Binûn

A'râf Suresi Tefsiri — 4. Sayfa

Kaynak: Teysîru'l-Kerîmi'r-Rahmân (Sa'dî Tefsiri) · Abdurrahman es-Sa'dî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

{وَدَمَّرْنَا مَا كَانَ يَصْنَعُ فِرْعَوْنُ وَقَوْمُهُ} من الأبنية الهائلة، والمساكن المزخرفة {وَمَا كَانُوا يَعْرِشُونَ} {فَتِلْكَ بُيُوتُهُمْ خَاوِيَةً بِمَا ظَلَمُوا إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَةً لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ} .

O muazzam binalardan ve süslü meskenlerden {وَدَمَّرْنَا مَا كَانَ يَصْنَعُ فِرْعَوْنُ وَقَوْمُهُ} “Firavun ve kavminin yapmakta olduklarını” {وَمَا كَانُوا يَعْرِشُونَ} “ve yükseltmekte oldukları köşkleri yerle bir ettik.” {فَتِلْكَ بُيُوتُهُمْ خَاوِيَةً بِمَا ظَلَمُوا إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَةً لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ} “İşte zulmetmeleri sebebiyle çökmüş, ıssız kalmış evleri! Şüphesiz bunda bilen bir kavim için bir ibret vardır.”

{وَجَاوَزْنَا بِبَنِي إِسْرَائِيلَ الْبَحْرَ} بعد ما أنجاهم الله من عدوهم فرعون وقومه، وأهلكهم الله، وبنوا إسرائيل ينظرون.

Allah İsrâiloğullarını düşmanları Firavun ve kavminden kurtarıp, İsrâiloğulları bakıp dururken onları helak ettikten sonra {وَجَاوَزْنَا بِبَنِي إِسْرَائِيلَ الْبَحْرَ} “İsrâiloğullarını denizden geçirdik.”

{فَأَتَوْا} أي: مروا {عَلَى قَوْمٍ يَعْكُفُونَ عَلَى أَصْنَامٍ لَهُمْ} أي: يقيمون عندها ويتبركون بها، ويعبدونها.

Derken {فَأَتَوْا} uğradılar; {عَلَى قَوْمٍ يَعْكُفُونَ عَلَى أَصْنَامٍ لَهُمْ} “kendilerine ait putlara tapmakta olan bir kavme [rastladılar].” Yani putlarının yanında durup onlardan bereket uman ve onlara tapan [bir kavme rastladılar].

فـ {قَالُوا} من جهلهم وسفههم لنبيهم موسى بعدما أراهم الله من الآيات ما أراهم {يَا مُوسَى اجْعَلْ لَنَا إِلَهًا كَمَا لَهُمْ آلِهَةٌ} أي: اشرع لنا أن نتخذ أصناما آلهة كما اتخذها هؤلاء.

Allah kendilerine o muazzam mucizeleri gösterdikten sonra cehaletleri ve akılsızlıkları yüzünden peygamberleri Mûsâ'ya {قَالُوا} “[şöyle] dediler”: {يَا مُوسَى اجْعَلْ لَنَا إِلَهًا كَمَا لَهُمْ آلِهَةٌ} “«Ey Mûsâ! Onların ilahları olduğu gibi bize de bir ilah yap!»” Yani bunların edindiği gibi bizim için de putları ilah edinmeyi meşru kıl [dediler].

فـ {قَالَ} لهم موسى: {إِنَّكُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ} وأي جهل أعظم من جهل من جهل ربه وخالقه وأراد أن يسوي به غيره، ممن لا يملك نفعا ولا ضرا، ولا موتا ولا حياة ولا نشورا؟ "

Mûsâ onlara {قَالَ} “[şöyle] dedi”: {إِنَّكُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ} “«Gerçekten siz cahillik eden bir kavimsiniz!»” Rabbini ve Yaratıcısını bilmeyip O'na fayda ve zarar vermeye, öldürmeye, diriltmeye ve yeniden diriltmeye malik olmayan başkalarını denk tutmak isteyen kimsenin cehaletinden daha büyük bir cehalet ne olabilir?

ولهذا قال لهم موسى {إِنَّ هَؤُلاءِ مُتَبَّرٌ مَا هُمْ فِيهِ وَبَاطِلٌ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} لأن دعاءهم إياها باطل، وهي باطلة بنفسها، فالعمل باطل وغايته باطلة.

Bu sebeple Mûsâ onlara şöyle dedi: {إِنَّ هَؤُلاءِ مُتَبَّرٌ مَا هُمْ فِيهِ وَبَاطِلٌ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} “«Şüphesiz bunların içinde bulundukları [din] yok olmaya mahkûmdur ve yapmakta oldukları şeyler de batıldır.»” Çünkü onlara yalvarmaları batıldır, putların bizzat kendisi de batıldır; dolayısıyla yapılan amel de batıldır, gayesi de batıldır.

{قَالَ أَغَيْرَ اللَّهِ أَبْغِيكُمْ إِلَهًا} أي: أأطلب لكم إلها غير الله المألوه، الكامل في ذاته، وصفاته وأفعاله. {وَهُوَ فَضَّلَكُمْ عَلَى الْعَالَمِينَ} فيقتضي أن تقابلوا فضله، وتفضيله بالشكر، وذلك بإفراده وحده بالعبادة، والكفر بما يدعي من دونه.

