ومفهوم الآية أن أرواح المؤمنين المنقادين لأمر الله المصدقين بآياته، تفتح لها أبواب السماء حتى تعرج إلى الله، وتصل إلى حيث أراد الله من العالم العلوي، وتبتهج بالقرب من ربها والحظوة برضوانه.
Ayetin mefhumu şudur: Allah'ın emrine boyun eğen ve ayetlerini tasdik eden müminlerin ruhlarına gelince; Allah'a yükselene, yüce âlemden Allah'ın dilediği yere ulaşana, Rablerine yakın olmak ve O'nun rızasına nail olmakla sevinene kadar onlar için gök kapıları açılır.
وقوله عن أهل النار {وَلا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ} وهو البعير المعروف {فِي سَمِّ الْخِيَاطِ} أي: حتى يدخل البعير الذي هو من أكبر الحيوانات جسما، في خرق الإبرة، الذي هو من أضيق الأشياء، وهذا من باب تعليق الشيء بالمحال، أي: فكما أنه محال دخول الجمل في سم الخياط، فكذلك المكذبون بآيات الله محال دخولهم الجنة، قال تعالى: {إِنَّهُ مَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْجَنَّةَ وَمَأْوَاهُ النَّارُ} وقال هنا {وَكَذَلِكَ نَجْزِي الْمُجْرِمِينَ} أي: الذين كثر إجرامهم واشتد طغيانهم.
Cehennem ehli hakkında Allah Teâlâ'nın: {وَلا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ} -ki o bilinen devedir- {فِي سَمِّ الْخِيَاطِ} “deve iğne deliğinden geçmedikçe cennete giremezler” buyruğu; yani hayvanların cisimce en büyüklerinden olan deve, şeylerin en darı olan iğne deliğine girene kadar [giremezler] demektir. Bu, bir şeyi imkânsız bir şarta bağlama kabilindendir. Yani devenin iğne deliğine girmesi nasıl imkânsız ise Allah'ın ayetlerini yalanlayanların da cennete girmesi öylece imkânsızdır. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {إِنَّهُ مَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْجَنَّةَ وَمَأْوَاهُ النَّارُ} “Şüphesiz kim Allah'a ortak koşarsa, muhakkak Allah ona cenneti haram kılmıştır ve onun barınağı ateştir.” Burada ise şöyle buyurmuştur: {وَكَذَلِكَ نَجْزِي الْمُجْرِمِينَ} “İşte biz suçluları/günahkârları böyle cezalandırırız”; yani cürümleri çoğalan ve taşkınlıkları şiddetlenen kimseleri.
{لَهُمْ مِنْ جَهَنَّمَ مِهَادٌ} أي: فراش من تحتهم {وَمِنْ فَوْقِهِمْ غَوَاشٍ} أي: ظلل من العذاب، تغشاهم.
{لَهُمْ مِنْ جَهَنَّمَ مِهَادٌ} “Onlar için cehennemden bir döşek” yani altlarından bir yatak, {وَمِنْ فَوْقِهِمْ غَوَاشٍ} “ve üstlerinden de örtüler vardır” yani kendilerini bürüyen azap gölgelikleri vardır.
{وَكَذَلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ} لأنفسهم، جزاء وفاقا، وما ربك بظلام للعبيد.
Nefislerine {وَكَذَلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ} “işte biz zalimleri böyle cezalandırırız”; [bu] tam uygun bir karşılıktır. Senin Rabbin kullara asla zulmedici değildir.
{٤٢، ٤٣} {وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لا نُكَلِّفُ نَفْسًا إِلا وُسْعَهَا أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ * وَنَزَعْنَا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الأنْهَارُ وَقَالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي هَدَانَا لِهَذَا وَمَا كُنَّا لِنَهْتَدِيَ لَوْلا أَنْ هَدَانَا اللَّهُ لَقَدْ جَاءَتْ رُسُلُ رَبِّنَا بِالْحَقِّ وَنُودُوا أَنْ تِلْكُمُ الْجَنَّةُ أُورِثْتُمُوهَا بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} .
{42, 43} {وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لا نُكَلِّفُ نَفْسًا إِلا وُسْعَهَا أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ * وَنَزَعْنَا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الأنْهَارُ وَقَالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي هَدَانَا لِهَذَا وَمَا كُنَّا لِنَهْتَدِيَ لَوْلا أَنْ هَدَانَا اللَّهُ لَقَدْ جَاءَتْ رُسُلُ رَبِّنَا بِالْحَقِّ وَنُودُوا أَنْ تِلْكُمُ الْجَنَّةُ أُورِثْتُمُوهَا بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} “İman edip salih ameller işleyenlere gelince -ki biz hiçbir nefse gücünün yettiğinden fazlasını yüklemeyiz- işte onlar cennet ehlidirler; onlar orada ebedî kalacaklardır. Onların göğüslerinde bulunan kini söküp attık; altlarından ırmaklar akar. Ve derler ki: «Bizi buna hidayet eden Allah'a hamdolsun; eğer Allah bizi hidayete erdirmeseydi biz kendiliğimizden doğru yolu bulamazdık. Andolsun, Rabbimizin elçileri hakkı getirmişlerdir.» Onlara: «İşte yapmakta olduklarınıza karşılık mirasçı kılındığınız cennet budur!» diye seslenilir.”
لما ذكر الله تعالى عقاب العاصين الظالمين، ذكر ثواب المطيعين فقال: {وَالَّذِينَ آمَنُوا} بقلوبهم {وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ} بجوارحهم، فجمعوا بين الإيمان والعمل، بين الأعمال الظاهرة والأعمال الباطنة، بين فعل الواجبات وترك المحرمات، ولما كان قوله: {وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ} لفظا عاما يشمل جميع الصالحات الواجبة والمستحبة، وقد يكون بعضها غير مقدور للعبد، قال تعالى: {لا نُكَلِّفُ نَفْسًا إِلا وُسْعَهَا} أي: بمقدار ما تسعه طاقتها، ولا يعسر على قدرتها، فعليها في هذه الحال أن تتقي الله بحسب استطاعتها، وإذا عجزت عن بعض الواجبات التي يقدر عليها غيرها سقطت عنها كما قال تعالى: {لا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلا وُسْعَهَا} {لا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلا مَا آتَاهَا} {مَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ} {فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ} فلا واجب مع العجز، ولا محرم مع الضرورة.
Allah Teâlâ isyankâr zalimlerin cezasını zikrettikten sonra itaat edenlerin mükâfatını zikrederek şöyle buyurdu: Kalpleriyle {وَالَّذِينَ آمَنُوا} “iman edip”, azalarıyla {وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ} “salih ameller işleyenler”; böylece iman ile ameli, zahirî ameller ile batınî amelleri, vacipleri yerine getirmek ile haramları terk etmeyi bir arada topladılar. Allah Teâlâ'nın: {وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ} “Salih ameller işleyenler” buyruğu vacip ve müstehap bütün salih amelleri kapsayan genel bir lafız olduğundan ve bunların bir kısmına kulun gücü yetmeyebileceğinden dolayı Allah Teâlâ: {لا نُكَلِّفُ نَفْسًا إِلا وُسْعَهَا} “Biz hiçbir nefse gücünün yettiğinden fazlasını yüklemeyiz” buyurmuştur; yani gücünün yettiği ve kudretine zor gelmeyecek miktarda [yükleriz]. O halde bu durumda kul gücü nispetinde Allah'tan sakınmalıdır; başkasının güç yetirebildiği bazı vaciplerden aciz kaldığında ise o vacipler üzerinden düşer. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {لا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلا وُسْعَهَا} “Allah hiçbir kimseye gücünün yettiğinden fazlasını yüklemez.” {لا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلا مَا آتَاهَا} “Allah hiçbir kimseye kendisine verdiğinden fazlasını yüklemez.” {مَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ} “Dinde sizin üzerinize hiçbir zorluk kılmadı.” {فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ} “Gücünüz yettiğince Allah'tan sakının.” Dolayısıyla acziyet ile beraber vacip, zaruret ile beraber haram yoktur.
{أُولَئِكَ} أي: المتصفون بالإيمان والعمل الصالح {أَصْحَابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ} أي: لا يحولون عنها ولا يبغون بها بدلا لأنهم يرون فيها من أنواع اللذات وأصناف المشتهيات ما تقف عنده الغايات، ولا يطلب أعلى منه.
{أُولَئِكَ} “İşte onlar”; yani iman ve salih amel vasfına sahip olanlar, {أَصْحَابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ} “cennet ehlidirler; onlar orada ebedî kalacaklardır.” Yani oradan başka bir yere naklolunmazlar ve onun yerine bir başkasını istemezler; zira orada gayelerin nihayete ereceği ve ondan daha üstününün talep edilmeyeceği çeşit çeşit lezzetler ve arzulanan nimet türleri görürler.
{وَنزعْنَا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ} وهذا من كرمه وإحسانه على أهل الجنة، أن الغل الذي كان موجودا في قلوبهم، والتنافس الذي بينهم، أن الله يقلعه ويزيله حتى يكونوا إخوانا متحابين، وأخلاء متصافين.
{وَنزعْنَا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ} “Onların göğüslerinde bulunan kini söküp attık.” Bu, Allah'ın cennet ehline bir keremi ve ihsanıdır ki; kalplerinde var olan kin ve aralarındaki çekişmeyi, birbirini seven kardeşler ve samimi dostlar olsunlar diye Allah söküp atar ve giderir.
قال تعالى: {وَنزعْنَا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ إِخْوَانًا عَلَى سُرُرٍ مُتَقَابِلِينَ} ويخلق الله لهم من الكرامة ما به يحصل لكل واحد منهم الغبطة والسرور، ويرى أنه لا فوق ما هو فيه من النعيم نعيم. فبهذا يأمنون من التحاسد والتباغض، لأنه قد فقدت أسبابه.
Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَنزعْنَا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ إِخْوَانًا عَلَى سُرُرٍ مُتَقَابِلِينَ} “Göğüslerindeki kini söküp attık; kardeşler olarak tahtlar üzerinde karşılıklı otururlar.” Allah onlar için öyle bir ikram yaratır ki, onunla her birine sevinç ve neşe hasıl olur ve içinde bulunduğu nimetin üstünde başka hiçbir nimet olmadığını görür. Böylece hasetleşmekten ve buğuzlaşmaktan güvende olurlar; çünkü bunların sebepleri ortadan kalkmıştır.
وقوله: {تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الأنْهَارُ} أي: يفجرونها تفجيرا، حيث شاءوا، وأين أرادوا، إن شاءوا في خلال القصور، أو في تلك الغرف العاليات، أو في رياض الجنات، من تحت تلك الحدائق الزاهرات.
Allah Teâlâ'nın: {تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الأنْهَارُ} “Altlarından ırmaklar akar” buyruğu; yani diledikleri yerde ve istedikleri şekilde -ister köşklerin aralarında, ister o yüksek odalarda, ister cennet bahçelerinde, o göz alıcı bahçelerin altından- o ırmakları fışkırtıp akıtırlar.
أنهار تجري في غير أخدود، وخيرات ليس لها حد محدود {وَ} لهذا لما رأوا ما أنعم الله عليهم وأكرمهم به {قَالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي هَدَانَا لِهَذَا} بأن من علينا وأوحى إلى قلوبنا، فآمنت به، وانقادت للأعمال الموصلة إلى هذه الدار، وحفظ الله علينا إيماننا وأعمالنا، حتى أوصلنا بها إلى هذه الدار، فنعم الرب الكريم، الذي ابتدأنا بالنعم، وأسدى من النعم الظاهرة والباطنة ما لا يحصيه المحصون، ولا يعده العادون، {وَمَا كُنَّا لِنَهْتَدِيَ لَوْلا أَنْ هَدَانَا اللَّهُ} أي: ليس في نفوسنا قابلية للهدى، لولا أنه تعالى منَّ بهدايته واتباع رسله.
Yataklara ihtiyaç duymadan akan nehirler ve sınırı olmayan hayırlar... {وَ} İşte bu sebeple Allah'ın kendilerine bahşettiği nimetleri ve ikram ettiği şeyleri gördüklerinde: {قَالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي هَدَانَا لِهَذَا} “Bizi buna hidayet eden Allah'a hamdolsun dediler”; yani bize lütufta bulunup kalplerimize vahyetti, kalplerimiz de O'na iman etti ve bu yurda ulaştıran amellere boyun eğdi. Allah da imanımızı ve amellerimizi bizim için muhafaza etti, nihayet bunlar vesilesiyle bizi bu yurda ulaştırdı. Bize ilk olarak nimetleri bahşeden, sayanların sayamayacağı ve hesap edenlerin bitiremeyeceği zahirî ve batınî nimetleri lütfeden o Kerîm Rab ne güzeldir! {وَمَا كُنَّا لِنَهْتَدِيَ لَوْلا أَنْ هَدَانَا اللَّهُ} “Eğer Allah bizi hidayete erdirmeseydi biz kendiliğimizden doğru yolu bulamazdık”; yani eğer Allah Teâlâ hidayetini ve peygamberlerine tabi olmayı lütfetmeseydi kendi nefislerimizde hidayeti bulma kabiliyeti yoktu.
{لَقَدْ جَاءَتْ رُسُلُ رَبِّنَا بِالْحَقِّ} أي: حين كانوا يتمتعون بالنعيم الذي أخبرت به الرسل، وصار حق يقين لهم بعد أن كان علم يقين [لهم] ، قالوا لقد تحققنا، ورأينا ما وعدتنا به الرسل، وأن جميع ما جاءوا به حق اليقين، لا مرية فيه ولا إشكال، {وَنُودُوا} تهنئة لهم، وإكراما، وتحية واحتراما، {أَنْ تِلْكُمُ الْجَنَّةُ أُورِثْتُمُوهَا} أي: كنتم الوارثين لها، وصارت إقطاعا لكم، إذ كان إقطاع الكفار النار، أورثتموها {بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} .
{لَقَدْ جَاءَتْ رُسُلُ رَبِّنَا بِالْحَقِّ} “Andolsun, Rabbimizin elçileri hakkı getirmişlerdir.” Yani peygamberlerin haber verdiği nimetten faydalandıkları ve bu durum [onlar için] ilme'l-yakîn iken hakka'l-yakîn haline geldiğinde şöyle dediler: Peygamberlerin bize vadettiği şeyi bizzat müşahede edip gördük; getirdikleri her şey şüphe ve tereddüt barındırmayan hakka'l-yakînin ta kendisidir. Kendilerini tebrik, ikram, selam ve hürmet makamında {وَنُودُوا} “onlara şöyle seslenildi”: {أَنْ تِلْكُمُ الْجَنَّةُ أُورِثْتُمُوهَا} “İşte mirasçı kılındığınız cennet budur!” Yani onun mirasçıları siz oldunuz ve kâfirlerin hissesi ateş iken cennet sizin mülkünüz oldu; ona {بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} “yapmakta olduklarınıza karşılık” mirasçı kılındınız.
قال بعض السلف: أهل الجنة نجوا من النار بعفو الله، وأدخلوا الجنة برحمة الله، واقتسموا المنازل وورثوها بالأعمال الصالحة وهي من رحمته، بل من أعلى أنواع رحمته.
Selef âlimlerinden biri şöyle demiştir: Cennet ehli Allah'ın affıyla ateşten kurtuldu, Allah'ın rahmetiyle cennete girdi; dereceleri ise salih amellerle paylaşıp miras aldılar ki bu da O'nun rahmetindendir, hatta rahmetinin en yüce türlerindendir.
