{٨٠ - ٨٤} {وَلُوطًا إِذْ قَالَ لِقَوْمِهِ أَتَأْتُونَ الْفَاحِشَةَ مَا سَبَقَكُمْ بِهَا مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعَالَمِينَ} .إلى آخر القصة (١) .
{80 - 84} {وَلُوطًا إِذْ قَالَ لِقَوْمِهِ أَتَأْتُونَ الْفَاحِشَةَ مَا سَبَقَكُمْ بِهَا مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعَالَمِينَ} “Lût'u da [gönderdik]. Hani kavmine şöyle demişti: «Sizden önce âlemlerden hiç kimsenin yapmadığı hayasızlığı mı yapıyorsunuz?»...” Kıssanın sonuna kadar (1).
أي: {و} اذكر عبدنا {لُوطًا} ﵊، إذ أرسلناه إلى قومه يأمرهم بعبادة الله وحده، وينهاهم عن الفاحشة التي ما سبقهم بها أحد من العالمين، فقال: {أَتَأْتُونَ الْفَاحِشَةَ} أي: الخصلة التي بلغت - في العظم والشناعة - إلى أن استغرقت أنواع الفحش، {مَا سَبَقَكُمْ بِهَا مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعَالَمِينَ} فكونها فاحشة من أشنع الأشياء، وكونهم ابتدعوها وابتكروها، وسنوها لمن بعدهم، من أشنع ما يكون أيضا.
Yani kulumuz {لُوطًا} Lût aleyhisselâm'ı {و} [da an]! Hani onu yalnız Allah'a kulluk etmelerini emretmek ve âlemlerden hiç kimsenin kendilerinden önce yapmadığı o hayasızlıktan onları menetmek üzere kavmine gönderdiğimizde şöyle demişti: {أَتَأْتُونَ الْفَاحِشَةَ} “«Hayasızlığı mı yapıyorsunuz?»” Yani büyüklük ve çirkinlikte fuhşiyatın bütün türlerini içine alacak dereceye ulaşmış olan o hasleti [mi işliyorsunuz?] Ki {مَا سَبَقَكُمْ بِهَا مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعَالَمِينَ} “«Sizden önce âlemlerden hiç kimse onu yapmamıştır.»” Onun bir fuhşiyat olması şeylerin en çirkinlerindendir; onu ilk defa onların icat etmesi, ortaya çıkarması ve kendilerinden sonrakilere çığır açması da aynı şekilde olabilecek en çirkin şeylerdendir.
ثم بينها بقوله: {إِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجَالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ النِّسَاءِ} أي: كيف تذرون النساء اللاتي خلقهن الله لكم، وفيهن المستمتع الموافق للشهوة والفطرة، وتقبلون على أدبار الرجال، التي هي غاية ما يكون في الشناعة والخبث، ومحل تخرج منه الأنتان والأخباث، التي يستحيي من ذكرها فضلا عن ملامستها وقربها، {بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ} أي: متجاوزون لما حده الله متجرئون على محارمه.
Sonra bunu şu buyruğuyla açıkladı: {إِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجَالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ النِّسَاءِ} “«Gerçekten siz, kadınları bırakıp şehvetle erkeklere mi varıyorsunuz?»” Yani Allah'ın sizin için yarattığı, kendilerinde şehvete ve fıtrata uygun faydalanma imkânı bulunan kadınları nasıl bırakırsınız da çirkinlik ve pislikte son nokta olan; dokunulmasından ve yaklaşılmasından geçtik, anılmasından dahi hayâ edilen pis kokuların ve pisliklerin çıktığı yer olan erkeklerin arkalarına yönelirsiniz? {بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ} “«Doğrusu siz, haddi aşan bir kavimsiniz!»” Yani Allah'ın koyduğu sınırları aşan, O'nun haram kıldığı şeylere pervasızca cüret eden kimselersiniz.
{وَمَا كَانَ جَوَابَ قَوْمِهِ إِلا أَنْ قَالُوا أَخْرِجُوهُمْ مِنْ قَرْيَتِكُمْ إِنَّهُمْ أُنَاسٌ يَتَطَهَّرُونَ} أي: يتنزهون عن فعل الفاحشة. {وَمَا نَقَمُوا مِنْهُمْ إِلا أَنْ يُؤْمِنُوا بِاللَّهِ الْعَزِيزِ الْحَمِيدِ} .
{وَمَا كَانَ جَوَابَ قَوْمِهِ إِلا أَنْ قَالُوا أَخْرِجُوهُمْ مِنْ قَرْيَتِكُمْ إِنَّهُمْ أُنَاسٌ يَتَطَهَّرُونَ} “Kavminin cevabı: «Onları memleketinizden çıkarın; çünkü onlar fazlaca temizlenen insanlarmış!» demekten başka bir şey olmadı.” Yani hayasızlığı yapmaktan uzak duruyorlar [dediler]. {وَمَا نَقَمُوا مِنْهُمْ إِلا أَنْ يُؤْمِنُوا بِاللَّهِ الْعَزِيزِ الْحَمِيدِ} “Onlardan ancak Azîz ve Hamîd olan Allah'a iman ettikleri için intikam alıyorlardı/hoşlanmıyorlardı.”
{فَأَنْجَيْنَاهُ وَأَهْلَهُ إِلا امْرَأَتَهُ كَانَتْ مِنَ الْغَابِرِينَ} أي: الباقين المعذبين، أمره الله أن يسري بأهله ليلا فإن العذاب مصبح قومه فسرى بهم، إلا امرأته أصابها ما أصابهم.
{فَأَنْجَيْنَاهُ وَأَهْلَهُ إِلا امْرَأَتَهُ كَانَتْ مِنَ الْغَابِرِينَ} “Biz de onu ve karısı hariç ailesini kurtardık; o geride kalanlardan (azaba uğrayanlardan) oldu.” Allah ona geceleyin ailesini yürütmesini zira azabın sabahleyin kavmine geleceğini emretti; o da ailesini yürüttü, ancak karısı geride kaldı ve kavminin başına gelen onun da başına geldi.
{وَأَمْطَرْنَا عَلَيْهِمْ مَطَرًا} أي: حجارة حارة شديدة، من سجيل، وجعل الله عاليها سافلها، {فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُجْرِمِينَ} الهلاك والخزي الدائم.
{وَأَمْطَرْنَا عَلَيْهِمْ مَطَرًا} “Ve üzerlerine bir yağmur yağdırdık”; yani pişirilmiş çamurdan şiddetli ve sıcak taşlar [yağdırdık] ve Allah oranın altını üstüne getirdi. {فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُجْرِمِينَ} “Artık suçluların akıbetinin nasıl olduğuna bir bak!” [Akıbetleri] helak ve sürekli rezillik oldu.
{٨٥ - ٩٣} {وَإِلَى مَدْيَنَ أَخَاهُمْ شُعَيْبًا} . إلى آخر القصة (١) .
{85 - 93} {وَإِلَى مَدْيَنَ أَخَاهُمْ شُعَيْبًا} “Medyen'e de kardeşleri Şuayb'ı [gönderdik]...” Kıssanın sonuna kadar (1).
أي: {و} أرسلنا إلى القبيلة المعروفة بمدين {أَخَاهُمْ} في النسب {شُعَيْبًا} يدعوهم إلى عبادة الله وحده لا شريك له، ويأمرهم بإيفاء المكيال والميزان، وأن لا يبخسوا الناس أشياءهم، وأن لا يعثوا في الأرض مفسدين، بالإكثار من عمل المعاصي، ولهذا قال: {وَلا تُفْسِدُوا فِي الأرْضِ بَعْدَ إِصْلاحِهَا ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ} فإن ترك المعاصي امتثالا لأمر الله وتقربا إليه خير، وأنفع للعبد من ارتكابها الموجب لسخط الجبار، وعذاب النار.
Yani Medyen olarak bilinen kabileye nesepçe {أَخَاهُمْ} kardeşleri olan {شُعَيْبًا} Şuayb'ı {و} [da] onları eşi ve ortağı olmayan bir tek Allah'a ibadet etmeye çağıran, ölçüyü ve tartıyı tam yapmalarını, insanların mallarını eksiltmemelerini ve günahları çoğaltarak yeryüzünde bozguncular olarak taşkınlık yapmamalarını emreden [bir elçi olarak gönderdik]. Bu sebeple şöyle buyurmuştur: {وَلا تُفْسِدُوا فِي الأرْضِ بَعْدَ إِصْلاحِهَا ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ} “«Düzeltilmesinden sonra yeryüzünde bozgunculuk yapmayın. Eğer iman ediyorsanız bu sizin için daha hayırlıdır.»” Zira Allah'ın emrine boyun eğerek ve O'na yakınlaşarak günahları terk etmek, Cebbâr olan Allah'ın gazabını ve cehennem azabını gerektiren günahları işlemekten kul için daha hayırlı ve daha faydalıdır.
{وَلا تَقْعُدُوا} للناس {بِكُلِّ صِرَاطٍ} أي: طريق من الطرق التي يكثر سلوكها، تحذرون الناس منها و {تُوعِدُونَ} من سلكها {وَتَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ} من أراد الاهتداء به {وَتَبْغُونَهَا عِوَجًا} أي: تبغون سبيل الله تكون معوجة، وتميلونها اتباعا لأهوائكم، وقد كان الواجب عليكم وعلى غيركم الاحترام والتعظيم للسبيل التي نصبها الله لعباده ليسلكوها إلى مرضاته ودار كرامته، ورحمهم بها أعظم رحمة، وتصدون لنصرتها والدعوة إليها والذب عنها، لا أن تكونوا أنتم قطاع طريقها، الصادين الناس عنها، فإن هذا كفر لنعمة الله ومحادة لله، وجعل أقوم الطرق وأعدلها مائلة، وتشنعون على من سلكها.
İnsanlar için {بِكُلِّ صِرَاطٍ} “«her yolun başına»” yani çokça geçilen yollardan herhangi birinin başına insanları ondan sakındırmak üzere {وَلا تَقْعُدُوا} “«oturmayın»”; o yola gireni {تُوعِدُونَ} “«tehdit ederek»”, hidayet bulmak isteyeni {وَتَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ} “«Allah'ın yolundan alıkoyarak»” {وَتَبْغُونَهَا عِوَجًا} “«ve onu eğriltmek isteyerek [oturmayın].»” Yani Allah'ın yolunun eğri olmasını ister ve hevalarınıza uyarak onu eğriltirsiniz. Oysa size ve başkalarına vacip olan; rızasına ve ikram yurduna ulaşsınlar diye kulları için Allah'ın koyduğu ve kendilerine en büyük rahmet kıldığı yola hürmet ve tazim göstermek, ona yardım etmeye, ona çağırmaya ve onu savunmaya yönelmektir. Yoksa o yolun yol kesicileri olup insanları ondan alıkoyanlar olmak değildir. Çünkü bu, Allah'ın nimetine nankörlük ve Allah'a düşmanlıktır; yolların en doğrusunu ve en adaletlisini eğri kılmak ve o yola gireni ayıplamaktır.
{وَاذْكُرُوا} نعمة الله عليكم {إِذْ كُنْتُمْ قَلِيلا فَكَثَّرَكُمْ} أي: نماكم بما أنعم عليكم من الزوجات والنسل، والصحة، وأنه ما ابتلاكم بوباء أو أمراض من الأمراض المقللة لكم، ولا سلط عليكم عدوا يجتاحكم ولا فرقكم في الأرض، بل أنعم عليكم باجتماعكم، وإدرار الأرزاق وكثرة النسل.
Allah'ın üzerinizdeki nimetini {وَاذْكُرُوا} “«hatırlayın ki»”; {إِذْ كُنْتُمْ قَلِيلا فَكَثَّرَكُمْ} “«siz az idiniz de O sizi çoğalttı.»” Yani eşler, nesil ve sıhhat ile size lütufta bulunarak sizi çoğalttı; sizi azaltacak veba veya hastalıklarla imtihan etmedi, kökünüzü kazıyacak bir düşmanı üzerinize musallat etmedi ve sizi yeryüzünde darmadağın etmedi; bilakis bir arada toplanmanızla, rızıkların bol bol akmasıyla ve neslin çoğalmasıyla size nimet verdi.
{وَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ} فإنكم لا تجدون في جموعهم إلا الشتات، ولا في ربوعهم إلا الوحشة والانبتات ولم يورثوا ذكرا حسنا، بل أتبعوا في هذه الدنيا لعنة، ويوم القيامة أشد خزيا وفضيحة.
{وَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ} “«Bozguncuların akıbetinin nasıl olduğuna bir bakın!»” Zira onların topluluklarında darmadağın olmaktan, yurtlarında ise ıssızlık ve yok oluştan başka bir şey bulamazsınız. Geride güzel bir anı da bırakmadılar; bilakis bu dünyada bir lanete tabi tutuldular, kıyamet gününde ise daha şiddetli bir rezillik ve rüsvalık içindedirler.
{وَإِنْ كَانَ طَائِفَةٌ مِنْكُمْ آمَنُوا بِالَّذِي أُرْسِلْتُ بِهِ وَطَائِفَةٌ لَمْ يُؤْمِنُوا} وهم الجمهور منهم. {فَاصْبِرُوا حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ بَيْنَنَا وَهُوَ خَيْرُ الْحَاكِمِينَ} فينصر المحق، ويوقع العقوبة على المبطل.
{وَإِنْ كَانَ طَائِفَةٌ مِنْكُمْ آمَنُوا بِالَّذِي أُرْسِلْتُ بِهِ وَطَائِفَةٌ لَمْ يُؤْمِنُوا} “Eğer içinizden bir topluluk benimle gönderilene inanmış, bir topluluk da inanmamışsa” -ki onların çoğunluğu bunlardır- {فَاصْبِرُوا حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ بَيْنَنَا وَهُوَ خَيْرُ الْحَاكِمِينَ} “Allah aramızda hükmedinceye kadar sabredin! O, hüküm verenlerin en hayırlısıdır.” Böylece [Allah] haklı olana yardım eder, batıl üzere olana da cezayı tatbik eder.
