وهي -ولله الحمد- من أضعف الشبه وأبطلها، فإن تسوية الله بين النهي عن عبادة المسيح، وبين النهي عن عبادة الأصنام، لأن العبادة حق لله تعالى، لا يستحقها أحد من الخلق، لا الملائكة المقربون، ولا الأنبياء المرسلون، ولا من سواهم من الخلق، فأي شبهة في تسوية النهي عن عبادة عيسى وغيره؟
Oysa bu şüphe -Allah'a hamdolsun- şüphelerin en zayıfı ve en bâtılıdır. Zira Allah'ın Mesih'e ibadeti yasaklamakla putlara ibadeti yasaklamayı eşit tutması; ibadetin Yüce Allah'ın hakkı olması ve yaratılmışlardan hiçbirinin -ne mukarreb meleklerin, ne gönderilmiş peygamberlerin ne de diğer mahlukatın- buna layık olmamasından ötürüdür. Dolayısıyla Îsâ'ya ve başkasına ibadeti yasaklamada eşitlik bulunmasında ne gibi bir şüphe olabilir ki?
وليس تفضيل عيسى ﵇، وكونه مقربا عند ربه ما يدل على الفرق بينه وبينها في هذا الموضع، وإنما هو كما قال تعالى: {إِنْ هُوَ إِلا عَبْدٌ أَنْعَمْنَا عَلَيْهِ}
Îsâ aleyhisselâm'ın üstün kılınması ve Rabbi katında yakın bir kul olması, bu konuda onunla putlar arasında bir fark bulunduğuna delalet etmez. Bilakis durum, Yüce [Allah]'ın buyurduğu gibidir: {إِنْ هُوَ إِلا عَبْدٌ أَنْعَمْنَا عَلَيْهِ} “O, sadece kendisine nimet verdiğimiz bir kuldur.”
بالنبوة والحكمة والعلم والعمل، {وَجَعَلْنَاهُ مَثَلا لِبَنِي إِسْرَائِيلَ} يعرفون به قدرة الله تعالى على إيجاده من دون أب.
Peygamberlik, hikmet, ilim ve amelle [nimet verdiğimiz]; {وَجَعَلْنَاهُ مَثَلا لِبَنِي إِسْرَائِيلَ} “ve kendisini İsrâiloğullarına bir örnek kıldığımız [bir kuldur]”; onun vasıtasıyla Yüce Allah'ın onu babasız yaratma kudretini bilirler.
وأما قوله تعالى: {إِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنْتُمْ لَهَا وَارِدُونَ} فالجواب عنها من ثلاثة أوجه:
Yüce [Allah]'ın: {إِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنْتُمْ لَهَا وَارِدُونَ} “Şüphesiz siz ve Allah'tan başka taptıklarınız cehennem yakıtısınız; siz oraya gireceksiniz” buyruğuna gelince, buna üç yönden cevap verilir:
أحدها: أن قوله: {إِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ} أن {ما} اسم لما لا يعقل، لا يدخل فيه المسيح ونحوه.
Birincisi: {إِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ} “Siz ve Allah'tan başka taptıklarınız” buyruğundaki {ما} (“mâ”) edatı akıl sahibi olmayan varlıklar için kullanılan bir isimdir; Mesih ve benzerleri bunun kapsamına girmez.
الثاني: أن الخطاب للمشركين، الذين بمكة وما حولها، وهم إنما يعبدون أصناما وأوثانا ولا يعبدون المسيح.
İkincisi: Hitap Mekke ve çevresindeki müşriklere yöneliktir; onlar ise sadece putlara ve heykellere tapıyorlardı, Mesih'e tapmıyorlardı.
الثالث: أن الله قال بعد هذه الآية: {إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنَى أُولَئِكَ عَنْهَا مُبْعَدُونَ} فلا شك أن عيسى وغيره من الأنبياء والأولياء، داخلون في هذه الآية.
Üçüncüsü: Allah bu ayetin hemen ardından şöyle buyurmuştur: {إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنَى أُولَئِكَ عَنْهَا مُبْعَدُونَ} “Şüphesiz kendileri için tarafımızdan en güzel mükâfat takdir edilmiş olanlar, işte onlar cehennemden uzak tutulurlar.” Hiç şüphe yok ki Îsâ ve diğer peygamberler ile veliler bu ayetin kapsamına dâhildir.
ثم قال تعالى: {وَلَوْ نَشَاءُ لَجَعَلْنَا مِنْكُمْ مَلائِكَةً فِي الأرْضِ يَخْلُفُونَ} أي: لجعلنا بدلكم ملائكة يخلفونكم في الأرض، ويكونون في الأرض حتى نرسل إليهم ملائكة من جنسهم، وأما أنتم يا معشر البشر، فلا تطيقون أن ترسل إليكم الملائكة، فمن رحمة الله بكم، أن أرسل إليكم رسلا من جنسكم، تتمكنون من الأخذ عنهم.
Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu: {وَلَوْ نَشَاءُ لَجَعَلْنَا مِنْكُمْ مَلائِكَةً فِي الأرْضِ يَخْلُفُونَ} “Eğer dileseydik, içinizden yeryüzünde yerinize geçecek melekler var ederdik.” Yani sizin yerinize, yeryüzünde sizin ardınızdan gelecek melekler var ederdik ve yeryüzünde bulunurlardı; böylece onlara kendi cinslerinden melekler gönderirdik. Fakat ey insan topluluğu, sizler meleklerin size [doğrudan] gönderilmesine güç yetiremezsiniz. İşte Allah'ın size olan merhametindendir ki kendilerinden [hükümleri] alıp öğrenebileceğiniz, kendi cinsinizden elçiler göndermiştir.
{وَإِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسَّاعَةِ فَلا تَمْتَرُنَّ بِهَا وَاتَّبِعُونِ هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ * وَلا يَصُدَّنَّكُمُ الشَّيْطَانُ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ * وَلَمَّا جَاءَ عِيسَى بِالْبَيِّنَاتِ قَالَ قَدْ جِئْتُكُمْ بِالْحِكْمَةِ وَلأبَيِّنَ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي تَخْتَلِفُونَ فِيهِ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ * إِنَّ اللَّهَ هُوَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ * فَاخْتَلَفَ الأحْزَابُ مِنْ بَيْنِهِمْ فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْ عَذَابِ يَوْمٍ أَلِيمٍ} .
{وَإِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسَّاعَةِ فَلا تَمْتَرُنَّ بِهَا وَاتَّبِعُونِ هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ * وَلا يَصُدَّنَّكُمُ الشَّيْطَانُ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ * وَلَمَّا جَاءَ عِيسَى بِالْبَيِّنَاتِ قَالَ قَدْ جِئْتُكُمْ بِالْحِكْمَةِ وَلأبَيِّنَ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي تَخْتَلِفُونَ فِيهِ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ * إِنَّ اللَّهَ هُوَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ * فَاخْتَلَفَ الأحْزَابُ مِنْ بَيْنِهِمْ فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْ عَذَابِ يَوْمٍ أَلِيمٍ} “Şüphesiz o (Îsâ veya Kur'an), kıyamet için bir bilgidir (alamettir); sakın o kıyamet hakkında şüpheye düşmeyin ve bana uyun. İşte dosdoğru yol budur. * Şeytan sakın sizi [bu yoldan] alıkoymasın; çünkü o sizin için apaçık bir düşmandır. * Îsâ apaçık delillerle geldiğinde: 'Size hikmetle ve hakkında ihtilaf ettiğiniz şeylerin bir kısmını açıklamak üzere geldim; öyleyse Allah'tan korkun ve bana itaat edin. * Şüphesiz Allah, benim de Rabbim sizin de Rabbinizdir; öyleyse O'na kulluk edin. İşte dosdoğru yol budur' demişti. * Fakat aralarından çıkan fırkalar ihtilafa düştüler. Acıklı bir günün azabından ötürü o zalimlerin vay haline!”
{وَإِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسَّاعَةِ} أي: وإن عيسى ﵇، لدليل على الساعة، وأن القادر على إيجاده من أم بلا أب، قادر على بعث الموتى من قبورهم، أو وإن عيسى ﵇، سينزل في آخر الزمان، ويكون نزوله علامة من علامات الساعة {فَلا تَمْتَرُنَّ بِهَا} أي: لا تشكن في قيام الساعة، فإن الشك فيها كفر. {وَاتَّبِعُونِ} بامتثال ما أمرتكم، واجتناب ما نهيتكم، {هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ} موصل إلى الله ﷿،
{وَإِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسَّاعَةِ} “Şüphesiz o, kıyamet için bir bilgidir (alamettir)”; yani Îsâ aleyhisselâm kıyamete bir delildir; onu babasız olarak bir anneden var etmeye kadir olan [Allah], ölüleri kabirlerinden diriltmeye de kadirdir. Yahut Îsâ aleyhisselâm ahir zamanda inecek ve onun inişi kıyamet alametlerinden biri olacaktır. {فَلا تَمْتَرُنَّ بِهَا} “Sakın o kıyamet hakkında şüpheye düşmeyin”; yani kıyametin kopacağından asla şüphe etmeyin; zira onda şüphe etmek küfürdür. {وَاتَّبِعُونِ} “Ve bana uyun”; size emrettiğim şeyleri yerine getirip yasakladıklarımdan sakınarak [bana uyun]. {هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ} “İşte dosdoğru yol budur”; Yüce Allah'a ulaştıran [yol budur].
{وَلا يَصُدَّنَّكُمُ الشَّيْطَانُ} عما أمركم الله به، فإن الشيطان {لَكُمْ عَدُوٌّ} حريص على إغوائكم، باذل جهده في ذلك.
{وَلا يَصُدَّنَّكُمُ الشَّيْطَانُ} “Şeytan sakın sizi alıkoymasın”; Allah'ın size emrettiği şeylerden [alıkoymasın]. Çünkü şeytan {لَكُمْ عَدُوٌّ} “sizin için bir düşmandır”; sizi saptırmaya hırslıdır ve bu uğurda var gücünü harcar.
{وَلَمَّا جَاءَ عِيسَى بِالْبَيِّنَاتِ} الدالة على صدق نبوته وصحة ما جاءهم به، من إحياء الموتى، وإبراء الأكمه والأبرص، ونحو ذلك من الآيات. {قَالَ} لبني إسرائيل: {قَدْ جِئْتُكُمْ بِالْحِكْمَةِ} النبوة والعلم، بما ينبغي على الوجه الذي ينبغي. {وَلأبَيِّنَ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي تَخْتَلِفُونَ فِيهِ} أي: أبين لكم صوابه وجوابه، فيزول عنكم بذلك اللبس، فجاء ﵇ مكملا ومتمما لشريعة موسى ﵇، ولأحكام التوراة. وأتى ببعض التسهيلات الموجبة للانقياد له، وقبول ما جاءهم به. {فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ} أي: اعبدوا الله وحده لا شريك له، وامتثلوا أمره، واجتنبوا نهيه، وآمنوا بي وصدقوني وأطيعون.
{وَلَمَّا جَاءَ عِيسَى بِالْبَيِّنَاتِ} “Îsâ apaçık delillerle geldiğinde”; peygamberliğinin doğruluğuna ve kendilerine getirdiği şeyin hak olduğuna delalet eden ölüleri diriltmek, anadan doğma körü ve alacalıyı iyileştirmek gibi açık mucizelerle [geldiğinde]; {قَالَ} İsrâiloğullarına şöyle “dedi”: {قَدْ جِئْتُكُمْ بِالْحِكْمَةِ} “'Size hikmetle geldim'”; peygamberlikle, gereken şeyi gerektiği şekilde bilmekle [geldim]; {وَلأبَيِّنَ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي تَخْتَلِفُونَ فِيهِ} “'ve hakkında ihtilaf ettiğiniz şeylerin bir kısmını açıklamak üzere [geldim]'”; yani doğrusunu ve cevabını size açıklayayım da böylece kapalılık ortadan kalksın diye. O aleyhisselâm Mûsâ aleyhisselâm'ın şeriatını ve Tevrat'ın hükümlerini tamamlayıcı olarak geldi; kendisine boyun eğmeyi ve getirdiklerini kabul etmeyi gerektiren birtakım kolaylıklar getirdi. {فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ} “'Öyleyse Allah'tan korkun ve bana itaat edin'”; yani yalnızca tek ve ortaksız olan Allah'a kulluk edin, emrini tutup nehyinden sakının, bana iman edip beni tasdik edin ve bana itaat edin [dedi].
{إِنَّ اللَّهَ هُوَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ} ففيه الإقرار بتوحيد الربوبية، بأن الله هو المربي جميع خلقه بأنواع النعم الظاهرة والباطنة، والإقرار بتوحيد العبودية، بالأمر بعبادة الله وحده لا شريك له، وإخبار عيسى ﵇ أنه عبد من عباد الله، ليس كما قال فيه النصارى: "إنه ابن الله أو ثالث ثلاثة" والإخبار بأن هذا المذكور صراط مستقيم، موصل إلى الله وإلى جنته.
{إِنَّ اللَّهَ هُوَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ} “Şüphesiz Allah, benim de Rabbim sizin de Rabbinizdir; öyleyse O'na kulluk edin. İşte dosdoğru yol budur.” Bunda; Allah'ın görünen ve görünmeyen türlü nimetlerle bütün mahlukatını terbiye edip yetiştiren olduğunu kabul ederek rubûbiyet tevhidini ikrar etmek; yalnızca tek ve ortaksız olan Allah'a kulluk etmeyi emrederek ulûhiyet/ubûdiyet tevhidini ikrar etmek; Hristiyanların onun hakkında iddia ettiği gibi “O Allah'ın oğludur veya üçün üçüncüsüdür” şeklinde olmayıp Îsâ aleyhisselâm'ın Allah'ın kullarından bir kul olduğunu haber vermek ve bu zikredilen hususun Allah'a ve cennetine ulaştıran dosdoğru yol olduğunu bildirmek vardır.
فلما جاءهم عيسى ﵇ بهذا {اخْتَلَفَ الأحْزَابُ} المتحزبون على التكذيب {مِنْ بَيْنِهِمْ} كل قال بعيسى ﵇ مقالة باطلة، ورد ما جاء به، إلا من هدى الله من المؤمنين، الذين شهدوا له بالرسالة، وصدقوا بكل ما جاء به، وقالوا: إنه عبد الله ورسوله.
Îsâ aleyhisselâm onlara bu hakikatlerle geldiğinde; {اخْتَلَفَ الأحْزَابُ} yalanlama üzere fırkalaşan gruplar {مِنْ بَيْنِهِمْ} “kendi aralarında ihtilafa düştüler”; Allah'ın hidayet verip risaletine şahitlik eden, getirdiği her şeyi tasdik edip “O Allah'ın kulu ve elçisidir” diyen müminler hariç, her grup Îsâ aleyhisselâm hakkında bâtıl bir söz söyledi ve onun getirdiklerini reddetti.
{فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا من عذاب يوم أليم} أي: ما أشد حزن الظالمين وما أعظم خسارهم في ذلك اليوم".
{فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا من عذاب يوم أليم} “Acıklı bir günün azabından ötürü o zalimlerin vay haline!”; yani o günde zalimlerin hüznü ne kadar şiddetli ve kayıpları ne kadar büyüktür!