{٤٤، ٤٥} {وَنَادَى أَصْحَابُ الْجَنَّةِ أَصْحَابَ النَّارِ أَنْ قَدْ وَجَدْنَا مَا وَعَدَنَا رَبُّنَا حَقًّا فَهَلْ وَجَدْتُمْ مَا وَعَدَ رَبُّكُمْ حَقًّا قَالُوا نَعَمْ فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَيْنَهُمْ أَنْ لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ * الَّذِينَ يَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَيَبْغُونَهَا عِوَجًا وَهُمْ بِالآخِرَةِ كَافِرُونَ} .
{44, 45} {وَنَادَى أَصْحَابُ الْجَنَّةِ أَصْحَابَ النَّارِ أَنْ قَدْ وَجَدْنَا مَا وَعَدَنَا رَبُّنَا حَقًّا فَهَلْ وَجَدْتُمْ مَا وَعَدَ رَبُّكُمْ حَقًّا قَالُوا نَعَمْ فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَيْنَهُمْ أَنْ لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ * الَّذِينَ يَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَيَبْغُونَهَا عِوَجًا وَهُمْ بِالآخِرَةِ كَافِرُونَ} “Cennet ehli cehennem ehline: «Rabbimizin bize vadettiğini hak olarak bulduk; siz de Rabbinizin size vadettiğini hak olarak buldunuz mu?» diye seslenir. Onlar da: «Evet» derler. Bunun üzerine aralarında bir çağırıcı: «Allah'ın laneti, Allah'ın yolundan alıkoyan, onu eğri göstermek isteyen ve ahireti inkâr eden zalimlerin üzerine olsun!» diye seslenir.”
يقول تعالى لما ذكر استقرار كل من الفريقين في الدارين، ووجدوا ما أخبرت به الرسل ونطقت به الكتب من الثواب والعقاب: أن أهل الجنة نادوا أصحاب النار بأن قالوا: {أَنْ قَدْ وَجَدْنَا مَا وَعَدَنَا رَبُّنَا حَقًّا} حين وعدنا على الإيمان والعمل الصالح الجنة فأدخلناها وأرانا ما وصفه لنا {فَهَلْ وَجَدْتُمْ مَا وَعَدَ رَبُّكُمْ} على الكفر والمعاصي {حَقًّا قالوا نعم} قد وجدناه حقا، فبين للخلق كلهم، بيانا لا شك فيه، صدق وعد الله، ومن أصدق من الله قيلا وذهبت عنهم الشكوك والشبه، وصار الأمر حق اليقين، وفرح المؤمنون بوعد الله واغتبطوا، وأيس الكفار من الخير، وأقروا على أنفسهم بأنهم مستحقون للعذاب.
Allah Teâlâ her iki fırkanın da iki yurda yerleştiğini ve peygamberlerin haber verdiği, kitapların bildirdiği sevap ve azabı bulduklarını zikredince şöyle buyurur: Cennet ehli cehennem ehline seslenerek şöyle dediler: İman ve salih amele karşılık cenneti bize vadettiğinde {أَنْ قَدْ وَجَدْنَا مَا وَعَدَنَا رَبُّنَا حَقًّا} “Rabbimizin bize vadettiğini hak olarak bulduk”; nitekim bizi oraya girdirdi ve bize vasfettiği şeyleri gösterdi. {فَهَلْ وَجَدْتُمْ مَا وَعَدَ رَبُّكُمْ} Küfür ve günahlara karşılık “Rabbinizin size vadettiğini” {حَقًّا قالوا نعم} “hak olarak buldunuz mu? Onlar da: «Evet» dediler”; onu hak olarak bulduk [dediler]. Böylece bütün mahlukata Allah'ın vaadinin doğruluğu hiçbir şüpheye yer bırakmayacak şekilde apaçık beyan oldu; söz bakımından Allah'tan daha doğru kim olabilir? Şüpheler ve tereddütler onlardan gitti ve durum hakka'l-yakîn oldu. Müminler Allah'ın vaadiyle sevinip ferahladılar; kâfirler ise her türlü hayırdan ümitlerini kestiler ve azabı hak ettiklerini kendi aleyhlerine itiraf ettiler.
{فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَيْنَهُمْ} أي: بين أهل النار وأهل الجنة، بأن قال: {أَنْ لَعْنَةُ اللَّهِ} أي: بُعْدُه وإقصاؤه عن كل خير {عَلَى الظَّالِمِينَ} إذ فتح الله لهم أبواب رحمته، فصدفوا أنفسهم عنها ظلما، وصدوا عن سبيل الله بأنفسهم، وصدوا غيرهم، فضلوا وأضلوا.
{فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَيْنَهُمْ} “Bunun üzerine aralarında bir çağırıcı seslenir”; yani ateş ehli ile cennet ehli arasında şöyle diyerek: {أَنْ لَعْنَةُ اللَّهِ} “Allah'ın laneti” yani O'nun her türlü hayırdan uzaklaştırması ve kovması {عَلَى الظَّالِمِينَ} “zalimlerin üzerine olsun!” Zira Allah onlara rahmet kapılarını açmışken onlar zulmederek kendilerini ondan uzaklaştırdılar; bizzat kendileri Allah'ın yolundan yüz çevirdikleri gibi başkalarını da alıkoydular; böylece hem saptılar hem saptırdılar.
والله تعالى يريد أن تكون مستقيمة، ويعتدل سير السالكين إليه، {و} هؤلاء يريدونها {عِوَجًا} منحرفة صادة عن سواء السبيل، {وَهُمْ بِالآخِرَةِ كَافِرُونَ} وهذا الذي أوجب لهم الانحراف عن الصراط، والإقبال على شهوات النفوس المحرمة، عدم إيمانهم بالبعث، وعدم خوفهم من العقاب ورجائهم للثواب، ومفهوم هذا النداء أن رحمة الله على المؤمنين، وبرَّه شامل لهم، وإحسانَه متواتر عليهم.
Allah Teâlâ onun dosdoğru olmasını ve O'na yönelenlerin yürüyüşünün istikamet bulmasını murad eder; {و} [oysa] bunlar onu {عِوَجًا} “eğri”, haktan sapmış ve dosdoğru yoldan alıkoyucu kılmak isterler. {وَهُمْ بِالآخِرَةِ كَافِرُونَ} “Ve onlar ahireti inkâr edenlerdir.” Onların sırattan sapmalarını ve nefislerin haram arzularına yönelmelerini gerektiren sebep işte budur: Dirilişe iman etmemeleri, cezadan korkmamaları ve mükâfata ümit bağlamamalarıdır. Bu seslenişin mefhumu ise Allah'ın rahmetinin müminlerin üzerine olduğu, iyiliğinin onları kuşattığı ve ihsanının ardı ardına kendilerine ulaştığıdır.
{٤٦ - ٤٩} {وَبَيْنَهُمَا حِجَابٌ وَعَلَى الأعْرَافِ رِجَالٌ يَعْرِفُونَ كُلا بِسِيمَاهُمْ وَنَادَوْا أَصْحَابَ الْجَنَّةِ أَنْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ لَمْ يَدْخُلُوهَا وَهُمْ يَطْمَعُونَ * وَإِذَا صُرِفَتْ أَبْصَارُهُمْ تِلْقَاءَ أَصْحَابِ النَّارِ قَالُوا رَبَّنَا لا تَجْعَلْنَا مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ * وَنَادَى أَصْحَابُ الأعْرَافِ رِجَالا يَعْرِفُونَهُمْ بِسِيمَاهُمْ قَالُوا مَا أَغْنَى عَنْكُمْ جَمْعُكُمْ وَمَا كُنْتُمْ تَسْتَكْبِرُونَ * أَهَؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ لا يَنَالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لا خَوْفٌ عَلَيْكُمْ وَلا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ} .
{46 - 49} {وَبَيْنَهُمَا حِجَابٌ وَعَلَى الأعْرَافِ رِجَالٌ يَعْرِفُونَ كُلا بِسِيمَاهُمْ وَنَادَوْا أَصْحَابَ الْجَنَّةِ أَنْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ لَمْ يَدْخُلُوهَا وَهُمْ يَطْمَعُونَ * وَإِذَا صُرِفَتْ أَبْصَارُهُمْ تِلْقَاءَ أَصْحَابِ النَّارِ قَالُوا رَبَّنَا لا تَجْعَلْنَا مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ * وَنَادَى أَصْحَابُ الأعْرَافِ رِجَالا يَعْرِفُونَهُمْ بِسِيمَاهُمْ قَالُوا مَا أَغْنَى عَنْكُمْ جَمْعُكُمْ وَمَا كُنْتُمْ تَسْتَكْبِرُونَ * أَهَؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ لا يَنَالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لا خَوْفٌ عَلَيْكُمْ وَلا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ} “İkisi arasında bir perde vardır ve A'râf üzerinde herkesi simalarından tanıyan adamlar vardır. Cennet ehline: «Selâmün aleyküm (size selâm olsun)!» diye seslenirler. Henüz oraya girmemişlerdir fakat girmeyi ummaktadırlar. Gözleri cehennem ehli tarafına çevrildiği zaman: «Rabbimiz! Bizi zalimler topluluğu ile beraber kılma!» derler. A'râf ehli, simalarından tanıdıkları adamlara seslenerek derler ki: «Ne topladığınız [mallar ve adamlar] ne de büyüklük taslamanız size bir fayda sağladı! Allah'ın kendilerine hiçbir rahmet eriştirmeyeceğine dair yemin ettiğiniz kimseler bunlar mıydı?» [Onlara]: «Girin cennete; artık size hiçbir korku yoktur ve siz üzülmeyeceksiniz de» [denilir].”
أي: وبين أصحاب الجنة وأصحاب النار حجاب يقال له: {الأعْرَاف} لا من الجنة ولا من النار، يشرف على الدارين، وينظر مِنْ عليه حالُ الفريقين، وعلى هذا الحجاب رجال يعرفون كلا من أهل الجنة والنار بسيماهم، أي: علاماتهم، التي بها يعرفون ويميزون، فإذا نظروا إلى أهل الجنة نَادَوْهم {أَنْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ} أي: يحيونهم ويسلمون عليهم، وهم - إلى الآن - لم يدخلوا الجنة، ولكنهم يطمعون في دخولها، ولم يجعل الله الطمع في قلوبهم إلا لما يريد بهم من كرامته.
Yani cennet ehli ile cehennem ehli arasında {الأعْرَاف} “A'râf” denilen bir perde/engel vardır. Ne cennettendir ne de cehennemden; iki yurda da tepeden bakar ve üzerindeki kimse her iki grubun halini görür. Bu perdenin üzerinde cennet ve cehennem ehlinden her birini simalarıyla, yani tanınıp ayırt edildikleri alametleriyle tanıyan adamlar vardır. Cennet ehline baktıklarında {أَنْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ} “«Selâmün aleyküm (size selâm olsun)!»” diye onlara seslenirler; yani onları selamlayıp esenlik dilerler. Onlar -şu ana kadar- henüz cennete girmemişlerdir, fakat oraya girmeyi ummaktadırlar. Allah bu umudu onların kalbine ancak onlara ikramda bulunmayı murad ettiği için koymuştur.
{وَإِذَا صُرِفَتْ أَبْصَارُهُمْ تِلْقَاءَ أَصْحَابِ النَّارِ} ورأوا منظرا شنيعا، وهَوْلا فظيعا {قَالُوا رَبَّنَا لا تَجْعَلْنَا مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ} فأهل الجنة [إذا رآهم أهل الأعراف] (١) يطمعون أن يكونوا معهم في الجنة، ويحيونهم ويسلمون عليهم، وعند انصراف أبصارهم بغير اختيارهم لأهل النار، يستجيرون بالله من حالهم هذا على وجه العموم.
{وَإِذَا صُرِفَتْ أَبْصَارُهُمْ تِلْقَاءَ أَصْحَابِ النَّارِ} “Gözleri cehennem ehli tarafına çevrildiği zaman” ve korkunç bir manzara ile dehşet verici bir dehşet gördüklerinde: {قَالُوا رَبَّنَا لا تَجْعَلْنَا مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ} “«Rabbimiz! Bizi zalimler topluluğu ile beraber kılma!» derler.” Cennet ehline gelince [A'râf ehli onları gördüğünde] (1) onlarla beraber cennette olmayı umar, onları selamlayıp esenlik dilerler. Gözleri kendi istekleri dışında cehennem ehline çevrildiğinde ise onların bu halinden genel olarak Allah'a sığınırlar.
ثم ذكر الخصوص بعد العموم فقال: {وَنَادَى أَصْحَابُ الأعْرَافِ رِجَالا يَعْرِفُونَهُمْ بِسِيمَاهُمْ} وهم من أهل النار، وقد كانوا في الدنيا لهم أبهة وشرف، وأموال وأولاد، فقال لهم أصحاب الأعراف، حين رأوهم منفردين في العذاب، بلا ناصر ولا مغيث: {مَا أَغْنَى عَنْكُمْ جَمْعُكُمْ} في الدنيا، الذي تستدفعون به المكاره، وتتوسلون به إلى مطالبكم في الدنيا، فاليوم اضمحل، ولا أغني عنكم شيئا، وكذلك، أي شيء نفعكم استكباركم على الحق وعلى من جاء به وعلى من اتبعه.
Sonra genel ifadeden sonra özeli zikrederek şöyle buyurdu: {وَنَادَى أَصْحَابُ الأعْرَافِ رِجَالا يَعْرِفُونَهُمْ بِسِيمَاهُمْ} “A'râf ehli, simalarından tanıdıkları adamlara seslenirler.” Onlar ateş ehlindendir; dünyada iken debdebeleri, şerefleri, malları ve çocukları vardı. A'râf ehli onları azap içinde tek başlarına, hiçbir yardımcı ve kurtarıcıları olmaksızın gördüklerinde kendilerine şöyle derler: Dünyada hoşlanılmayan şeyleri savuşturduğunuz ve dünyadaki arzularınıza ulaşmak için vesile kıldığınız {مَا أَغْنَى عَنْكُمْ جَمْعُكُمْ} “topladığınız [mallar ve adamlar] size hiçbir fayda sağlamadı”; bugün hepsi yok olup gitti ve size hiçbir yarar sağlamadı. Aynı şekilde hakka, hakkı getirene ve ona uyanlara karşı büyüklük taslamanız size ne fayda sağladı?
ثم أشاروا لهم إلى أناس من أهل الجنة كانوا في الدنيا فقراء ضعفاء يستهزئ بهم أهل النار، فقالوا لأهل النار: {أَهَؤُلاءِ} الذين أدخلهم الله الجنة {الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ لا يَنَالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ} احتقارا لهم وازدراء وإعجابا بأنفسكم، قد حنثتم في أيمانكم، وبدا لكم من الله ما لم يكن لكم في حساب، {ادْخُلُوا الْجَنَّةَ} بما كنتم تعملون، أي: قيل لهؤلاء الضعفاء إكراما واحتراما: ادخلوا الجنة بأعمالكم الصالحة {لا خَوْفٌ عَلَيْكُمْ} فيما يستقبل من المكاره {وَلا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ} على ما مضى، بل آمنون مطمئنون فرحون بكل خير.