{قَالَ الْمَلأ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ} وهم الأشراف والكبراء منهم الذين اتبعوا أهواءهم ولهوا بلذاتهم، فلما أتاهم الحق ورأوه غير موافق لأهوائهم الرديئة، ردوه واستكبروا عنه، فقالوا لنبيهم شعيب ومن معه من المؤمنين المستضعفين: {لَنُخْرِجَنَّكَ يَا شُعَيْبُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَكَ مِنْ قَرْيَتِنَا أَوْ لَتَعُودُنَّ فِي مِلَّتِنَا} استعملوا قوتهم السبعية، في مقابلة الحق، ولم يراعوا دينا ولا ذمة ولا حقا، وإنما راعوا واتبعوا أهواءهم وعقولهم السفيهة التي دلتهم على هذا القول الفاسد، فقالوا: إما أن ترجع أنت ومن معك إلى ديننا أو لنخرجنكم من قريتنا.
{قَالَ الْمَلأ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ} “Kavminden büyüklük taslayan ileri gelenler dediler ki:” Yani hevalarına uyan ve lezzetleriyle eğlenen eşraf ve ileri gelenler; hak kendilerine gelip de onun kötü hevalarına uymadığını gördüklerinde onu reddettiler ve ona karşı büyüklük tasladılar. Peygamberleri Şuayb'a ve beraberindeki zayıf bırakılmış müminlere şöyle dediler: {لَنُخْرِجَنَّكَ يَا شُعَيْبُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَكَ مِنْ قَرْيَتِنَا أَوْ لَتَعُودُنَّ فِي مِلَّتِنَا} “«Ey Şuayb! Ya mutlaka seni ve seninle beraber iman edenleri memleketimizden çıkarırız yahut kesinlikle bizim dinimize dönersiniz!»” Hakkın karşısında yırtıcı güçlerini kullandılar; ne dine ne ahde ne de bir hakka riayet ettiler. Yalnızca hevalarına ve kendilerini bu bozuk söze sevk eden sefih akıllarına uyup riayet ettiler ve: Ya sen ve beraberindekiler bizim dinimize dönersiniz ya da sizi memleketimizden mutlaka çıkarırız dediler.
فـ {شعيب} ﵊ كان يدعوهم طامعا في إيمانهم، والآن لم يسلم من شرهم، حتى توعدوه إن لم يتابعهم - بالجلاء عن وطنه، الذي هو ومن معه أحق به منهم.
Şuayb aleyhisselâm onların iman etmesini umarak onları davet ediyordu; oysa şimdi kötülüklerinden kurtulamadı, hatta kendilerine uymadığı takdirde kendisinin ve beraberindekilerin onlardan daha çok hak sahibi olduğu vatanından sürülmekle tehdit edildi.
فـ {قَالَ} لهم شعيب ﵊ متعجبا من قولهم: {أَوَ لَوْ كُنَّا كَارِهِينَ} أي: أنتابعكم على دينكم وملتكم الباطلة، ولو كنا كارهين لها لعلمنا ببطلانها، فإنما يدعى إليها من له نوع رغبة فيها، أما من يعلن بالنهي عنها، والتشنيع على من اتبعها فكيف يدعى إليها؟ "
Şuayb aleyhisselâm onların sözüne şaşarak {قَالَ} “[şöyle] dedi”: {أَوَ لَوْ كُنَّا كَارِهِينَ} “«İstemesek de mi?»” Yani batıllığını bildiğimiz için ondan hoşlanmadığımız halde sizin batıl dininize ve milletinize mi uyacağız? Ona ancak onda az çok bir arzusu bulunan kimse çağrılır; onu açıkça yasaklayan ve ona uyanları kınayan kimseye gelince, o nasıl ona çağrılabilir?
{قَدِ افْتَرَيْنَا عَلَى اللَّهِ كَذِبًا إِنْ عُدْنَا فِي مِلَّتِكُمْ بَعْدَ إِذْ نَجَّانَا اللَّهُ مِنْهَا} أي: اشهدوا علينا أننا إن عدنا إليها بعد ما نجانا الله منها وأنقذنا من شرها، أننا كاذبون مفترون على الله الكذب، فإننا نعلم أنه لا أعظم افتراء ممن جعل لله شريكا، وهو الواحد الأحد الفرد الصمد، الذي لم يتخذ ولدا ولا صاحبة، ولا شريكا في الملك.
{قَدِ افْتَرَيْنَا عَلَى اللَّهِ كَذِبًا إِنْ عُدْنَا فِي مِلَّتِكُمْ بَعْدَ إِذْ نَجَّانَا اللَّهُ مِنْهَا} “«Doğrusu Allah bizi ondan kurtardıktan sonra eğer sizin dininize dönersek, Allah'a karşı yalan yere iftira etmiş oluruz.»” Yani Allah bizi ondan kurtarıp şerrinden necat verdikten sonra şayet ona dönersek bizim yalancı olduğumuza ve Allah'a yalan yere iftira ettiğimize şahitlik edin! Zira biz biliyoruz ki, çocuk, eş ve mülkünde ortak edinmeyen Vâhid, Ehad, Ferd ve Samed olan Allah'a ortak koşan kimseden daha büyük iftiracı olamaz.
{وَمَا يَكُونُ لَنَا أَنْ نَعُودَ فِيهَا} أي: يمتنع على مثلنا أن نعود فيها، فإن هذا من المحال، فآيسهم ﵊ من كونه يوافقهم من وجوه متعددة، من جهة أنهم كارهون لها مبغضون لما هم عليه من الشرك. ومن جهة أنه جعل ما هم عليه كذبا، وأشهدهم أنه إن اتبعهم ومن معه فإنهم كاذبون.
{وَمَا يَكُونُ لَنَا أَنْ نَعُودَ فِيهَا} “«Ona geri dönmemiz bizim için olacak şey değildir»”; yani bizim gibilerin ona dönmesi imkânsızdır, zira bu muhaldir. Şuayb aleyhisselâm kendilerine uyması hususunda onları birçok yönden ümitsizliğe düşürdü: Birincisi, ondan nefret etmeleri ve üzerinde bulundukları şirkten buğzetmeleri yönünden; ikincisi, onların üzerinde bulunduğu hali yalan sayması ve kendisi ile beraberindekilerin onlara uyması halinde yalancı olacaklarına onları şahit tutması yönünden;
ومنها: اعترافهم بمنة الله عليهم إذ أنقذهم الله منها.
Bir diğeri: Allah'ın kendilerini ondan kurtarması sebebiyle Allah'ın üzerlerindeki nimetini itiraf etmeleridir.
ومنها: أن عودهم فيها - بعد ما هداهم الله - من المحالات، بالنظر إلى حالتهم الراهنة، وما في قلوبهم من تعظيم الله تعالى والاعتراف له بالعبودية، وأنه الإله وحده الذي لا تنبغي العبادة إلا له وحده لا شريك له، وأن آلهة المشركين أبطل الباطل، وأمحل المحال.
Bir diğeri: Mevcut halleri, kalplerinde Allah Teâlâ'ya olan tazim ve O'na kulluğu itiraf duygusu, ibadetin eşi ve ortağı olmayan yalnızca O'na layık tek ilah olduğu ve müşriklerin ilahlarının batılların en batılı ve muhallerin en muhali olduğu şuurları göz önüne alındığında, Allah'ın kendilerini hidayete erdirmesinden sonra ona dönmelerinin imkânsız olmasıdır.
وحيث إن الله منَّ عليهم بعقول يعرفون بها الحق والباطل، والهدى والضلال.
Nitekim Allah onlara hak ile batılı, hidayet ile sapıklığı ayırt edecekleri akıllar bahşetmiştir.
وأما من حيث النظر إلى مشيئة الله وإرادته النافذة في خلقه، التي لا خروج لأحد عنها، ولو تواترت الأسباب وتوافقت القوى، فإنهم لا يحكمون على أنفسهم أنهم سيفعلون شيئا أو يتركونه، ولهذا استثنى {وَمَا يَكُونُ لَنَا أَنْ نَعُودَ فِيهَا إِلا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ رَبُّنَا} أي: فلا يمكننا ولا غيرنا، الخروج عن مشيئته التابعة لعلمه وحكمته، وقد {وَسِعَ رَبُّنَا كُلَّ شَيْءٍ عِلْمًا} فيعلم ما يصلح للعباد وما يدبرهم عليه. {عَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْنَا} أي: اعتمدنا أنه سيثبتنا على الصراط المستقيم، وأن يعصمنا من جميع طرق الجحيم، فإن من توكل على الله، كفاه، ويسر له أمر دينه ودنياه.
Allah'ın mahlukatı üzerindeki geçerli meşieti ve iradesi açısından bakıldığında ise -ki sebepler ardı ardına gelse ve güçler birleşse dahi hiç kimse O'nun iradesinin dışına çıkamaz- bir şeyi yapacaklarına yahut terk edeceklerine dair kendi nefisleri hakkında kesin hüküm veremezler. Bu sebeple şöyle istisna yapmıştır: {وَمَا يَكُونُ لَنَا أَنْ نَعُودَ فِيهَا إِلا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ رَبُّنَا} “«Rabbimiz olan Allah dilemedikçe ona geri dönmemiz bizim için olacak şey değildir.»” Yani ne bizim ne de başkasının O'nun ilmine ve hikmetine tabi olan meşietinin dışına çıkması mümkün değildir. {وَسِعَ رَبُّنَا كُلَّ شَيْءٍ عِلْمًا} “«Rabbimiz ilmiyle her şeyi kuşatmıştır.»” Dolayısıyla kullara neyin uygun olduğunu ve onları nasıl idare edeceğini bilir. {عَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْنَا} “«Biz yalnız Allah'a tevekkül ettik.»” Yani bizi dosdoğru yol üzerinde sabit kılacağına ve cehennemin bütün yollarından koruyacağına güvendik. Zira kim Allah'a tevekkül ederse O ona yeter ve onun din ve dünya işini kolaylaştırır.
{رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ قَوْمِنَا بِالْحَقِّ} أي: انصر المظلوم، وصاحب الحق، على الظالم المعاند للحق {وَأَنْتَ خَيْرُ الْفَاتِحِينَ} وفتحه تعالى لعباده نوعان: فتح العلم، بتبيين الحق من الباطل، والهدى من الضلال، ومن هو من المستقيمين على الصراط، ممن هو منحرف عنه.
{رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ قَوْمِنَا بِالْحَقِّ} “«Rabbimiz! Bizimle kavmimiz arasında hak ile hükmet»”; yani hakka karşı direnen zalime karşı mazluma ve hak sahibine yardım et; {وَأَنْتَ خَيْرُ الْفَاتِحِينَ} “«çünkü sen hüküm verenlerin en hayırlısısın.»” Allah Teâlâ'nın kulları arasındaki fethi/hükmü iki kısımdır: Birincisi, hak ile batılı, hidayet ile sapıklığı ve sırat-ı müstakim üzerinde dosdoğru olan ile ondan sapanı açıklamak suretiyle olan ilim fethidir.
والنوع الثاني: فتحه بالجزاء وإيقاع العقوبة على الظالمين، والنجاة والإكرام للصالحين، فسألوا الله أن يفتح بينهم وبين قومهم بالحق والعدل، وأن يريهم من آياته وعبره ما يكون فاصلا بين الفريقين.
İkinci kısım ise: Karşılık verme, zalimlere cezayı indirme, salihlere ise kurtuluş ve ikramda bulunma fethidir. Böylece onlar Allah'tan kendileri ile kavimleri arasında hak ve adaletle hükmetmesini ve iki fırkayı birbirinden ayırt edecek ayetlerini ve ibretlerini kendilerine göstermesini dilediler.
{وَقَالَ الْمَلأ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ} محذرين عن اتباع شعيب، {لَئِنِ اتَّبَعْتُمْ شُعَيْبًا إِنَّكُمْ إِذًا لَخَاسِرُونَ} هذا ما سولت لهم أنفسهم أن الخسارة والشقاء في اتباع الرشد والهدى، ولم يدروا أن الخسارة كل الخسارة في لزوم ما هم عليه من الضلال والإضلال، وقد علموا ذلك حين وقع بهم النكال.
{وَقَالَ الْمَلأ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ} “Kavminden inkâr eden ileri gelenler” Şuayb'a tabi olmaktan sakındırarak şöyle dediler: {لَئِنِ اتَّبَعْتُمْ شُعَيْبًا إِنَّكُمْ إِذًا لَخَاسِرُونَ} “«Andolsun, eğer Şuayb'a uyarsanız, o takdirde mutlaka ziyana uğrayanlar olursunuz.»” Bu, nefislerinin kendilerine süslediği bir kuruntudur; zira hüsran ve bedbahtlığın doğru yola ve hidayete uymakta olduğunu sandılar; asıl ve katıksız hüsranın ise üzerinde bulundukları sapıklık ve saptırıcılıkta devam etmekte olduğunu bilemediler. İbretlik ceza başlarına indiğinde ise bunu anladılar.
{فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ} أي: الزلزلة الشديدة {فَأَصْبَحُوا فِي دَارِهِمْ جَاثِمِينَ} أي: صرعى ميتين هامدين.
{فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ} “Bunun üzerine onları o şiddetli sarsıntı yakaladı”; yani şiddetli deprem [yakaladı], {فَأَصْبَحُوا فِي دَارِهِمْ جَاثِمِينَ} “yurtlarında diz üstü çökekaldılar”; yani yerlere serilmiş, ölmüş ve hareketsiz kalmış vaziyette [sabahladılar].