{٦٦-٧٣} {هَلْ يَنْظُرُونَ إِلا السَّاعَةَ أَنْ تَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ * الأخِلاءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلا الْمُتَّقِينَ * يَا عِبَادِ لا خَوْفٌ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ وَلا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ * الَّذِينَ آمَنُوا بِآيَاتِنَا وَكَانُوا مُسْلِمِينَ * ادْخُلُوا الْجَنَّةَ أَنْتُمْ وَأَزْوَاجُكُمْ تُحْبَرُونَ * يُطَافُ عَلَيْهِمْ بِصِحَافٍ مِنْ ذَهَبٍ وَأَكْوَابٍ وَفِيهَا مَا تَشْتَهِيهِ الأنْفُسُ وَتَلَذُّ الأعْيُنُ وَأَنْتُمْ فِيهَا خَالِدُونَ * وَتِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِي أُورِثْتُمُوهَا بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ * لَكُمْ فِيهَا فَاكِهَةٌ كَثِيرَةٌ مِنْهَا تَأْكُلُونَ} .
{٦٦-٧٣} {هَلْ يَنْظُرُونَ إِلا السَّاعَةَ أَنْ تَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ * الأخِلاءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلا الْمُتَّقِينَ * يَا عِبَادِ لا خَوْفٌ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ وَلا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ * الَّذِينَ آمَنُوا بِآيَاتِنَا وَكَانُوا مُسْلِمِينَ * ادْخُلُوا الْجَنَّةَ أَنْتُمْ وَأَزْوَاجُكُمْ تُحْبَرُونَ * يُطَافُ عَلَيْهِمْ بِصِحَافٍ مِنْ ذَهَبٍ وَأَكْوَابٍ وَفِيهَا مَا تَشْتَهِيهِ الأنْفُسُ وَتَلَذُّ الأعْيُنُ وَأَنْتُمْ فِيهَا خَالِدُونَ * وَتِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِي أُورِثْتُمُوهَا بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ * لَكُمْ فِيهَا فَاكِهَةٌ كَثِيرَةٌ مِنْهَا تَأْكُلُونَ} “(66-73) Onlar, farkında olmadıkları bir anda kıyametin ansızın başlarına gelmesinden başka bir şey mi bekliyorlar? * O gün, takva sahipleri müstesna, dostlar birbirine düşmandır. * Ey kullarım! Bugün size korku yoktur ve siz üzülmeyeceksiniz. * Onlar ayetlerimize inanan ve Müslüman olan kimselerdir. * Siz ve eşleriniz sevinç ve mutluluk içinde cennete girin! * Onlara altın tepsiler ve kadehler dolaştırılır. Orada canların çekeceği ve gözlerin lezzet alacağı her şey vardır ve siz orada ebedî kalıcılarsınız. * İşte amelleriniz sebebiyle mirasçı kılındığınız cennet budur! * Orada sizin için yiyeceğiniz birçok meyve vardır.”
يقول تعالى: ما ينتظر المكذبون، وهل يتوقعون {إِلا السَّاعَةَ أَنْ تَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ} أي: فإذا جاءت، فلا تسأل عن أحوال من كذب بها، واستهزأ بمن جاء بها.
Yüce [Allah] şöyle buyurmaktadır: O yalanlayanlar neyi bekliyorlar? {إِلا السَّاعَةَ أَنْ تَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ} “Kıyametin farkında olmadıkları bir anda ansızın başlarına gelmesinden başka bir şey mi bekliyorlar?”; yani o geldiği zaman, onu yalanlayan ve onu getirenle alay eden kimselerin hallerini artık sorma!
وإن الأخلاء يومئذ، أي: يوم القيامة، المتخالين على الكفر والتكذيب ومعصية الله، {بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ} لأن خلتهم ومحبتهم في الدنيا لغير الله، فانقلبت يوم القيامة عداوة. {إِلا الْمُتَّقِينَ} للشرك والمعاصي، فإن محبتهم تدوم وتتصل، بدوام من كانت المحبة لأجله، ثم ذكر ثواب المتقين، وأن الله تعالى يناديهم يوم القيامة بما يسر قلوبهم، ويذهب عنهم كل آفة وشر، فيقول: {يَا عِبَادِ لا خَوْفٌ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ وَلا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ}
O gün, yani kıyamet gününde küfür, yalanlama ve Allah'a isyan üzere dostluk kurmuş olan dostlar {بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ} “birbirlerine düşmandırlar”. Çünkü dünyadaki dostluk ve sevgileri Allah için değildi; bu sebeple kıyamet gününde düşmanlığa dönüştü. Şirkten ve günahlardan sakınan {إِلا الْمُتَّقِينَ} “takva sahipleri müstesna”; zira onların sevgisi, uğruna sevgi besledikleri [Zat'ın] bakiliğiyle devam edip kesintisiz kalır. Sonra takva sahiplerinin mükâfatını zikretti ve Yüce Allah'ın kıyamet gününde onların kalplerini sevindirecek ve her türlü afet ve kötülüğü onlardan giderecek şekilde kendilerine sesleneceğini bildirerek şöyle buyurdu: {يَا عِبَادِ لا خَوْفٌ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ وَلا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ} “Ey kullarım! Bugün size korku yoktur ve siz üzülmeyeceksiniz.”
أي: لا خوف يلحقكم فيما تستقبلونه من الأمور، ولا حزن يصيبكم فيما مضى منها، وإذا انتفى المكروه من كل وجه، ثبت المحبوب المطلوب.
Yani gelecekte karşılaşacağınız hususlarda size hiçbir korku dokunmayacak, geçmişte kalan şeyler için de hiçbir hüzün size isabet etmeyecektir. Hoşlanılmayan her türlü şey ortadan kalkınca, arzulanan ve sevilen her şey gerçekleşmiş olur.
{الَّذِينَ آمَنُوا بِآيَاتِنَا وكانوا مسلمين} أي: وصفهم الإيمان بآيات الله، وذلك ليشمل التصديق بها، وما لا يتم التصديق إلا به، من العلم بمعناها والعمل بمقتضاها. {وَكَانُوا مُسْلِمِينَ} لله منقادين له في جميع أحوالهم، فجمعوا بين الاتصاف بعمل الظاهر والباطن.
{الَّذِينَ آمَنُوا بِآيَاتِنَا وكانوا مسلمين} “Onlar ayetlerimize inanan ve Müslüman olan kimselerdir”; yani onların niteliği Allah'ın ayetlerine inanmaktır; bu ise ayetleri tasdik etmeyi ve tasdikin ancak kendisiyle tamamlanabileceği anlamını bilme ve gereğiyle amel etme hususlarını kapsar. {وَكَانُوا مُسْلِمِينَ} “Ve Müslüman idiler”; yani her hallerinde Allah'a boyun eğip teslim olan kimselerdi; böylece hem zahirî hem de batınî amellerle nitelenmeyi bir arada toplamışlardır.
{ادْخُلُوا الْجَنَّةَ} التي هي دار القرار {أَنْتُمْ وَأَزْوَاجُكُمْ} أي: من كان على مثل عملكم، من كل مقارن لكم، من زوجة، وولد، وصاحب، وغيرهم. {تُحْبَرُونَ} أي: تنعمون وتكرمون، ويأتيكم من فضل ربكم من الخيرات والسرور والأفراح واللذات، ما لا تعبر الألسن عن وصفه.
{ادْخُلُوا الْجَنَّةَ} “Cennete girin”; karar yurdu olan cennete, {أَنْتُمْ وَأَزْوَاجُكُمْ} “siz ve eşleriniz”; yani sizin gibi amel eden eş, çocuk, dost ve benzeri bütün yoldaşlarınız [cennete girin]. {تُحْبَرُونَ} “sevinç ve mutluluk içinde”; yani nimetlendirilir, ikram olunur ve Rabbinizin lütfundan dillerin tarif edemeyeceği hayırlar, sevinçler, mutluluklar ve lezzetler size ulaşır.