Sonra onlara dünyada fakir ve zayıf olan, cehennem ehlinin kendileriyle alay ettiği cennet ehlinden bazı insanları işaret ederek cehennem ehline şöyle dediler: Allah'ın cennete girdirdiği {أَهَؤُلاءِ} “bunlar mıydı”; {الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ لا يَنَالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ} “Allah'ın kendilerine hiçbir rahmet eriştirmeyeceğine dair yemin ettiğiniz kimseler?” Onları küçümseyip hor görerek ve kendinizi beğenerek [yemin etmiştiniz]; yeminlerinizde yalancı çıktınız ve hiç hesaba katmadığınız şeyler Allah tarafından karşınıza çıktı. Yapmakta olduklarınıza karşılık {ادْخُلُوا الْجَنَّةَ} “girin cennete!” Yani bu zayıf kimselere ikram ve hürmet olarak: Salih amelleriniz sebebiyle cennete girin; gelecekteki sıkıntılardan yana {لا خَوْفٌ عَلَيْكُمْ} “artık size hiçbir korku yoktur” ve geçmişe {وَلا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ} “siz üzülmeyeceksiniz de”; bilakis güvende, huzurlu ve her türlü hayırla sevinçli olacaksınız denilmiştir.
وهذا كقوله تعالى: {إِنَّ الَّذِينَ أَجْرَمُوا كَانُوا مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا يَضْحَكُونَ * وَإِذَا مَرُّوا بِهِمْ يَتَغَامَزُونَ} إلى أن قال {فَالْيَوْمَ الَّذِينَ آمَنُوا مِنَ الْكُفَّارِ يَضْحَكُونَ * عَلَى الأرَائِكِ يَنْظُرُونَ} واختلف أهل العلم والمفسرون من هم أصحاب الأعراف وما أعمالهم؟
Bu durum Allah Teâlâ'nın şu buyruğu gibidir: {إِنَّ الَّذِينَ أَجْرَمُوا كَانُوا مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا يَضْحَكُونَ * وَإِذَا مَرُّوا بِهِمْ يَتَغَامَزُونَ} “Şüphesiz günahkârlar, iman edenlere gülerlerdi. Yanlarından geçtiklerinde birbirlerine kaş göz ederlerdi...” {فَالْيَوْمَ الَّذِينَ آمَنُوا مِنَ الْكُفَّارِ يَضْحَكُونَ * عَلَى الأرَائِكِ يَنْظُرُونَ} “İşte bugün de iman edenler kâfirlere gülerler; tahtlar üzerinde [onlara] bakarlar.” İlim ehli ve müfessirler A'râf ehlinin kimler olduğu ve amellerinin ne olduğu konusunda ihtilaf etmişlerdir.
والصحيح من ذلك أنهم قوم تساوت حسناتهم وسيئاتهم فلا رجحت سيئاتهم فدخلوا النار ولا رجحت حسناتهم فدخلوا الجنة فصاروا في الأعراف ما شاء الله ثم إن الله تعالى يدخلهم برحمته الجنة فإن رحمته تسبق وتغلب غضبه ورحمته وسعت كل شيء
Bu konudaki doğru [görüş]; onların, iyilikleri ile kötülükleri eşit gelen bir topluluk olduğudur. Ne kötülükleri ağır basmıştır ki cehenneme girsinler, ne de iyilikleri ağır basmıştır ki cennete girsinler. Bu sebeple Allah'ın dilediği bir süre boyunca A'râf'ta kalırlar. Sonra Allah Teâlâ onları rahmetiyle cennete koyar; zira O'nun rahmeti gazabının önüne geçer ve ona üstün gelir; hem O'nun rahmeti her şeyi kuşatmıştır.
{٥٠ - ٥٣} {وَنَادَى أَصْحَابُ النَّارِ أَصْحَابَ الْجَنَّةِ أَنْ أَفِيضُوا عَلَيْنَا مِنَ الْمَاءِ أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَهُمَا عَلَى الْكَافِرِينَ * الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَهْوًا وَلَعِبًا وَغَرَّتْهُمُ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا فَالْيَوْمَ نَنْسَاهُمْ كَمَا نَسُوا لِقَاءَ يَوْمِهِمْ هَذَا وَمَا كَانُوا بِآيَاتِنَا يَجْحَدُونَ} .
{50 - 53} {وَنَادَى أَصْحَابُ النَّارِ أَصْحَابَ الْجَنَّةِ أَنْ أَفِيضُوا عَلَيْنَا مِنَ الْمَاءِ أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَهُمَا عَلَى الْكَافِرِينَ * الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَهْوًا وَلَعِبًا وَغَرَّتْهُمُ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا فَالْيَوْمَ نَنْسَاهُمْ كَمَا نَسُوا لِقَاءَ يَوْمِهِمْ هَذَا وَمَا كَانُوا بِآيَاتِنَا يَجْحَدُونَ} “Ateş ehli cennet ehline: «Bize biraz sudan veya Allah'ın sizi rızıklandırdığı şeylerden akıtın!» diye seslenirler. Onlar da: «Şüphesiz Allah o ikisini kâfirlere haram kılmıştır» derler. Onlar ki dinlerini eğlence ve oyun edindiler ve dünya hayatı onları aldattı. İşte onlar bu günlerine kavuşmayı unuttukları ve ayetlerimizi inkâr ettikleri gibi, biz de bugün onları unuturuz.”
أي: ينادي أصحاب النار أصحاب الجنة، حين يبلغ منهم العذاب كل مبلغ، وحين يمسهم الجوع المفرط والظمأ الموجع، يستغيثون بهم، فيقولون: {أَفِيضُوا عَلَيْنَا مِنَ الْمَاءِ أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ} من الطعام، فأجابهم أهل الجنة بقولهم: {إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَهُمَا} أي: ماء الجنة وطعامها {عَلَى الْكَافِرِينَ} وذلك جزاء لهم على كفرهم بآيات الله، واتخاذهم دينهم الذي أمروا أن يستقيموا عليه، ووعدوا بالجزاء الجزيل عليه.
Yani azap onlarda son haddine vardığında, aşırı açlık ve can yakıcı susuzluk kendilerine dokunduğunda cehennem ehli cennet ehline seslenip onlardan yardım isteyerek şöyle derler: {أَفِيضُوا عَلَيْنَا مِنَ الْمَاءِ أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ} “Bize biraz sudan veya Allah'ın sizi rızıklandırdığı [yiyeceklerden] akıtın!” Cennet ehli de onlara şöyle cevap verir: {إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَهُمَا} “Şüphesiz Allah o ikisini” yani cennetin suyunu ve yiyeceğini {عَلَى الْكَافِرِينَ} “kâfirlere haram kılmıştır.” Bu da Allah'ın ayetlerini inkâr etmelerine ve dosdoğru tutmaları emrolunan ve karşılığında bol mükâfat vadedilen dinlerini [hafife almalarına] bir cezadır.
{لَهْوًا وَلَعِبًا} أي: لهت قلوبهم وأعرضت عنه، ولعبوا واتخذوه سخريا، أو أنهم جعلوا بدل دينهم اللهو واللعب، واستعاضوا بذلك عن الدين القيم.
{لَهْوًا وَلَعِبًا} “Eğlence ve oyun [edindiler]”; yani kalpleri ondan gafil olup yüz çevirdi, onunla oynayıp alay konusu yaptılar yahut dinlerinin yerine eğlence ve oyunu koyup dosdoğru dinin yerine bunları tercih ettiler.
{وَغَرَّتْهُمُ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا} بزينتها وزخرفها وكثرة دعاتها، فاطمأنوا إليها ورضوا بها وفرحوا، وأعرضوا عن الآخرة ونسوها.
{وَغَرَّتْهُمُ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا} “Ve dünya hayatı onları aldattı”; süsü, debdebesi ve çağrıcılarının çokluğuyla [aldattı], böylece ona bel bağladılar, ondan razı oldular ve sevindiler; ahiretten ise yüz çevirip onu unuttular.
{فَالْيَوْمَ نَنْسَاهُمْ} أي: نتركهم في العذاب {كَمَا نَسُوا لِقَاءَ يَوْمِهِمْ هَذَا} فكأنهم لم يخلقوا إلا للدنيا، وليس أمامهم عرض ولا جزاء.
{فَالْيَوْمَ نَنْسَاهُمْ} “İşte biz de bugün onları unuturuz”; yani onları azap içinde bırakırız, {كَمَا نَسُوا لِقَاءَ يَوْمِهِمْ هَذَا} “onlar bu günlerine kavuşmayı unuttukları gibi.” Sanki onlar sadece dünya için yaratılmışlar, önlerinde ne bir hesap ne de bir ceza/mükâfat varmış gibi [hareket ettiler].
{وَمَا كَانُوا بِآيَاتِنَا يَجْحَدُونَ} والحال أن جحودهم هذا، لا عن قصور في آيات الله وبيناته.
{وَمَا كَانُوا بِآيَاتِنَا يَجْحَدُونَ} “Ve ayetlerimizi inkâr ettikleri gibi.” Halbuki onların bu inkârı, Allah'ın ayet ve beyyinelerinde bir kusur/eksiklik olmasından ötürü değildir.
{وَلَقَدْ جِئْنَاهُمْ بِكِتَابٍ فَصَّلْنَاهُ عَلَى عِلْمٍ هُدًى وَرَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ * هَلْ يَنْظُرُونَ إِلا تَأْوِيلَهُ يَوْمَ يَأْتِي تَأْوِيلُهُ يَقُولُ الَّذِينَ نَسُوهُ مِنْ قَبْلُ قَدْ جَاءَتْ رُسُلُ رَبِّنَا بِالْحَقِّ فَهَلْ لَنَا مِنْ شُفَعَاءَ فَيَشْفَعُوا لَنَا أَوْ نُرَدُّ فَنَعْمَلَ غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ قَدْ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ} .
{وَلَقَدْ جِئْنَاهُمْ بِكِتَابٍ فَصَّلْنَاهُ عَلَى عِلْمٍ هُدًى وَرَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ * هَلْ يَنْظُرُونَ إِلا تَأْوِيلَهُ يَوْمَ يَأْتِي تَأْوِيلُهُ يَقُولُ الَّذِينَ نَسُوهُ مِنْ قَبْلُ قَدْ جَاءَتْ رُسُلُ رَبِّنَا بِالْحَقِّ فَهَلْ لَنَا مِنْ شُفَعَاءَ فَيَشْفَعُوا لَنَا أَوْ نُرَدُّ فَنَعْمَلَ غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ قَدْ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ} “Andolsun, onlara iman edecek bir kavim için bir hidayet ve bir rahmet olmak üzere, tam bir bilgiyle ayrıntılı açıkladığımız bir kitap getirdik. Onlar sadece onun tevilini/bildirdiği akıbeti mi bekliyorlar? Onun tevilinin geleceği gün, daha önce onu unutmuş olanlar derler ki: «Andolsun, Rabbimizin elçileri hakkı getirmişlerdi. Acaba bizim için şefaat edecek şefaatçiler var mı yahut [dünyaya] geri döndürülür müyüz ki yapmış olduklarımızdan başkasını yapalım?» Gerçekten onlar kendilerini ziyana uğrattılar ve uydurdukları şeyler onlardan uzaklaşıp kayboldu.”
بل قد {جِئْنَاهُمْ بِكِتَابٍ فَصَّلْنَاهُ} أي: بينا فيه جميع المطالب التي يحتاج إليها الخلق {عَلَى عِلْمٍ} من الله بأحوال العباد في كل زمان ومكان، وما يصلح لهم وما لا يصلح، ليس تفصيله تفصيل غير عالم بالأمور، فتجهله بعض الأحوال، فيحكم حكما غير مناسب، بل تفصيل من أحاط علمه بكل شيء، ووسعت رحمته كل شيء.
Bilakis {جِئْنَاهُمْ بِكِتَابٍ فَصَّلْنَاهُ} “onlara... ayrıntılı açıkladığımız bir kitap getirdik”; yani mahlukatın ihtiyaç duyduğu bütün talepleri içinde açıkladığımız [bir kitap getirdik]. Her zaman ve mekânda kulların hallerini, onlara neyin uygun düşüp neyin düşmeyeceğini Allah'ın bilmesi neticesinde {عَلَى عِلْمٍ} “tam bir bilgiyle” [açıkladık]. O'nun bu ayrıntılı açıklaması, meseleleri bilmeyen, bazı hallerden gafil olduğu için uygunsuz hüküm veren kimsenin açıklaması gibi değildir; bilakis ilmi her şeyi kuşatan ve rahmeti her şeyi kaplayan Zât'ın açıklamasıdır.
{هُدًى وَرَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ} أي: تحصل للمؤمنين بهذا الكتاب الهداية من الضلال، وبيان الحق والباطل، والغيّ والرشد، ويحصل أيضا لهم به الرحمة، وهي: الخير والسعادة في الدنيا والآخرة، فينتفى عنهم بذلك الضلال والشقاء.
{هُدًى وَرَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ} “İman edecek bir kavim için bir hidayet ve bir rahmet olmak üzere.” Yani bu Kitap ile müminler için sapıklıktan hidayete erme, hak ile batılın, azgınlık ile doğruluğun açıklanması hâsıl olur; ayrıca onunla kendilerine dünyada ve ahirette hayır ve saadet olan rahmet hâsıl olur, böylece sapıklık ve bedbahtlık onlardan uzaklaşır.
وهؤلاء الذين حق عليهم العذاب، لم يؤمنوا بهذا الكتاب العظيم، ولا انقادوا لأوامره ونواهيه، فلم يبق فيهم حيلة إلا استحقاقهم أن يحل بهم ما أخبر به القرآن.
Azap kendilerine hak olan bu kimseler ise bu yüce Kitab'a inanmadılar, onun emirlerine ve yasaklarına boyun eğmediler; böylece onlar hakkında Kur'an'ın haber verdiği azabın başlarına inmesini hak etmelerinden başka bir çare kalmadı.
ولهذا قال: {هَلْ يَنْظُرُونَ إِلا تَأْوِيلَهُ} أي: وقوع ما أخبر به كما قال يوسف ﵇ حين وقعت رؤياه: {هَذَا تَأْوِيلُ رُؤْيَايَ مِنْ قَبْلُ} .
Bu sebeple şöyle buyurmuştur: {هَلْ يَنْظُرُونَ إِلا تَأْوِيلَهُ} “Onlar sadece onun tevilini mi bekliyorlar?” Yani haber verdiği şeyin gerçekleşmesini [mi bekliyorlar?] Nitekim Yûsuf aleyhisselâm rüyası gerçekleştiğinde: {هَذَا تَأْوِيلُ رُؤْيَايَ مِنْ قَبْلُ} “İşte bu, daha önceki rüyamın tevilidir (gerçekleşmesidir)” demişti.
{يَوْمَ يَأْتِي تَأْوِيلُهُ يَقُولُ الَّذِينَ نَسُوهُ مِنْ قَبْلُ} متندمين متأسفين على ما مضى منهم، متشفعين في مغفرة ذنوبهم. مقرين بما أخبرت به الرسل: {قَدْ جَاءَتْ رُسُلُ رَبِّنَا بِالْحَقِّ فَهَلْ لَنَا مِنْ شُفَعَاءَ فَيَشْفَعُوا لَنَا أَوْ نُرَدُّ} إلى الدنيا {فَنَعْمَلَ غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ} وقد فات الوقت عن الرجوع إلى الدنيا. {فَمَا تَنْفَعُهُمْ شَفَاعَةُ الشَّافِعِينَ} .