قال تعالى ناعيا حالهم {الَّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْبًا كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيهَا} أي: كأنهم ما أقاموا في ديارهم، وكأنهم ما تمتعوا في عرصاتها، ولا تفيئوا في ظلالها، ولا غنوا في مسارح أنهارها، ولا أكلوا من ثمار أشجارها، حين فاجأهم (١) العذاب، فنقلهم من مورد اللهو واللعب واللذات، إلى مستقر الحزن والشقاء والعقاب والدركات ولهذا قال: {الَّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْبًا كَانُوا هُمُ الْخَاسِرِينَ} أي: الخسار محصور فيهم، لأنهم خسروا دينهم وأنفسهم وأهليهم يوم القيامة، ألا ذلك هو الخسران المبين، لا من قالوا لهم: {لَئِنِ اتَّبَعْتُمْ شُعَيْبًا إِنَّكُمْ إِذًا لَخَاسِرُونَ} .
Allah Teâlâ onların acıklı halini bildirerek şöyle buyurur: {الَّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْبًا كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيهَا} “Şuayb'ı yalanlayanlar sanki orada hiç oturmamış gibi oldular.” Yani azap onları ansızın yakaladığında (1) sanki diyarlarında hiç oturmamışlar, meydanlarında hiç faydalanmamışlar, gölgelerinde serinlememişler, nehir boylarında zenginleşmemişler ve ağaçlarının meyvelerinden hiç yememişler gibi oldular; böylece onları eğlence, oyun ve lezzetler kaynağından hüzün, bedbahtlık, azap ve cehennem derekeleri karargâhına nakletti. Bu sebeple şöyle buyurdu: {الَّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْبًا كَانُوا هُمُ الْخَاسِرِينَ} “Şuayb'ı yalanlayanlar, asıl ziyana uğrayanlar kendileri oldular.” Yani hüsran yalnızca onlara aittir; çünkü onlar kıyamet günü dinlerini, kendilerini ve ailelerini hüsrana uğrattılar. İyi bilin ki apaçık hüsran işte budur; yoksa kendilerine: {لَئِنِ اتَّبَعْتُمْ شُعَيْبًا إِنَّكُمْ إِذًا لَخَاسِرُونَ} “«Eğer Şuayb'a uyarsanız, o takdirde mutlaka ziyana uğrayanlar olursunuz»” dedikleri kimseler değil!
فحين هلكوا تولى عنهم نبيهم شعيب ﵊ {وَقَالَ} معاتبا وموبخا ومخاطبا بعد موتهم: {يَا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ رِسَالاتِ رَبِّي} أي: أوصلتها إليكم، وبينتها حتى بلغت منكم أقصى ما يمكن أن تصل إليه، وخالطت أفئدتكم {وَنَصَحْتُ لَكُمْ} فلم تقبلوا نصحي، ولا انقدتم لإرشادي، بل فسقتم وطغيتم.
Helak olduklarında peygamberleri Şuayb aleyhisselâm onlardan yüz çevirdi ve ölümlerinden sonra onları azarlayarak, kınayarak ve onlara hitap ederek {وَقَالَ} “[şöyle] dedi”: {يَا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ رِسَالاتِ رَبِّي} “«Ey kavmim! Andolsun, ben size Rabbimin vahiylerini tebliğ ettim»”; yani size ulaştırdım, ulaşabileceği en son noktaya varana ve kalplerinize işleyene kadar açıkladım {وَنَصَحْتُ لَكُمْ} “«ve size öğüt verdim.»” Fakat siz nasihatimi kabul etmediniz, irşadıma boyun eğmediniz; bilakis yoldan çıkıp azgınlık ettiniz.
{فَكَيْفَ آسَى عَلَى قَوْمٍ كَافِرِينَ} أي: فكيف أحزن على قوم لا خير فيهم، أتاهم الخير فردوه ولم يقبلوه ولا يليق بهم إلا الشر، فهؤلاء غير حقيقين أن يحزن عليهم، بل يفرح بإهلاكهم ومحقهم. فعياذا بك اللهم من الخزي والفضيحة، وأي: شقاء وعقوبة أبلغ من أن يصلوا إلى حالة يتبرأ منهم أنصح الخلق لهم؟ ".
{فَكَيْفَ آسَى عَلَى قَوْمٍ كَافِرِينَ} “Artık kâfir bir kavme nasıl acırım?” Yani kendilerinde hiçbir hayır bulunmayan, kendilerine hayır geldiğinde onu reddedip kabul etmeyen ve kendilerine kötülükten başkası layık olmayan bir topluluğa nasıl üzüleyim? Bunlar, arkalarından üzülmeyi hak etmeyen kimselerdir; bilakis helak edilmelerine ve köklerinin kazınmasına sevinilir. Allahım! Rezil ve rüsva olmaktan sana sığınırız. Kendilerine mahlukatın en samimi nasihatçisi olan zatın dahi onlardan teberrî edeceği (uzaklaşacağı) bir duruma düşmelerinden daha büyük bir bedbahtlık ve ceza ne olabilir?
{٩٤، ٩٥} {وَمَا أَرْسَلْنَا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَبِيٍّ إِلا أَخَذْنَا أَهْلَهَا بِالْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ يَضَّرَّعُونَ * ثُمَّ بَدَّلْنَا مَكَانَ السَّيِّئَةِ الْحَسَنَةَ حَتَّى عَفَوْا وَقَالُوا قَدْ مَسَّ آبَاءَنَا الضَّرَّاءُ وَالسَّرَّاءُ فَأَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ} .
{94, 95} {وَمَا أَرْسَلْنَا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَبِيٍّ إِلا أَخَذْنَا أَهْلَهَا بِالْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ يَضَّرَّعُونَ * ثُمَّ بَدَّلْنَا مَكَانَ السَّيِّئَةِ الْحَسَنَةَ حَتَّى عَفَوْا وَقَالُوا قَدْ مَسَّ آبَاءَنَا الضَّرَّاءُ وَالسَّرَّاءُ فَأَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ} “Biz hangi memlekete bir peygamber gönderdiysek, yalvarıp yakarsınlar diye onun halkını mutlaka darlık ve sıkıntı ile yakaladık. Sonra kötülüğün (sıkıntının) yerine iyiliği (bolluğu) getirdik; nihayet çoğaldılar ve: «Babalarımıza da böyle darlık ve bolluk dokunmuştu» dediler. Biz de onları hiç farkında değillerken ansızın yakalayıverdik.”
يقول تعالى: {وَمَا أَرْسَلْنَا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَبِيٍّ} يدعوهم إلى عبادة الله، وينهاهم عن ما هم فيه من الشر، فلم ينقادوا له: إلا ابتلاهم الله {بِالْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ} أي: بالفقر والمرض وأنواع البلايا {لَعَلَّهُمْ} إذا أصابتهم، أخضعت نفوسهم فتضرعوا إلى الله واستكانوا للحق.
Allah Teâlâ şöyle buyurur: Onları Allah'a kulluğa çağıran ve içinde bulundukları şerden meneden {وَمَا أَرْسَلْنَا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَبِيٍّ} “Biz hangi memlekete bir peygamber gönderdiysek” de onlar ona boyun eğmedilerse, Allah onları mutlaka {بِالْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ} “darlık ve sıkıntı ile” yani fakirlik, hastalık ve türlü belalarla imtihan etmiştir; {لَعَلَّهُمْ} “umulur ki” bu musibetler kendilerine isabet ettiğinde nefisleri boyun eğer de Allah'a yalvarıp yakarırlar ve hakka teslim olurlar diye.
{ثُمَّ} إذا لم يفد فيهم، واستمر استكبارهم، وازداد طغيانهم.
{ثُمَّ} “Sonra” bu da onlara fayda vermeyip büyüklük taslamaları devam ettiğinde ve azgınlıkları arttığında:
{بَدَّلْنَا مَكَانَ السَّيِّئَةِ الْحَسَنَةَ} فَأدَرَّ عليهم الأرزاق، وعافى أبدانهم، ورفع عنهم البلاء {حَتَّى عَفَوْا} أي: كثروا، وكثرت أرزاقهم وانبسطوا في نعمة الله وفضله، ونسوا ما مر عليهم من البلاء. {وَقَالُوا قَدْ مَسَّ آبَاءَنَا الضَّرَّاءُ وَالسَّرَّاءُ} أي: هذه عادة جارية لم تزل موجودة في الأولين واللاحقين، تارة يكونون في سراء وتارة في ضراء، وتارة في فرح، ومرة في ترح، على حسب تقلبات الزمان وتداول الأيام، وحسبوا أنها ليست للموعظة والتذكير، ولا للاستدراج والنكير حتى إذا اغتبطوا، وفرحوا بما أوتوا، وكانت الدنيا، أسر ما كانت إليهم، أخذناهم بالعذاب {بَغْتَةً وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ} أي: لا يخطر لهم الهلاك على بال، وظنوا أنهم قادرون على ما آتاهم الله، وأنهم غير زائلين ولا منتقلين عنه.
{بَدَّلْنَا مَكَانَ السَّيِّئَةِ الْحَسَنَةَ} “Kötülüğün yerine iyiliği getirdik.” Böylece rızıkları üzerlerine bol bol akıttı, bedenlerine afiyet verdi ve belayı onlardan kaldırdı; {حَتَّى عَفَوْا} “nihayet çoğaldılar”, yani sayıları ve rızıkları çoğaldı, Allah'ın nimeti ve lütfu içinde refaha erdiler ve başlarından geçen belayı unuttular. {وَقَالُوا قَدْ مَسَّ آبَاءَنَا الضَّرَّاءُ وَالسَّرَّاءُ} “Ve: «Babalarımıza da böyle darlık ve bolluk dokunmuştu» dediler.” Yani bu, öncekilerde ve sonrakilerde var olagelen cari bir âdettir; zamanın değişmesi ve günlerin devretmesine göre bazen bollukta bazen darlıkta, bazen sevinçte bazen kederde olunur [dediler]. Bunun bir vaaz, hatırlatma, istidraç ve inkâr için olmadığını sandılar. Nihayet kendilerine verilen şeylerle sevinip şımardıklarında ve dünya kendilerine en sevimli geldiği bir anda onları {بَغْتَةً وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ} “hiç farkında değillerken ansızın yakalayıverdik.” Yani helak olmak akıllarından dahi geçmiyordu; Allah'ın kendilerine verdiklerine kadir olduklarını ve oradan yok olup gitmeyeceklerini sandılar.
{٩٦ - ٩٩} {وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرَى آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَفَتَحْنَا عَلَيْهِمْ بَرَكَاتٍ مِنَ السَّمَاءِ وَالأرْضِ وَلَكِنْ كَذَّبُوا فَأَخَذْنَاهُمْ بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ * أَفَأَمِنَ أَهْلُ الْقُرَى أَنْ يَأْتِيَهُمْ بَأْسُنَا بَيَاتًا وَهُمْ نَائِمُونَ * أَوَأَمِنَ أَهْلُ الْقُرَى أَنْ يَأْتِيَهُمْ بَأْسُنَا ضُحًى وَهُمْ يَلْعَبُونَ * أَفَأَمِنُوا مَكْرَ اللَّهِ فَلا يَأْمَنُ مَكْرَ اللَّهِ إِلا الْقَوْمُ الْخَاسِرُونَ} .
{96 - 99} {وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرَى آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَفَتَحْنَا عَلَيْهِمْ بَرَكَاتٍ مِنَ السَّمَاءِ وَالأرْضِ وَلَكِنْ كَذَّبُوا فَأَخَذْنَاهُمْ بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ * أَفَأَمِنَ أَهْلُ الْقُرَى أَنْ يَأْتِيَهُمْ بَأْسُنَا بَيَاتًا وَهُمْ نَائِمُونَ * أَوَأَمِنَ أَهْلُ الْقُرَى أَنْ يَأْتِيَهُمْ بَأْسُنَا ضُحًى وَهُمْ يَلْعَبُونَ * أَفَأَمِنُوا مَكْرَ اللَّهِ فَلا يَأْمَنُ مَكْرَ اللَّهِ إِلا الْقَوْمُ الْخَاسِرُونَ} “Eğer o memleketlerin halkı iman edip sakınsalardı, elbette üzerlerine gökten ve yerden bereketler açardık; fakat yalanladılar, biz de kazanmakta oldukları şeyler sebebiyle onları yakalayıverdik. Yoksa o memleketlerin halkı, azabımızın kendilerine geceleyin onlar uyurken gelmesinden güvende mi oldular? Yoksa o memleketlerin halkı, azabımızın kendilerine kuşluk vakti onlar oynayıp eğlenirken gelmesinden güvende mi oldular? Yoksa Allah'ın tuzağından/kurgusundan güvende mi oldular? Hüsrana uğrayan topluluktan başkası Allah'ın tuzağından güvende olmaz.”
لما ذكر تعالى أن المكذبين للرسل يبتلون بالضراء موعظة وإنذارا، وبالسراء استدراجا ومكرا، ذكر أن أهل القرى، لو آمنوا بقلوبهم إيمانا صادقا صدقته الأعمال، واستعملوا تقوى الله تعالى ظاهرا وباطنا بترك جميع ما حرم الله، لفتح عليهم بركات السماء والأرض، فأرسل السماء عليهم مدرارا، وأنبت لهم من الأرض ما به يعيشون وتعيش بهائمهم، في أخصب عيش وأغزر رزق، من غير عناء ولا تعب، ولا كد ولا نصب، ولكنهم لم يؤمنوا ويتقوا {فَأَخَذْنَاهُمْ بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ} بالعقوبات والبلايا ونزع البركات، وكثرة الآفات، وهي بعض جزاء أعمالهم، وإلا فلو آخذهم بجميع ما كسبوا، ما ترك عليها من دابة. {ظَهَرَ الْفَسَادُ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ بِمَا كَسَبَتْ أَيْدِي النَّاسِ لِيُذِيقَهُمْ بَعْضَ الَّذِي عَمِلُوا لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ} .