{قَالَ أَغَيْرَ اللَّهِ أَبْغِيكُمْ إِلَهًا} “«Sizin için Allah'tan başka bir ilah mı arayayım?» dedi.” Yani zatında, sıfatlarında ve fiillerinde kâmil olan, ibadete layık tek mabud Allah'tan başkasını mı sizin için ilah olarak arayayım? {وَهُوَ فَضَّلَكُمْ عَلَى الْعَالَمِينَ} “«Halbuki O, sizi âlemlere üstün kılmıştır.»” O halde O'nun lütfunu ve üstün kılmasını şükürle karşılamanız gerekir; bu da yalnızca O'nu ibadette birlemek ve O'ndan başka tapılan şeyleri inkâr etmekle olur.

ثم ذكرهم بما امتن الله به عليهم فقال: {وَإِذْ أَنْجَيْنَاكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ} أي: من فرعون وآله {يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذَابِ} أي: يوجهون إليكم من العذاب أسوأه، وهو أنهم كانوا {يُقَتِّلُونَ أَبْنَاءَكُمْ وَيَسْتَحْيُونَ نِسَاءَكُمْ وَفِي ذَلِكُمْ} النجاة من عذابهم {بَلاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ} أي: نعمة جليلة، ومنحة جزيلة، أو: وفي ذلك العذاب الصادر منهم لكم بلاء من ربكم عليكم عظيم، فلما ذكرهم موسى ووعظهم انتهوا عن ذلك.

Sonra Allah'ın kendilerine lütfettiği nimetleri onlara hatırlatarak şöyle buyurdu: {وَإِذْ أَنْجَيْنَاكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ} “Hani sizi Firavun hanedanından kurtarmıştık.” Yani Firavun ve kavminden [kurtarmıştık]. {يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذَابِ} “Size azabın en kötüsünü reva görüyorlardı.” Yani azabın en kötüsünü size yöneltiyorlardı ki o da şuydu: {يُقَتِّلُونَ أَبْنَاءَكُمْ وَيَسْتَحْيُونَ نِسَاءَكُمْ وَفِي ذَلِكُمْ} “Oğullarınızı öldürüyorlar, kadınlarınızı sağ bırakıyorlardı. Bunda” yani onların azabından kurtuluşta {بَلاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ} “Rabbinizden büyük bir imtihan (nimet) vardı.” Yani yüce bir nimet ve bol bir bağış vardı; yahut: Onlardan size gelen bu azapta Rabbinizden sizin için büyük bir imtihan vardı. Mûsâ onlara hatırlatıp vaaz edince bu [tutumlarından] vazgeçtiler.

ولما أتم الله نعمته عليهم بالنجاة من عدوهم، وتمكينهم في الأرض، أراد ﵎ أن يتم نعمته عليهم، بإنزال الكتاب الذي فيه الأحكام الشرعية، والعقائد المرضية، فواعد موسى ثلاثين ليلة، وأتمها بعشر، فصارت أربعين ليلة، ليستعد موسى، ويتهيأ لوعد الله، ويكون لنزولها موقع كبير لديهم، وتشوق إلى إنزالها.

Allah Teâlâ düşmanlarından kurtarmak ve yeryüzünde yerleştirmek suretiyle onların üzerindeki nimetini tamamlayınca, şer'î hükümleri ve razı olunan akaidi içeren Kitab'ı indirmek suretiyle de nimetini üzerlerinde tamamlamak diledi. Mûsâ hazırlansın, Allah'ın vaadine hazır hale gelsin, Kitab'ın inişinin onların nezdinde büyük bir mevkii olsun ve inişine iştiyak duysunlar diye Mûsâ ile otuz gece sözleşti ve onu on ile tamamladı da kırk gece oldu.

ولما ذهب موسى إلى ميقات ربه قال لهارون موصيا له على بني إسرائيل من حرصه عليهم وشفقته: {اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي} أي: كن خليفتي فيهم، واعمل فيهم بما كنت أعمل، {وَأَصْلِحْ} أي: اتبع طريق الصلاح {وَلا تَتَّبِعْ سَبِيلَ الْمُفْسِدِينَ} وهم الذين يعملون بالمعاصي.

Mûsâ Rabbinin tayin ettiği vakte giderken, İsrâiloğullarına olan düşkünlüğü ve şefkati sebebiyle Hârûn'a onları emanet ederek şöyle dedi: {اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي} “«Kavmimin içinde benim yerime geç»”; yani onların arasında benim halifem ol ve benim yaptığım gibi aralarında amel et, {وَأَصْلِحْ} “«ıslah et»”; yani ıslah yoluna uy, {وَلا تَتَّبِعْ سَبِيلَ الْمُفْسِدِينَ} “«ve bozguncuların yoluna uyma!»” Onlar da günahlarla amel eden kimselerdir.