{يُطَافُ عَلَيْهِمْ بِصِحَافٍ مِنْ ذَهَبٍ وَأَكْوَابٍ} أي: تدور عليهم خدامهم، من الولدان المخلدين بطعامهم، بأحسن الأواني وأفخرها، وهي صحاف الذهب وشرابهم، بألطف الأواني، وهي الأكواب التي لا عرى لها، وهي من أصفى الأواني، من فضة أعظم من صفاء القوارير.
{يُطَافُ عَلَيْهِمْ بِصِحَافٍ مِنْ ذَهَبٍ وَأَكْوَابٍ} “Onlara altın tepsiler ve kadehler dolaştırılır”; yani ölümsüz genç hizmetçileri, yiyeceklerini en güzel ve en lüks kaplar olan altın tepsiler içinde; içeceklerini ise kulpsuz kadehler olan en zarif kaplar içinde çevrelerinde dolaştırırlar. Bunlar, billurun berraklığından çok daha üstün olan gümüşten yapılmış en berrak kaplardır.
{وَفِيهَا} أي: الجنة {مَا تَشْتَهِيهِ الأنْفُسُ وَتَلَذُّ الأعْيُنُ} وهذا لفظ جامع، يأتي على كل نعيم وفرح، وقرة عين، وسرور قلب، فكل ما اشتهته النفوس، من مطاعم، ومشارب، وملابس، ومناكح، ولذته العيون، من مناظر حسنة، وأشجار محدقة، ونعم مونقة، ومبان مزخرفة، فإنه حاصل فيها، معد لأهلها، على أكمل الوجوه وأفضلها، كما قال تعالى: {لَهُمْ فِيهَا فَاكِهَةٌ وَلَهُمْ مَا يَدَّعُونَ} {وَأَنْتُمْ فِيهَا خَالِدُونَ} وهذا هو تمام نعيم أهل الجنة، وهو الخلد الدائم فيها، الذي يتضمن دوام نعيمها وزيادته، وعدم انقطاعه.
{وَفِيهَا} “Ve orada”; yani cennette, {مَا تَشْتَهِيهِ الأنْفُسُ وَتَلَذُّ الأعْيُنُ} “canların çekeceği ve gözlerin lezzet alacağı her şey vardır.” Bu, her türlü nimeti, sevinci, göz aydınlığını ve gönül ferahlığını içine alan kapsamlı bir ifadedir. Nefislerin arzulayacağı yiyecekler, içecekler, giyecekler ve eşlerden; gözlerin zevk alacağı güzel manzaralar, etrafı saran ağaçlar, göz alıcı nimetler ve süslü yapılardan oluşan her şey orada mevcuttur ve en mükemmel, en üstün şekilde cennet ehli için hazırlanmıştır. Nitekim Yüce [Allah] şöyle buyurmuştur: {لَهُمْ فِيهَا فَاكِهَةٌ وَلَهُمْ مَا يَدَّعُونَ} “Orada onlar için her türlü meyve vardır ve istedikleri her şey onlarındır.” {وَأَنْتُمْ فِيهَا خَالِدُونَ} “Ve siz orada ebedî kalıcılarsınız.” İşte bu, cennet ehlinin nimetinin tam kemale ermesidir; o da nimetlerinin devamını, artmasını ve asla kesintiye uğramamasını içeren ebedî kalıcılıktır.
{وَتِلْكَ الْجَنَّةُ} الموصوفة بأكمل الصفات، هي {الَّتِي أُورِثْتُمُوهَا بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} أي: أورثكم الله إياها بأعمالكم، وجعلها من فضله جزاء لها، وأودع فيها من رحمته ما أودع.
En mükemmel sıfatlarla nitelenen {وَتِلْكَ الْجَنَّةُ} “işte o cennet”, {الَّتِي أُورِثْتُمُوهَا بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} “amelleriniz sebebiyle mirasçı kılındığınız [cennettir]”; yani Allah amelleriniz karşılığında onu size miras kılmış, lütfuyla onu amellerin mükâfatı yapmış ve rahmetinden nice güzellikleri onda var etmiştir.
[ {لَكُمْ فِيهَا فَاكِهَةٌ كَثِيرَةٌ} كما في الآية الأخرى: {فِيهِمَا مِنْ كُلِّ فَاكِهَةٍ زَوْجَانِ} {مِنْهَا تَأْكُلُونَ} أي: مما تتخيرون من تلك الفواكه الشهية، والثمار اللذيذة تأكلون] ولما ذكر نعيم الجنة، عقبه بذكر عذاب جهنم، فقال:
[ {لَكُمْ فِيهَا فَاكِهَةٌ كَثِيرَةٌ} “Orada sizin için pek çok meyve vardır”; diğer ayette: {فِيهِمَا مِنْ كُلِّ فَاكِهَةٍ زَوْجَانِ} “İkisinde de her meyveden ikişer çeşit vardır” [şeklinde buyrulduğu gibi]. {مِنْهَا تَأْكُلُونَ} “Onlardan yersiniz”; yani o iştah kabartıcı meyvelerden ve lezzetli mahsullerden seçtiklerinizden yersiniz.] [Cenâb-ı Hak] cennet nimetini zikredince, hemen ardından cehennem azabını zikrederek şöyle buyurdu:
{٧٤-٧٨} {إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي عَذَابِ جَهَنَّمَ خَالِدُونَ * لا يُفَتَّرُ عَنْهُمْ وَهُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ * وَمَا ظَلَمْنَاهُمْ وَلَكِنْ كَانُوا هُمُ الظَّالِمِينَ * وَنَادَوْا يَامَالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنَا رَبُّكَ قَالَ إِنَّكُمْ مَاكِثُونَ * لَقَدْ جِئْنَاكُمْ بِالْحَقِّ وَلَكِنَّ أَكْثَرَكُمْ لِلْحَقِّ كَارِهُونَ} .
{٧٤-٧٨} {إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي عَذَابِ جَهَنَّمَ خَالِدُونَ * لا يُفَتَّرُ عَنْهُمْ وَهُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ * وَمَا ظَلَمْنَاهُمْ وَلَكِنْ كَانُوا هُمُ الظَّالِمِينَ * وَنَادَوْا يَامَالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنَا رَبُّكَ قَالَ إِنَّكُمْ مَاكِثُونَ * لَقَدْ جِئْنَاكُمْ بِالْحَقِّ وَلَكِنَّ أَكْثَرَكُمْ لِلْحَقِّ كَارِهُونَ} “(74-78) Şüphesiz suçlular (günahkârlar), cehennem azabında ebedî kalıcılardır. * Onlardan azap hafifletilmez ve onlar orada ümitsizdirler. * Biz onlara zulmetmedik; fakat onlar kendileri zalim idiler. * Ve: 'Ey Mâlik! Rabbin bizim işimizi bitirsin (bizi öldürsün)!' diye feryat ederler. O da: 'Şüphesiz siz [burada] kalıcılarsınız' der. * Andolsun Biz size hakkı getirdik; fakat çoğunuz haktan hoşlanmayanlarsınız.”
{إِنَّ الْمُجْرِمِينَ} الذين أجرموا بكفرهم وتكذيبهم {فِي عَذَابِ جَهَنَّمَ} أي: منغمرون فيه، محيط بهم العذاب من كل جانب، {خَالِدُونَ} فيه، لا يخرجون منه أبدا
Küfürleri ve yalanlamalarıyla suç işleyen {إِنَّ الْمُجْرِمِينَ} “şüphesiz suçlular”, {فِي عَذَابِ جَهَنَّمَ} “cehennem azabındadırlar”; yani onun içine gömülmüşlerdir ve azap onları her taraftan kuşatmıştır; onda {خَالِدُونَ} “ebedî kalıcılardır”, oradan asla çıkamazlar.