{يَوْمَ يَأْتِي تَأْوِيلُهُ يَقُولُ الَّذِينَ نَسُوهُ مِنْ قَبْلُ} “Onun tevilinin geleceği gün, daha önce onu unutmuş olanlar derler ki:” Geçmişte yaptıklarına pişmanlık ve esef duyarak, günahlarının bağışlanması için şefaat arayarak ve peygamberlerin haber verdiği şeyleri ikrar ederek: {قَدْ جَاءَتْ رُسُلُ رَبِّنَا بِالْحَقِّ فَهَلْ لَنَا مِنْ شُفَعَاءَ فَيَشْفَعُوا لَنَا أَوْ نُرَدُّ} “«Andolsun, Rabbimizin elçileri hakkı getirmişlerdi. Acaba bizim için şefaat edecek şefaatçiler var mı yahut [dünyaya] geri döndürülür müyüz ki” {فَنَعْمَلَ غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ} “yapmış olduklarımızdan başkasını yapalım?»” derler. Halbuki dünyaya dönme vakti artık geçmiştir: {فَمَا تَنْفَعُهُمْ شَفَاعَةُ الشَّافِعِينَ} “Artık şefaatçilerin şefaati onlara fayda vermez.”
وسؤالهم الرجوع إلى الدنيا، ليعملوا غير عملهم كذب منهم، مقصودهم به، دفع ما حل بهم، قال تعالى: {وَلَوْ رُدُّوا لَعَادُوا لِمَا نُهُوا عَنْهُ وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ} .
Eski amellerinden başkasını yapmak üzere dünyaya geri dönmeyi istemeleri onların bir yalanıdır; bununla maksatları başlarına gelen azabı savmaktır. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَلَوْ رُدُّوا لَعَادُوا لِمَا نُهُوا عَنْهُ وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ} “Eğer geri döndürülselerdi, muhakkak yine kendilerine yasaklanan şeylere dönerlerdi; şüphesiz onlar yalancıdırlar.”
{قَدْ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ} حين فوتوها الأرباح، وسلكوا بها سبيل الهلاك، وليس ذلك كخسران الأموال والأثاث أو الأولاد، إنما هذا خسران لا جبران لمصابه، {وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ} في الدنيا مما تمنيهم أنفسهم به، ويعدهم به الشيطان، قدموا على ما لم يكن لهم في حساب، وتبين لهم باطلهم وضلالهم، وصدق ما جاءتهم به الرسل.
Nefislerini kazançlardan mahrum bırakıp helak yoluna sevk ettiklerinde {قَدْ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ} “gerçekten onlar kendilerini ziyana uğrattılar.” Bu, malları, eşyaları yahut çocukları kaybetmek gibi bir hüsran değildir; bu, musibetinin telafisi olmayan bir hüsrandır. Nefislerinin kendilerine temenni ettirdiği ve şeytanın onlara vadettiği şeylerden dünyada {وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ} “uydurdukları şeyler onlardan uzaklaşıp kayboldu.” Hiç hesaba katmadıkları şeylerle karşılaştılar; batılları ve sapıklıkları ile peygamberlerin kendilerine getirdiklerinin doğruluğu onlara apaçık oldu.
{٥٤} {إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهَارَ يَطْلُبُهُ حَثِيثًا وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّرَاتٍ بِأَمْرِهِ أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالأمْرُ تَبَارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ} .
{54} {إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهَارَ يَطْلُبُهُ حَثِيثًا وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّرَاتٍ بِأَمْرِهِ أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالأمْرُ تَبَارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ} “Şüphesiz Rabbiniz; gökleri ve yeri altı günde yaratan, sonra Arş'a istiva eden, gündüzü peşinden hızla kovalayan gece ile örten, güneşi, ayı ve yıldızları emrine boyun eğmiş kılan Allah'tır. İyi bilin ki yaratma da emir de yalnız O'nundur. Âlemlerin Rabbi olan Allah pek yücedir/mübarektir.”
يقول تعالى مبينا أنه الرب المعبود وحده لا شريك له: {إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضَ} وما فيهما على عظمهما وسعتهما، وإحكامهما، وإتقانهما، وبديع خلقهما.
Allah Teâlâ O'nun ortağı bulunmayan yegâne mabud ve Rab olduğunu beyan ederek şöyle buyurur: {إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضَ} “Şüphesiz Rabbiniz; gökleri ve yeri... yaratan Allah'tır”; büyüklüklerine, genişliklerine, sağlamlıklarına, kusursuzluklarına ve yaratılışlarının eşsizliğine rağmen ikisini ve içindekileri yaratan [Allah'tır].
{فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ} أولها يوم الأحد، وآخرها يوم الجمعة، فلما قضاهما وأودع فيهما من أمره ما أودع {اسْتَوَى} ﵎ {عَلَى الْعَرْشِ} العظيم الذي يسع السماوات والأرض وما فيهما وما بينهما، استوى استواء يليق بجلاله وعظمته وسلطانه، فاستوى على العرش، واحتوى على الملك، ودبر الممالك، وأجرى عليهم أحكامه الكونية، وأحكامه الدينية، ولهذا قال: {يُغْشِي اللَّيْلَ} المظلم {النَّهَارَ} المضيء، فيظلم ما على وجه الأرض، ويسكن الآدميون، وتأوى المخلوقات إلى مساكنها، ويستريحون من التعب، والذهاب والإياب الذي حصل لهم في النهار.
İlk günü pazar, son günü cuma olan {فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ} “altı günde [yarattı].” Onları tamamlayıp içlerine dilediği emrini yerleştirince, gökleri, yeri, içindekileri ve aralarındakileri kuşatan o muazzam {عَلَى الْعَرْشِ} “Arş'a” celaline, azametine ve hükümranlığına layık bir istiva ile {اسْتَوَى} celle celâluhu “istiva etti.” Arş'a istiva etti, mülkü kuşattı, âlemleri sevk ve idare etti ve onlar üzerinde kevni hükümlerini ve dinî hükümlerini icra etti. Bu sebeple: Aydınlık {النَّهَارَ} gündüzü karanlık {يُغْشِي اللَّيْلَ} “gece ile örten” buyurdu; böylece yeryüzündekiler kararır, insanlar sükûnete erer, mahlukat yuvalarına çekilir ve gündüz boyunca çektikleri yorgunluktan, gidip gelmelerden dinlenirler.
{يَطْلُبُهُ حَثِيثًا} كلما جاء الليل ذهب النهار، وكلما جاء النهار ذهب الليل، وهكذا أبدا على الدوام، حتى يطوي الله هذا العالم، وينتقل العباد إلى دار غير هذه الدار.
{يَطْلُبُهُ حَثِيثًا} “Onu peşinden hızla kovalayarak” [örten]; ne zaman gece gelse gündüz gider, ne zaman gündüz gelse gece gider ve Allah bu âlemi dürüp kullar bu diyardan başka bir diyara intikal edene kadar bu durum sürekli olarak böyle devam eder.
{وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّرَاتٍ بِأَمْرِهِ} أي: بتسخيره وتدبيره، الدال على ما له من أوصاف الكمال، فخلْقُها وعظَمُها دالٌّ على كمال قدرته، وما فيها من الإحكام والانتظام والإتقان دال على كمال حكمته، وما فيها من المنافع والمصالح الضرورية وما دونها دال على سعة رحمته وذلك دال على سعة علمه، وأنه الإله الحق الذي لا تنبغي العبادة إلا له.
{وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّرَاتٍ بِأَمْرِهِ} “Güneşi, ayı ve yıldızları emrine boyun eğmiş kılan...” Yani O'nun kemal sıfatlarına delalet eden teshiri ve tedbiri ile [boyun eğdirmiştir]. Bunların yaratılışı ve büyüklüğü O'nun kudretinin kemaline; içlerindeki sağlamlık, intizam ve kusursuzluk hikmetinin kemaline; onlardaki zaruri ve diğer menfaat ve maslahatlar ise rahmetinin genişliğine delalet eder. Bütün bunlar O'nun ilminin enginliğine ve ibadetin yalnızca kendisine layık olduğu hak ilah olduğuna delildir.
{أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالأمْرُ} أي: له الخلق الذي صدرت عنه جميع المخلوقات علويها وسفليها، أعيانها وأوصافها وأفعالها والأمر المتضمن للشرائع والنبوات، فالخلق: يتضمن أحكامه الكونية القدرية، والأمر: يتضمن أحكامه الدينية الشرعية، وثم أحكام الجزاء، وذلك يكون في دار البقاء، {تَبَارَكَ اللَّهُ} أي: عظم وتعالى وكثر خيره وإحسانه، فتبارك في نفسه لعظمة أوصافه وكمالها، وبارك في غيره بإحلال الخير الجزيل والبر الكثير، فكل بركة في الكون، فمن آثار رحمته، ولهذا قال: فـ {تَبَارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ} .
{أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالأمْرُ} “İyi bilin ki yaratma da emir de yalnız O'nundur.” Yani yücesiyle ve alçağıyla, zatlarıyla, sıfatlarıyla ve fiilleriyle bütün mahlukatın kendisinden meydana geldiği yaratma da şeriatları ve nübüvvetleri içeren emir de O'na aittir. Yaratma: kevni ve kaderi hükümlerini içerir; emir ise: dinî ve şer'î hükümlerini içerir. Bir de ceza/karşılık hükümleri vardır ki o da bekā yurdunda olacaktır. {تَبَارَكَ اللَّهُ} “Allah pek yücedir/mübarektir”; yani yücedir, uludur, hayrı ve ihsanı pek çoktur. Sıfatlarının azameti ve kemali sebebiyle zatında mübarektir; bol hayrı ve pek çok iyiliği indirmesiyle başkalarını da mübarek kılmıştır. Kâinattaki her bereket O'nun rahmetinin eserlerindendir; bu sebeple şöyle buyurmuştur: {تَبَارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ} “Âlemlerin Rabbi olan Allah pek yücedir/mübarektir.”
ولما ذكر من عظمته وجلاله ما يدل ذوي الألباب على أنه وحده، المعبود المقصود في الحوائج كلها أمر بما يترتب على ذلك، فقال: {ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعًا وَخُفْيَةً إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ * وَلا تُفْسِدُوا فِي الأرْضِ بَعْدَ إِصْلاحِهَا وَادْعُوهُ خَوْفاً وَطَمَعاً إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ} .
Akıl sahiplerine bütün ihtiyaçlarda yönelinen yegâne mabudun sadece Kendisi olduğunu gösteren azamet ve celalini zikredince, bunun gerektirdiği şeyi emrederek şöyle buyurdu: {ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعًا وَخُفْيَةً إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ * وَلا تُفْسِدُوا فِي الأرْضِ بَعْدَ إِصْلاحِهَا وَادْعُوهُ خَوْفاً وَطَمَعاً إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ} “Rabbinize yalvara yakara ve gizlice dua edin. Şüphesiz O, haddi aşanları sevmez. Düzeltilmesinden sonra yeryüzünde bozgunculuk yapmayın; korkarak ve umarak O'na dua edin. Şüphesiz Allah'ın rahmeti ihsan sahiplerine yakındır.”
{٥٥، ٥٦} {ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعًا وَخُفْيَةً إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ * وَلا تُفْسِدُوا فِي الأرْضِ بَعْدَ إِصْلاحِهَا وَادْعُوهُ خَوْفًا وَطَمَعًا إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ} .
{55, 56} {ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعًا وَخُفْيَةً إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ * وَلا تُفْسِدُوا فِي الأرْضِ بَعْدَ إِصْلاحِهَا وَادْعُوهُ خَوْفًا وَطَمَعًا إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ} “Rabbinize yalvara yakara ve gizlice dua edin. Şüphesiz O, haddi aşanları sevmez. Düzeltilmesinden sonra yeryüzünde bozgunculuk yapmayın; korkarak ve umarak O'na dua edin. Şüphesiz Allah'ın rahmeti ihsan sahiplerine yakındır.”
الدعاء يدخل فيه دعاء المسألة، ودعاء العبادة، فأمر بدعائه {تَضَرُّعًا} أي: إلحاحا في المسألة، ودُءُوبا في العبادة، {وَخُفْيَةً} أي: لا جهرا وعلانية، يخاف منه الرياء، بل خفية وإخلاصا لله تعالى.
Dua; hem talep duasını hem de ibadet duasını kapsar. O'na {تَضَرُّعًا} “yalvara yakara” yani talepte ısrar ederek ve ibadete devam ederek, {وَخُفْيَةً} “ve gizlice” yani riyadan korkulacak şekilde açıkça ve açıktan değil, bilakis gizlice ve Allah Teâlâ'ya ihlasla dua edilmesini emretmiştir.
{إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ} أي: المتجاوزين للحد في كل الأمور، ومن الاعتداء كون العبد يسأل الله مسائل لا تصلح له، أو يتنطع في السؤال، أو يبالغ في رفع صوته بالدعاء، فكل هذا داخل في الاعتداء المنهي عنه.
{إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ} “Şüphesiz O, haddi aşanları sevmez.” Yani her hususta sınırı aşanları [sevmez]. Kulun Allah'tan kendisine uygun olmayan şeyleri istemesi, duada aşırıya kaçıp yapmacık davranması yahut duada sesini aşırı yükseltmesi haddi aşmaktandır; bütün bunlar menedilen haddi aşma kavramına dâhildir.
{وَلا تُفْسِدُوا فِي الأرْضِ} بعمل المعاصي {بَعْدَ إِصْلاحِهَا} بالطاعات، فإن المعاصي تفسد الأخلاق والأعمال والأرزاق، كما قال تعالى: {ظَهَرَ الْفَسَادُ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ بِمَا كَسَبَتْ أَيْدِي النَّاسِ} كما أن الطاعات تصلح بها الأخلاق، والأعمال، والأرزاق، وأحوال الدنيا والآخرة.
İbadetlerle {بَعْدَ إِصْلاحِهَا} “düzeltilmesinden sonra” günah işlemek suretiyle {وَلا تُفْسِدُوا فِي الأرْضِ} “yeryüzünde bozgunculuk yapmayın.” Zira günahlar ahlakı, amelleri ve rızıkları bozar. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {ظَهَرَ الْفَسَادُ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ بِمَا كَسَبَتْ أَيْدِي النَّاسِ} “İnsanların elleriyle kazandıkları yüzünden karada ve denizde fesat/bozulma ortaya çıktı.” Nitekim itaatlerle de ahlak, ameller, rızıklar ve dünya ve ahiret halleri düzelir.
{وَادْعُوهُ خَوْفًا وَطَمَعًا} أي: خوفا من عقابه، وطمعا في ثوابه، طمعا في قبولها، وخوفا من ردها، لا دعاء عبد مدل على ربه قد أعجبته نفسه، ونزل نفسه فوق منزلته، أو دعاء من هو غافل لاهٍ.
{وَادْعُوهُ خَوْفًا وَطَمَعًا} “Korkarak ve umarak O'na dua edin.” Yani cezasından korkarak ve mükâfatını umarak, duanın kabul edilmesini umarak ve reddedilmesinden korkarak [dua edin]. Rabbine karşı şımaran, kendini beğenip nefsini hak ettiğinden üstün bir makama koyan kulun duası yahut gafil ve eğlenceye dalmış kimsenin duası gibi değil.
وحاصل ما ذكر الله من آداب الدعاء: الإخلاص فيه لله وحده، لأن ذلك يتضمنه الخفية، وإخفاؤه وإسراره، وأن يكون القلب خائفا طامعا لا غافلا ولا آمنا ولا غير مبال بالإجابة، وهذا من إحسان الدعاء، فإن الإحسان في كل عبادة بذل الجهد فيها، وأداؤها كاملة لا نقص فيها بوجه من الوجوه، ولهذا قال: {إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ} في عبادة الله، المحسنين إلى عباد الله، فكلما كان العبد أكثر إحسانا، كان أقرب إلى رحمة ربه، وكان ربه قريبا منه برحمته، وفي هذا من الحث على الإحسان ما لا يخفى.