{وَلَمَّا جَاءَ مُوسَى لِمِيقَاتِنَا} الذي وقتناه له لإنزال الكتاب {وَكَلَّمَهُ رَبُّهُ} بما كلمه من وحيه وأمره ونهيه، تشوق إلى رؤية الله، ونزعت نفسه لذلك، حبا لربه ومودة لرؤيته.

{وَلَمَّا جَاءَ مُوسَى لِمِيقَاتِنَا} “Mûsâ tayin ettiğimiz vakitte gelip de” -ki Kitab'ı indirmek üzere onun için belirlediğimiz vakittir- {وَكَلَّمَهُ رَبُّهُ} “ve Rabbi onunla konuştuğunda” -vahyi, emri ve nehyinden onunla konuştuğu şeylerle [konuştuğunda]- Rabbine olan sevgisi ve O'nu görme arzusu sebebiyle Allah'ı görmeye iştiyak duydu ve nefsi buna meyletti.

فـ {قَالَ رَبِّ أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْكَ قَالَ} اللَّهِ {لَنْ تَرَانِي} أي: لن تقدر الآن على رؤيتي، فإن الله ﵎ أنشأ الخلق في هذه الدار على نشأة لا يقدرون بها، ولا يثبتون لرؤية الله، وليس في هذا دليل على أنهم لا يرونه في الجنة، فإنه قد دلت النصوص القرآنية والأحاديث النبوية على أن أهل الجنة يرون ربهم ﵎ ويتمتعون بالنظر إلى وجهه الكريم، وأنه ينشئهم نشأة كاملة، يقدرون معها على رؤية الله تعالى، ولهذا رتب الله الرؤية في هذه الآية على ثبوت الجبل، فقال - مقنعا لموسى في عدم إجابته للرؤية - {وَلَكِنِ انْظُرْ إِلَى الْجَبَلِ فَإِنِ اسْتَقَرَّ مَكَانَهُ} إذا تجلى الله له {فَسَوْفَ تَرَانِي} .

Bunun üzerine [Mûsâ]: {قَالَ رَبِّ أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْكَ} “«Rabbim! Bana [kendini] göster, sana bakayım» dedi.” Allah Teâlâ: {قَالَ} {لَنْ تَرَانِي} “«Beni asla göremezsin» buyurdu.” Yani şu anda beni görmeye güç yetiremezsin. Çünkü Allah Teâlâ mahlukatı bu dünyada Allah'ı görmeye güç yetiremeyecekleri ve buna dayanamayacakları bir yaratılış üzere yaratmıştır. Bunda cennette O'nu göremeyeceklerine dair bir delil yoktur; zira Kur'an nassları ve Nebevî hadisler cennet ehlinin Rablerini göreceklerine, O'nun kerîm vechine bakmakla lezzet alacaklarına ve Allah'ın onları Allah Teâlâ'yı görmeye güç yetirecekleri kâmil bir yaratılış üzere yaratacağına delalet etmiştir. Bu sebeple Allah bu ayette görmeyi dağın sebat etmesine bağlamış ve Mûsâ'yı görme talebini kabul etmemesi hususunda ikna ederek şöyle buyurmuştur: {وَلَكِنِ انْظُرْ إِلَى الْجَبَلِ فَإِنِ اسْتَقَرَّ مَكَانَهُ} “«Fakat şu dağa bak; eğer o yerinde durabilirse»” -Allah ona tecelli ettiğinde- {فَسَوْفَ تَرَانِي} “«sen de beni görebilirsin.»”

{فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ} الأصم الغليظ {جَعَلَهُ دَكًّا} أي: انهال مثل الرمل، انزعاجا من رؤية الله وعدم ثبوته لها {وَخَرَّ مُوسَى} حين رأى ما رأى {صَعِقًا} فتبين له حينئذ أنه إذا لم يثبت الجبل لرؤية الله، فموسى أولى أن لا يثبت لذلك، واستغفر ربه لما صدر منه من السؤال، الذي لم يوافق موضعا و [لذلك] {قَالَ سُبْحَانَكَ} أي: تنزيها لك، وتعظيما عما لا يليق بجلالك {تُبْتُ إِلَيْكَ} من جميع الذنوب، وسوء الأدب معك {وَأَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ} أي: جدد ﵊ إيمانه، بما كمل الله له مما كان يجهله قبل ذلك، فلما منعه الله من رؤيته - بعدما ما كان متشوقا إليها - أعطاه خيرا كثيرا فقال:

{فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ} “Rabbi o dağa tecelli edince” -o sert ve katı dağa- {جَعَلَهُ دَكًّا} “onu paramparça etti.” Yani Allah'ı görmenin dehşetinden ve buna dayanamamasından ötürü kum gibi dökülüverdi. {وَخَرَّ مُوسَى} “Ve Mûsâ” gördüğü şeyi gördüğü anda {صَعِقًا} “bayılarak yere yığıldı.” O vakit Mûsâ için açıkça anlaşıldı ki, dağ bile Allah'ı görmeye dayanamadıysa, Mûsâ'nın buna dayanamaması çok daha evladır. Yersiz olan bu talebinden dolayı Rabbinden bağışlanma diledi ve [bu sebeple] {قَالَ سُبْحَانَكَ} “«Seni tenzih ederim» dedi;” yani seni noksanlıklardan tenzih eder, celaline yakışmayan şeylerden seni yüceltirim. {تُبْتُ إِلَيْكَ} “«Sana tövbe ettim»” bütün günahlardan ve sana karşı [yapılan] edep noksanlığından [tövbe ettim]. {وَأَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ} “«Ve ben inananların ilkiyim.»” Yani o [aleyhisselâm], bundan önce bilmediği şeyleri Allah'ın kendisi için tamamlamasıyla imanını tazeledi. Allah -kendisini görmeye çok arzulu olduğu halde- onu görmekten menedince, ona pek çok hayır verdi ve şöyle buyurdu:

