله الذي يحفظ عليهم صغير أعمالهم وكبيرها، وظاهرها وباطنها.
Tam bir açıklamadan sonra senin getirdiğin şeyden {فَإِنْ أَعْرَضُوا} “eğer yüz çevirirlerse”, {فَمَا أَرْسَلْنَاكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظًا} “Biz seni onların üzerine bir bekçi olarak göndermedik” ki amellerini koruyup onlardan hesaba çekilesin; {إِنْ عَلَيْكَ إِلا الْبَلاغُ} “sana düşen ancak tebliğdir.” Sen üzerine düşeni yerine getirdiğinde, onlar ister icabet etsinler ister yüz çevirsinler, senin mükâfatın Allah'a aittir. Onların hesabı ise, amellerinin küçüğünü büyüğünü, zahirini batınını kaydedip koruyan Allah'a aittir.
ثم ذكر تعالى حالة الإنسان، وأنه إذا أذاقه الله رحمة، من صحة بدن، ورزق رغد، وجاه ونحوه {فَرِحَ بِهَا} أي: فرح فرحا مقصورا عليها، لا يتعداها، ويلزم من ذلك طمأنينته بها، وإعراضه عن المنعم.
Sonra Allah Teâlâ insanın halini zikretti; zira Allah ona beden sıhhati, bol rızık, makam ve benzeri bir rahmet tattırdığında {فَرِحَ بِهَا} “onunla sevinir”; yani sırf o nimete münhasır kalan, onun ötesine geçmeyen bir sevinç duyar; bu da onun o nimetle tatmin olmasını ve Nimeti Veren'den yüz çevirmesini netice verir.
{وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ} أي: مرض أو فقر، أو نحوهما {بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ فَإِنَّ الإنْسَانَ كَفُورٌ} أي: طبيعته كفران النعمة السابقة، والتسخط لما أصابه من السيئة.
Hastalık, fakirlik ve benzeri bir {وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ} “kötülük”, {بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ} “kendi ellerinin önden sundukları yüzünden başlarına gelirse”, {فَإِنَّ الإنْسَانَ كَفُورٌ} “şüphesiz insan çok nankördür”; yani tabiatı gereği önceki nimete nankörlük eder ve başına gelen kötülüğe feryat edip isyan eder.
{٤٩-٥٠} {لِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ يَهَبُ لِمَنْ يَشَاءُ إِنَاثًا وَيَهَبُ لِمَنْ يَشَاءُ الذُّكُورَ * أَوْ يُزَوِّجُهُمْ ذُكْرَانًا وَإِنَاثًا وَيَجْعَلُ مَنْ يَشَاءُ عَقِيمًا إِنَّهُ عَلِيمٌ قَدِيرٌ} .
{49-50} {لِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ يَهَبُ لِمَنْ يَشَاءُ إِنَاثًا وَيَهَبُ لِمَنْ يَشَاءُ الذُّكُورَ * أَوْ يُزَوِّجُهُمْ ذُكْرَانًا وَإِنَاثًا وَيَجْعَلُ مَنْ يَشَاءُ عَقِيمًا إِنَّهُ عَلِيمٌ قَدِيرٌ} “Göklerin ve yerin mülkü Allah'ındır. O, dilediğini yaratır; dilediğine kız çocukları bağışlar, dilediğine de erkek çocukları bahşeder. Yahut onları hem erkek hem kız çocukları olarak çift verir; dilediğini de kısır bırakır. Şüphesiz O, hakkıyla bilendir, her şeye gücü yetendir.”
هذه الآية فيها الإخبار عن سعة ملكه تعالى، ونفوذ تصرفه في الملك في الخلق لما يشاء، والتدبير لجميع الأمور، حتى إن تدبيره تعالى، من عمومه، أنه يتناول المخلوقة عن الأسباب التي يباشرها العباد، فإن النكاح من الأسباب لولادة الأولاد، فالله تعالى هو الذي يعطيهم من الأولاد ما يشاء.