Allah Teâlâ peygamberleri yalanlayanların vaaz ve uyarı kabilinden darlıkla, istidraç ve mekir kabilinden ise bollukla imtihan edildiğini zikrettikten sonra; şayet o memleketlerin halkı kalpleriyle amellerin tasdik ettiği sadık bir imanla inansalar ve Allah'ın haram kıldığı her şeyi terk ederek zahiren ve batınen Allah Teâlâ'dan sakınsalardı, üzerlerine göğün ve yerin bereketlerini açacağını, üzerlerine göğü bol yağmurlu olarak salacağını ve yerden kendilerinin ve hayvanlarının yaşayacağı şeyleri hiçbir zahmet, yorgunluk, meşakkat ve zorluk olmaksızın en verimli geçim ve en bol rızık içinde bitireceğini zikretmiştir. Fakat onlar iman edip sakınmadılar; {فَأَخَذْنَاهُمْ بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ} “biz de kazanmakta oldukları şeyler sebebiyle onları yakalayıverdik”; yani cezalarla, belalarla, bereketlerin sökülüp alınmasıyla ve afetlerin çoğalmasıyla [yakaladık]. Bu da onların amellerinin bir kısım cezasıdır; zira kazandıkları her şey sebebiyle onları cezalandırsaydı yeryüzünde hiçbir canlı bırakmazdı: {ظَهَرَ الْفَسَادُ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ بِمَا كَسَبَتْ أَيْدِي النَّاسِ لِيُذِيقَهُمْ بَعْضَ الَّذِي عَمِلُوا لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ} “İnsanların elleriyle kazandıkları yüzünden karada ve denizde fesat/bozulma ortaya çıktı ki, [Allah] yaptıklarının bir kısmını onlara tattırsın; umulur ki dönerler.”
{أَفَأَمِنَ أَهْلُ الْقُرَى} أي: المكذبة، بقرينة السياق {أَنْ يَأْتِيَهُمْ بَأْسُنَا} أي: عذابنا الشديد {بَيَاتًا وَهُمْ نَائِمُونَ} أي: في غفلتهم، وغرتهم وراحتهم.
Siyakın karinesiyle o yalanlayan {أَفَأَمِنَ أَهْلُ الْقُرَى} “memleketlerin halkı güvende mi oldular?” Şiddetli azabımız olan {أَنْ يَأْتِيَهُمْ بَأْسُنَا} “azabımızın kendilerine gelmesinden”, {بَيَاتًا وَهُمْ نَائِمُونَ} “geceleyin onlar uyurken”; yani gafletleri, habersizlikleri ve istirahatleri anında [gelmesinden güvende mi oldular?]
{أَوَ أَمِنَ أَهْلُ الْقُرَى أَنْ يَأْتِيَهُمْ بَأْسُنَا ضُحًى وَهُمْ يَلْعَبُونَ} أي: أي شيء يؤمنهم من ذلك، وهم قد فعلوا أسبابه، وارتكبوا من الجرائم العظيمة، ما يوجب بعضه الهلاك؟!
{أَوَ أَمِنَ أَهْلُ الْقُرَى أَنْ يَأْتِيَهُمْ بَأْسُنَا ضُحًى وَهُمْ يَلْعَبُونَ} “Yoksa o memleketlerin halkı, azabımızın kendilerine kuşluk vakti onlar oynayıp eğlenirken gelmesinden güvende mi oldular?” Yani helakin sebeplerini işlemiş ve bir kısmı bile helaki gerektiren büyük cürümleri irtikâp etmişken onları bundan ne güvende kılabilir ki?!
{أَفَأَمِنُوا مَكْرَ اللَّهِ} حيث يستدرجهم من حيث لا يعلمون، ويملي لهم، إن كيده متين، {فَلا يَأْمَنُ مَكْرَ اللَّهِ إِلا الْقَوْمُ الْخَاسِرُونَ} فإن من أمن من عذاب الله، فهو (١) لم يصدق بالجزاء على الأعمال، ولا آمن بالرسل حقيقة الإيمان.
Kendilerini bilmedikleri cihetten istidraç ile adım adım helake yaklaştırması ve kendilerine mühlet tanıması hususunda {أَفَأَمِنُوا مَكْرَ اللَّهِ} “Allah'ın tuzağından güvende mi oldular?” Şüphesiz O'nun tuzağı pek çetindir. {فَلا يَأْمَنُ مَكْرَ اللَّهِ إِلا الْقَوْمُ الْخَاسِرُونَ} “Hüsrana uğrayan topluluktan başkası Allah'ın tuzağından güvende olmaz.” Çünkü Allah'ın azabından kendini güvende sayan kimse (1) amellerin karşılığına inanmamış ve peygamberlere hakiki bir imanla iman etmemiştir.
وهذه الآية الكريمة فيها من التخويف البليغ، على أن العبد لا ينبغي له أن يكون آمنا على ما معه من الإيمان.
Bu kerim ayette, kulun sahip olduğu imandan yana kendini kesin bir güvenlik içinde görmemesi gerektiğine dair son derece beliğ bir korkutma bulunmaktadır.
بل لا يزال خائفا وجلا أن يبتلى ببلية تسلب ما معه من الإيمان، وأن لا يزال داعيا بقوله: (يا مقلب القلوب ثبت قلبي على دينك) وأن يعمل ويسعى، في كل سبب يخلصه من الشر، عند وقوع الفتن، فإن العبد - ولو بلغت به الحال ما بلغت - فليس على يقين من السلامة.
Aksine [kul], kendisindeki imanı çekip alacak bir fitne ve imtihanla sınanmaktan ötürü daima korku ve endişe içinde olmalı; sürekli olarak «Ey kalpleri evirip çeviren [Allah'ım]! Kalbimi dinin üzere sabit kıl!» diye dua etmeli ve fitneler baş gösterdiğinde kendisini kötülükten kurtaracak her türlü meşru sebebe sarılmak için çalışıp çabalamalıdır. Zira kul -hali hangi dereceye ulaşırsa ulaşsın- [akıbetinin] selametinden asla kesin bir eminlik içinde olamaz.
{١٠٠ - ١٠٢} {أَوَلَمْ يَهْدِ لِلَّذِينَ يَرِثُونَ الأرْضَ مِنْ بَعْدِ أَهْلِهَا أَنْ لَوْ نَشَاءُ أَصَبْنَاهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَنَطْبَعُ عَلَى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لا يَسْمَعُونَ * تِلْكَ الْقُرَى نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْبَائِهَا وَلَقَدْ جَاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَمَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا بِمَا كَذَّبُوا مِنْ قَبْلُ كَذَلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِ الْكَافِرِينَ * وَمَا وَجَدْنَا لأكْثَرِهِمْ مِنْ عَهْدٍ وَإِنْ وَجَدْنَا أَكْثَرَهُمْ لَفَاسِقِينَ} .
{100 - 102} {أَوَلَمْ يَهْدِ لِلَّذِينَ يَرِثُونَ الأرْضَ مِنْ بَعْدِ أَهْلِهَا أَنْ لَوْ نَشَاءُ أَصَبْنَاهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَنَطْبَعُ عَلَى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لا يَسْمَعُونَ * تِلْكَ الْقُرَى نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْبَائِهَا وَلَقَدْ جَاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَمَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا بِمَا كَذَّبُوا مِنْ قَبْلُ كَذَلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِ الْكَافِرِينَ * وَمَا وَجَدْنَا لأكْثَرِهِمْ مِنْ عَهْدٍ وَإِنْ وَجَدْنَا أَكْثَرَهُمْ لَفَاسِقِينَ} “Önceki sahiplerinden sonra yeryüzüne vâris olanlara hâlâ belli olmadı mı ki, eğer dileseydik onları da günahları yüzünden cezalandırırdık? Biz onların kalplerini mühürleriz de artık onlar işitmezler. İşte o memleketler... Onların haberlerinden bir kısmını sana anlatıyoruz. Andolsun, peygamberleri onlara apaçık deliller getirmişti. Fakat onlar daha önce yalanladıklarına iman edecek değillerdi. İşte Allah kâfirlerin kalplerini böyle mühürler. Onların çoğunda ahde vefa bulmadık; doğrusu onların çoğunu yoldan çıkmış/fasıklar olarak bulduk.”
يقول تعالى منبها للأمم الغابرين بعد هلاك الأمم الغابرين (١) {أَوَ لَمْ يَهْدِ لِلَّذِينَ يَرِثُونَ الأرْضَ مِنْ بَعْدِ أَهْلِهَا أَنْ لَوْ نَشَاءُ أَصَبْنَاهُمْ بِذُنُوبِهِمْ} أي: أو لم يتبين ويتضح للأمم الذين ورثوا الأرض، بعد إهلاك من قبلهم بذنوبهم، ثم عملوا كأعمال أولئك المهلكين؟.
Allah Teâlâ geçmiş ümmetlerin helakinden sonra geride kalan ümmetleri uyararak şöyle buyurur: (1) {أَوَ لَمْ يَهْدِ لِلَّذِينَ يَرِثُونَ الأرْضَ مِنْ بَعْدِ أَهْلِهَا أَنْ لَوْ نَشَاءُ أَصَبْنَاهُمْ بِذُنُوبِهِمْ} “Önceki sahiplerinden sonra yeryüzüne vâris olanlara hâlâ belli olmadı mı ki, eğer dileseydik onları da günahları yüzünden cezalandırırdık?” Yani kendilerinden öncekilerin günahları sebebiyle helak edilmesinden sonra yeryüzüne vâris olan ve sonra da o helak edilenlerin amelleri gibi amel işleyen ümmetlere durum açık ve aşikâr olmadı mı?
أو لم يهتدوا أن الله، لو شاء لأصابهم بذنوبهم، فإن هذه سنته في الأولين والآخرين.
Şayet Allah dileseydi günahları sebebiyle onları da cezalandıracağını anlamadılar mı? Zira bu, O'nun öncekiler ve sonrakiler hakkındaki sünnetidir.
وقوله: {وَنَطْبَعُ عَلَى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لا يَسْمَعُونَ} أي: إذا نبههم الله فلم ينتبهوا، وذكرهم فلم يتذكروا، وهداهم بالآيات والعبر فلم يهتدوا، فإن الله تعالى يعاقبهم ويطبع على قلوبهم، فيعلوها الران والدنس، حتى يختم عليها، فلا يدخلها حق، ولا يصل إليها خير، ولا يسمعون ما ينفعهم، وإنما يسمعون ما به تقوم الحجة عليهم.
Allah Teâlâ'nın: {وَنَطْبَعُ عَلَى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لا يَسْمَعُونَ} “Biz onların kalplerini mühürleriz de artık onlar işitmezler” buyruğu; yani Allah onları uyardığında uyanmazlarsa, onlara hatırlattığında düşünmezlerse ve ayetler ve ibretlerle yol gösterdiğinde doğru yolu bulmazlarsa Allah Teâlâ onları cezalandırır ve kalplerini mühürler; üzerlerini pas ve kir kaplar, nihayet mühürlenir de içlerine hiçbir hak girmez, hiçbir hayır ulaşmaz ve kendilerine fayda verecek şeyleri işitmezler; ancak aleyhlerine hüccet ikame edilecek şeyleri işitirler.
{تِلْكَ الْقُرَى} الذين تقدم ذكرهم {نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْبَائِهَا} ما يحصل به عبرة للمعتبرين، وازدجار للظالمين، وموعظة للمتقين.
Daha önce zikri geçen {تِلْكَ الْقُرَى} “İşte o memleketler... İbret alanlar için ibret, zalimler için caydırıcılık ve sakınanlar için bir vaaz olacak şekilde” {نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْبَائِهَا} “onların haberlerinden bir kısmını sana anlatıyoruz.”
{وَلَقَدْ جَاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ} أي: ولقد جاءت هؤلاء المكذبين رسلهم تدعوهم إلى ما فيه سعادتهم، وأيدهم الله بالمعجزات الظاهرة، والبينات المبينات للحق بيانا كاملا ولكنهم لم يفدهم هذا، ولا أغنى عنهم شيئا، {فَمَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا بِمَا كَذَّبُوا مِنْ قَبْلُ} أي: بسبب تكذيبهم وردهم الحق أول مرة، ما كان الله ليهديهم للإيمان، جزاء لهم على ردهم الحق، كما قال تعالى: {وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصَارَهُمْ كَمَا لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَنَذَرُهُمْ فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ} {كَذَلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِ الْكَافِرِينَ} عقوبة منه. وما ظلمهم الله ولكنهم ظلموا أنفسهم.
{وَلَقَدْ جَاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ} “Andolsun, peygamberleri onlara apaçık deliller getirmişti.” Yani bu yalanlayanlara peygamberleri kendilerinde saadetleri bulunan şeylere çağırmak üzere gelmişler ve Allah onları apaçık mucizelerle ve hakkı tastamam açıklayan beyyinelerle desteklemişti; fakat bu durum onlara fayda vermedi ve kendilerinden hiçbir şeyi savamadı. {فَمَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا بِمَا كَذَّبُوا مِنْ قَبْلُ} “Fakat onlar daha önce yalanladıklarına iman edecek değillerdi.” Yani ilk defasında yalanlamaları ve hakkı reddetmeleri sebebiyle, hakkı reddetmelerine bir ceza olarak Allah onları imana hidayet edecek değildi. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصَارَهُمْ كَمَا لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَنَذَرُهُمْ فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ} “Ona ilk defasında iman etmedikleri gibi, kalplerini ve gözlerini tersyüz ederiz ve onları taşkınlıkları içinde bocalayıp dururlarken terk ederiz.” {كَذَلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِ الْكَافِرِينَ} “İşte Allah kâfirlerin kalplerini böyle mühürler”; O'ndan bir ceza olarak [mühürler]. Allah onlara zulmetmedi; fakat onlar kendi nefislerine zulmettiler.
{وَمَا وَجَدْنَا لأكْثَرِهِمْ مِنْ عَهْدٍ} أي: وما وجدنا لأكثر الأمم الذين أرسل الله إليهم الرسل من عهد، أي: من ثبات والتزام لوصية الله التي أوصى بها جميع العالمين، ولا انقادوا لأوامره التي ساقها إليهم على ألسنة رسله.