{يَا مُوسَى إِنِّي اصْطَفَيْتُكَ عَلَى النَّاسِ} أي: اخترتك واجتبيتك وفضلتك وخصصتك بفضائل عظيمة، ومناقب جليلة، {بِرِسَالاتِي} التي لا أجعلها، ولا أخص بها إلا أفضل الخلق.

{يَا مُوسَى إِنِّي اصْطَفَيْتُكَ عَلَى النَّاسِ} “«Ey Mûsâ! Şüphesiz ben seni insanlar arasından seçtim»”; yani seni seçtim, beğendim, üstün kıldım ve mahlukatın en faziletlisinden başkasına vermediğim ve başkasına tahsis etmediğim {بِرِسَالاتِي} “«elçiliklerimle»” büyük faziletler ve yüce menkıbelerle seni mümtaz kıldım;

{وَبِكَلامِي} إياك من غير واسطة، وهذه فضيلة اختص بها موسى الكليم، وعرف بها من بين إخوانه من المرسلين، {فَخُذْ مَا آتَيْتُكَ} من النعم، وخذ ما آتيتك من الأمر والنهي بانشراح صدر، وتلقه بالقبول والانقياد، {وَكُنْ مِنَ الشَّاكِرِينَ} لله على ما خصك وفضلك.

vasıtasız olarak seninle {وَبِكَلامِي} “«konuşmamla [seni seçtim].»” Bu, Kelîmullah olan Mûsâ'ya has bir fazilettir ve peygamber kardeşleri arasında bununla tanınmıştır. {فَخُذْ مَا آتَيْتُكَ} “«Artık sana verdiğim şeyleri al»”; yani nimetleri al; emir ve nehiylerden sana verdiklerimi gönül ferahlığıyla al, kabul ve itaatle karşıla; {وَكُنْ مِنَ الشَّاكِرِينَ} “«ve şükredenlerden ol!»” Seni mümtaz kıldığı ve üstün kıldığı şeylerden ötürü Allah'a [şükredenlerden ol].

{وَكَتَبْنَا لَهُ فِي الألْوَاحِ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ} يحتاج إليه العباد {مَوْعِظَةً} ترغب النفوس في أفعال الخير، وترهبهم من أفعال الشر، {وَتَفْصِيلا لِكُلِّ شَيْءٍ} من الأحكام الشرعية، والعقائد والأخلاق والآداب {فَخُذْهَا بِقُوَّةٍ} أي: بجد واجتهاد على إقامتها، {وَأْمُرْ قَوْمَكَ يَأْخُذُوا بِأَحْسَنِهَا} وهي الأوامر الواجبة والمستحبة، فإنها أحسنها، وفي هذا دليل على أن أوامر الله - في كل شريعة - كاملة عادلة حسنة.

Kulların ihtiyaç duyduğu her şeyden nefisleri hayır fiillerine teşvik eden ve şer fiillerinden sakındıran bir {مَوْعِظَةً} “öğüt”, şer'î hükümlerden, akaidden, ahlak ve âdaptan {وَتَفْصِيلا لِكُلِّ شَيْءٍ} “ve her şeyin açıklamasını” {وَكَتَبْنَا لَهُ فِي الألْوَاحِ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ} “levhalarda onun için yazdık.” {فَخُذْهَا بِقُوَّةٍ} “«Onları kuvvetle tut»”; yani onları ikame etmek için ciddiyet ve gayretle sarıl, {وَأْمُرْ قَوْمَكَ يَأْخُذُوا بِأَحْسَنِهَا} “«ve kavmine de emret ki en güzeline sarılsınlar!»” Bunlar vacip ve müstehap olan emirlerdir; zira en güzelleri bunlardır. Bunda Allah'ın emirlerinin -her şeriatta- kâmil, adil ve güzel olduğuna dair bir delil vardır.

{سَأُرِيكُمْ دَارَ الْفَاسِقِينَ} بعد ما أهلكهم الله، وأبقى ديارهم عبرة بعدهم، يعتبر بها المؤمنون الموفقون المتواضعون.

Allah onları helak edip, muvaffak kılınmış mütevazı müminlerin kendisinden ibret alacağı birer ibret vesilesi olarak diyarlarını arkalarında bıraktıktan sonra {سَأُرِيكُمْ دَارَ الْفَاسِقِينَ} “«Size fasıkların yurdunu göstereceğim.»”