Allah'ın zikrettiği dua edeplerinin özeti şudur: Yalnızca Allah'a ihlasla dua etmek -çünkü gizlilik bunu içerir-, duayı gizli tutup fısıltıyla yapmak ve kalbin gafil, pervasız ve kabul edilmeyi umursamaz olmaksızın korku ve ümit içinde olmasıdır. Bu, duayı ihsan ile yapmaktandır; zira her ibadette ihsan, onda bütün çabayı sarf etmek ve hiçbir yönden noksanlık olmaksızın onu eksiksiz yerine getirmektir. Bu sebeple şöyle buyurmuştur: {إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ} “Şüphesiz Allah'ın rahmeti ihsan sahiplerine yakındır”; yani Allah'a ibadette ve Allah'ın kullarına karşı ihsan sahibi olanlara [yakındır]. Kul ne kadar çok ihsan sahibi olursa Rabbinin rahmetine o kadar yakın olur ve Rabbi de rahmetiyle ona o kadar yakın olur. Bunda ihsana teşvik olduğu ise açıktır.
{٥٧، ٥٨} {وَهُوَ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّيَاحَ بُشْرًا بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ حَتَّى إِذَا أَقَلَّتْ سَحَابًا ثِقَالا سُقْنَاهُ لِبَلَدٍ مَيِّتٍ فَأَنْزَلْنَا بِهِ الْمَاءَ فَأَخْرَجْنَا بِهِ مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ كَذَلِكَ نُخْرِجُ الْمَوْتَى لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ} .
{57, 58} {وَهُوَ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّيَاحَ بُشْرًا بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ حَتَّى إِذَا أَقَلَّتْ سَحَابًا ثِقَالا سُقْنَاهُ لِبَلَدٍ مَيِّتٍ فَأَنْزَلْنَا بِهِ الْمَاءَ فَأَخْرَجْنَا بِهِ مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ كَذَلِكَ نُخْرِجُ الْمَوْتَى لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ} “O, rüzgârları rahmetinin önünde müjdeci olarak gönderendir. Nihayet onlar ağır bulutları yüklendiğinde, onu ölü bir beldeye sevk ederiz; onunla suyu indirir ve onunla her türlü meyveden çıkarırız. İşte ölüleri de böyle çıkaracağız; umulur ki düşünüp öğüt alırsınız.”
يبين تعالى أثرا من آثار قدرته، ونفحة من نفحات رحمته فقال: {وَهُوَ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّيَاحَ بُشْرًا بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ} أي: الرياح المبشرات بالغيث، التي تثيره بإذن الله من الأرض، فيستبشر الخلق برحمة الله، وترتاح لها قلوبهم قبل نزوله.
Allah Teâlâ kudretinin eserlerinden bir eseri ve rahmetinin esintilerinden bir esintiyi beyan ederek şöyle buyurur: {وَهُوَ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّيَاحَ بُشْرًا بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ} “O, rüzgârları rahmetinin önünde müjdeci olarak gönderendir.” Yani yağmuru müjdeleyen, Allah'ın izniyle onu yerden kaldıran rüzgârları [gönderir]; böylece yaratılmışlar Allah'ın rahmetiyle müjdelenir ve henüz yağmur inmeden önce kalpleri onunla ferahlar.
{حَتَّى إِذَا أَقَلَّتْ} الرياح {سَحَابًا ثِقَالا} قد أثاره بعضها، وألفه ريح أخرى، وألحقه ريح أخرى {سُقْنَاهُ لِبَلَدٍ مَيِّتٍ} قد كادت تهلك حيواناته، وكاد أهله أن ييأسوا من رحمة الله، {فَأَنزلْنَا بِهِ} أي: بذلك البلد الميت {الْمَاء} الغزير من ذلك السحاب وسخر الله له ريحا تدره وتفرقه بإذن الله.
Rüzgârlar {حَتَّى إِذَا أَقَلَّتْ} “nihayet yüklendiğinde”; bir kısmının kaldırdığı, diğer bir rüzgârın bir araya getirdiği ve başka bir rüzgârın da sevk ettiği {سَحَابًا ثِقَالا} “ağır bulutları [yüklendiğinde]”; hayvanları neredeyse helak olacak hale gelmiş ve halkı neredeyse Allah'ın rahmetinden ümidini kesecek duruma gelmiş {سُقْنَاهُ لِبَلَدٍ مَيِّتٍ} “ölü bir beldeye onu sevk ederiz.” {فَأَنزلْنَا بِهِ} “Onunla suyu indirdik”; yani o ölü beldeye o buluttan bolca {الْمَاء} su indirdik. Allah onun için, izniyle onu sağan ve dağıtan rüzgârı musahhar kılmıştır.
{فَأَخْرَجْنَا بِهِ مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ} فأصبحوا مستبشرين برحمة الله، راتعين بخير الله، وقوله: {كَذَلِكَ نُخْرِجُ الْمَوْتَى لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ} أي: كما أحيينا الأرض بعد موتها بالنبات، كذلك نخرج الموتى من قبورهم، بعد ما كانوا رفاتا متمزقين، وهذا استدلال واضح، فإنه لا فرق بين الأمرين، فمنكر البعث استبعادا له - مع أنه يرى ما هو نظيره - من باب العناد، وإنكار المحسوسات.
{فَأَخْرَجْنَا بِهِ مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ} “Ve onunla her türlü meyveden çıkardık.” Böylece Allah'ın rahmetiyle müjdelenmiş ve Allah'ın hayrı içinde nimetlenmiş oldular. Allah Teâlâ'nın: {كَذَلِكَ نُخْرِجُ الْمَوْتَى لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ} “İşte ölüleri de böyle çıkaracağız; umulur ki düşünüp öğüt alırsınız” buyruğu; yani yeryüzünü ölümünden sonra bitkilerle dirilttiğimiz gibi, ufalanıp toz toprak haline geldikten sonra ölüleri de kabirlerinden öylece çıkaracağız demektir. Bu apaçık bir delillendirmedir; zira iki durum arasında hiçbir fark yoktur. Dolayısıyla benzerini gördüğü halde uzak görerek dirilişi inkâr eden kimse, inatçılık ve hissedilen gerçekleri inkâr etme kabilinden bir inkârda bulunmaktadır.
وفي هذا الحث على التذكر والتفكر في آلاء الله والنظر إليها بعين الاعتبار والاستدلال، لا بعين الغفلة والإهمال.
Bunda Allah'ın nimetlerini hatırlamaya, tefekkür etmeye, onlara gaflet ve ihmalkârlık gözüyle değil ibret ve istidlal gözüyle bakmaya teşvik vardır.
{وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ يَخْرُجُ نَبَاتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَالَّذِي خَبُثَ لا يَخْرُجُ إِلا نَكِدًا كَذَلِكَ نُصَرِّفُ الآيَاتِ لِقَوْمٍ يَشْكُرُونَ} .
{وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ يَخْرُجُ نَبَاتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَالَّذِي خَبُثَ لا يَخْرُجُ إِلا نَكِدًا كَذَلِكَ نُصَرِّفُ الآيَاتِ لِقَوْمٍ يَشْكُرُونَ} “Güzel beldenin bitkisi Rabbinin izniyle çıkar; kötü/çorak olandan ise kıt ve faydasız olandan başkası çıkmaz. İşte biz şükreden bir kavim için ayetleri böyle türlü türlü açıklarız.”
ثم ذكر تفاوت الأراضي، التي ينزل عليها المطر، فقال: {وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ} أي: طيب التربة والمادة، إذا نزل عليه مطر {يَخْرُجُ نَبَاتُهُ} الذي هو مستعد له {بِإِذْنِ رَبِّهِ} أي: بإرادة الله ومشيئته، فليست الأسباب مستقلة بوجود الأشياء، حتى يأذن الله بذلك.
Sonra üzerine yağmur inen arazilerin farklılığını zikrederek şöyle buyurdu: {وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ} “Güzel beldenin”; yani toprağı ve maddesi temiz ve verimli olan yerin üzerine yağmur indiğinde, kendisi için hazır olduğu {يَخْرُجُ نَبَاتُهُ} “bitkisi” {بِإِذْنِ رَبِّهِ} “Rabbinin izniyle çıkar”; yani Allah'ın iradesi ve meşietiyle [çıkar]. Sebepler, Allah izin vermedikçe eşyanın var olmasında tek başına müstakil değildir.
{وَالَّذِي خَبُثَ} من الأراضي {لا يَخْرُجُ إِلا نَكِدًا} أي: إلا نباتا خاسا لا نفع فيه ولا بركة.
Arazilerden {وَالَّذِي خَبُثَ} “kötü/çorak olanından ise” {لا يَخْرُجُ إِلا نَكِدًا} “kıt ve faydasız olandan başkası çıkmaz”; yani içinde hiçbir fayda ve bereket bulunmayan değersiz bir bitkiden başkası [çıkmaz].
{كَذَلِكَ نُصَرِّفُ الآيَاتِ لِقَوْمٍ يَشْكُرُونَ} أي: ننوعها ونبينها ونضرب فيها الأمثال ونسوقها لقوم يشكرون الله بالاعتراف بنعمه، والإقرار بها، وصرفها في مرضاة الله، فهم الذين ينتفعون بما فصل الله في كتابه من الأحكام والمطالب الإلهية، لأنهم يرونها من أكبر النعم الواصلة إليهم من ربهم، فيتلقونها مفتقرين إليها فرحين بها، فيتدبرونها ويتأملونها، فيبين لهم من معانيها بحسب استعدادهم، وهذا مثال للقلوب حين ينزل عليها الوحي الذي هو مادة الحياة، كما أن الغيث مادة الحياة، فإن القلوب الطيبة حين يجيئها الوحي، تقبله وتعلمه وتنبت بحسب طيب أصلها، وحسن عنصرها.
{كَذَلِكَ نُصَرِّفُ الآيَاتِ لِقَوْمٍ يَشْكُرُونَ} “İşte biz şükreden bir kavim için ayetleri böyle türlü türlü açıklarız.” Yani nimetlerini itiraf edip ikrar ederek ve onları Allah'ın rızası doğrultusunda harcayarak Allah'a şükreden bir kavim için ayetleri çeşitlendirir, beyan eder, misaller verir ve sevk ederiz. Allah'ın Kitabı'nda açıkladığı hükümlerden ve ilahî taleplerden yararlananlar onlardır; çünkü onlar bunları Rablerinden kendilerine ulaşan en büyük nimetlerden görürler. Muhtaç olarak ve sevinçle karşılarlar, derinlemesine düşünüp teemmül ederler; böylece istidatlarına göre anlamları kendilerine aşikâr olur. Bu, yağmurun hayat maddesi olması gibi hayat maddesi olan vahiy kalplere indiğinde kalplerin haline verilen bir misaldir: Tertemiz kalpler kendilerine vahiy geldiğinde onu kabul eder, öğrenir ve asıllarının temizliği ve mayalarının güzelliği nispetinde bitki bitirirler.
وأما القلوب الخبيثة التي لا خير فيها، فإذا جاءها الوحي لم يجد محلا قابلا بل يجدها غافلة معرضة، أو معارضة، فيكون كالمطر الذي يمر على السباخ والرمال والصخور، فلا يؤثر فيها شيئا، وهذا كقوله تعالى: {أَنزلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَسَالَتْ أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِهَا فَاحْتَمَلَ السَّيْلُ زَبَدًا رَابِيًا ... } الآيات.
İçinde hiçbir hayır bulunmayan habis/kötü kalplere gelince; onlara vahiy geldiğinde kabul edici bir mahal bulamaz; bilakis onları gafil, yüz çevirmiş yahut karşı çıkar bir halde bulur. Bu durum çorak arazilere, kumlara ve kayalara uğrayıp da üzerinde hiçbir etki bırakmayan yağmur gibidir. Bu durum Allah Teâlâ'nın şu buyruğu gibidir: {أَنزلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَسَالَتْ أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِهَا فَاحْتَمَلَ السَّيْلُ زَبَدًا رَابِيًا ... } “Gökten bir su indirdi de vadiler kendi miktarınca sel olup aktı. Sel de üste çıkan bir köpük yüklenip götürdü...” ayetleri.
{٥٩ - ٦٤} {لَقَدْ أَرْسَلْنَا نُوحًا إِلَى قَوْمِهِ} . إلى آخر القصة (١) .
{59 - 64} {لَقَدْ أَرْسَلْنَا نُوحًا إِلَى قَوْمِهِ} “Andolsun, Nûh'u kavmine gönderdik...” Kıssanın sonuna kadar (1).
لما ذكر تعالى من أدلة توحيده جملة صالحة، أيد ذلك بذكر ما جرى للأنبياء الداعين إلى توحيده مع أممهم المنكرين لذلك، وكيف أيد الله أهل التوحيد، وأهلك من عاندهم ولم يَنْقَدْ لهم، وكيف اتفقت دعوة المرسلين على دين واحد ومعتقد واحد، فقال عن نوح - أول المرسلين -: {لَقَدْ أَرْسَلْنَا نُوحًا إِلَى قَوْمِهِ} يدعوهم إلى عبادة الله وحده، حين كانوا يعبدون الأوثان {فَقَالَ} لهم: {يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ} أي: وحده {مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ} لأنه الخالق الرازق المدبِّر لجميع الأمور، وما سواه مخلوق مدبَّر، ليس له من الأمر شيء، ثم خوفهم إن لم يطيعوه عذاب الله، فقال: {إِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ} وهذا من نصحه ﵊ وشفقته عليهم، حيث خاف عليهم العذاب الأبدي، والشقاء السرمدي، كإخوانه من المرسلين الذين يشفقون على الخلق أعظم من شفقة آبائهم وأمهاتهم، فلما قال لهم هذه المقالة، ردوا عليه أقبح رد.
Allah Teâlâ tevhidinin delillerinden hayli bir yekûn zikrettikten sonra, tevhide davet eden peygamberlerin bunu inkâr eden ümmetleriyle yaşadıklarını, Allah'ın tevhid ehlini nasıl desteklediğini ve onlara inat edip boyun eğmeyenleri nasıl helak ettiğini ve peygamberlerin davetinin nasıl tek bir din ve tek bir inanç üzerinde birleştiğini zikrederek bunu teyit etti ve peygamberlerin ilki olan Nûh hakkında şöyle buyurdu: Putlara tapmakta oldukları bir sırada onları yalnızca Allah'a ibadete çağırmak üzere {لَقَدْ أَرْسَلْنَا نُوحًا إِلَى قَوْمِهِ} “Andolsun, Nûh'u kavmine gönderdik.” Onlara: {فَقَالَ} “[Şöyle] dedi”: {يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ} “«Ey kavmim! Allah'a kulluk edin”; yani yalnızca O'na [kulluk edin], {مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ} “sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur.»” Çünkü O, yaratıcı, rızık verici ve bütün işleri sevk ve idare edendir; O'nun dışındakiler ise yaratılmış ve idare olunan varlıklardır, emirde hiçbir yetkileri yoktur. Sonra eğer kendisine itaat etmezlerse onları Allah'ın azabıyla korkutarak şöyle dedi: {إِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ} “«Doğrusu ben sizin üzerinize büyük bir günün azabından korkuyorum.»” Bu, Nûh aleyhisselâm'ın onlara olan samimi nasihatinden ve şefkatindendir; zira o, mahlukata anne ve babalarından daha fazla şefkat gösteren diğer peygamber kardeşleri gibi onların ebedî azaba ve sonsuz bedbahtlığa uğramasından korkmuştur. Onlara bu sözü söyleyince, ona en çirkin şekilde karşılık verdiler.