و {لا يُفَتَّرُ عَنْهُمْ} العذاب ساعة، بإزالته، ولا بتهوين عذابه، {وَهُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ} أي: آيسون من كل خير، غير راجين للفرج، وذلك أنهم ينادون ربهم فيقولون: {رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْهَا فَإِنْ عُدْنَا فَإِنَّا ظَالِمُونَ قَالَ اخْسَئُوا فِيهَا وَلا تُكَلِّمُونِ} وهذا العذاب العظيم، بما قدمت أيديهم، وبما ظلموا به أنفسهم. والله لم يظلمهم ولم يعاقبهم بلا ذنب ولا جرم.
Ve ne tamamen kaldırılmakla ne de şiddeti azaltılmak suretiyle {لا يُفَتَّرُ عَنْهُمْ} “onlardan azap bir an olsun hafifletilmez”. {وَهُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ} “Ve onlar orada ümitsizdirler”; yani her türlü hayırdan ümitlerini kesmiş, bir kurtuluş umudu kalmamış kimselerdir. Çünkü onlar Rablerine seslenip: {رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْهَا فَإِنْ عُدْنَا فَإِنَّا ظَالِمُونَ} “'Rabbimiz! Bizi buradan çıkar; eğer bir daha dönersek şüphesiz biz zalimleriz' derler. [Allah da]: 'Yıkılıp kalın orada, Bana bir şey söylemeyin!' buyurur.” Bu büyük azap, kendi ellerinin önden gönderdikleri ve nefislerine zulmetmeleri sebebiyledir. Yoksa Allah onlara zulmetmemiş, onları günahsız ve suçsuz yere cezalandırmamıştır.
{وَنَادَوْا} وهم في النار، لعلهم يحصل لهم استراحة، {يَا مَالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنَا رَبُّكَ} أي: ليمتنا فنستريح، فإننا في غم شديد، وعذاب غليظ، لا صبر لنا عليه ولا جلد. فـ {قَالَ} لهم مالك خازن النار -حين طلبوا منه أن يدعو الله لهم أن يقضي عليهم-: {إِنَّكُمْ مَاكِثُونَ} أي: مقيمون فيها، لا تخرجون عنها أبدا، فلم يحصل لهم ما قصدوه، بل أجابهم بنقيض قصدهم، وزادهم غما إلى غمهم.
Belki bir nebze dinlenme imkânı bulurlar ümidiyle ateşin içindeyken {وَنَادَوْا} “feryat edip” şöyle derler: {يَا مَالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنَا رَبُّكَ} “'Ey Mâlik! Rabbin bizim işimizi bitirsin (bizi öldürsün)!'”; yani bizi öldürsün de kurtulup rahatlayalım; zira tahammül edemeyeceğimiz ve dayanamayacağımız şiddetli bir keder ve dayanılmaz bir azap içindeyiz. Onlar Mâlik'ten, canlarını alması için Allah'a dua etmesini istediklerinde, cehennemin bekçisi olan Mâlik onlara {قَالَ} şöyle “der”: {إِنَّكُمْ مَاكِثُونَ} “'Şüphesiz siz [burada] kalıcılarsınız'”; yani orada ebediyen kalıcısınız, oradan asla çıkamayacaksınız. Böylece umduklarına nail olamadıkları gibi, maksatlarının tam zıddı bir cevap almışlar ve kederlerine keder katılmıştır.
ثم وبخهم بما فعلوا فقال: {لَقَدْ جِئْنَاكُمْ بِالْحَقِّ} الذي يوجب عليكم أن تتبعوه فلو تبعتموه، لفزتم وسعدتم، {وَلَكِنَّ أَكْثَرَكُمْ لِلْحَقِّ كَارِهُونَ} فلذلك شقيتم شقاوة لا سعادة بعدها.
Sonra yaptıklarından ötürü onları azarlayarak şöyle buyurdu: {لَقَدْ جِئْنَاكُمْ بِالْحَقِّ} “Andolsun Biz size hakkı getirdik”; uymanızı vacip kılan hakkı getirdik; şayet ona uysaydınız kurtuluşa erer ve mutlu olurdunuz; {وَلَكِنَّ أَكْثَرَكُمْ لِلْحَقِّ كَارِهُونَ} “fakat çoğunuz haktan hoşlanmayanlarsınız.” Bu yüzden ardından hiçbir mutluluğun gelmeyeceği bir bedbahtlığa düştünüz.
{٧٩-٨٠} {أَمْ أَبْرَمُوا أَمْرًا فَإِنَّا مُبْرِمُونَ * أَمْ يَحْسَبُونَ أَنَّا لا نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَنَجْوَاهُمْ بَلَى وَرُسُلُنَا لَدَيْهِمْ يَكْتُبُونَ} .
{٧٩-٨٠} {أَمْ أَبْرَمُوا أَمْرًا فَإِنَّا مُبْرِمُونَ * أَمْ يَحْسَبُونَ أَنَّا لا نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَنَجْوَاهُمْ بَلَى وَرُسُلُنَا لَدَيْهِمْ يَكْتُبُونَ} “(79-80) Yoksa onlar bir işi sımsıkı mı tuttular (tuzak mı kurdular)? Şüphesiz Biz de [işi] sımsıkı tutanlarız (tuzaklarını başlarına geçirenleriz). * Yoksa onların sırlarını ve gizli fısıldaşmalarını duymadığımızı mı sanıyorlar? Hayır! Yanlarındaki elçilerimiz (melekler) yazmaktadırlar.”
يقول تعالى: أم أبرم المكذبون بالحق المعاندون له {أَمْرًا} أي: كادوا كيدا، ومكروا للحق ولمن جاء بالحق، ليدحضوه، بما موهوا من الباطل المزخرف المزوق، {فَإِنَّا مُبْرِمُونَ} أي: محكمون أمرا، ومدبرون تدبيرا يعلو تدبيرهم، وينقضه ويبطله، وهو ما قيضه الله من الأسباب والأدلة لإحقاق الحق وإبطال الباطل، كما قال تعالى: {بَلْ نَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَى الْبَاطِلِ فَيَدْمَغُهُ}
Yüce [Allah] şöyle buyurmaktadır: Hakkı yalanlayan ve ona inatla karşı çıkanlar yoksa {أَمْرًا} “bir işi mi kararlaştırdılar”; yani süslü ve yaldızlı batıllarla hakkı ve hakkı getireni alt etmek için bir tuzak kurup hile mi yaptılar? {فَإِنَّا مُبْرِمُونَ} “Şüphesiz Biz de [işi] sağlam tutanlarız”; yani onların tuzaklarının üstüne çıkan, onu bozan ve boşa çıkaran bir tedbir almaktayız. Bu da Allah'ın hakkı gerçekleştirmek ve batılı yok etmek için var ettiği sebepler ve delillerdir. Nitekim Yüce [Allah] şöyle buyurmuştur: {بَلْ نَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَى الْبَاطِلِ فَيَدْمَغُهُ} “Bilakis Biz hakkı bâtılın üzerine fırlatırız da o onun beynini parçalar.”
{أَمْ يَحْسَبُونَ} بجهلهم وظلمهم {أَنَّا لا نَسْمَعُ سِرَّهُمْ} الذي لم يتكلموا به، بل هو سر في قلوبهم {وَنَجْوَاهُمْ} أي: كلامهم الخفي الذي يتناجون به، أي: فلذلك أقدموا على المعاصي، وظنوا أنها لا تبعة لها ولا مجازاة على ما خفي منها.