Bu ayette, Allah Teâlâ'nın mülkünün genişliği, dilediğini yaratma hususunda mülkündeki tasarrufunun geçerliliği ve bütün işleri tedbir etmesi haber verilmektedir. Öyle ki Allah Teâlâ'nın tedbirinin şümulü, kulların bizzat işledikleri sebeplerden doğan yaratılmışları da kapsar; zira nikâh çocukların doğmasının sebeplerindendir, fakat onlara dilediği çocuğu veren yalnız Allah Teâlâ'dır.
فمن الخلق من يهب له إناثا، ومنهم من يهب له ذكورا، ومنهم من يزوجه، أي: يجمع له ذكورا وإناثا، ومنهم من يجعله عقيما لا يولد له.
Kullarından kimine sadece kız çocukları bağışlar, kimine sadece erkek çocukları bahşeder; kimine de hem erkek hem kız çocuklarını bir arada verir; kimini de kısır kılar, hiç çocuğu olmaz.
{إِنَّهُ عَلِيمٌ} بكل شيء {قَدِيرٌ} على كل شيء، فيتصرف بعلمه وإتقانه الأشياء، وبقدرته في مخلوقاته.
{إِنَّهُ عَلِيمٌ} “Şüphesiz O, hakkıyla bilendir”, her şeyi bilir; {قَدِيرٌ} “her şeye gücü yetendir”, her şeye kadirdir. Dolayısıyla ilmiyle ve eşyayı muhkem kılışıyla tasarruf eder, kudretiyle de mahlukatı üzerinde hükmünü yürütür.
{٥١-٥٣} {وَمَا كَانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُكَلِّمَهُ اللَّهُ إِلا وَحْيًا أَوْ مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ أَوْ يُرْسِلَ رَسُولا فَيُوحِيَ بِإِذْنِهِ مَا يَشَاءُ إِنَّهُ عَلِيٌّ حَكِيمٌ *} .
{51-53} {وَمَا كَانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُكَلِّمَهُ اللَّهُ إِلا وَحْيًا أَوْ مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ أَوْ يُرْسِلَ رَسُولا فَيُوحِيَ بِإِذْنِهِ مَا يَشَاءُ إِنَّهُ عَلِيٌّ حَكِيمٌ} “Allah'ın bir insanla konuşması ancak vahiy yoluyla yahut bir perde arkasından ya da bir elçi gönderip izniyle dilediğini vahyetmesi şeklinde olur. Şüphesiz O, çok yücedir, hikmet sahibidir.”
لما قال المكذبون لرسل الله، الكافرون بالله: {لَوْلا يُكَلِّمُنَا اللَّهُ أَوْ تَأْتِينَا آيَةٌ} من كبرهم وتجبرهم، رد الله عليهم بهذه الآية الكريمة، وأن تكليمه تعالى لا يكون إلا لخواص خلقه، للأنبياء والمرسلين، وصفوته من العالمين، وأنه يكون على أحد هذه الأوجه.
Allah'ın elçilerini yalanlayan ve Allah'ı inkâr eden kimseler kibir ve azgınlıklarından ötürü: {لَوْلا يُكَلِّمُنَا اللَّهُ أَوْ تَأْتِينَا آيَةٌ} “Allah bizimle konuşsa ya veya bize bir ayet (mucize) gelse ya!” dediklerinde, Allah bu yüce ayetle onlara reddiyede bulunmuş; Allah Teâlâ'nın konuşmasının ancak seçkin kullarına, yani peygamberlere, resullere ve âlemlerden seçtiği kimselere has olduğunu ve bunun da şu yollardan biriyle gerçekleştiğini bildirmiştir:
إما أَنْ يُكَلِّمَهُ اللَّهُ وَحْيًا بأن يلقي الوحي في قلب الرسول، من غير إرسال ملك، ولا مخاطبة منه شفاها.
Ya Allah'ın melek göndermeksizin ve şifahî hitap olmaksızın peygamberin kalbine vahyi ilham etmesi şeklinde {أَنْ يُكَلِّمَهُ اللَّهُ وَحْيًا} “vahiy yoluyla onunla konuşmasıdır”;
{أَوْ} يكلمه منه شفاها، لكن {مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ} كما حصل لموسى بن عمران، كليم الرحمن.