{وَمَا وَجَدْنَا لأكْثَرِهِمْ مِنْ عَهْدٍ} “Onların çoğunda ahde vefa bulmadık.” Yani Allah'ın peygamberler gönderdiği ümmetlerin çoğunda bir ahit bulmadık; yani Allah'ın bütün âlemlere vasiyet ettiği ilahî vasiyetine karşı bir sebat ve bağlılık bulmadık; peygamberlerinin diliyle kendilerine sevk ettiği emirlerine de boyun eğmediler.
{وَإِنْ وَجَدْنَا أَكْثَرَهُمْ لَفَاسِقِينَ} أي: خارجين عن طاعة الله، متبعين لأهوائهم بغير هدى من الله، فالله تعالى امتحن العباد بإرسال الرسل وإنزال الكتب، وأمرهم باتباع عهده وهداه، فلم يمتثل لأمره إلا القليل من الناس، الذين سبقت لهم من الله سابقة السعادة.
{وَإِنْ وَجَدْنَا أَكْثَرَهُمْ لَفَاسِقِينَ} “Doğrusu onların çoğunu yoldan çıkmış/fasıklar olarak bulduk.” Yani Allah'a itaatten çıkmış, Allah'tan bir hidayet olmaksızın hevalarına tabi olmuş kimseler olarak [bulduk]. Allah Teâlâ peygamberler gönderip kitaplar indirerek kulları imtihan etmiş ve onlara ahdine ve hidayetine tabi olmalarını emretmiştir; fakat O'nun emrine insanlardan ancak haklarında Allah katından saadet geçmiş olan pek az kimse uymuştur.
وأما أكثر الخلق فأعرضوا عن الهدى، واستكبروا عما جاءت به الرسل، فأحل الله بهم من عقوباته المتنوعة ما أحل.
Yaratılmışların çoğuna gelince; hidayetten yüz çevirdiler ve peygamberlerin getirdiği şeylere karşı büyüklük tasladılar. Bunun üzerine Allah da onları çeşitli cezalarından müstahak oldukları azaba uğrattı.
{١٠٣ - ١٧١} {ثُمَّ بَعَثْنَا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسَى بِآيَاتِنَا إِلَى فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ} .
{103 - 171} {ثُمَّ بَعَثْنَا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسَى بِآيَاتِنَا إِلَى فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ} “Sonra onların ardından Mûsâ'yı ayetlerimizle Firavun'a ve ileri gelenlerine gönderdik...”
إلى آخر قصته (١) .
Kıssasının sonuna kadar (1).
أي: ثم بعثنا من بعد أولئك الرسل موسى الكليم، الإمام العظيم، والرسول الكريم، إلى قوم عتاة جبابرة، وهم فرعون وملؤه، من أشرافهم وكبرائهم، فأراهم من آيات الله العظيمة ما لم يشاهد له نظير {فَظَلَمُوا بِهَا} بأن لم ينقادوا لحقها الذي من لم ينقد له فهو ظالم، بل استكبروا عنها. {فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ} كيف أهلكهم الله، وأتبعهم الذم واللعنة في الدنيا ويوم القيامة، بئس الرفد المرفود، وهذا مجمل فصله بقوله:
Yani: Sonra o peygamberlerin ardından kelîmullah, yüce imam ve kerîm elçi olan Mûsâ'yı azgın ve zorba bir kavme; yani Firavun'a ve onların eşrafı ve ileri gelenlerinden oluşan cemaatine gönderdik. Onlara Allah'ın benzeri görülmemiş muazzam ayetlerini gösterdi; onlar ise hakkına boyun eğmeyerek -ki boyun eğmeyen kimse zalimdir- bilakis büyüklük taslayarak {فَظَلَمُوا بِهَا} “o ayetlere haksızlık ettiler.” {فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ} “Artık bozguncuların akıbetinin nasıl olduğuna bir bak!” Allah onları nasıl helak etti ve dünyada da kıyamet gününde de onların arkasından kınama ve laneti nasıl taktı; verilen bağış ne kötüdür! Bu mücmel bir ifadedir; onu şu sözüyle tafsil etmiştir:
{وَقَالَ مُوسَى} حين جاء إلى فرعون يدعوه إلى الإيمان.
Mûsâ Firavun'a imana davet etmek üzere geldiğinde {وَقَالَ مُوسَى} “Mûsâ dedi ki:”
{يَا فِرْعَوْنُ إِنِّي رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ} أي: إني رسول من مرسل عظيم، وهو رب العالمين، الشامل للعالم العلوي والسفلي، مربي جميع خلقه بأنواع التدابير الإلهية، التي من جملتها أنه لا يتركهم سدى، بل يرسل إليهم الرسل مبشرين ومنذرين، وهو الذي لا يقدر أحد أن يتجرأ عليه، ويدعي أنه أرسله ولم يرسله.
{يَا فِرْعَوْنُ إِنِّي رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ} “‘Ey Firavun! Şüphesiz ben Âlemlerin Rabbi tarafından [gönderilmiş] bir elçiyim.’” Yani: Ben, ulvî ve süflî âlemi kuşatan, bütün mahlukatını ilahî tedbir çeşitleriyle terbiye eden -ki bu tedbirlerin bir kısmı da onları başıboş bırakmayıp aksine kendilerine müjdeleyici ve uyarıcı elçiler göndermesidir- ve hiç kimsenin O'na karşı cüret edip kendisini göndermediği halde O'nun gönderdiğini iddia edemeyeceği azamet sahibi bir göndericinin, yani Âlemlerin Rabbi'nin elçisiyim.
فإذا كان هذا شأنه، وأنا قد اختارني واصطفاني لرسالته، فحقيق علي أن لا أكذب عليه، ولا أقول عليه إلا الحق. فإني لو قلت غير ذلك لعاجلني بالعقوبة، وأخذني أخذ عزيز مقتدر.
O'nun şânı bu olduğuna ve O da beni risaleti için seçip beğendiğine göre, O'na yalan isnat etmemek ve O'nun adına haktan başkasını söylememek benim boynumun borcudur. Zira bundan başkasını söyleyecek olsaydım beni cezalandırmakta acele eder ve beni Azîz ve Muktedir olanın yakalayışıyla yakalardı.
فهذا موجب لأن ينقادوا له ويتبعوه، خصوصا وقد جاءهم ببينة من الله واضحة على صحة ما جاء به من الحق، فوجب عليهم أن يعملوا بمقصود رسالته، ولها مقصودان عظيمان. إيمانهم به، واتباعهم له، وإرسال بني إسرائيل الشعب الذي فضله الله على العالمين، أولاد الأنبياء، وسلسلة يعقوب ﵇، الذي موسى ﵊ واحد منهم.
Bu durum, ona boyun eğmelerini ve tabi olmalarını gerektirir; özellikle de getirdiği hakkın doğruluğuna dair Allah'tan apaçık bir beyyine ile gelmişken. Dolayısıyla onun risaletinin maksadıyla amel etmeleri vacip olmuştur. Bu risaletin iki büyük maksadı vardır: Birincisi, ona iman edip tabi olmaları; ikincisi ise, Allah'ın âlemlere üstün kıldığı kavim olan, peygamberlerin çocukları ve Mûsâ aleyhisselâm'ın da içlerinden biri olduğu Ya'kūb aleyhisselâm'ın sülalesi olan İsrâiloğullarını serbest bırakıp onunla göndermeleridir.
فقال له فرعون: {إِنْ كُنْتَ جِئْتَ بِآيَةٍ فَأْتِ بِهَا إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ} .
Firavun ona şöyle dedi: {إِنْ كُنْتَ جِئْتَ بِآيَةٍ فَأْتِ بِهَا إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ} “«Eğer bir mucize getirdiysen ve doğrulardan isen, haydi onu getir!»”
{فَأَلْقَى} موسى {عَصَاهُ} في الأرض {فَإِذَا هِيَ ثُعْبَانٌ مُبِينٌ} أي: حية ظاهرة تسعى، وهم يشاهدونها.
Bunun üzerine Mûsâ {عَصَاهُ} “asasını” yere {فَأَلْقَى} “attı;” {فَإِذَا هِيَ ثُعْبَانٌ مُبِينٌ} “bir de baktılar ki o, apaçık bir yılandır!” Yani onlar bakıp dururken koşup hareket eden apaçık bir yılan oluverdi.
{وَنزعَ يَدَهُ} من جيبه {فَإِذَا هِيَ بَيْضَاءُ لِلنَّاظِرِينَ} من غير سوء، فهاتان آيتان كبيرتان دالتان على صحة ما جاء به موسى وصدقه، وأنه رسول رب العالمين، ولكن الذين لا يؤمنون لو جاءتهم كل آية لا يؤمنون حتى يروا العذاب الأليم.
Koynundan {وَنزعَ يَدَهُ} “elini çekip çıkardı;” hiçbir hastalık/kusur olmaksızın {فَإِذَا هِيَ بَيْضَاءُ لِلنَّاظِرِينَ} “bir de baksınlar ki o, bakanlar için bembeyazdır!” Bu ikisi Mûsâ'nın getirdiği şeyin doğruluğuna, onun sadakatine ve âlemlerin Rabbinin elçisi olduğuna delalet eden iki büyük mucizedir. Ancak iman etmeyen kimselere bütün ayetler gelse dahi elem verici azabı görene kadar iman etmezler.
فلهذا {قَالَ الْمَلأ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ} حين بهرهم ما رأوا من الآيات، ولم يؤمنوا، وطلبوا لها التأويلات الفاسدة: {إِنَّ هَذَا لَسَاحِرٌ عَلِيمٌ} أي: ماهر في سحره.
İşte bu sebeple gördükleri mucizeler kendilerini hayretler içinde bıraktığında ve iman etmeyip bunlar için bozuk teviller aradıklarında {قَالَ الْمَلأ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ} “Firavun'un kavminden ileri gelenler dediler ki:” {إِنَّ هَذَا لَسَاحِرٌ عَلِيمٌ} “«Şüphesiz bu, çok bilgili bir büyücüdür!»” Yani sihrinde son derece mahirdir.
ثم خوفوا ضعفاء الأحلام وسفهاء العقول، بأنه {يُرِيدُ} موسى بفعله هذا {أَنْ يُخْرِجَكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ} أي: يريد أن يجليكم (١) عن أوطانكم {فَمَاذَا تَأْمُرُونَ} أي: إنهم تشاوروا فيما بينهم ما يفعلون بموسى، وما يندفع به ضرره بزعمهم عنهم، فإن ما جاء به إن لم يقابل بما يبطله ويدحضه، وإلا دخل في عقول أكثر الناس.
Sonra Mûsâ'nın bu yaptığıyla {أَنْ يُخْرِجَكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ} “«sizi yurdunuzdan çıkarmak»” {يُرِيدُ} “«istediğini»”, yani sizi vatanlarınızdan sürmek istediğini (1) söyleyerek aklı kıt ve sefih kimseleri korkuttular ve: {فَمَاذَا تَأْمُرُونَ} “«Öyleyse ne buyurursunuz?»” dediler. Yani Mûsâ'ya ne yapacakları ve kendi zanlarınca onun zararını kendilerinden ne ile defedecekleri hususunda aralarında istişare ettiler. Çünkü onun getirdiği şey, onu iptal edip çürütecek bir şeyle karşılanmazsa insanların çoğunun aklına girecekti.
فحينئذ انعقد رأيهم إلى أن قالوا لفرعون: {أَرْجِهْ وَأَخَاهُ} أي: احبسهما وأمهلهما، وابعث في المدائن أناسا يحشرون أهل المملكة ويأتون بكل سحار عليم، أي: يجيئون بالسحرة المهرة، ليقابلوا ما جاء به موسى، فقالوا: يا موسى اجعل بيننا وبينك موعدا لا نخلفه نحن ولا أنت مكانا سوى.
İşte o zaman görüşleri birleşti ve Firavun'a şöyle dediler: {أَرْجِهْ وَأَخَاهُ} “«Onu ve kardeşini alıkoy/beklet»”; yani onları tut, kendilerine mühlet ver ve şehirlere krallık halkını toplayacak adamlar gönder; çok bilgili büyücüleri, yani Mûsâ'nın getirdiği şeyi karşılayacak mahir büyücüleri getirsinler. [Mûsâ'ya da]: Ey Mûsâ! Bizimle senin aranda ne bizim ne de senin caymayacağımız düz ve uygun bir yerde bir buluşma vakti belirle dediler.
{قَالَ مَوْعِدُكُمْ يَوْمُ الزِّينَةِ وَأَنْ يُحْشَرَ النَّاسُ ضُحًى * فَتَوَلَّى فِرْعَوْنُ فَجَمَعَ كَيْدَهُ ثُمَّ أَتَى} .
{قَالَ مَوْعِدُكُمْ يَوْمُ الزِّينَةِ وَأَنْ يُحْشَرَ النَّاسُ ضُحًى * فَتَوَلَّى فِرْعَوْنُ فَجَمَعَ كَيْدَهُ ثُمَّ أَتَى} “[Mûsâ]: «Buluşma vaktiniz bayram günü ve insanların kuşluk vaktinde toplanması olsun» dedi. Bunun üzerine Firavun dönüp gitti, hilesini topladı, sonra geldi.”
وقال هنا: {وَجَاءَ السَّحَرَةُ فِرْعَوْنَ} طالبين منه الجزاء إن غلبوا فـ {قَالُوا إِنَّ لَنَا لأجْرًا إِنْ كُنَّا نَحْنُ الْغَالِبِينَ} ؟
Burada ise şöyle buyurmuştur: {وَجَاءَ السَّحَرَةُ فِرْعَوْنَ} “Büyücüler Firavun'a geldiler” ve şayet galip gelirlerse karşılık talep ederek {قَالُوا إِنَّ لَنَا لأجْرًا إِنْ كُنَّا نَحْنُ الْغَالِبِينَ} “«Eğer üstün gelen biz olursak bize mutlaka bir mükâfat var mı?» dediler.”
فـ {قَالَ} فرعون: {نَعَمْ} لكم أجر {وَإِنَّكُمْ لَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ} فوعدهم الأجر والتقريب، وعلو المنزلة عنده، ليجتهدوا ويبذلوا وسعهم وطاقتهم في مغالبة موسى.