Yoksa cehaletleri ve zulümleri sebebiyle {أَمْ يَحْسَبُونَ} “sanıyorlar mı”, {أَنَّا لا نَسْمَعُ سِرَّهُمْ} “onların sırlarını duymadığımızı”; dille söylemeyip kalplerinde tuttukları sırları ve {وَنَجْوَاهُمْ} “gizli fısıldaşmalarını”; yani aralarında gizlice konuştukları sözleri [işitmediğimizi mi sanıyorlar]? İşte bu yüzden günahlara cüret etmişler ve gizli kalan şeylerin hiçbir vebalinin ve cezasının olmayacağını zannetmişlerdir.
فرد الله عليهم بقوله: {بَلَى} أي: إنا نعلم سرهم ونجواهم، {وَرُسُلُنَا} الملائكة الكرام، {لَدَيْهِمْ يَكْتُبُونَ} كل ما عملوه، وسيحفظ ذلك عليهم، حتى يردوا القيامة، فيجدوا ما عملوا حاضرا، ولا يظلم ربك أحدا.
Allah onların bu zannını şu buyruğuyla reddetti: {بَلَى} “Hayır!”; yani şüphesiz Biz onların sırlarını da fısıldaşmalarını da bilmekteyiz; {وَرُسُلُنَا} “ve elçilerimiz”; yani şerefli melekler, {لَدَيْهِمْ يَكْتُبُونَ} “onların yanında yazmaktadırlar”; işledikleri her şeyi [yazarlar]. Bu ameller kıyamet gününe varıncaya kadar onlar aleyhine kaydedilip korunacaktır; nihayet yaptıklarını karşılarında hazır bulacaklardır. Senin Rabbin hiç kimseye zulmetmez.
{٨١-٨٣} {قُلْ إِنْ كَانَ لِلرَّحْمَنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعَابِدِينَ * سُبْحَانَ رَبِّ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ رَبِّ الْعَرْشِ عَمَّا يَصِفُونَ * فَذَرْهُمْ يَخُوضُوا وَيَلْعَبُوا حَتَّى يُلاقُوا يَوْمَهُمُ الَّذِي يُوعَدُونَ} .
{٨١-٨٣} {قُلْ إِنْ كَانَ لِلرَّحْمَنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعَابِدِينَ * سُبْحَانَ رَبِّ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ رَبِّ الْعَرْشِ عَمَّا يَصِفُونَ * فَذَرْهُمْ يَخُوضُوا وَيَلْعَبُوا حَتَّى يُلاقُوا يَوْمَهُمُ الَّذِي يُوعَدُونَ} “(81-83) De ki: 'Eğer Rahmân'ın bir çocuğu olsaydı, [ona] tapanların ilki ben olurdum.' * Göklerin ve yerin Rabbi, Arş'ın Rabbi onların nitelemelerinden münezzehtir. * Bırak onları, tehdit edildikleri günlerine kavuşuncaya kadar dalsınlar, oynayadursunlar!”
أي: قل يا أيها الرسول الكريم، للذين جعلوا لله ولدا، وهو الواحد الأحد الفرد الصمد، الذي لم يتخذ صاحبة ولا ولدا، ولم يكن له كفوا أحد. {قُلْ إِنْ كَانَ لِلرَّحْمَنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعَابِدِينَ} لذلك الولد، لأنه جزء من والده، وأنا أول الخلق انقيادا للأمور المحبوبة لله، ولكني أول المنكرين لذلك، وأشدهم له نفيا، فعلم بذلك بطلانه، فهذا احتجاج عظيم عند من عرف أحوال الرسل، وأنه إذا علم أنهم أكمل الخلق، وأن كل خير فهم أول الناس سبقا إليه وتكميلا له، وكل شر فهم أول الناس تركا له وإنكارا له وبعدا منه، فلو كان على هذا للرحمن ولد وهو الحق، لكان محمد بن عبد الله، أفضل الرسل أول من عبده، ولم يسبقه إليه المشركون.
Yani ey şerefli Elçi! Hiçbir eş ve çocuk edinmemiş, hiçbir dengi bulunmayan Vâhid, Ehad, Ferd ve Samed olduğu halde Allah'a çocuk isnat edenlere de ki: {قُلْ إِنْ كَانَ لِلرَّحْمَنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعَابِدِينَ} “De ki: 'Eğer Rahmân'ın bir çocuğu olsaydı, [ona] tapanların ilki ben olurdum'”; yani o çocuğa ibadet edenlerin ilki olurdum; çünkü o babasından bir parçadır ve ben yaratılmışlar içinde Allah'ın sevdiği şeylere boyun eğmede en önde geleniyim. Fakat ben bunu ilk inkâr eden ve en şiddetle reddeden kişiyim; böylece bunun bâtıl olduğu anlaşılmıştır. Bu, elçilerin hallerini bilen kimseler için muazzam bir delildir. Zira onların yaratılmışların en mükemmeli olduğu, her hayırda insanların en öncüsü ve onu en mükemmel kılanı olduğu, her kötülükte ise onu terk etme, inkâr etme ve ondan uzak durmada insanların ilki olduğu bilindiğine göre; şayet Rahmân'ın bir çocuğu olsaydı ve bu da bir hakikat olsaydı, elçilerin en faziletlisi olan Muhammed b. Abdillâh ona ibadet edenlerin ilki olurdu ve müşrikler bu konuda onu geçemezdi.
ويحتمل أن معنى الآية: لو كان للرحمن ولد، فأنا أول العابدين لله، ومن عبادتي لله، إثبات ما أثبته، ونفي ما نفاه، فهذا من العبادة القولية الاعتقادية، ويلزم من هذا، لو كان حقا، لكنت أول مثبت له، فعلم بذلك بطلان دعوى المشركين وفسادها، عقلا ونقلا.
Ayetin şu anlama gelmesi de muhtemeldir: Şayet Rahmân'ın bir çocuğu olsaydı, ben Allah'a kulluk edenlerin ilkiyim; Allah'a kulluğumun bir gereği de O'nun ispat ettiğini ispatlamak, nefyettiğini nefyetmektir. Bu ise sözlü ve itikadî ibadettendir. Şayet bu doğru olsaydı onu ilk tasdik ve ispat edenin ben olmam gerekirdi. Bundan da müşriklerin iddialarının aklen ve naklen bâtıl ve bozuk olduğu anlaşılmıştır.
{سُبْحَانَ رَبِّ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ رَبِّ الْعَرْشِ عَمَّا يَصِفُونَ} من الشريك والظهير، والعوين، والولد، وغير ذلك، مما نسبه إليه المشركون.
{سُبْحَانَ رَبِّ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ رَبِّ الْعَرْشِ عَمَّا يَصِفُونَ} “Göklerin ve yerin Rabbi, Arş'ın Rabbi onların nitelemelerinden münezzehtir”; müşriklerin O'na isnat ettiği ortak, yardımcı, destekçi, çocuk ve benzeri şeylerden [münezzehtir].
{فَذَرْهُمْ يَخُوضُوا وَيَلْعَبُوا} أي: يخوضوا بالباطل، ويلعبوا بالمحال، فعلومهم ضارة غير نافعة، وهي الخوض والبحث بالعلوم التي يعارضون بها الحق وما جاءت به الرسل، وأعمالهم لعب وسفاهة، لا تزكي النفوس، ولا تثمر المعارف.
{فَذَرْهُمْ يَخُوضُوا وَيَلْعَبُوا} “Bırak onları dalsınlar, oynayadursunlar”; yani batıla dalsınlar ve imkânsız şeylerle oyalanıp dursunlar. Zira onların ilimleri faydasız ve zararlıdır; o da hakkı ve peygamberlerin getirdiklerini çürütmek için daldıkları ve araştırdıkları ilimlerdir; amelleri ise nefisleri arındırmayan ve marifet meyvesi vermeyen bir oyun ve ahmaklıktan ibarettir.