{قَالَ الْمَلأ مِنْ قَوْمِهِ} أي: الرؤساء الأغنياء المتبوعون الذين قد جرت العادة باستكبارهم على الحق، وعدم انقيادهم للرسل، {إِنَّا لَنَرَاكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ} فلم يكفهم - قبحهم الله - أنهم لم ينقادوا له، بل استكبروا عن الانقياد له، وقدحوا فيه أعظم قدح، ونسبوه إلى الضلال، ولم يكتفوا بمجرد الضلال حتى جعلوه ضلالا مبينا واضحا لكل أحد.
{قَالَ الْمَلأ مِنْ قَوْمِهِ} “Kavminden ileri gelenler dediler ki:” Yani âdet olduğu üzere hakka karşı kibirlenen ve peygamberlere boyun eğmeyen zengin reisler ve önderler şöyle dediler: {إِنَّا لَنَرَاكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ} “«Biz seni apaçık bir sapıklık içinde görüyoruz.»” Allah onları kahretsin, ona boyun eğmemekle kalmadılar; bilakis ona boyun eğmeye karşı büyüklük tasladılar, onu en ağır şekilde kusurlu buldular ve ona sapıklık isnat ettiler. Sadece sapıklıkla da yetinmeyip bunu herkese aşikâr apaçık bir sapıklık kıldılar.
وهذا من أعظم أنواع المكابرة، التي لا تروج على أضعف الناس عقلا وإنما هذا الوصف منطبق على قوم نوح، الذين جاءوا إلى أصنام قد صوروها ونحتوها بأيديهم، من الجمادات التي لا تسمع ولا تبصر، ولا تغني عنهم شيئا، فنزلوها منزلة فاطر السماوات، وصرفوا لها ما أمكنهم من أنواع القربات، فلولا أن لهم أذهانا تقوم بها حجة الله عليهم لحكم عليهم بأن المجانين أهدى منهم، بل هم أهدى منهم وأعقل، فرد نوح عليهم ردا لطيفا، وترقق لهم لعلهم ينقادون له فقال: {يَا قَوْمِ لَيْسَ بِي ضَلالَةٌ} أي: لست ضالا في مسألة من المسائل بوجه من الوجوه، وإنما أنا هاد مهتد، بل هدايته ﵊ من جنس هداية إخوانه، أولي العزم من المرسلين، أعلى أنواع الهدايات وأكملها وأتمها، وهي هداية الرسالة التامة الكاملة، ولهذا قال: {وَلَكِنِّي رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ} أي: ربي وربكم ورب جميع الخلق، الذي ربى جميع الخلق بأنواع التربية، الذي من أعظم تربيته أن أرسل إلى عباده رسلا تأمرهم بالأعمال الصالحة والأخلاق الفاضلة والعقائد الحسنة وتنهاهم عن أضدادها، ولهذا قال: {أُبَلِّغُكُمْ رِسَالاتِ رَبِّي وَأَنْصَحُ لَكُمْ} أي: وظيفتي تبليغكم، ببيان توحيده وأوامره ونواهيه، على وجه النصيحة لكم والشفقة عليكم، {وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لا تَعْلَمُونَ} فالذي يتعين أن تطيعوني وتنقادوا لأمري إن كنتم تعلمون.
Bu, aklı en zayıf olan insanlara bile yutturulamayacak en büyük inatçılık türlerindendir. Aslında bu vasıf, bizzat Nûh'un kavmine uygundur; onlar kendi elleriyle şekil verip yonttukları, işitmeyen, görmeyen ve kendilerine hiçbir fayda sağlamayan cansız putlara gelip onları göklerin yaratıcısı makamına indirdiler ve güçlerinin yettiği her türlü ibadeti onlara sarf ettiler. Eğer kendileri üzerinde Allah'ın hüccetinin ikame edildiği akılları olmasaydı, delilerin onlardan daha doğru yolda olduğuna hükmedilirdi; hatta deliler onlardan daha doğru yolda ve daha akıllıdır! Nûh onlara nazikçe karşılık verdi ve belki boyun eğerler ümidiyle onlara yumuşak davranarak şöyle dedi: {يَا قَوْمِ لَيْسَ بِي ضَلالَةٌ} “«Ey kavmim! Bende hiçbir sapıklık yoktur”; yani hiçbir meselede hiçbir şekilde sapık değilim, bilakis ben doğru yolda olan ve doğru yola ileten biriyim. Hatta Nûh aleyhisselâm'ın hidayeti, ülü'l-azm peygamber kardeşlerinin hidayeti cinsinden olup hidayet türlerinin en yücesi, en mükemmeli ve en tamıdır ki o da tam ve kâmil risalet hidayetidir. Bu sebeple şöyle buyurdu: {وَلَكِنِّي رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ} “fakat ben âlemlerin Rabbinden bir elçiyim.»” Yani benim de sizin de ve bütün mahlukatın da Rabbi olan; bütün mahlukatı çeşit çeşit terbiyelerle terbiye eden Zât'tandır. O'nun en büyük terbiyesinden biri de kullarına salih amelleri, erdemli ahlakı ve güzel inançları emreden, bunların zıtlarından ise nehyeden peygamberler göndermesidir. Bu sebeple: {أُبَلِّغُكُمْ رِسَالاتِ رَبِّي وَأَنْصَحُ لَكُمْ} “«Size Rabbimin vahiylerini tebliğ ediyorum ve size öğüt veriyorum” demiştir; yani benim vazifem, size samimi bir nasihat ve şefkat duygusuyla O'nun tevhidini, emirlerini ve yasaklarını açıklayarak size tebliğ etmektir. {وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لا تَعْلَمُونَ} “ve ben Allah tarafından sizin bilmediğiniz şeyleri biliyorum.»” O halde eğer biliyorsanız bana itaat etmeniz ve emrime boyun eğmeniz zorunludur.
{أَوَ عَجِبْتُمْ أَنْ جَاءَكُمْ ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَلَى رَجُلٍ مِنْكُمْ} أي: كيف تعجبون من حالة لا ينبغي العجب منها، وهو أن جاءكم التذكير والموعظة والنصيحة، على يد رجل منكم، تعرفون حقيقته وصدقه وحاله؟ " فهذه الحال من عناية الله بكم وبره وإحسانه الذي يتلقى بالقبول والشكر، وقوله: {لِيُنْذِرَكُمْ وَلِتَتَّقُوا وَلَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ} أي: لينذركم العذاب الأليم، وتفعلوا الأسباب المنجية من استعمال تقوى الله ظاهرا وباطنا، وبذلك تحصل عليهم وتنزل رحمة الله الواسعة.
{أَوَ عَجِبْتُمْ أَنْ جَاءَكُمْ ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَلَى رَجُلٍ مِنْكُمْ} “«Sizi uyarması için... aranızdan bir adam vasıtasıyla Rabbinizden size bir öğüt gelmesine şaştınız mı?»” Yani şaşılmaması gereken bir duruma nasıl şaşarsınız; hakikatini, doğruluğunu ve halini bildiğiniz, aranızdan bir adamın eliyle size hatırlatma, vaaz ve nasihatin gelmesine [nasıl şaşarsınız]? Bu durum, Allah'ın size olan inayetinden, kabul ve şükürle karşılanması gereken iyilik ve ihsanındandır. Allah Teâlâ'nın: {لِيُنْذِرَكُمْ وَلِتَتَّقُوا وَلَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ} “«Sizi uyarması, sakınmanız ve böylece merhamet olunmanız için [geldi]»” buyruğu; yani sizi can yakıcı azapla uyarması, zahiren ve batınen Allah korkusunu kuşanarak kurtarıcı sebepleri işlemeniz içindir; böylece Allah'ın geniş rahmeti üzerinize hâsıl olur ve iner.
فلم يفد فيهم، ولا نجح {فَكَذَّبُوهُ فَأَنْجَيْنَاهُ وَالَّذِينَ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ} أي: السفينة التي أمر الله نوحا ﵊ بصنعتها، وأوحى إليه أن يحمل من كل صنف من الحيوانات، زوجين اثنين وأهله ومن آمن معه، فحملهم فيها ونجاهم الله بها.
Fakat [bu davet] onlara fayda vermedi ve neticeye ulaşmadı. {فَكَذَّبُوهُ فَأَنْجَيْنَاهُ وَالَّذِينَ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ} “Bunun üzerine onu yalanladılar. Biz de onu ve onunla beraber gemide olanları kurtardık”; yani Allah'ın Nûh aleyhisselâm'a yapmasını emrettiği ve her hayvan türünden ikişer çift ile ehlini ve beraberindeki iman edenleri bindirmesini vahyettiği gemide [kurtardık]. Onları gemiye bindirdi ve Allah onlar sayesinde onları kurtardı.
{وَأَغْرَقْنَا الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمًا عَمِينَ} عن الهدى، أبصروا الحق، وأراهم الله - على يد نوح - من الآيات البينات، ما بهم يؤمن أولوا الألباب، فسخروا منه، واستهزءوا به وكفروا.
{وَأَغْرَقْنَا الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمًا عَمِينَ} “Ayetlerimizi yalanlayanları da suda boğduk. Şüphesiz onlar [kalp gözleri] kör bir topluluk idiler.” Hidayete karşı [kör idiler]. Hakkı gördüler ve Allah, Nûh'un eliyle onlara akıl sahiplerinin iman edeceği apaçık delilleri gösterdi; fakat onunla alay ettiler, onu eğlenceye aldılar ve inkâr ettiler.
{٦٥ - ٧٢} {وَإِلَى عَادٍ أَخَاهُمْ هُودًا} . إلى آخر القصة (١) .
{65 - 72} {وَإِلَى عَادٍ أَخَاهُمْ هُودًا} “Âd kavmine de kardeşleri Hûd'u [gönderdik]...” Kıssanın sonuna kadar (1).
أي: {و} أرسلنا {إِلَى عَادٍ} الأولى، الذين كانوا في أرض اليمن {أَخَاهُمْ} في النسب {هُودًا} ﵇، يدعوهم إلى التوحيد وينهاهم عن الشرك والطغيان في الأرض.
Yani: Yemen topraklarında bulunan ilk {إِلَى عَادٍ} Âd kavmine nesepçe {أَخَاهُمْ} kardeşleri olan {هُودًا} Hûd aleyhisselâm'ı {و} [ve] gönderdik; onları tevhide çağırıyor, şirkten ve yeryüzünde taşkınlık yapmaktan nehyediyordu.
فـ {قَالَ} لهم: {يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ أَفَلا تَتَّقُونَ} سخطه وعذابه، إن أقمتم على ما أنتم عليه، فلم يستجيبوا ولا انقادوا.
Onlara {قَالَ} “[şöyle] dedi”: {يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ أَفَلا تَتَّقُونَ} “«Ey kavmim! Allah'a kulluk edin; sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur. Hâlâ sakınmaz mısınız?»” Eğer bulunduğunuz hal üzere kalırsanız O'nun gazabından ve azabından [sakınmaz mısınız?] Fakat ne icabet ettiler ne de boyun eğdiler.
فـ {قَالَ الْمَلأ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ} رادين لدعوته، قادحين في رأيه: {إِنَّا لَنَرَاكَ فِي سَفَاهَةٍ وَإِنَّا لَنَظُنُّكَ مِنَ الْكَاذِبِينَ} أي: ما نراك إلا سفيها غير رشيد، ويغلب على ظننا أنك من جملة الكاذبين، وقد انقلبت عليهم الحقيقة، واستحكم عماهم حيث رموا نبيهم ﵇ بما هم متصفون به، وهو أبعد الناس عنه، فإنهم السفهاء حقا الكاذبون.
{قَالَ الْمَلأ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ} “Kavminden inkâr eden ileri gelenler” davetini reddedip görüşünü kusurlu bularak şöyle {قَالَ} “dediler”: {إِنَّا لَنَرَاكَ فِي سَفَاهَةٍ وَإِنَّا لَنَظُنُّكَ مِنَ الْكَاذِبِينَ} “«Biz seni bir beyinsizlik/akılsızlık içinde görüyoruz ve doğrusu biz senin yalancılardan olduğunu sanıyoruz.»” Yani: Biz seni ancak aklı ermeyen bir sefih olarak görüyoruz ve zannımızca sen yalancıların ta kendilerindensin [dediler]. Hakikat onlar için tersyüz olmuş ve körlükleri iyice pekişmiştir; zira peygamberleri aleyhisselâm'ı bizzat kendilerinin sahip olduğu sıfatlarla itham etmişlerdir, oysa o bundan insanların en uzağıdır; zira asıl sefihler ve yalancılar bizzat kendileridir.
وأي سفه أعظم ممن قابل أحق الحق بالرد والإنكار، وتكبر عن الانقياد للمرشدين والنصحاء، وانقاد قلبه وقالبه لكل شيطان مريد، ووضع العبادة في غير موضعها، فعبد من لا يغني عنه شيئا من الأشجار والأحجار؟ "
Hakkın en doğrusunu reddetmek ve inkâr etmekle karşılayan, mürşitlere ve samimi nasihatçilere boyun eğmeye karşı büyüklük taslayan, kalbi ve bedeniyle her azgın şeytana boyun eğen ve ibadeti layık olmadığı yere koyup ağaçlardan ve taşlardan kendisine hiçbir fayda sağlamayan şeylere tapan kimseden daha büyük sefih kim olabilir?
وأي كذب أبلغ من كذب من نسب هذه الأمور إلى الله تعالى؟ "
Bu işleri Allah Teâlâ'ya nispet eden kimsenin yalanından daha büyük bir yalan ne olabilir?
{قَالَ يَا قَوْمِ لَيْسَ بِي سَفَاهَةٌ} بوجه من الوجوه، بل هو الرسول المرشد الرشيد، {وَلَكِنِّي رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ * أُبَلِّغُكُمْ رِسَالاتِ رَبِّي وَأَنَا لَكُمْ نَاصِحٌ أَمِينٌ} .
{قَالَ يَا قَوْمِ لَيْسَ بِي سَفَاهَةٌ} “[Hûd]: «Ey kavmim! Bende hiçbir akılsızlık yoktur” dedi; yani hiçbir yönden akılsız değilim, bilakis o doğru yolu gösteren ve doğru yolda olan bir elçidir. {وَلَكِنِّي رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ * أُبَلِّغُكُمْ رِسَالاتِ رَبِّي وَأَنَا لَكُمْ نَاصِحٌ أَمِينٌ} “fakat ben âlemlerin Rabbinden bir elçiyim. Size Rabbimin vahiylerini tebliğ ediyorum ve ben sizin için güvenilir bir öğütçüyüm.»”
فالواجب عليكم أن تتلقوا ذلك بالقبول والانقياد وطاعة رب العباد.
Dolayısıyla size gereken, bunu kabulle, boyun eğmeyle ve kulların Rabbine itaatle karşılamanızdır.
{أَوَ عَجِبْتُمْ أَنْ جَاءَكُمْ ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَلَى رَجُلٍ مِنْكُمْ لِيُنْذِرَكُمْ} أي: كيف تعجبون من أمر لا يتعجب منه، وهو أن الله أرسل إليكم رجلا منكم تعرفون أمره، يذكركم بما فيه مصالحكم، ويحثكم على ما فيه النفع لكم، فتعجبتم من ذلك تعجب المنكرين.