Firavun {قَالَ} “dedi ki:” {نَعَمْ} “«Evet»” size mükâfat vardır, {وَإِنَّكُمْ لَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ} “«ve şüphesiz siz [bana] en yakın kılınanlardan olacaksınız.»” Mûsâ'ya üstün gelmek için gayret gösterip bütün güç ve takatlerini sarf etsinler diye kendilerine mükâfatı, yakınlığı ve kendi katındaki yüksek makamı vadetti.
فلما حضروا مع موسى بحضرة الخلق العظيم {قَالُوا} على وجه التألي وعدم المبالاة بما جاء به موسى: {يَا مُوسَى إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ} ما معك {وَإِمَّا أَنْ نَكُونَ نَحْنُ الْمُلْقِينَ} .
Büyük bir kalabalığın huzurunda Mûsâ ile birlikte hazır bulunduklarında, Mûsâ'nın getirdiği şeye aldırmaksızın ve üstünlük taslayarak {قَالُوا} “[şöyle] dediler”: {يَا مُوسَى إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ} “«Ey Mûsâ! Ya sen [elindekini] at” {وَإِمَّا أَنْ نَكُونَ نَحْنُ الْمُلْقِينَ} “ya da ilk atanlar biz olalım!»”
فـ {قَالَ} موسى: {أَلْقُوا} لأجل أن يرى الناس ما معهم وما مع موسى.
Mûsâ insanlar hem onların yanındakini hem de kendi yanındakini görsünler diye {قَالَ} “[şöyle] dedi”: {أَلْقُوا} “«Siz atın!»”
{فَلَمَّا أَلْقَوْا} حبالهم وعصيهم، إذا هي من سحرهم كأنها حيات تسعى، فـ {سَحَرُوا أَعْيُنَ النَّاسِ وَاسْتَرْهَبُوهُمْ وَجَاءُوا بِسِحْرٍ عَظِيمٍ} لم يوجد له نظير من السحر.
İplerini ve asalarını {فَلَمَّا أَلْقَوْا} “atınca” sihirleri sebebiyle onlar birdenbire koşan yılanlarmış gibi göründü; {سَحَرُوا أَعْيُنَ النَّاسِ وَاسْتَرْهَبُوهُمْ وَجَاءُوا بِسِحْرٍ عَظِيمٍ} “insanların gözlerini büyülediler, onları dehşete düşürdüler ve büyük bir sihir getirdiler.” Öyle ki sihirden onun bir benzeri görülmemişti.
{وَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى أَنْ أَلْقِ عَصَاكَ} فَأَلْقَاهَا {فَإِذَا هِيَ} حية تسعى، فـ {تَلْقَفُ} جميع {مَا يَأْفِكُونَ} أي: يكذبون به ويموهون.
{وَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى أَنْ أَلْقِ عَصَاكَ} “Biz de Mûsâ'ya: «Asanı at!» diye vahyettik.” O da asasını attı, {فَإِذَا هِيَ} koşan bir yılan oluverdi ve {تَلْقَفُ} “yutuyordu;” {مَا يَأْفِكُونَ} “onların uydurdukları şeylerin” yani yalanlayıp göz boyadıkları şeylerin tamamını [yutuyordu].
{فَوَقَعَ الْحَقُّ} أي: تبين وظهر، واستعلن في ذلك المجمع، {وَبَطَلَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} .
{فَوَقَعَ الْحَقُّ} “Böylece hak yerini buldu/gerçekleşti”; yani o mecliste apaçık ortaya çıkıp zahir oldu, {وَبَطَلَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} “ve onların yapmakta oldukları şeyler boşa çıktı.”
{فَغُلِبُوا هُنَالِكَ} أي: في ذلك المقام {وَانْقَلَبُوا صَاغِرِينَ} أي: حقيرين قد اضمحل باطلهم، وتلاشى سحرهم، ولم يحصل لهم المقصود الذي ظنوا حصوله.
{فَغُلِبُوا هُنَالِكَ} “Orada yenildiler”; yani o makamda [yenildiler], {وَانْقَلَبُوا صَاغِرِينَ} “ve küçük düşmüşler olarak döndüler.” Yani batılları yok olmuş, sihirleri dağılıp gitmiş ve gerçekleşeceğini sandıkları maksada kavuşamamış hakir kimseler olarak [döndüler].
وأعظم من تبين له الحق العظيم أهل الصنف والسحر، الذين يعرفون من أنواع السحر وجزئياته، ما لا يعرفه غيرهم، فعرفوا أن هذه آية عظيمة من آيات الله لا يدان لأحد بها.
Büyük hakkın kendisine apaçık olduğu en birinci zümre, başkalarının bilmediği sihir türlerini ve inceliklerini bilen sihir erbabı büyücüler oldu; zira bunun hiç kimsenin güç yetiremeyeceği Allah'ın ayetlerinden büyük bir ayet olduğunu anladılar.
{وَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ سَاجِدِينَ * قَالُوا آمَنَّا بِرَبِّ الْعَالَمِينَ * رَبِّ مُوسَى وَهَارُونَ}
{وَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ سَاجِدِينَ * قَالُوا آمَنَّا بِرَبِّ الْعَالَمِينَ * رَبِّ مُوسَى وَهَارُونَ} “Büyücüler secdeye kapandılar. «Âlemlerin Rabbine, Mûsâ ve Hârûn'un Rabbine iman ettik» dediler.”
أي: وصدقنا بما بعث به موسى من الآيات البينات.
Yani: Mûsâ'nın beraberinde gönderildiği apaçık ayetleri tasdik ettik.
فـ {قَالَ} لَهُمْ {فِرْعَوْنَ} متهددا على الإيمان: {آمَنْتُمْ بِهِ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ} كان الخبيث حاكما مستبدا على الأبدان والأقوال، قد تقرر عنده وعندهم أن قوله هو المطاع، وأمره نافذ فيهم، ولا خروج لأحد عن قوله وحكمه، وبهذه الحالة تنحط الأمم وتضعف عقولها ونفوذها، وتعجز عن المدافعة عن حقوقها، ولهذا قال الله عنه: {فَاسْتَخَفَّ قَوْمَهُ فَأَطَاعُوهُ} وقال هنا: {آمَنْتُمْ بِهِ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ} أي: فهذا سوء أدب منكم وتجرؤ عَليَّ.
Firavun imandan ötürü onları tehdit ederek {فِرْعَوْنَ} “Firavun” onlara {قَالَ} “[şöyle] dedi”: {آمَنْتُمْ بِهِ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ} “«Ben size izin vermeden önce mi ona iman ettiniz?»” O habis kimse bedenler ve sözler üzerinde müstebit bir yöneticiydi; onun da onların da nezdinde kendi sözünün itaat edilen söz olduğu, emrinin onlar üzerinde geçerli bulunduğu ve hiç kimsenin onun sözünün ve hükmünün dışına çıkamayacağı yerleşmişti. Bu durumda ümmetler geriler, akılları ve nüfuzları zayıflar ve haklarını savunmaktan aciz kalırlar. Bu sebeple Allah Teâlâ onun hakkında: {فَاسْتَخَفَّ قَوْمَهُ فَأَطَاعُوهُ} “Kavmini hafife aldı (küçümsedi), onlar da ona itaat ettiler” buyurmuş; burada ise: {آمَنْتُمْ بِهِ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ} “«Ben size izin vermeden önce mi ona iman ettiniz?»” buyurmuştur; yani bu sizin terbiyesizliğiniz ve bana karşı cüretkârlığınızdır.
ثم موه على قومه وقال: {إنَّ هَذَا لَمَكْرٌ مَكَرْتُمُوهُ فِي الْمَدِينَةِ لِتُخْرِجُوا مِنْهَا أَهْلَهَا} أي: إن موسى كبيركم الذي علمكم السحر، فتواطأتم أنتم وهو على أن تنغلبوا له، فيظهر فتتبعوه، ثم يتبعكم الناس أو جمهورهم فتخرجوا منها أهلها.
Sonra kavminin aklını çelerek şöyle dedi: {إنَّ هَذَا لَمَكْرٌ مَكَرْتُمُوهُ فِي الْمَدِينَةِ لِتُخْرِجُوا مِنْهَا أَهْلَهَا} “«Şüphesiz bu, halkını oradan çıkarmak için şehirde kurduğunuz bir tuzaktır!»” Yani şüphesiz Mûsâ size sihri öğreten büyüğünüzdür; siz onunla ona yenilmek üzere anlaştınız ki o üstün gelsin, siz de ona uyun, ardından insanlar yahut onların çoğunluğu size uysun da halkını oradan çıkarasınız.
وهذا كذب يعلم هو ومن سبر الأحوال، أن موسى ﵊ لم يجتمع بأحد منهم، وأنهم جمعوا على نظر فرعون ورسله، وأن ما جاء به موسى آية إلهية، وأن السحرة قد بذلوا مجهودهم في مغالبة موسى، حتى عجزوا، وتبين لهم الحق، فاتبعوه.
Bu bir yalandır; kendisi de olayları tetkik eden kimse de bilmektedir ki Mûsâ aleyhisselâm onlardan hiçbiriyle bir araya gelmemiştir. Onlar Firavun'un ve elçilerinin gözetiminde toplanmışlardır; Mûsâ'nın getirdiği şey ilahî bir ayettir ve büyücüler Mûsâ'ya üstün gelmek için aciz kalana kadar tüm çabalarını sarf etmişler, hak kendilerine aşikâr olunca da ona tabi olmuşlardır.
ثم توعدهم فرعون بقوله: {فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ} ما أحل بكم من العقوبة.
Sonra Firavun: {فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ} “«Yakında bileceksiniz!»” sözüyle başlarına indireceği cezayı kastederek onları tehdit etti.
{لأقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلافٍ} زعم الخبيث أنهم مفسدون في الأرض، وسيصنع بهم ما يصنع بالمفسدين، من تقطيع الأيدي والأرجل من خلاف، أي: اليد اليمنى والرجل اليسرى.
{لأقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلافٍ} “«Mutlaka ellerinizi ve ayaklarınızı çaprazlama keseceğim!»” O habis kimse onların yeryüzünde bozguncu olduğunu iddia etti ve bozgunculara yapıldığı gibi ellerini ve ayaklarını çaprazlama, yani sağ el ile sol ayağı keseceğini [söyledi].
{ثُمَّ لأصَلِّبَنَّكُمْ} في جذوع النخل، لتختزوا بزعمه {أَجْمَعِينَ} أي: لا أفعل هذا الفعل بأحد دون أحد، بل كلكم سيذوق هذا العذاب.
Kendi iddiasınca rezil olasınız diye hurma kütüklerinde {ثُمَّ لأصَلِّبَنَّكُمْ} “«sonra hepinizi mutlaka asacağım!»” {أَجْمَعِينَ} “«hepinizi»”; yani bu işi birinize yapıp diğerini bırakmayacağım, bilakis hepiniz bu azabı tadacaksınız [dedi].
فقال السحرة، الذين آمنوا لفرعون حين تهددهم: {إِنَّا إِلَى رَبِّنَا مُنْقَلِبُونَ} أي: فلا نبالي بعقوبتك، فالله خير وأبقى، فاقض ما أنت قاض.
İman eden büyücüler, Firavun kendilerini tehdit ettiğinde ona şöyle dediler: {إِنَّا إِلَى رَبِّنَا مُنْقَلِبُونَ} “«Şüphesiz biz Rabbimize döneceğiz.»” Yani senin cezalandırmana aldırmıyoruz; zira Allah daha hayırlı ve daha bakidir, vereceğin hükmü ver!
{وَمَا تَنْقِمُ مِنَّا} أي: وما تعيب منا على إنكارك علينا وتوعدك لنا؟ فليس لنا ذنب {إِلا أَنْ آمَنَّا} بـ[آيَاتِ] ربنا [لما جاءتنا] (١) فإن كان هذا ذنبا يعاب عليه، ويستحق صاحبه العقوبة، فهو ذنبنا.
{وَمَا تَنْقِمُ مِنَّا} “«Bizi inkâr etmen ve tehdit etmende bizden ayıpladığın nedir ki?»” Bize geldiğinde Rabbimizin [ayetlerine] {إِلا أَنْ آمَنَّا} “«iman etmemizden başka»” hiçbir günahımız yoktur (1). Şayet bu ayıplanacak ve sahibinin cezayı hak edeceği bir günah ise işte bizim günahımız budur!
ثم دعوا الله أن يثبتهم ويصبرهم فقالوا: {رَبَّنَا أَفْرِغْ} أي: أفض {عَلَيْنَا صَبْرًا} أي: عظيما، كما يدل عليه التنكير، لأن هذه محنة عظيمة، تؤدي إلى ذهاب النفس، فيحتاج فيها من الصبر إلى شيء كثير، ليثبت الفؤاد، ويطمئن المؤمن على إيمانه، ويزول عنه الانزعاج الكثير.
Sonra kendilerini sebatkâr kılması ve sabır vermesi için Allah'a dua ederek şöyle dediler: {رَبَّنَا أَفْرِغْ} “«Ey Rabbimiz! Üzerimize... dök»”; yani akıt, {عَلَيْنَا صَبْرًا} “«sabır [dök]»”; yani nekire gelmesinin delalet ettiği üzere büyük bir sabır [dök]. Çünkü bu canın gitmesine yol açan büyük bir mihnettir; kalbin sebat etmesi, müminin imanı üzere huzur bulması ve üzerindeki büyük telaş ve korkunun gitmesi için onda pek çok sabra ihtiyaç vardır.
{وَتَوَفَّنَا مُسْلِمِينَ} أي: منقادين لأمرك، متبعين لرسولك، والظاهر أنه أوقع بهم ما توعدهم عليه، وأن الله تعالى ثبتهم على الإيمان.
{وَتَوَفَّنَا مُسْلِمِينَ} “«Ve müslümanlar olarak canımızı al!»” Yani senin emrine boyun eğmiş ve elçine tabi olmuş kimseler olarak [canımızı al]. Görünen o ki Firavun onları tehdit ettiği cezayı başlarına indirmiş, Allah Teâlâ da onları iman üzerinde sabit kılmıştır.