وأما غيرهم، فقال عنهم: {سَأَصْرِفُ عَنْ آيَاتِيَ} أي: عن الاعتبار في الآيات الأفقية والنفسية، والفهم لآيات الكتاب {الَّذِينَ يَتَكَبَّرُونَ فِي الأرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ} أي: يتكبرون على عباد الله وعلى الحق، وعلى من جاء به، فمن كان بهذه الصفة، حرمه الله خيرا كثيرا وخذله، ولم يفقه من آيات الله ما ينتفع به، بل ربما انقلبت عليه الحقائق، واستحسن القبيح.

Onlardan başkasına gelince, onlar hakkında şöyle buyurdu: Âfâkî ve enfüsî ayetlerden ibret almaktan ve Kitab'ın ayetlerini anlamaktan {سَأَصْرِفُ عَنْ آيَاتِيَ} “«Ayetlerimden uzaklaştıracağım;” {الَّذِينَ يَتَكَبَّرُونَ فِي الأرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ} “yeryüzünde haksız yere büyüklük taslayanları.»” Yani Allah'ın kullarına, hakka ve onu getirene karşı kibirlenenleri [uzaklaştıracağım]. Kim bu sıfatta olursa Allah onu pek çok hayırdan mahrum bırakır, onu yardımsız terk eder; o da Allah'ın ayetlerinden kendisine fayda verecek şeyleri anlayamaz, hatta gerçekler onun aleyhine tersyüz olur da çirkini güzel görmeye başlar.

{وَإِنْ يَرَوْا كُلَّ آيَةٍ لا يُؤْمِنُوا بِهَا} لإعراضهم واعتراضهم، ومحادتهم لله ورسوله، {وَإِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الرُّشْدِ} أي: الهدى والاستقامة، وهو الصراط الموصل إلى الله، وإلى دار كرامته {لا يَتَّخِذُوهُ} أي: لا يسلكوه ولا يرغبوا فيه {وَإِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الْغَيِّ} أي: الغواية الموصل لصاحبه إلى دار الشقاء {يَتَّخِذُوهُ سَبِيلا} والسبب في انحرافهم هذا الانحراف {ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَكَانُوا عَنْهَا غَافِلِينَ} فردهم لآيات الله، وغفلتهم عما يراد بها واحتقارهم لها - هو الذي أوجب لهم من سلوك طريق الغي، وترك طريق الرشد ما أوجب.

Yüz çevirmeleri, itirazları ve Allah'a ve elçisine düşmanlıkları sebebiyle {وَإِنْ يَرَوْا كُلَّ آيَةٍ لا يُؤْمِنُوا بِهَا} “Bütün ayetleri görseler de onlara iman etmezler.” {وَإِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الرُّشْدِ} “Doğru yolu görseler”; yani hidayet ve istikameti, Allah'a ve O'nun ikram yurduna ulaştıran dosdoğru yolu [görseler] {لا يَتَّخِذُوهُ} “onu [yol] edinmezler;” yani o yola girmezler ve ona rağbet etmezler. Sahibini bedbahtlık yurduna ulaştıran azgınlık yolu olan {وَإِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الْغَيِّ} “azgınlık yolunu görürlerse” {يَتَّخِذُوهُ سَبِيلا} “onu yol edinirler.” Bu derece sapmalarının sebebi şudur: {ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَكَانُوا عَنْهَا غَافِلِينَ} “Bu, onların ayetlerimizi yalanlamaları ve onlardan gafil bulunmaları sebebiyledir.” Zira Allah'ın ayetlerini reddetmeleri, onlarla kastedilen şeyden gafil olmaları ve onları küçümsemeleri, azgınlık yoluna girmelerini ve doğru yolu terk etmelerini gerekli kılmıştır.

{وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا} العظيمة الدالة على صحة ما أرسلنا به رسلنا.

Elçilerimizi beraberinde gönderdiğimiz şeyin doğruluğuna delalet eden o muazzam {وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا} “Ayetlerimizi yalanlayanlar”

{وَلِقَاءِ الآخِرَةِ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ} لأنها على غير أساس، وقد فقد شرطها وهو الإيمان بآيات الله، والتصديق بجزائه {هَلْ يُجْزَوْنَ} في بطلان أعمالهم وحصول ضد مقصودهم {إِلا مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} فإن أعمال من لا يؤمن باليوم الآخر، لا يرجو فيها ثوابا، وليس لها غاية تنتهي إليه، فلذلك اضمحلت وبطلت.

{وَلِقَاءِ الآخِرَةِ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ} “ve ahirete kavuşmayı yalanlayanların amelleri boşa çıkmıştır.” Çünkü amelleri bir temel üzerine kurulmamıştır ve onun şartı olan Allah'ın ayetlerine inanmak ve O'nun vereceği karşılığı tasdik etmek şartı yok olmuştur. Amellerinin boşa gitmesinde ve maksatlarının zıddına ulaşmalarında {هَلْ يُجْزَوْنَ} “onlar cezalandırılırlar mı?” {إِلا مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} “ancak yapmakta oldukları şeylerle [cezalandırılırlar].” Zira ahiret gününe iman etmeyen kimsenin amellerinde bir sevap umudu yoktur ve amellerinin nihayet bulacağı bir gaye bulunmamaktadır; bu sebeple yok olup batıl olmuştur.