{أَوَ عَجِبْتُمْ أَنْ جَاءَكُمْ ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَلَى رَجُلٍ مِنْكُمْ لِيُنْذِرَكُمْ} “«Sizi uyarmak için aranızdan bir adam vasıtasıyla Rabbinizden size bir öğüt gelmesine şaştınız mı?»” Yani şaşılmayacak bir şeye nasıl şaşarsınız; Allah'ın size içinizden durumunu bildiğiniz bir adamı göndermesine, menfaatiniz olan şeyleri size hatırlatmasına ve faydanıza olan hususlara sizi teşvik etmesine inkâr edenlerin şaşkınlığı gibi şaşıp kaldınız.
{وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفَاءَ مِنْ بَعْدِ قَوْمِ نُوحٍ} أي: واحمدوا ربكم واشكروه، إذ مكن لكم في الأرض، وجعلكم تخلفون الأمم الهالكة الذين كذبوا الرسل، فأهلكهم الله وأبقاكم، لينظر كيف تعملون، واحذروا أن تقيموا على التكذيب كما أقاموا، فيصيبكم ما أصابهم، {و} اذكروا نعمة الله عليكم التي خصكم بها، وهي أن {زَادَكُمْ فِي الْخَلْقِ بَسْطَةً} في القوة وكبر الأجسام، وشدة البطش، {فَاذْكُرُوا آلاءَ اللَّهِ} أي: نعمه الواسعة، وأياديه المتكررة {لَعَلَّكُمْ} إذا ذكرتموها بشكرها وأداء حقها {تُفْلِحُونَ} أي: تفوزون بالمطلوب، وتنجون من المرهوب، فوعظهم وذكرهم، وأمرهم بالتوحيد، وذكر لهم وصف نفسه، وأنه ناصح أمين، وحذرهم أن يأخذهم الله كما أخذ من قبلهم، وذكرهم نعم الله عليهم وإدرار الأرزاق إليهم، فلم ينقادوا ولا استجابوا.
{وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفَاءَ مِنْ بَعْدِ قَوْمِ نُوحٍ} “«Hatırlayın ki O, sizi Nûh kavminden sonra halifeler kıldı»”; yani Rabbinize hamdedip şükredin ki sizi yeryüzünde yerleşik kıldı ve peygamberleri yalanlayan helak olmuş ümmetlerin ardılları yaptı. Allah onları helak etti, nasıl amel edeceğinizi görmek için sizi bıraktı. Onların yalanlama üzerinde ısrar ettiği gibi ısrar etmekten sakının, yoksa onların başına gelen sizin de başınıza gelir. {و} [Ve] Allah'ın sizi özel kıldığı nimetini hatırlayın ki o da {زَادَكُمْ فِي الْخَلْقِ بَسْطَةً} “yaratılışta size boy pos ve kuvvetçe üstünlük vermesidir”; kuvvette, cüsselerin büyüklüğünde ve yakalayış şiddetinde [üstünlük vermiştir]. {فَاذْكُرُوا آلاءَ اللَّهِ} “«Artık Allah'ın nimetlerini hatırlayın”; yani geniş nimetlerini ve ardı ardına gelen lütuflarını [hatırlayın], şükrünü eda edip hakkını vererek hatırladığınızda {لَعَلَّكُمْ} “umulur ki” {تُفْلِحُونَ} “kurtuluşa erersiniz.»” Yani arzulananı kazanır, korkulandan kurtulursunuz. Onlara vaaz etti, hatırlattı, tevhidi emretti, kendisinin güvenilir bir öğütçü olduğu vasfını zikretti; kendilerinden öncekileri yakaladığı gibi Allah'ın kendilerini de yakalamasından onları sakındırdı, Allah'ın üzerlerindeki nimetlerini ve rızıkların bol bol akıtılmasını hatırlattı; fakat ne boyun eğdiler ne de icabet ettiler.
فـ {قَالُوا} متعجبين من دعوته، ومخبرين له أنهم من المحال أن يطيعوه: {أَجِئْتَنَا لِنَعْبُدَ اللَّهَ وَحْدَهُ وَنَذَرَ مَا كَانَ يَعْبُدُ آبَاؤُنَا} قبحهم الله، جعلوا الأمر الذي هو أوجب الواجبات وأكمل الأمور، من الأمور التي لا يعارضون بها ما وجدوا عليه آباءهم، فقدموا ما عليه الآباء الضالون من الشرك وعبادة الأصنام، على ما دعت إليه الرسل من توحيد الله وحده لا شريك له، وكذبوا نبيهم، وقالوا: {فَأْتِنَا بِمَا تَعِدُنَا إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ} وهذا استفتاح منهم على أنفسهم.
Onun davetine şaşarak ve ona itaat etmelerinin imkânsız olduğunu haber vererek {قَالُوا} “[şöyle] dediler”: {أَجِئْتَنَا لِنَعْبُدَ اللَّهَ وَحْدَهُ وَنَذَرَ مَا كَانَ يَعْبُدُ آبَاؤُنَا} “«Sen bize yalnız Allah'a kulluk edelim ve babalarımızın tapmakta olduklarını bırakalım diye mi geldin?»” Allah onları kahretsin! Vaciplerin en vacibi ve işlerin en mükemmeli olan hususu, babalarını üzerinde buldukları şeye karşı çıkılamayacak işlerden kıldılar. Sapık babalarının üzerinde bulunduğu şirk ve putperestliği, peygamberlerin davet ettiği eşi ve ortağı olmayan bir tek Allah'ı birleme inancının önüne geçirdiler. Peygamberlerini yalanladılar ve: {فَأْتِنَا بِمَا تَعِدُنَا إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ} “«Eğer doğrulardan isen, bizi tehdit ettiğin şeyi bize getir!»” dediler. Bu, kendi aleyhlerine helaki istemeleridir.
فقَالَ لهم هود ﵇: {قَدْ وَقَعَ عَلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ رِجْسٌ وَغَضَبٌ} أي: لا بد من وقوعه، فإنه قد انعقدت أسبابه، وحان وقت الهلاك.
Hûd aleyhisselâm onlara şöyle dedi: {قَدْ وَقَعَ عَلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ رِجْسٌ وَغَضَبٌ} “«Artık üzerinize Rabbinizden bir azap ve bir gazap inmiştir.»” Yani inmesi kaçınılmazdır; zira sebepleri oluşmuş ve helak vakti gelip çatmıştır.
{أَتُجَادِلُونَنِي فِي أَسْمَاءٍ سَمَّيْتُمُوهَا أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمْ} أي: كيف تجادلون على أمور، لا حقائق لها، وعلى أصنام سميتموها آلهة، وهي لا شيء من الآلهة فيها، ولا مثقال ذرة و {مَا أَنزلَ اللَّهُ بِهَا مِنْ سُلْطَانٍ} فإنها لو كانت صحيحة لأنزل الله بها سلطانا، فعدم إنزاله له دليل على بطلانها، فإنه ما من مطلوب ومقصود - وخصوصا الأمور الكبار - إلا وقد بين الله فيها من الحجج، ما يدل عليها، ومن السلطان، ما لا تخفى معه.
{أَتُجَادِلُونَنِي فِي أَسْمَاءٍ سَمَّيْتُمُوهَا أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمْ} “«Sizin ve babalarınızın taktığı birtakım isimler hakkında benimle tartışıyor musunuz?»” Yani hiçbir hakikati olmayan şeyler hakkında ve kendilerine ilah adını taktığınız, oysa ilahlıktan zerre miktarı bir payı bulunmayan putlar üzerinde nasıl tartışırsınız? Ki {مَا أَنزلَ اللَّهُ بِهَا مِنْ سُلْطَانٍ} “Allah onlar hakkında hiçbir delil indirmemiştir.” Şayet doğru olsalardı elbette Allah onlar hakkında bir delil indirirdi; indirmemiş olması batıl olduklarının delilidir. Zira talep ve kastolunan her şey hakkında -özellikle de büyük meselelerde- Allah ona delalet eden hüccetleri ve onunla gizli kalmayacak açık delilleri mutlaka beyan etmiştir.
{فَانْتَظِرُوا} ما يقع بكم من العقاب، الذي وعدتكم به {إِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِينَ} وفرق بين الانتظارين، انتظار من يخشى وقوع العقاب، ومن يرجو من الله النصر والثواب، ولهذا فتح الله بين الفريقين فقال:
Size vadettiğim başınıza gelecek azabı {فَانْتَظِرُوا} “«bekleyin!” {إِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِينَ} “Şüphesiz ben de sizinle beraber bekleyenlerdenim.»” İki bekleyiş arasında ise fark vardır: Azabın inmesinden korkanın bekleyişi ile Allah'tan zafer ve sevap uman kimsenin bekleyişi... Bu sebeple Allah iki fırka arasında hükmünü vermiş ve şöyle buyurmuştur:
{فَأَنْجَيْنَاهُ} أي: هودا {وَالَّذِينَ} آمنوا {مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا} فإنه الذي هداهم للإيمان، وجعل إيمانهم سببا ينالون به رحمته فأنجاهم برحمته، {وَقَطَعْنَا دَابِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا} أي: استأصلناهم بالعذاب الشديد الذي لم يبق منهم أحدا، وسلط الله عليهم الريح العقيم، ما تذر من شيء أتت عليه إلا جعلته كالرميم، فأهلكوا فأصبحوا لا يرى إلا مساكنهم، فانظر كيف كان عاقبة المنذرين الذين أقيمت عليهم الحجج، فلم ينقادوا لها، وأمروا بالإيمان فلم يؤمنوا فكان عاقبتهم الهلاك، والخزي والفضيحة.
{فَأَنْجَيْنَاهُ} Yani Hûd'u {وَالَّذِينَ} “ve beraberindekileri” yani iman edenleri {مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا} “katımızdan bir rahmetle kurtardık.” Zira onları imana erdiren ve imanlarını O'nun rahmetine nail olacakları bir sebep kılan O'dur; böylece onları rahmetiyle kurtardı. {وَقَطَعْنَا دَابِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا} “Ayetlerimizi yalanlayanların da kökünü kestik”; yani onlardan hiç kimseyi geride bırakmayan şiddetli bir azapla köklerini kuruttuk. Allah onların üzerine kasıp kavuran rüzgârı musallat etti; uğradığı her şeyi kül gibi savurmadan bırakmadı. Helak edildiler ve evlerinden başka bir şey görünmez hale geldiler. Kendilerine deliller ikame edildiği halde boyun eğmeyen, iman etmeleri emrolunduğu halde iman etmeyen o uyarılanların akıbetinin nasıl olduğuna bir bak! Akıbetleri helak, rezillik ve rüsvalık oldu.
{وَأُتْبِعُوا فِي هَذِهِ الدُّنْيَا لَعْنَةً وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ أَلا إِنَّ عَادًا كَفَرُوا رَبَّهُمْ أَلا بُعْدًا لِعَادٍ قَوْمِ هُودٍ} .
{وَأُتْبِعُوا فِي هَذِهِ الدُّنْيَا لَعْنَةً وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ أَلا إِنَّ عَادًا كَفَرُوا رَبَّهُمْ أَلا بُعْدًا لِعَادٍ قَوْمِ هُودٍ} “Onlar bu dünyada da kıyamet gününde de bir lanete tabi tutuldular. İyi bilin ki Âd kavmi Rablerini inkâr etti. İyi bilin ki Hûd'un kavmi Âd [rahmetten] uzak olsun!”
وقال هنا {وَقَطَعْنَا دَابِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَمَا كَانُوا مُؤْمِنِينَ} بوجه من الوجوه، بل وصفهم التكذيب والعناد، ونعتهم الكبر والفساد.
Burada ise: {وَقَطَعْنَا دَابِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَمَا كَانُوا مُؤْمِنِينَ} “Ayetlerimizi yalanlayanların kökünü kestik; onlar hiçbir şekilde iman edenler değillerdi” buyurmuştur; bilakis vasıfları yalanlama ve inatçılık, sıfatları ise kibir ve fesattı.
{٧٣ - ٧٩} {وَإِلَى ثَمُودَ أَخَاهُمْ صَالِحًا} . إلى آخر قصتهم (١) .
{73 - 79} {وَإِلَى ثَمُودَ أَخَاهُمْ صَالِحًا} “Semûd kavmine de kardeşleri Sâlih'i [gönderdik]...” Kıssalarının sonuna kadar (1).
أي {و} أرسلنا {إِلَى ثَمُودَ} القبيلة المعروفة الذين كانوا يسكنون الحجر وما حوله، من أرض الحجاز وجزيرة العرب، أرسل الله إليهم {أَخَاهُمْ صَالِحًا} نبيا يدعوهم إلى الإيمان والتوحيد، وينهاهم عن الشرك والتنديد، فـ {قَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ} دعوته ﵊ من جنس دعوة إخوانه من المرسلين، الأمر بعبادة الله، وبيان أنه ليس للعباد إله غير الله، {قَدْ جَاءَتْكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ} أي: خارق من خوارق العادات، التي لا تكون إلا آية سماوية لا يقدر الناس عليها، ثم فسرها بقوله: {هَذِهِ نَاقَةُ اللَّهِ لَكُمْ آيَةً} أي: هذه ناقة شريفة فاضلة لإضافتها إلى الله تعالى إضافة تشريف، لكم فيها آية عظيمة. وقد ذكر وجه الآية في قوله: {لَهَا شِرْبٌ وَلَكُمْ شِرْبُ يَوْمٍ مَعْلُومٍ} .
Yani Hicaz ve Arap Yarımadası topraklarında Hicr ve çevresinde ikamet eden bilinen kabile olan {إِلَى ثَمُودَ} Semûd kavmine {و} [de] Allah, onları imana ve tevhide çağıran, şirkten ve ortak koşmaktan meneden bir peygamber olarak {أَخَاهُمْ صَالِحًا} kardeşleri Sâlih'i gönderdi. {قَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ} “«Ey kavmim! Allah'a kulluk edin; sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur» dedi.” Onun aleyhisselâm daveti de peygamber kardeşlerinin daveti cinsinden olup Allah'a kulluğu emretmek ve kullar için Allah'tan başka bir ilah olmadığını beyan etmektir. {قَدْ جَاءَتْكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ} “«Size Rabbinizden apaçık bir mucize gelmiştir»”; yani insanların güç yetiremeyeceği semavi bir ayet olan harikulade bir mucize [gelmiştir]. Sonra bunu şu sözüyle açıkladı: {هَذِهِ نَاقَةُ اللَّهِ لَكُمْ آيَةً} “«İşte bu, size bir mucize olarak Allah'ın dişi devesidir.»” Yani bu, şereflendirme izafetiyle Allah Teâlâ'ya nispet edilmiş şerefli ve üstün bir devedir; onda sizin için büyük bir mucize vardır. Ayetin mucize yönü ise şu buyrukta zikredilmiştir: {لَهَا شِرْبٌ وَلَكُمْ شِرْبُ يَوْمٍ مَعْلُومٍ} “Su içme hakkı belirli bir gün onun, belirli bir gün de sizindir.”
وكان عندهم بئر كبيرة، وهي المعروفة ببئر الناقة، يتناوبونها هم والناقة، للناقة يوم تشربها ويشربون اللبن من ضرعها، ولهم يوم يردونها، وتصدر الناقة عنهم.
Yanlarında büyük bir kuyu vardı -ki Devenin Kuyusu olarak bilinir-, kuyuya deve ile sırayla nöbetleşe gelirlerdi: Bir gün deve o kuyunun suyunu içer, onlar da devenin memesinden süt içerlerdi; bir gün de onlar kuyuya gelir, deve ise onlardan uzaklaşırdı.
وقال لهم نبيهم صالح ﵇ {فَذَرُوهَا تَأْكُلْ فِي أَرْضِ اللَّهِ} فلا عليكم من مئونتها شيء، {وَلا تَمَسُّوهَا بِسُوءٍ} أي: بعقر أو غيره، {فَيَأْخُذَكُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} .