هذا وفرعون وملؤه وعامتهم المتبعون للملأ قد استكبروا عن آيات الله، وجحدوا بها ظلما وعلوا، وقالوا لفرعون مهيجين له على الإيقاع بموسى، وزاعمين أن ما جاء باطل وفساد: {أَتَذَرُ مُوسَى وَقَوْمَهُ لِيُفْسِدُوا فِي الأرْضِ} بالدعوة إلى الله، وإلى مكارم الأخلاق ومحاسن الأعمال، التي هي الصلاح في الأرض، وما هم عليه هو الفساد، ولكن الظالمين لا يبالون بما يقولون.
Bu esnada Firavun, onun ileri gelenleri ve ileri gelenlere uyan halk tabakası Allah'ın ayetlerine karşı büyüklük tasladılar, zulüm ve kibirle onları inkâr ettiler. Mûsâ'yı cezalandırması için Firavun'u kışkırtarak ve getirdiği şeyin batıl ve fesat olduğunu iddia ederek ona şöyle dediler: {أَتَذَرُ مُوسَى وَقَوْمَهُ لِيُفْسِدُوا فِي الأرْضِ} “«Mûsâ'yı ve kavmini yeryüzünde bozgunculuk yapsınlar diye mi bırakacaksın?»” Yani Allah'a davet etmekle, yeryüzünün asıl ıslahı olan ahlakın yücelerine ve amellerin güzelliklerine çağırmakla [bozgunculuk yapmalarına izin mi vereceksin?] Oysa asıl fesat bizzat kendilerinin üzerinde olduğu haldir; fakat zalimler söylediklerine aldırmazlar.
{وَيَذَرَكَ وَآلِهَتَكَ} أي: يدعك أنت وآلهتك، وينهى عنك، ويصد الناس عن اتباعك.
{وَيَذَرَكَ وَآلِهَتَكَ} “«Seni ve ilahlarını terk etsinler diye mi [bırakacaksın]?»” Yani seni ve ilahlarını terk etsin, senden nehyetsin ve insanları sana tabi olmaktan alıkoysun diye mi [bırakacaksın]?
فـ {قَالَ} فرعون مجيبا لهم، بأنه سيدع بني إسرائيل مع موسى بحالة لا ينمون فيها، ويأمن (٢) فرعون وقومه - بزعمه - من ضررهم: {سَنُقَتِّلُ أَبْنَاءَهُمْ وَنَسْتَحْيِي نِسَاءَهُمْ} أي: نستبقيهن فلا نقتلهن، فإذا فعلنا ذلك أمنا من كثرتهم، وكنا مستخدمين لباقيهم، ومسخرين لهم على ما نشاء من الأعمال {وَإِنَّا فَوْقَهُمْ قَاهِرُونَ} لا خروج لهم عن حكمنا، ولا قدرة، وهذا نهاية الجبروت من فرعون والعتو والقسوة.
Firavun onlara cevap vererek, İsrâiloğullarını Mûsâ ile birlikte çoğalamayacakları bir halde bırakacağını, böylece kendi iddiasınca Firavun ve kavminin onların zararından emin olacağını bildirerek {قَالَ} “[şöyle] dedi” (2): {سَنُقَتِّلُ أَبْنَاءَهُمْ وَنَسْتَحْيِي نِسَاءَهُمْ} “«Onların oğullarını öldüreceğiz ve kadınlarını sağ bırakacağız.»” Yani onları sağ bırakıp öldürmeyeceğiz. Bunu yaptığımız zaman onların çoğalmasından emin oluruz, geride kalanlarını hizmetçi olarak kullanır ve dilediğimiz işlerde onları çalıştırırız. {وَإِنَّا فَوْقَهُمْ قَاهِرُونَ} “«Ve elbette biz onlar üzerinde ezici bir güce sahibiz.»” Onların bizim hükmümüzün dışına çıkmaları ve buna güç yetirmeleri mümkün değildir. Bu, Firavun'un zorbalığının, azgınlığının ve katı kalpliliğinin son noktasıdır.
فـ {قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ} موصيا لهم في هذه الحالة، - التي لا يقدرون معها على شيء، ولا مقاومة - بالمقاومة الإلهية، والاستعانة الربانية: {اسْتَعِينُوا بِاللَّهِ} أي: اعتمدوا عليه في جلب ما ينفعكم، ودفع ما يضركم، وثقوا بالله، أنه سيتم أمركم {وَاصْبِرُوا} أي: الزموا الصبر على ما يحل بكم، منتظرين للفرج.
Hiçbir şeye güç yetiremedikleri ve karşı koyamadıkları bu durumda Mûsâ kavmine ilahî mukavemeti ve Rabbanî yardımı tavsiye ederek {قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ} “Mûsâ kavmine dedi ki:” {اسْتَعِينُوا بِاللَّهِ} “«Allah'tan yardım isteyin»”; yani size fayda vereni celbetmek ve zarar vereni defetmek hususunda O'na dayanın ve işinizi tamamlayacağına dair Allah'a güvenin, {وَاصْبِرُوا} “«ve sabredin!»” Yani kurtuluşu bekleyerek başınıza gelenlere karşı sabırlı olun.
{إِنَّ الأرْضَ لِلَّهِ} ليست لفرعون ولا لقومه حتى يتحكموا فيها {يُورِثُهَا مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ} أي: يداولها بين الناس على حسب مشيئته وحكمته، ولكن العاقبة للمتقين، فإنهم - وإن امتحنوا مدة ابتلاء من الله وحكمة، فإن النصر لهم، {وَالْعَاقِبَةُ} الحميدة لهم على قومهم وهذه وظيفة العبد، أنه عند القدرة، أن يفعل من الأسباب الدافعة عنه أذى الغير، ما يقدر عليه، وعند العجز، أن يصبر ويستعين الله، وينتظر الفرج.
{إِنَّ الأرْضَ لِلَّهِ} “«Şüphesiz yeryüzü Allah'ındır»”; onda istedikleri gibi tasarruf edecek şekilde ne Firavun'un ne de kavminindir. Meşieti ve hikmetine göre insanlar arasında onu devrettirerek {يُورِثُهَا مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ} “«kullarından dilediğine onu miras bırakır.»” Ancak akıbet sakınanlarındır; zira onlar Allah'tan bir imtihan ve hikmet olarak bir müddet sınansalar dahi zafer onlarındır; övülen {وَالْعَاقِبَةُ} akıbet kavimlerine karşı onlarındır. Kulun vazifesi de şudur: Güç yetirdiğinde başkasının eziyetini kendisinden defedecek sebepleri gücü yettiğince yerine getirmek; aciz kaldığında ise sabretmek, Allah'tan yardım istemek ve kurtuluşu beklemektir.
{قَالُوا} لموسى متضجرين من طول ما مكثوا في عذاب فرعون، وأذيته: {أُوذِينَا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِيَنَا} فإنهم يسوموننا سوء العذاب، يذبحون أبناءنا ويستحيون نساءنا {وَمِنْ بَعْدِ مَا جِئْتَنَا} كذلك فـ {قَالَ} لهم موسى مرجيا [لهم] (٣) الفرج والخلاص من شرهم: {عَسَى رَبُّكُمْ أَنْ يُهْلِكَ عَدُوَّكُمْ وَيَسْتَخْلِفَكُمْ فِي الأرْضِ} أي: يمكنكم فيها، ويجعل لكم التدبير فيها {فَيَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ} هل تشكرون أم تكفرون؟. وهذا وعد أنجزه الله لما جاء الوقت الذي أراده الله.
Firavun'un azabı ve eziyeti içinde uzun süre kalmaktan bıkkınlık duyarak Mûsâ'ya {قَالُوا} “[şöyle] dediler”: {أُوذِينَا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِيَنَا} “«Sen bize gelmeden önce de eziyet edildik»”; zira bize azabın en kötüsünü tattırıyor, oğullarımızı boğazlıyor ve kadınlarımızı sağ bırakıyorlardı. {وَمِنْ بَعْدِ مَا جِئْتَنَا} “«sen bize geldikten sonra da [eziyet edildik]»”; yine aynı şekilde [eziyet edilmekteyiz]. Mûsâ [onlara] (3) kurtuluşu ve onların şerrinden halas olmayı umut ettirerek {قَالَ} “[şöyle] dedi”: {عَسَى رَبُّكُمْ أَنْ يُهْلِكَ عَدُوَّكُمْ وَيَسْتَخْلِفَكُمْ فِي الأرْضِ} “«Umulur ki Rabbiniz düşmanınızı helak eder ve sizi yeryüzünde halifeler kılar»”; yani sizi orada yerleşik kılar ve idareyi size verir, şükür mü edeceksiniz yoksa nankörlük mü edeceksiniz diye {فَيَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ} “«böylece nasıl amel edeceğinize bakar.»” Bu, Allah'ın dilediği vakit geldiğinde gerçekleştirdiği bir vaadidir.
قال الله تعالى في بيان ما عامل به آل فرعون في هذه المدة الأخيرة، أنها على عادته وسنته في الأمم، أن يأخذهم بالبأساء والضراء، لعلهم يضرعون. الآيات: {وَلَقَدْ أَخَذْنَا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِينَ} أي: بالدهور والجدب، {وَنَقْصٍ مِنَ الثَّمَرَاتِ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ} أي: يتعظون أن ما حل بهم وأصابهم معاتبة من الله لهم، لعلهم يرجعون عن كفرهم، فلم ينجع فيهم ولا أفاد، بل استمروا على الظلم والفساد.
Allah Teâlâ bu son dönemde Firavun hanedanına nasıl muamele ettiğini açıklarken, bunun [önceki] ümmetler hakkındaki âdeti ve sünneti üzere, yalvarıp yakarsınlar diye onları darlık ve sıkıntıyla yakalamak şeklinde olduğunu [belirterek] ayetlerde [şöyle buyurmuştur]: {وَلَقَدْ أَخَذْنَا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِينَ} “Andolsun ki biz, Firavun hanedanını yıllar süren [kıtlık ve] kuraklıkla”, yani uzun süren kuraklık ve kıtlıkla, {وَنَقْصٍ مِنَ الثَّمَرَاتِ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ} “ve ürünlerden eksiltmeyle [cezalandırıp] yakaladık; belki düşünüp öğüt alırlar diye.” Yani başlarına gelenlerin ve kendilerine isabet edenlerin, inkârlarından dönerler ümidiyle Allah'tan bir ikaz olduğunu anlayıp ibret alsınlar [diye böyle yaptık]. Fakat bu onlara ne tesir etti ne de fayda verdi; bilakis zulüm ve bozgunculuk üzere devam ettiler.
{فَإِذَا جَاءَتْهُمُ الْحَسَنَةُ} أي: الخصب وإدرار الرزق {قَالُوا لَنَا هَذِهِ} أي: نحن مستحقون لها، فلم يشكروا الله عليها {وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ} أي: قحط وجدب {يَطَّيَّرُوا بِمُوسَى وَمَنْ مَعَهُ} أي: يقولوا: إنما جاءنا بسبب مجيء موسى، واتباع بني إسرائيل له.
Kendilerine bolluk ve bol rızık {فَإِذَا جَاءَتْهُمُ الْحَسَنَةُ} “iyilik (bolluk) geldiği zaman”: {قَالُوا لَنَا هَذِهِ} “«Bu bizim hakkımızdır» dediler”; yani biz buna layığız [dediler] ve bundan dolayı Allah'a şükretmediler. {وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ} “Eğer kendilerine bir kötülük (kıtlık) isabet ederse”; yani kıtlık ve kuraklık gelirse {يَطَّيَّرُوا بِمُوسَى وَمَنْ مَعَهُ} “Mûsâ ve beraberindekilerin uğursuzluğuna yorarlardı.” Yani: Bu bize ancak Mûsâ'nın gelmesi ve İsrâiloğullarının ona tabi olması sebebiyle geldi derlerdi.
قال الله تعالى: {أَلا إِنَّمَا طَائِرُهُمْ عِنْدَ اللَّهِ} أي: بقضائه وقدرته، ليس كما قالوا، بل إن ذنوبهم وكفرهم هو السبب في ذلك، بل {أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ} أي: فلذلك قالوا ما قالوا.
Allah Teâlâ şöyle buyurur: {أَلا إِنَّمَا طَائِرُهُمْ عِنْدَ اللَّهِ} “İyi bilin ki, onların uğursuzluğu ancak Allah katındandır.” Yani O'nun kaza ve kaderiyledir; onların dediği gibi değildir, bilakis onların günahları ve küfürleri buna sebeptir. {أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ} “Fakat onların çoğu bilmezler.” Yani bilmedikleri için bu söylediklerini söylemişlerdir.
{وَقَالُوا} مبينين لموسى أنهم لا يزالون، ولا يزولون عن باطلهم: {مَهْمَا تَأْتِنَا بِهِ مِنْ آيَةٍ لِتَسْحَرَنَا بِهَا فَمَا نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ} أي: قد تقرر عندنا أنك ساحر، فمهما جئت بآية، جزمنا أنها سحر، فلا نؤمن لك ولا نصدق، وهذا غاية ما يكون من العناد، أن يبلغ بالكافرين إلى أن تستوي عندهم الحالات، سواء نزلت عليهم الآيات أم لم تنزل.
Mûsâ'ya batıllarından asla vazgeçmeyeceklerini ve dönmeyeceklerini beyan ederek {وَقَالُوا} “[şöyle] dediler”: {مَهْمَا تَأْتِنَا بِهِ مِنْ آيَةٍ لِتَسْحَرَنَا بِهَا فَمَا نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ} “«Bizi büyülemek için bize ne mucize getirirsen getir, biz sana kesinlikle inanacak değiliz!»” Yani: Bizim nezdimizde senin büyücü olduğun kesinleşmiştir; ne kadar mucize getirirsen getir onun büyü olduğuna kesin kanaat getiririz, sana ne inanırız ne de tasdik ederiz [dediler]. Bu inatçılığın varabileceği son noktadır: Kâfirler öyle bir dereceye ulaşırlar ki üzerlerine ayetler inse de inmese de halleri onlar için eşit olur.
{فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمُ الطُّوفَانَ} أي: الماء الكثير الذي أغرق أشجارهم وزروعهم، وأضر بهم ضررا كثيرا {وَالْجَرَادَ} فأكل ثمارهم وزروعهم، ونباتهم {وَالْقُمَّلَ} قيل: إنه الدباء، أي: صغار الجراد، والظاهر أنه القمل المعروف {وَالضَّفَادِعَ} فملأت أوعيتهم، وأقلقتهم، وآذتهم أذية شديدة {وَالدَّمَ} إما أن يكون الرعاف، أو كما قال كثير من المفسرين، أن ماءهم الذي يشربون انقلب دما، فكانوا لا يشربون إلا دما، ولا يطبخون إلا بدم.
{فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمُ الطُّوفَانَ} “Biz de onların üzerlerine tufan gönderdik”; yani ağaçlarını ve ekinlerini sular altında bırakan ve kendilerine büyük zararlar veren bol suyu [gönderdik]; {وَالْجَرَادَ} “çekirgeyi [gönderdik]”, meyvelerini, ekinlerini ve bitkilerini yedi; {وَالْقُمَّلَ} “güveyi/haşereleri [gönderdik]” -küçük çekirge yavruları olduğu da söylenmiştir, ancak zahir olan bilinen bit/haşeredir-; kaplarını dolduran, onları huzursuz eden ve kendilerine şiddetli eziyet veren {وَالضَّفَادِعَ} “kurbağaları [gönderdik]”; ve {وَالدَّمَ} “kanı [gönderdik]”; bu ya burun kanamasıdır yahut pek çok müfessirin dediği gibi içtikleri suyun kana dönüşmesidir, öyle ki ancak kan içer ve ancak kan ile yemek pişirir hale gelmişlerdi.
{آيَاتٍ مُفَصَّلاتٍ} أي: أدلة وبينات على أنهم كانوا كاذبين ظالمين، وعلى أن ما جاء به موسى، حق وصدق {فَاسْتَكْبَرُوا} لما رأوا الآيات {وَكَانُوا} في سابق أمرهم {قَوْمًا مُجْرِمِينَ} فلذلك عاقبهم الله تعالى، بأن أبقاهم على الغي والضلال.
Bunlar onların yalancı ve zalim olduklarına, Mûsâ'nın getirdiği şeyin ise hak ve doğru olduğuna dair {آيَاتٍ مُفَصَّلاتٍ} “ayrı ayrı mucizelerdir.” Ayetleri gördüklerinde {فَاسْتَكْبَرُوا} “büyüklük tasladılar” ve geçmiş hallerinde de {وَكَانُوا} {قَوْمًا مُجْرِمِينَ} “suçlu bir kavim idiler.” Bundan ötürü Allah Teâlâ onları azgınlık ve sapıklık üzerinde bırakmakla cezalandırdı.
{وَلَمَّا وَقَعَ عَلَيْهِمُ الرِّجْزُ} أي: العذاب، يحتمل أن المراد به: الطاعون، كما قاله كثير من المفسرين، ويحتمل أن يراد به ما تقدم من الآيات: الطوفان، والجراد، والقمل، والضفادع، والدم، فإنها رجز وعذاب، وأنهم كلما أصابهم واحد منها {قَالُوا يَا مُوسَى ادْعُ لَنَا رَبَّكَ بِمَا عَهِدَ عِنْدَكَ} أي: تشفعوا بموسى بما عهد الله عنده من الوحي والشرع، {لَئِنْ كَشَفْتَ عَنَّا الرِّجْزَ لَنُؤْمِنَنَّ لَكَ وَلَنُرْسِلَنَّ مَعَكَ بَنِي إِسْرَائِيلَ} وهم في ذلك كذبة، لا قصد لهم إلا زوال ما حل بهم من العذاب، وظنوا إذا رفع لا يصيبهم غيره.
{وَلَمَّا وَقَعَ عَلَيْهِمُ الرِّجْزُ} “Üzerlerine azap çöktüğü zaman”; bununla pek çok müfessirin dediği gibi taunun kastedilmiş olması muhtemel olduğu gibi, daha önce geçen tufan, çekirge, haşere, kurbağalar ve kan ayetlerinin kastedilmiş olması da muhtemeldir; zira bunlar da birer azaptır. Bunlardan biri kendilerine her isabet ettiğinde {قَالُوا يَا مُوسَى ادْعُ لَنَا رَبَّكَ بِمَا عَهِدَ عِنْدَكَ} “«Ey Mûsâ! Sana verdiği ahit hürmetine bizim için Rabbine dua et» dediler”; yani Allah'ın Mûsâ katındaki vahiy ve şeriat ahdiyle Mûsâ'dan şefaat dilediler: {لَئِنْ كَشَفْتَ عَنَّا الرِّجْزَ لَنُؤْمِنَنَّ لَكَ وَلَنُرْسِلَنَّ مَعَكَ بَنِي إِسْرَائِيلَ} “«Eğer bu azabı bizden kaldırırsan, andolsun sana mutlaka inanacağız ve İsrâiloğullarını kesinlikle seninle göndereceğiz!»” Bunda onlar yalancıdırlar; başlarına gelen azabın kalkmasından başka hiçbir maksatları yoktur ve azap kalktığı takdirde başkaca bir azabın kendilerine isabet etmeyeceğini sanmışlardır.
{فَلَمَّا كَشَفْنَا عَنْهُمُ الرِّجْزَ إِلَى أَجَلٍ هُمْ بَالِغُوهُ} أي: إلى مدة قدر الله بقاءهم إليها، وليس كشفا مؤبدا، وإنما هو مؤقت، {إِذَا هُمْ يَنْكُثُونَ} العهد الذي عاهدوا عليه موسى، ووعدوه بالإيمان به، وإرسال بني إسرائيل، فلا آمنوا به ولا أرسلوا معه بني إسرائيل، بل استمروا على كفرهم يعمهون، وعلى تعذيب بني إسرائيل دائبين.
Allah'ın kalmalarını takdir ettiği süreye kadar -ki bu ebedî bir kaldırma değil muvakkat bir kaldırmadır- {فَلَمَّا كَشَفْنَا عَنْهُمُ الرِّجْزَ إِلَى أَجَلٍ هُمْ بَالِغُوهُ} “erişecekleri bir süreye kadar onlardan azabı kaldırdığımız zaman”, Mûsâ'ya verdikleri, ona iman edeceklerine ve İsrâiloğullarını göndereceklerine dair sözü {إِذَا هُمْ يَنْكُثُونَ} “hemen bozuverdiler.” Ne ona iman ettiler ne de İsrâiloğullarını onunla gönderdiler; bilakis küfürleri içinde bocalayıp durmaya devam ettiler ve İsrâiloğullarına eziyet etmeyi sürdürdüler.
{فَانْتَقَمْنَا مِنْهُمْ} أي: حين جاء الوقت المؤقت لهلاكهم، أمر الله موسى أن يسري ببني إسرائيل ليلا وأخبره أن فرعون سيتبعهم هو وجنوده {فَأَرْسَلَ فِرْعَوْنُ فِي الْمَدَائِنِ حَاشِرِينَ} يجمعون الناس ليتبعوا بني إسرائيل، وقالوا لهم: {إِنَّ هَؤُلاءِ لَشِرْذِمَةٌ قَلِيلُونَ * وَإِنَّهُمْ لَنَا لَغَائِظُونَ * وَإِنَّا لَجَمِيعٌ حَاذِرُونَ * فَأَخْرَجْنَاهُمْ مِنْ جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ * وَكُنُوزٍ وَمَقَامٍ كَرِيمٍ * كَذَلِكَ وَأَوْرَثْنَاهَا بَنِي إِسْرَائِيلَ * فَأَتْبَعُوهُمْ مُشْرِقِينَ * فَلَمَّا تَرَاءى الْجَمْعَانِ قَالَ أَصْحَابُ مُوسَى إِنَّا لَمُدْرَكُونَ * قَالَ كَلا إِنَّ مَعِي رَبِّي سَيَهْدِين * فَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى أَنْ اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْبَحْرَ فَانفَلَقَ فَكَانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطَّوْدِ الْعَظِيمِ * وَأَزْلَفْنَا ثَمَّ الآخَرِينَ * وَأَنْجَيْنَا مُوسَى وَمَنْ مَعَهُ أَجْمَعِينَ *ثُمَّ أَغْرَقْنَا الآخَرِينَ} .
{فَانْتَقَمْنَا مِنْهُمْ} “Biz de onlardan intikam aldık.” Yani helakleri için belirlenen vakit geldiğinde Allah Mûsâ'ya İsrâiloğullarını geceleyin yürütmesini emretti ve Firavun ile ordusunun onları takip edeceğini haber verdi. Firavun İsrâiloğullarını takip etmek üzere insanları toplasınlar diye şehirlere toplayıcılar gönderdi ve onlara şöyle dediler: {إِنَّ هَؤُلاءِ لَشِرْذِمَةٌ قَلِيلُونَ * وَإِنَّهُمْ لَنَا لَغَائِظُونَ * وَإِنَّا لَجَمِيعٌ حَاذِرُونَ * فَأَخْرَجْنَاهُمْ مِنْ جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ * وَكُنُوزٍ وَمَقَامٍ كَرِيمٍ * كَذَلِكَ وَأَوْرَثْنَاهَا بَنِي إِسْرَائِيلَ * فَأَتْبَعُوهُمْ مُشْرِقِينَ * فَلَمَّا تَرَاءى الْجَمْعَانِ قَالَ أَصْحَابُ مُوسَى إِنَّا لَمُدْرَكُونَ * قَالَ كَلا إِنَّ مَعِي رَبِّي سَيَهْدِين * فَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى أَنْ اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْبَحْرَ فَانفَلَقَ فَكَانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطَّوْدِ الْعَظِيمِ * وَأَزْلَفْنَا ثَمَّ الآخَرِينَ * وَأَنْجَيْنَا مُوسَى وَمَنْ مَعَهُ أَجْمَعِينَ *ثُمَّ أَغْرَقْنَا الآخَرِينَ} “«Şüphesiz bunlar az bir topluluktur. Ve onlar bizi gerçekten öfkelendirmektedirler. Biz ise elbette tedbirli bir topluluğuz.» Böylece biz onları bahçelerden, pınarlardan, hazinelerden ve şerefli makamdan çıkardık. İşte böylece onlara İsrâiloğullarını mirasçı kıldık. Güneş doğarken onların peşine düştüler. İki topluluk birbirini görünce Mûsâ'nın adamları: «Biz muhakkak yakalandık!» dediler. [Mûsâ]: «Hayır! Şüphesiz Rabbim benimle beraberdir, bana yol gösterecektir» dedi. Bunun üzerine Mûsâ'ya: «Asanla denize vur!» diye vahyettik. Deniz hemen yarıldı; her parçası büyük bir dağ gibi oldu. Diğerlerini de oraya yaklaştırdık. Mûsâ'yı ve beraberindekilerin hepsini kurtardık, sonra diğerlerini suda boğduk.”
وقال هنا: {فَأَغْرَقْنَاهُمْ فِي الْيَمِّ بِأَنَّهُمْ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَكَانُوا عَنْهَا غَافِلِينَ} أي: بسبب تكذيبهم بآيات الله وإعراضهم عما دلت عليه من الحق.
Burada ise şöyle buyurmuştur: {فَأَغْرَقْنَاهُمْ فِي الْيَمِّ بِأَنَّهُمْ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَكَانُوا عَنْهَا غَافِلِينَ} “Ayetlerimizi yalanlamaları ve onlardan gafil bulunmaları sebebiyle onları denizde boğduk.” Yani Allah'ın ayetlerini yalanlamaları ve onun delalet ettiği haktan yüz çevirmeleri sebebiyle [boğduk].
{وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِينَ كَانُوا يُسْتَضْعَفُونَ} في الأرض، أي: بني إسرائيل الذين كانوا خدمة لآل فرعون، يسومونهم سوء العذاب أورثهم الله {مَشَارِقَ الأرْضِ وَمَغَارِبَهَا} والمراد بالأرض هاهنا، أرض مصر، التي كانوا فيها مستضعفين، أذلين، أي: ملكهم الله جميعا، ومكنهم فيها الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا {وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ الْحُسْنَى عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ بِمَا صَبَرُوا} حين قال لهم موسى: {اسْتَعِينُوا بِاللَّهِ وَاصْبِرُوا إِنَّ الأرْضَ لِلَّهِ يُورِثُهَا مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ} .
Yeryüzünde {وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِينَ كَانُوا يُسْتَضْعَفُونَ} “Hor görülüp ezilmekte olan o kavmi mirasçı kıldık”; yani Firavun hanedanına hizmetçilik eden ve kendilerine azabın en kötüsü tattırılan İsrâiloğullarına, içinde hor ve hakir bırakıldıkları Mısır toprağını kastederek {مَشَارِقَ الأرْضِ وَمَغَارِبَهَا} “yeryüzünün doğularını ve batılarını miras kıldı”; yani Allah oranın tamamına onları malik kıldı ve bereketler kıldığımız o yerde onları yerleştirdi. Mûsâ'nın kendilerine: {اسْتَعِينُوا بِاللَّهِ وَاصْبِرُوا إِنَّ الأرْضَ لِلَّهِ يُورِثُهَا مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ} “«Allah'tan yardım isteyin ve sabredin. Şüphesiz yeryüzü Allah'ındır; kullarından dilediğine onu miras bırakır ve akıbet sakınanlarındır»” dediğinde {وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ الْحُسْنَى عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ بِمَا صَبَرُوا} “sabretmelerine karşılık Rabbinin İsrâiloğullarına verdiği o pek güzel söz tastamam yerine geldi.”