ولهذا توعدهم بما أمامهم من يوم القيامة فقال: {حَتَّى يُلاقُوا يَوْمَهُمُ الَّذِي يُوعَدُونَ} فسيعلمون فيه ماذا حصلوا، وما حصلوا عليه من الشقاء الدائم، والعذاب المستمر.
Bu sebeple önlerinde bulunan kıyamet günüyle onları tehdit ederek şöyle buyurdu: {حَتَّى يُلاقُوا يَوْمَهُمُ الَّذِي يُوعَدُونَ} “Tehdit edildikleri günlerine kavuşuncaya kadar”; o günde ne elde ettiklerini, nasıl kalıcı bir bedbahtlığa ve kesintisiz bir azaba uğradıklarını bileceklerdir.
{٨٤-٨٩} {وَهُوَ الَّذِي فِي السَّمَاءِ إِلَهٌ وَفِي الأرْضِ إِلَهٌ وَهُوَ الْحَكِيمُ الْعَلِيمُ * وَتَبَارَكَ الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا وَعِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ * وَلا يَمْلِكُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الشَّفَاعَةَ إِلا مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ * وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ * وَقِيلِهِ يَا رَبِّ إِنَّ هَؤُلاءِ قَوْمٌ لا يُؤْمِنُونَ * فَاصْفَحْ عَنْهُمْ وَقُلْ سَلامٌ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ} .
{٨٤-٨٩} {وَهُوَ الَّذِي فِي السَّمَاءِ إِلَهٌ وَفِي الأرْضِ إِلَهٌ وَهُوَ الْحَكِيمُ الْعَلِيمُ * وَتَبَارَكَ الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا وَعِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ * وَلا يَمْلِكُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الشَّفَاعَةَ إِلا مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ * وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ * وَقِيلِهِ يَا رَبِّ إِنَّ هَؤُلاءِ قَوْمٌ لا يُؤْمِنُونَ * فَاصْفَحْ عَنْهُمْ وَقُلْ سَلامٌ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ} “(84-89) O, gökte de ilah olandır, yerde de ilah olandır. O Hakîm'dir (hüküm ve hikmet sahibidir), Alîm'dir (her şeyi bilendir). * Göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin mülkü Kendisine ait olan [Allah] ne yücedir! Kıyametin bilgisi O'nun katındadır ve siz O'na döndürüleceksiniz. * O'ndan başka yalvardıkları kimseler şefaate sahip olamazlar; ancak bilerek hakka şahitlik edenler müstesnadır. * Andolsun onlara kendilerini kimin yarattığını sorsan, mutlaka 'Allah' derler. Öyleyse nasıl [haktan] çevriliyorlar? * Ve onun (Resûl'ün): 'Ey Rabbim! Gerçekten bunlar iman etmeyen bir kavimdir' demesine [yemin olsun]! * Şimdilik sen onlardan yüz çevir ve 'Selam' de! Yakında bilecekler!”
يخبر تعالى، أنه وحده المألوه المعبود في السماوات والأرض فأهل السماوات كلهم، والمؤمنون من أهل الأرض، يعبدونه، ويعظمونه، ويخضعون لجلاله، ويفتقرون لكماله.
Yüce [Allah], göklerde ve yerde ibadet edilen tek mabudun Kendisi olduğunu haber vermektedir. Gök ehlinin tamamı ile yeryüzü ehlinden müminler O'na kulluk eder, O'nu yüceltir, celâline boyun eğer ve O'nun kemaline muhtaç bulunurlar.
{تُسَبِّحُ لَهُ السَّمَاوَاتُ السَّبْعُ وَالأرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ} {وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ طَوْعًا وَكَرْهًا}
{تُسَبِّحُ لَهُ السَّمَاوَاتُ السَّبْعُ وَالأرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ} “Yedi gök, yer ve bunların içindekiler O'nu tesbih eder. O'nu hamd ile tesbih etmeyen hiçbir şey yoktur.” {وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ طَوْعًا وَكَرْهًا} “Göklerde ve yerde olanlar ister istemez Allah'a secde ederler.”
فهو تعالى المألوه المعبود، الذي يألهه الخلائق كلهم، طائعين مختارين، وكارهين. وهذه كقوله تعالى: {وهو الله في السماوات وفي الأرض} أي: ألوهيته ومحبته فيهما. وأما هو فهو فوق عرشه، بائن من خلقه، متوحد بجلاله، متمجد بكماله، {وَهُوَ الْحَكِيمُ} الذي أحكم ما خلقه، وأتقن ما شرعه، فما خلق شيئا إلا لحكمة، ولا شرع شيئا إلا لحكمة، وحكمه القدري والشرعي والجزائي مشتمل على الحكمة. {الْعَلِيمُ} بكل شيء، يعلم السر وأخفى، ولا يعزب عنه مثقال ذرة في العالم العلوي والسفلي، ولا أصغر منها ولا أكبر.
Dolayısıyla Yüce [Allah], bütün yaratılmışların ister gönüllü ve isteyerek, ister istemeyerek kulluk edip sığındığı yegane mabuddur. Bu durum, Yüce [Allah]'ın: {وهو الله في السماوات وفي الأرض} “Göklerde ve yerde Allah O'dur” buyruğu gibidir; yani O'nun ilahlığı ve sevgisi her ikisinde de geçerlidir. Bizzat Kendisi ise Arş'ının üzerindedir, yaratılmışlarından ayrıdır, celâlinde tektir ve kemaliyle yücedir. {وَهُوَ الْحَكِيمُ} O Hakîm'dir; yarattıklarını muhkem kılan ve teşri buyurduğu hükümlerini mükemmel yapandır; hiçbir şeyi hikmetsiz yaratmamış ve hiçbir hükmü hikmetsiz koymamıştır. O'nun kaderî, şer'î ve cezaî hükümlerinin hepsi hikmeti kapsamaktadır. {الْعَلِيمُ} O Alîm'dir; her şeyi bilendir, gizliyi ve gizlinin de gizlisini bilir; ne yüce alemde ne de aşağı alemde zerre ağırlığınca bir şey, ondan daha küçüğü veya daha büyüğü O'ndan gizli kalmaz.
{وَتَبَارَكَ الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا} تبارك بمعنى تعالى وتعاظم، وكثر خيره، واتسعت صفاته، وعظم ملكه. ولهذا ذكر سعة ملكه للسموات والأرض وما بينهما، وسعة علمه، وأنه بكل شيء عليم، حتى إنه تعالى، انفرد بعلم كثير من الغيوب، التي لم يطلع عليها أحد من الخلق، لا نبي مرسل، ولا ملك مقرب، ولهذا قال: {وَعِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ} قدم الظرف، ليفيد الحصر، أي: لا يعلم متى تجيء الساعة إلا هو، ومن تمام ملكه وسعته، أنه مالك الدنيا والآخرة، ولهذا قال: {وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ} أي: في الآخرة فيحكم بينكم بحكمه العدل، ومن تمام ملكه، أنه لا يملك أحد من خلقه من الأمر شيئا، ولا يقدم على الشفاعة عنده أحد إلا بإذنه.
{وَتَبَارَكَ الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا} “Göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin mülkü Kendisine ait olan [Allah] ne yücedir!” Tebâreke; yüceldi, azamet sahibi oldu, hayrı çoğaldı, sıfatları genişledi ve mülkü büyüdü demektir. Bu sebeple göklerin, yerin ve arasındakilerin mülkünün genişliğini, ilminin enginliğini ve O'nun her şeyi bildiğini zikretmiştir; öyle ki gönderilmiş bir peygambere veya mukarreb bir meleğe dahi açmadığı pek çok gayb ilmini Yüce [Allah] Kendi zâtına has kılmıştır. Nitekim {وَعِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ} “Kıyametin bilgisi O'nun katındadır” buyururken hasr (sınırlama) bildirmesi için zarfı öne almıştır; yani kıyametin ne zaman kopacağını O'ndan başkası bilemez. Mülkünün mükemmelliği ve genişliğindendir ki O, dünyanın da ahiretin de Mâlikidir. Bu yüzden {وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ} “Ve siz O'na döndürüleceksiniz” buyurmuştur; yani ahirette [O'na döneceksiniz] de adil hükmüyle aranızda hüküm verecektir. Yine mülkünün mükemmelliğindendir ki yaratılmışlarından hiç kimse hiçbir şeyde tasarruf yetkisine sahip değildir ve O'nun izni olmadan hiç kimse O'nun huzurunda şefaate kalkışamaz.