Peygamberleri Sâlih aleyhisselâm onlara şöyle dedi: {فَذَرُوهَا تَأْكُلْ فِي أَرْضِ اللَّهِ} “«Artık onu bırakın, Allah'ın arzında yesin/otlasın»”; dolayısıyla onun nafakasından dolayı üzerinize hiçbir yükümlülük yoktur. {وَلا تَمَسُّوهَا بِسُوءٍ} “«Ona bir kötülükle dokunmayın»”; yani ayaklarını kesip boğazlamak veya başka bir yolla [zarar vermeyin]; {فَيَأْخُذَكُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} “«yoksa sizi elem verici bir azap yakalar.»”
{وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفَاءَ} في الأرض تتمتعون بها وتدركون مطالبكم {مِنْ بَعْدِ عَادٍ} الذين أهلكهم الله، وجعلكم خلفاء من بعدهم، {وَبَوَّأَكُمْ فِي الأرْضِ} أي: مكن لكم فيها، وسهل لكم الأسباب الموصلة إلى ما تريدون وتبتغون {تَتَّخِذُونَ مِنْ سُهُولِهَا قُصُورًا} أي: من الأراضي السهلة التي ليست بجبال، تتخذون فيها القصور العالية والأبنية الحصينة، {وَتَنْحِتُونَ الْجِبَالَ بُيُوتًا} كما هو مشاهد إلى الآن من أعمالهم التي في الجبال، من المساكن والحجر ونحوها، وهي باقية ما بقيت الجبال، {فَاذْكُرُوا آلاءَ اللَّهِ} أي: نعمه، وما خولكم من الفضل والرزق والقوة، {وَلا تَعْثَوْا فِي الأرْضِ مُفْسِدِينَ} أي: لا تخربوا الأرض بالفساد والمعاصي، فإن المعاصي تدع الديار العامرة بلاقع، وقد أخلت ديارهم منهم، وأبقت مساكنهم موحشة بعدهم.
Onda faydalanıp taleplerinize kavuştuğunuz yeryüzünde, Allah'ın helak ettiği ve arkalarından sizi halifeler kıldığı {مِنْ بَعْدِ عَادٍ} Âd kavminden sonra {وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفَاءَ} “«Hatırlayın ki O, sizi halifeler kıldı»”; {وَبَوَّأَكُمْ فِي الأرْضِ} “«ve sizi yeryüzüne yerleştirdi.»” Yani orada size imkân verdi; arzulayıp istediğiniz şeylere ulaştıran sebepleri sizin için kolaylaştırdı. Dağlık olmayan düz arazilerden {تَتَّخِذُونَ مِنْ سُهُولِهَا قُصُورًا} “«Düzlüklerinde saraylar yapıyorsunuz»”; yani yüksek saraylar ve müstahkem binalar ediniyorsunuz, {وَتَنْحِتُونَ الْجِبَالَ بُيُوتًا} “«ve dağları yontup evler yapıyorsunuz.»” Nitekim dağlardaki meskenler, odalar ve benzeri yaptıkları işlerden günümüze kadar müşahede edilen durum böyledir ve dağlar kaldıkça onlar da baki kalmaktadır. {فَاذْكُرُوا آلاءَ اللَّهِ} “«Artık Allah'ın nimetlerini”; yani lütuflarını, size bahşettiği fazileti, rızkı ve kuvveti [hatırlayın], {وَلا تَعْثَوْا فِي الأرْضِ مُفْسِدِينَ} “«ve yeryüzünde bozgunculuk yaparak taşkınlık etmeyin!»” Yani fesat ve günahlarla yeryüzünü harap etmeyin; zira günahlar bayındır diyarları ıssız harabelere çevirir. Nitekim onların diyarlarını da kendilerinden boşaltmış ve meskenlerini arkalarından ıssız bırakmıştır.
{قَالَ الْمَلأ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ} أي: الرؤساء والأشراف الذين تكبروا عن الحق، {لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا} ولما كان المستضعفون ليسوا كلهم مؤمنين، قالوا {لِمَنْ آمَنَ مِنْهُمْ أَتَعْلَمُونَ أَنَّ صَالِحًا مُرْسَلٌ مِنْ رَبِّهِ} أي: أهو صادق أم كاذب؟.
{قَالَ الْمَلأ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ} “Kavminden büyüklük taslayan ileri gelenler”; yani hakka karşı kibirlenen reisler ve eşraf, {لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا} “zayıf bırakılanlara” -zayıf bırakılanların hepsi mümin olmadığından ötürü- {لِمَنْ آمَنَ مِنْهُمْ أَتَعْلَمُونَ أَنَّ صَالِحًا مُرْسَلٌ مِنْ رَبِّهِ} “onlardan iman edenlere dediler ki: «Siz Sâlih'in gerçekten Rabbi tarafından gönderilmiş bir elçi olduğunu biliyor musunuz?»” Yani o doğru söyleyen biri midir yoksa yalancı mıdır?
فقال المستضعفون: {إِنَّا بِمَا أُرْسِلَ بِهِ مُؤْمِنُونَ} من توحيد الله والخبر عنه وأمره ونهيه.
Zayıf bırakılanlar ise şöyle dediler: {إِنَّا بِمَا أُرْسِلَ بِهِ مُؤْمِنُونَ} “«Doğrusu biz onunla gönderilene iman edenleriz.»” Yani Allah'ın birliğine, O'ndan gelen habere, emrine ve nehyine [iman edenleriz].
{قَالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا بِالَّذِي آمَنْتُمْ بِهِ كَافِرُونَ} حملهم الكبر أن لا ينقادوا للحق الذي انقاد له الضعفاء.
{قَالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا بِالَّذِي آمَنْتُمْ بِهِ كَافِرُونَ} “Büyüklük taslayanlar: «Doğrusu biz de sizin iman ettiğiniz şeyi inkâr edenleriz» dediler.” Kibirleri, zayıfların boyun eğdiği hakka boyun eğmemeye onları sevk etti.
{فَعَقَرُوا النَّاقَةَ} التي توعدهم إن مسوها بسوء أن يصيبهم عذاب أليم، {وَعَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ} أي: قسوا عنه، واستكبروا عن أمره الذي من عتا عنه أذاقه العذاب الشديد. لا جرم أحل الله بهم من النكال ما لم يحل بغيرهم {وَقَالُوا} مع هذه الأفعال متجرئين على الله، معجزين له، غير مبالين بما فعلوا، بل مفتخرين بها: {يَا صَالِحُ ائْتِنَا بِمَا تَعِدُنَا} إن كنت من الصادقين من العذاب فقال: {تَمَتَّعُوا فِي دَارِكُمْ ثَلاثَةَ أَيَّامٍ ذَلِكَ وَعْدٌ غَيْرُ مَكْذُوبٍ} .
Kendisine bir kötülükle dokundukları takdirde başlarına elem verici bir azap geleceği hususunda uyarıldıkları {فَعَقَرُوا النَّاقَةَ} “dişi deveyi kestiler” {وَعَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ} “ve Rablerinin emrinden dışarı çıktılar/büyüklük tasladılar.” Yani emrine karşı katılaştılar ve O'nun emrine karşı büyüklük tasladılar ki, O'nun emrinden sapan kimseye şiddetli azap tattırılır. Şüphesiz Allah başkalarının başına gelmeyen ibretlik bir cezayı onların başına indirdi. Bu fiillerle birlikte Allah'a karşı cüretkârlık göstererek, O'nu aciz bırakmaya çalışarak, yaptıklarına aldırmaksızın bilakis onunla övünerek {وَقَالُوا} “[şöyle] dediler”: {يَا صَالِحُ ائْتِنَا بِمَا تَعِدُنَا} Eğer doğrulardan isen azaptan “«Ey Sâlih! Bizi tehdit ettiğin şeyi bize getir!»” Bunun üzerine [Sâlih]: {تَمَتَّعُوا فِي دَارِكُمْ ثَلاثَةَ أَيَّامٍ ذَلِكَ وَعْدٌ غَيْرُ مَكْذُوبٍ} “«Yurdunuzda üç gün daha yaşayıp faydalanın; bu yalanlanamayacak bir vaaddir»” dedi.
{فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دَارِهِمْ جَاثِمِينَ} على ركبهم، قد أبادهم الله، وقطع دابرهم.
{فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دَارِهِمْ جَاثِمِينَ} “Bunun üzerine onları o şiddetli sarsıntı yakaladı da yurtlarında diz üstü çökekaldılar.” Allah onları helak etti ve köklerini kesti.
{فَتَوَلَّى عَنْهُمْ} صالح ﵇ حين أحل الله بهم العذاب، {وَقَالَ} مخاطبا لهم توبيخا وعتابا بعدما أهلكهم الله: {يَا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ رِسَالَةَ رَبِّي وَنَصَحْتُ لَكُمْ} أي: جميع ما أرسلني الله به إليكم، قد أبلغتكم به وحرصت على هدايتكم، واجتهدت في سلوككم الصراط المستقيم والدين القويم. {وَلَكِنْ لا تُحِبُّونَ النَّاصِحِينَ} بل رددتم قول النصحاء، وأطعتم كل شيطان رجيم.
Allah onların üzerine azabı indirdiğinde Sâlih aleyhisselâm {فَتَوَلَّى عَنْهُمْ} “onlardan yüz çevirdi” ve Allah onları helak ettikten sonra onları azarlayıp sitem ederek {وَقَالَ} “[şöyle] dedi”: {يَا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ رِسَالَةَ رَبِّي وَنَصَحْتُ لَكُمْ} “«Ey kavmim! Andolsun, ben size Rabbimin elçiliğini tebliğ ettim ve size öğüt verdim.»” Yani Allah'ın benimle size gönderdiği her şeyi size tebliğ ettim, hidayet bulmanıza hırs gösterdim ve dosdoğru yolda, kavi dinde yürümeniz için gayret sarf ettim. {وَلَكِنْ لا تُحِبُّونَ النَّاصِحِينَ} “«Fakat siz öğüt verenleri sevmiyorsunuz.»” Bilakis samimi nasihatçilerin sözünü reddettiniz ve kovulmuş her şeytana itaat ettiniz.
واعلم أن كثيرا من المفسرين يذكرون في هذه القصة أن الناقة قد خرجت من صخرة صماء ملساء اقترحوها على صالح وأنها تمخضت تمخض الحامل فخرجت الناقة وهم ينظرون وأن لها فصيلا حين عقروها رغى ثلاث رغيات وانفلق له الجبل ودخل فيه وأن صالحا ﵇ قال لهم: آية نزول العذاب بكم، أن تصبحوا في اليوم الأول من الأيام الثلاثة ووجوهكم مصفرة، واليوم الثاني: محمرة، والثالث: مسودة، فكان كما قال.
Bil ki müfessirlerin pek çoğu bu kıssada devenin Sâlih'ten talep ettikleri sert ve pürüzsüz bir kayadan çıktığını, gebe bir hayvan gibi sancılanıp onlar bakarken devenin ortaya çıktığını; deveyi kestiklerinde onun bir yavrusunun olduğunu, yavrunun üç defa feryat ettiğini, dağın onun için yarılıp içine girdiğini ve Sâlih aleyhisselâm'ın onlara: «Üzerinize azabın inmesinin alameti, bu üç günün birinci gününde yüzlerinizin sararmış, ikinci gününde kızarmış ve üçüncü gününde kararmış olarak sabahlamanızdır» dediğini ve dediği gibi gerçekleştiğini zikretmektedirler.
وكل هذا من الإسرائيليات التي لا ينبغي نقلها في تفسير كتاب الله، وليس في القرآن ما يدل على شيء منها بوجه من الوجوه، بل لو كانت صحيحة لذكرها الله تعالى، لأن فيها من العجائب والعبر والآيات ما لا يهمله تعالى ويدع ذكره، حتى يأتي من طريق من لا يوثق بنقله، بل القرآن يكذب بعض هذه المذكورات، فإن صالحا قال لهم: {تَمَتَّعُوا فِي دَارِكُمْ ثَلاثَةَ أَيَّامٍ} أي: تنعموا وتلذذوا بهذا الوقت القصير جدا، فإنه ليس لكم من المتاع واللذة سوى هذا، وأي لذة وتمتع لمن وعدهم نبيهم وقوع العذاب، وذكر لهم وقوع مقدماته، فوقعت يوما فيوما، على وجه يعمهم ويشملهم [احمرار وجوههم، واصفرارها واسودادها من العذاب] (١) .
Bütün bunlar Allah'ın Kitabı'nın tefsirinde nakledilmesi uygun olmayan İsrâiliyyattandır. Kur'an'da hiçbir şekilde bunlardan bir şeye delalet eden bir ifade yoktur. Bilakis bunlar şayet sahih olsaydı Allah Teâlâ onları zikrederdi; çünkü bunlarda Allah Teâlâ'nın ihmal edip nakline güvenilmeyen kimselerin yolundan gelene kadar zikrini terk etmeyeceği acayiplikler, ibretler ve ayetler vardır. Hatta Kur'an bu zikredilenlerin bir kısmını yalanlamaktadır; zira Sâlih onlara: {تَمَتَّعُوا فِي دَارِكُمْ ثَلاثَةَ أَيَّامٍ} “«Yurdunuzda üç gün daha yaşayıp faydalanın»” demiştir; yani bu pek kısa vakitte nimetlenip lezzet alın, çünkü sizin için bundan başka bir yaşantı ve lezzet yoktur [demiştir]. Peygamberlerinin kendilerine azabın ineceğini vadettiği, öncüllerinin gerçekleşeceğini zikrettiği ve günbegün hepsini kuşatacak şekilde meydana gelen [azaptan dolayı yüzlerinin kızarması, sararması ve kararmasıyla] (1) karşılaşan kimse için hangi lezzet ve faydalanma söz konusu olabilir?
هل هذا إلا مناقض للقرآن، ومضاد له؟ ". فالقرآن فيه الكفاية والهداية عن ما سواه.
Bu, Kur'an'a tamamen aykırı ve ona zıt değil midir? Kur'an başkasına ihtiyaç bırakmayacak yeterliliğe ve hidayete sahiptir.
نعم لو صح شيء عن رسول الله ﷺ مما لا يناقض كتاب الله، فعلى الرأس والعين، وهو مما أمر القرآن باتباعه {وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا} وقد تقدم أنه لا يجوز تفسير كتاب الله بالأخبار الإسرائيلية، ولو على تجويز الرواية عنهم بالأمور التي لا يجزم بكذبها، فإن معاني كتاب الله يقينية، وتلك أمور لا تصدق ولا تكذب، فلا يمكن اتفاقهما.
Evet, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den Allah'ın Kitabı ile çelişmeyen bir şey sahih olarak rivayet edilirse başımız gözümüz üstünedir; zira bu, Kur'an'ın uyulmasını emrettiği şeylerdendir: {وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا} “Peygamber size ne verdiyse onu alın, neden de sizi nehyetti ise ondan sakının”. Yalan olduğu kesin olarak bilinmeyen konularda onlardan nakilde bulunmak caiz görülse bile, Allah'ın Kitabı'nı İsrâiliyyat haberleriyle tefsir etmenin caiz olmadığı daha önce geçmişti. Zira Allah'ın Kitabı'nın manaları kesindir (yakînîdir); o [İsrâilî rivayetler] ise ne tasdik edilen ne de yalanlanan şeylerdir, dolayısıyla bu ikisinin birbirine denk gelmesi mümkün değildir.