{أَوْ} “yahut” Rahmân'ın kelîmi Mûsâ b. İmrân'a olduğu gibi, şifahî olarak fakat {مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ} “bir perde arkasından” onunla konuşmasıdır;
{أَوْ} يكلمه الله بواسطة الرسول الملكي، فـ {يُرْسِلَ رَسُولا} كجبريل أو غيره من الملائكة.
{أَوْ} “ya da” Allah'ın melek elçi vasıtasıyla konuşmasıdır ki Cibrîl veya diğer meleklerden {يُرْسِلَ رَسُولا} “bir elçi gönderir”;
{فَيُوحِيَ بِإِذْنِهِ} أي: بإذن ربه، لا بمجرد هواه، {إِنَّهُ} تعالى علي الذات، علي الأوصاف، عظيمها، علي الأفعال، قد قهر كل شيء، ودانت له المخلوقات. حكيم في وضعه كل شيء في موضعه، من المخلوقات والشرائع.
Böylece o elçi kendi hevasıyla değil, Rabbinin izniyle {فَيُوحِيَ بِإِذْنِهِ} “O'nun izniyle vahyeder”. {إِنَّهُ} “Şüphesiz O” Teâlâ, zatı yüce, sıfatları yüce ve ulu, fiilleri yüce olandır; her şeyi kahretmiş, mahlukat O'na boyun eğmiştir. Yaratılışta ve şeriatlarda her şeyi yerli yerine koymasında Hakîm'dir (hikmet sahibidir).
{وَكَذَلِكَ أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ رُوحًا مِنْ أَمْرِنَا مَا كُنْتَ تَدْرِي مَا الْكِتَابُ وَلا الإيمَانُ وَلَكِنْ جَعَلْنَاهُ نُورًا نَهْدِي بِهِ مَنْ نَشَاءُ مِنْ عِبَادِنَا وَإِنَّكَ لَتَهْدِي إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ * صِرَاطِ اللَّهِ الَّذِي لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأرْضِ أَلا إِلَى اللَّهِ تَصِيرُ الأمُورُ} .
{وَكَذَلِكَ أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ رُوحًا مِنْ أَمْرِنَا مَا كُنْتَ تَدْرِي مَا الْكِتَابُ وَلا الإيمَانُ وَلَكِنْ جَعَلْنَاهُ نُورًا نَهْدِي بِهِ مَنْ نَشَاءُ مِنْ عِبَادِنَا وَإِنَّكَ لَتَهْدِي إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ * صِرَاطِ اللَّهِ الَّذِي لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأرْضِ أَلا إِلَى اللَّهِ تَصِيرُ الأمُورُ} “İşte böylece sana da emrimizden bir ruh vahyettik. Sen kitap nedir, iman nedir bilmezdin. Fakat Biz onu, kullarımızdan dilediğimizi kendisiyle doğru yola ilettiğimiz bir nur kıldık. Şüphesiz sen de dosdoğru yola iletiyorsun. Göklerde olanların ve yerde olanların sahibi olan Allah'ın yoluna. İyi bilin ki, bütün işler sonunda Allah'a döner.”
{وَكَذَلِكَ} حين أوحينا إلى الرسل قبلك {أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ رُوحًا مِنْ أَمْرِنَا} وهو هذا القرآن الكريم، سماه روحا، لأن الروح يحيا به الجسد، والقرآن تحيا به القلوب والأرواح، وتحيا به مصالح الدنيا والدين، لما فيه من الخير الكثير والعلم الغزير.
Senden önceki peygamberlere vahyettiğimiz gibi {وَكَذَلِكَ} “işte böylece” {أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ رُوحًا مِنْ أَمْرِنَا} “sana da emrimizden bir ruh vahyettik”; o da bu yüce Kur'an'dır. Onu “ruh” olarak isimlendirdi; çünkü ceset ruh ile hayat bulur, kalpler ve ruhlar ise Kur'an ile canlanır; içerdiği bol hayır ve engin ilim sebebiyle din ve dünya maslahatları da onunla hayat bulur.