{وَاتَّخَذَ قَوْمُ مُوسَى مِنْ بَعْدِهِ مِنْ حُلِيِّهِمْ عِجْلا جَسَدًا} صاغه السامري وألقى عليه قبضة من أثر الرسول فصار {لَهُ خُوَارٌ} وصوت، فعبدوه واتخذوه إلها.

{وَاتَّخَذَ قَوْمُ مُوسَى مِنْ بَعْدِهِ مِنْ حُلِيِّهِمْ عِجْلا جَسَدًا} “Mûsâ'nın kavmi, onun ardından ziynet takılarından bir buzağı heykeli edindiler.” Onu Sâmirî döktü ve üzerine elçinin (Cebrail'in) izinden bir avuç toprak attı da {لَهُ خُوَارٌ} “böğürmesi olan” ve ses çıkaran bir buzağı oldu; ona taptılar ve onu ilah edindiler.

وقال {هَذَا إِلَهُكُمْ وَإِلَهُ مُوسَى فنسي} موسى، وذهب يطلبه، وهذا من سفههم، وقلة بصيرتهم، كيف اشتبه عليهم رب الأرض والسماوات، بعجل من أنقص المخلوقات؟ "

[Sâmirî]: {هَذَا إِلَهُكُمْ وَإِلَهُ مُوسَى فنسي} “«Bu sizin de ilahınızdır, Mûsâ'nın da ilahıdır; fakat Mûsâ unuttu»” ve onu aramaya gitti dedi. Bu onların akılsızlığından ve basiretsizliğindendir; yerlerin ve göklerin Rabbi, yaratılmışların en noksanlarından olan bir buzağı ile onların nazarında nasıl karışabilir ki?

ولهذا قال مبينا أنه ليس فيه من الصفات الذاتية ولا الفعلية، ما يوجب أن يكون إلها {أَلَمْ يَرَوْا أَنَّهُ لا يُكَلِّمُهُمْ} أي: وعدم الكلام نقص عظيم، فهم أكمل حالة من هذا الحيوان أو الجماد، الذي لا يتكلم {وَلا يَهْدِيهِمْ سَبِيلا} أي: لا يدلهم طريقا دينيا، ولا يحصل لهم مصلحة دنيوية، لأن من المتقرر في العقول والفطر، أن اتخاذ إله لا يتكلم ولا ينفع ولا يضر من أبطل الباطل، وأسمج السفه، ولهذا قال: {اتَّخَذُوهُ وَكَانُوا ظَالِمِينَ} حيث وضعوا العبادة في غير موضعها، وأشركوا بالله ما لم ينزل به سلطانا، وفيها دليل على أن من أنكر كلام الله، فقد أنكر خصائص إلهية الله تعالى، لأن الله ذكر أن عدم الكلام دليل على عدم صلاحية الذي لا يتكلم للإلهية.

Bu sebeple onun ne zatî ne de fiilî sıfatlarında ilah olmasını gerektirecek hiçbir özelliğin bulunmadığını beyan ederek şöyle buyurdu: {أَلَمْ يَرَوْا أَنَّهُ لا يُكَلِّمُهُمْ} “Görmediler mi ki o kendileriyle konuşmuyor”; yani konuşmaması büyük bir noksanlıktır; dolayısıyla onlar konuşmayan bu hayvandan veya cansız varlıktan halce daha kâmildirler; {وَلا يَهْدِيهِمْ سَبِيلا} “ve onlara bir yol da göstermiyor?” Yani onlara ne dinî bir yol gösterir ne de dünyevî bir menfaat kazandırır. Çünkü akıllarda ve fıtratlarda yerleşmiştir ki konuşmayan, fayda ve zarar vermeyen bir varlığı ilah edinmek batılların en batılı ve ahmaklıkların en çirkinidir. Bu sebeple şöyle buyurdu: {اتَّخَذُوهُ وَكَانُوا ظَالِمِينَ} “Onu [ilah] edindiler ve zalimlerden oldular.” Zira ibadeti layık olmadığı yere koydular ve hakkında hiçbir delil indirmediği şeyleri Allah'a ortak koştular. Bu ayette, Allah'ın kelâmını inkâr eden kimsenin Allah Teâlâ'nın ilahlık vasıflarını inkâr etmiş olduğuna dair bir delil vardır; çünkü Allah konuşmamanın, konuşmayan varlığın ilahlığa elverişli olmadığına bir delil olduğunu zikretmiştir.

{وَلَمَّا} رجع موسى إلى قومه، فوجدهم على هذه الحال، وأخبرهم بضلالهم ندموا و {سُقِطَ فِي أَيْدِيهِمْ} أي: من الهم والندم على فعلهم، {وَرَأَوْا أَنَّهُمْ قَدْ ضَلُّوا} فتنصلوا، إلى الله وتضرعوا و {قَالُوا لَئِنْ لَمْ يَرْحَمْنَا رَبُّنَا} فيدلنا عليه، ويرزقنا عبادته، ويوفقنا لصالح الأعمال، {وَيَغْفِرْ لَنَا} ما صدر منا من عبادة العجل {لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ} الذين خسروا الدنيا والآخرة.