{وَلا يَمْلِكُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الشَّفَاعَةَ} أي: كل من دعي من دون الله، من الأنبياء والملائكة وغيرهم، لا يملكون الشفاعة، ولا يشفعون إلا بإذن الله، ولا يشفعون إلا لمن ارتضى، ولهذا قال: {إِلا مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ} أي: نطق بلسانه، مقرا بقلبه، عالما بما شهد به، ويشترط أن تكون شهادته بالحق، وهو الشهادة لله تعالى بالوحدانية، ولرسله بالنبوة والرسالة، وصحة ما جاءوا به، من أصول الدين وفروعه، وحقائقه وشرائعه، فهؤلاء الذين تنفع فيهم شفاعة الشافعين، وهؤلاء الناجون من عذاب الله، الحائزون لثوابه.
{وَلا يَمْلِكُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الشَّفَاعَةَ} “O'ndan başka yalvardıkları kimseler şefaate sahip olamazlar”; yani peygamberlerden, meleklerden ve diğerlerinden Allah'ı bırakıp kendilerine yalvarılan hiç kimse şefaate malik olamaz; ancak Allah'ın izniyle ve yalnızca O'nun razı olduğu kimseler için şefaat edebilirler. Bu sebeple şöyle buyurmuştur: {إِلا مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ} “Ancak hakka şahitlik edenler müstesnadır”; yani diliyle söyleyen, kalbiyle ikrar eden ve şahitlik ettiği şeyi bilerek [şahitlik edenler]. Şahitliğin hak üzere olması şarttır; o da Yüce Allah'ın birliğine, elçilerinin peygamberliğine ve risaletine, dinin asıllarından ve füruundan, hakikatlerinden ve şeriatlerinden getirdikleri şeylerin hak olduğuna şahitlik etmektir. İşte şefaat edicilerin şefaatinin kendilerine fayda vereceği kimseler bunlardır; Allah'ın azabından kurtulan ve mükâfatına kavuşanlar da bunlardır.
ثم قال تعالى: {وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقهم لَيَقُولُنَّ اللَّهُ} أي: ولئن سألت المشركين عن توحيد الربوبية، ومن هو الخالق، لأقروا أنه الله وحده لا شريك له.
Sonra Yüce [Allah] şöyle buyurdu: {وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقهم لَيَقُولُنَّ اللَّهُ} “Andolsun onlara kendilerini kimin yarattığını sorsan, mutlaka 'Allah' derler.” Yani şayet müşriklere rubûbiyet tevhidini ve yaratıcının kim olduğunu sorsan, O'nun tek ve ortaksız olan Allah olduğunu mutlaka ikrar ederler.
{فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ} أي: فكيف يصرفون عن عبادة الله والإخلاص له وحده؟!
{فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ} “Öyleyse nasıl [haktan] çevriliyorlar?”; yani yalnızca Allah'a ibadet etmekten ve ihlası sadece O'na has kılmaktan nasıl döndürülüyorlar?!
فإقرارهم بتوحيد الربوبية، يلزمهم به الإقرار بتوحيد الألوهية، وهو من أكبر الأدلة على بطلان الشرك.
Onların rubûbiyet tevhidini ikrar etmeleri, ulûhiyet tevhidini de ikrar etmelerini zorunlu kılar; bu ise şirkin bâtıl olduğuna dair en büyük delillerdendir.
{وَقِيلِهِ يَا رَبِّ إِنَّ هَؤُلاءِ قَوْمٌ لا يُؤْمِنُونَ} هذا معطوف على قوله: {وَعِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ} أي: وعنده علم قيله، أي: الرسول ﷺ، شاكيا لربه تكذيب قومه، متحزنا على ذلك، متحسرا على عدم إيمانهم، فالله تعالى عالم بهذه الحال، قادر على معاجلتهم بالعقوبة، ولكنه تعالى حليم، يمهل العباد ويستأني بهم، لعلهم يتوبون ويرجعون، ولهذا قال: {فَاصْفَحْ عَنْهُمْ وَقُلْ سَلامٌ} أي: اصفح عنهم ما يأتيك من أذيتهم القولية والفعلية، واعف عنهم، ولا يبدر منك لهم إلا السلام الذي يقابل به أولو الألباب والبصائر الجاهلين، كما قال تعالى عن عباده الصالحين: {وإذا خاطبهم الجاهلون} أي: خطابا بمقتضى جهلهم {قالوا سلاما} فامتثل ﷺ، لأمر ربه، وتلقى ما يصدر إليه من قومه وغيرهم من الأذى، بالعفو والصفح، ولم يقابلهم عليه إلا بالإحسان إليهم والخطاب الجميل.
{وَقِيلِهِ يَا رَبِّ إِنَّ هَؤُلاءِ قَوْمٌ لا يُؤْمِنُونَ} “Ve onun: 'Ey Rabbim! Gerçekten bunlar iman etmeyen bir kavimdir' demesine [yemin olsun]!” Bu ifade, {وَعِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ} “Kıyametin bilgisi O'nun katındadır” buyruğuna matuftur. Yani kavminin kendisini yalanlamasını Rabbine şikayet eden, buna üzülen ve iman etmemelerine hayıflanan Elçi'nin sallallâhu aleyhi ve sellem sözünün bilgisi de O'nun katındadır. Yüce Allah bu durumu hakkıyla bilendir ve onları çarçabuk cezalandırmaya da kadirdir; fakat O Halîm'dir, tövbe edip dönerler ümidiyle kullara mühlet verir ve onlara mühlet tanır. Bu sebeple şöyle buyurmuştur: {فَاصْفَحْ عَنْهُمْ وَقُلْ سَلامٌ} “Şimdilik sen onlardan yüz çevir ve 'Selam' de!”; yani onların sözlü ve fiilî eziyetlerine aldırma, onları affet ve senden onlara karşı, akıl ve basiret sahiplerinin cahillere mukabele ettiği selamdan başka bir şey sadır olmasın. Nitekim Yüce [Allah] salih kulları hakkında: {وإذا خاطبهم الجاهلون} “Cahiller onlara [cahilliklerinin gereği bir tarzda] hitap ettiklerinde”, {قالوا سلاما} “'Selam' derler” buyurmuştur. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de Rabbinin emrine boyun eğmiş; kavminden ve başkalarından gelen eziyetleri af ve hoşgörüyle karşılamış, bunlara sadece iyilik ve güzel sözle karşılık vermiştir.
فصلوات الله وسلامه على من خصه الله بالخلق العظيم، الذي فضل به أهل الأرض والسماء، وارتفع به أعلى من كواكب الجوزاء.
Allah'ın salât ve selamı, Yüce Allah'ın kendisini yeryüzü ve gök ehlinden üstün kıldığı ve İkizler takımyıldızından daha yükseklere çıkardığı o yüce ahlaka nail kıldığı zatın üzerine olsun!
وقوله: {فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ} أي: غِبَّ ذنوبهم، وعاقبة جرمهم.
Yüce [Allah]'ın: {فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ} “Yakında bilecekler!” buyruğu ise günahlarının ve suçlarının kötü akıbetini [bilecektir] demektir.
تم تفسير سورة الزخرف
Zuhruf Suresi'nin tefsiri tamamlandı.