وهو محض منة الله على رسوله وعباده المؤمنين، من غير سبب منهم، ولهذا قال: {مَا كُنْتَ تَدْرِي} أي: قبل نزوله عليك {مَا الْكِتَابُ وَلا الإيمَانُ} أي: ليس عندك علم بأخبار الكتب السابقة، ولا إيمان وعمل بالشرائع الإلهية، بل كنت أميا لا تخط ولا تقرأ، فجاءك هذا الكتاب الذي {جَعَلْنَاهُ نُورًا نَهْدِي بِهِ مَنْ نَشَاءُ مِنْ عِبَادِنَا} يستضيئون به في ظلمات الكفر والبدع، والأهواء المردية، ويعرفون به الحقائق، ويهتدون به إلى الصراط المستقيم.
Bu, kendilerinden hiçbir sebep olmaksızın Allah'ın Resulü'ne ve mümin kullarına olan katıksız bir lütfudur. İşte bu sebeple: Sana indirilmeden önce {مَا كُنْتَ تَدْرِي} “sen bilmezdin”, {مَا الْكِتَابُ وَلا الإيمَانُ} “kitap nedir, iman nedir” buyurmuştur; yani önceki kitapların haberlerine dair bir ilmin yoktu, ilahî şeriatlarla iman ve amel de [bulunmuyordu]; bilakis sen okuma yazması olmayan (ümmî) biriydin. Sonra sana, küfrün, bidatlerin ve helak edici hevaların karanlıklarında kendisiyle aydınlandıkları, hakikatleri onunla tanıdıkları ve sırat-ı müstakime onunla ulaştıkları {جَعَلْنَاهُ نُورًا نَهْدِي بِهِ مَنْ نَشَاءُ مِنْ عِبَادِنَا} “kullarımızdan dilediğimizi kendisiyle doğru yola ilettiğimiz bir nur kıldığımız” bu Kitap geldi.
{وَإِنَّكَ لَتَهْدِي إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ} أي: تبينه لهم وتوضحه، وتنيره وترغبهم فيه، وتنهاهم عن ضده، وترهبهم منه، ثم فسر الصراط المستقيم فقال: {صِرَاطِ اللَّهِ الَّذِي لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأرْضِ}
{وَإِنَّكَ لَتَهْدِي إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ} “Şüphesiz sen de dosdoğru yola iletiyorsun.” Yani onu onlara açıklar, aydınlatır, onları ona teşvik eder, zıddından nehyeder ve ondan sakındırırsın. Sonra sırat-ı müstakimi tefsir ederek şöyle buyurdu: {صِرَاطِ اللَّهِ الَّذِي لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأرْضِ} “Göklerde olanların ve yerde olanların sahibi olan Allah'ın yoluna.”
أي: الصراط الذي نصبه الله لعباده، وأخبرهم أنه موصل إليه وإلى دار كرامته، {أَلا إِلَى اللَّهِ تَصِيرُ الأمُورُ} أي: ترجع جميع أمور الخير والشر، فيجازي كُلا بحسب عمله، إن خيرا فخير، وإن شرا فشر.
Yani Allah'ın kulları için vazettiği ve Kendisine ile ikram yurduna ulaştıracağını bildirdiği yoldur. {أَلا إِلَى اللَّهِ تَصِيرُ الأمُورُ} “İyi bilin ki, bütün işler sonunda Allah'a döner.” Yani hayır ve şer bütün işler O'na döner; böylece herkese ameline göre karşılık verir; hayırsa hayır, şerse şer.
تم تفسير سورة الشورى، والحمد لله أولا وآخرا، وظاهرا وباطنا، على تيسيره وتسهيله.
Şûrâ Suresi'nin tefsiri tamamlandı. Kolaylaştırması ve lütfetmesi sebebiyle evvelinde ve ahirinde, zahirinde ve batınında hamd Allah'a mahsustur.