Mûsâ kavmine dönüp onları bu halde bulduğunda ve sapıklıklarını kendilerine haber verdiğinde pişman oldular ve yaptıklarından ötürü keder ve nedamet içinde {سُقِطَ فِي أَيْدِيهِمْ} “başları elleri arasına düşüp (pişman olup)” {وَرَأَوْا أَنَّهُمْ قَدْ ضَلُّوا} “ve gerçekten sapmış olduklarını görünce” günahlarından sıyrılıp Allah'a yöneldiler, yalvardılar ve {قَالُوا لَئِنْ لَمْ يَرْحَمْنَا رَبُّنَا} “«Eğer Rabbimiz bize merhamet etmezse»” yani bize kendini tanıtmaz, ibadetini bize nasip etmez ve salih amellere bizi muvaffak kılmazsa {وَيَغْفِرْ لَنَا} “«ve bizi bağışlamazsa»” buzağıya tapmaktan ötürü bizden sadır olan şeyleri [bağışlamazsa], {لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ} “«kesinlikle hüsrana uğrayanlardan oluruz!» dediler.” Yani dünyayı ve ahireti kaybedenlerden oluruz [dediler].

{وَلَمَّا رَجَعَ مُوسَى إِلَى قَوْمِهِ غَضْبَانَ أَسِفًا} أي: ممتلئا غضبا وغيظا عليهم، لتمام غيرته عليه الصلاة السلام، وكمال نصحه وشفقته، {قَالَ بِئْسَمَا خَلَفْتُمُونِي مِنْ بَعْدِي} أي: بئس الحالة التي خلفتموني بها من بعد ذهابي عنكم، فإنها حالة تفضي إلى الهلاك الأبدي، والشقاء السرمدي.

{وَلَمَّا رَجَعَ مُوسَى إِلَى قَوْمِهِ غَضْبَانَ أَسِفًا} “Mûsâ kızgın ve üzgün olarak kavmine döndüğü zaman”; aleyhissalâtü vesselâmın gayretinin tamlığı, nasihat ve şefkatinin kemali sebebiyle onlara karşı öfke ve kederle dolu olarak {قَالَ بِئْسَمَا خَلَفْتُمُونِي مِنْ بَعْدِي} “«Benden sonra arkamdan ne kötü işler yaptınız!» dedi.” Yani benden sonra arkamdan sergilediğiniz bu tutum ne kötüdür; zira o ebedî helake ve sermedî bedbahtlığa götüren bir durumdur.

{أَعَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّكُمْ} حيث وعدكم بإنزال الكتاب. فبادرتم - برأيكم الفاسد - إلى هذه الخصلة القبيحة {وَأَلْقَى الألْوَاحَ} أي: رماها من الغضب {وَأَخَذَ بِرَأْسِ أَخِيهِ} هارون ولحيته {يَجُرُّهُ إِلَيْهِ} وقال له: {مَا مَنَعَكَ إِذْ رَأَيْتَهُمْ ضَلُّوا * أن لا تَتَّبِعَن أَفَعَصَيْتَ أَمْرِي} لك بقولي: {اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي وَأَصْلِحْ وَلا تَتَّبِعْ سَبِيلَ الْمُفْسِدِينَ} فـ {قَالَ يَا ابْنَ أُمَّ لا تَأْخُذْ بِلِحْيَتِي وَلا بِرَأْسِي إِنِّي خَشِيتُ أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَيْنَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَلَمْ تَرْقُبْ قَوْلِي} و {قَالَ} هنا {ابْنَ أُمَّ} هذا ترقيق لأخيه، بذكر الأم وحدها، وإلا فهو شقيقه لأمه وأبيه: {إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِي} أي: احتقروني حين قلت لهم: {يَا قَوْمِ إِنَّمَا فُتِنْتُمْ بِهِ وَإِنَّ رَبَّكُمُ الرَّحْمَنُ فَاتَّبِعُونِي وَأَطِيعُوا أَمْرِي} {وَكَادُوا يَقْتُلُونَنِي} أي: فلا تظن بي تقصيرا {فَلا تُشْمِتْ بِيَ الأعْدَاءَ} بنهرك لي، ومسك إياي بسوء، فإن الأعداء حريصون على أن يجدوا عليَّ عثرة، أو يطلعوا لي على زلة {وَلا تَجْعَلْنِي مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ} فتعاملني معاملتهم.

Size Kitab'ı indirmeyi vadettiği halde {أَعَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّكُمْ} “«Rabbinizin emrini aceleye mi getirdiniz?»” Siz bozuk re'yinizle bu çirkin haslete koştunuz. {وَأَلْقَى الألْوَاحَ} “Ve levhaları bıraktı”; yani öfkesinden attı; {وَأَخَذَ بِرَأْسِ أَخِيهِ} kardeşi Hârûn'un başını ve sakalını tutarak {يَجُرُّهُ إِلَيْهِ} “kendine doğru çekmeye başladı.” Ve ona şöyle dedi: {مَا مَنَعَكَ إِذْ رَأَيْتَهُمْ ضَلُّوا * أن لا تَتَّبِعَن أَفَعَصَيْتَ أَمْرِي} “«Onların saptıklarını gördüğün zaman benim ardımca gelmekten seni ne alıkoydu? Benim emrime karşı mı geldin?»” Oysa sana: {اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي وَأَصْلِحْ وَلا تَتَّبِعْ سَبِيلَ الْمُفْسِدِينَ} “«Kavmimin içinde benim yerime geç, ıslah et ve bozguncuların yoluna uyma!»” demiştim. [Hârûn]: {قَالَ يَا ابْنَ أُمَّ لا تَأْخُذْ بِلِحْيَتِي وَلا بِرَأْسِي إِنِّي خَشِيتُ أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَيْنَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَلَمْ تَرْقُبْ قَوْلِي} “«Ey anamın oğlu! Sakalımı ve başımı tutma! Doğrusu ben: İsrâiloğullarının arasına ayrılık soktun, sözüme bakmadın dersin diye korktum» dedi.” Burada da {قَالَ} “[şöyle] dedi”: {ابْنَ أُمَّ} “«Ey anamın oğlu!»” Yalnızca anneyi zikretmesi kardeşine karşı kalbini yumuşatmak içindir; yoksa o anne-baba bir öz kardeşidir. {إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِي} “«Şüphesiz bu kavim beni zayıf düşürdü»”; yani onlara: {يَا قَوْمِ إِنَّمَا فُتِنْتُمْ بِهِ وَإِنَّ رَبَّكُمُ الرَّحْمَنُ فَاتَّبِعُونِي وَأَطِيعُوا أَمْرِي} “«Ey kavmim! Doğrusu siz bununla imtihan edildiniz. Şüphesiz sizin Rabbiniz Rahmân'dır; öyleyse bana uyun ve emrime itaat edin!»” dediğimde beni küçümsediler {وَكَادُوا يَقْتُلُونَنِي} “«ve neredeyse beni öldürüyorlardı.»” Yani hakkımda bir kusur işlediğimi zannetme! {فَلا تُشْمِتْ بِيَ الأعْدَاءَ} “«Artık düşmanları bana güldürme!»” Beni azarlamakla ve bana kötü muamele etmekle [düşmanları sevindirme]; zira düşmanlar benim aleyhime bir sürçme bulmaya yahut benden bir kusur görmeye pek hırslıdırlar. {وَلا تَجْعَلْنِي مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ} “«Beni o zalim kavimle bir tutma!»” ki bana onların muamelesiyle muamele etmiş olmayasın!

فندم موسى ﵇ على ما استعجل من صنعه بأخيه قبل أن يعلم براءته، مما ظنه فيه من التقصير.

Bunun üzerine Mûsâ aleyhisselâm, hakkında zannettiği kusurdan beri olduğunu öğrenmeden önce kardeşine yaptığı aceleci davranışından ötürü pişman oldu.

و {قَالَ رَبِّ اغْفِرْ لِي وَلأخِي} هارون {وَأَدْخِلْنَا فِي رَحْمَتِكَ} أي: في وسطها، واجعل رحمتك تحيط بنا من كل جانب، فإنها حصن حصين، من جميع الشرور، وثم كل الخير وسرور.

Ve: {قَالَ رَبِّ اغْفِرْ لِي وَلأخِي} “«Rabbim! Beni ve kardeşimi bağışla»” -yani Hârûn'u [bağışla]- {وَأَدْخِلْنَا فِي رَحْمَتِكَ} “«ve bizi rahmetine dahil et!» dedi.” Yani rahmetinin tam ortasına [al], rahmetini her yönden bizi kuşatacak kıl; zira o bütün şerlere karşı muhkem bir kaledir ve bütün hayır ve sevinçler oradadır.

{وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ} أي: أرحم بنا من كل راحم، أرحم بنا من آبائنا، وأمهاتنا وأولادنا وأنفسنا.

{وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ} “«Çünkü sen merhametlilerin en merhametlisisin.»” Yani bize her merhametliden daha merhametlisin; babalarımızdan, annelerimizden, evlatlarımızdan ve bizzat kendi nefislerimizden bize daha merhametlisin.

قال الله تعالى مبينا حال أهل العجل الذين عبدوه: {إِنَّ الَّذِينَ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ} أي: إلها {سَيَنَالُهُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَذِلَّةٌ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} كما أغضبوا ربهم واستهانوا بأمره.

Allah Teâlâ buzağıya tapanların halini beyan ederek şöyle buyurdu: {إِنَّ الَّذِينَ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ} “Şüphesiz buzağıyı [ilah] edinenlere”, Rablerini öfkelendirdikleri ve O'nun emrini hafife aldıkları gibi {سَيَنَالُهُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَذِلَّةٌ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} “Rablerinden bir gazap ve dünya hayatında bir zillet erişecektir.”

{وَكَذَلِكَ نَجْزِي الْمُفْتَرِينَ} فكل مفتر على الله، كاذب على شرعه، متقول عليه ما لم يقل، فإن له نصيبا من الغضب من الله، والذل في الحياة الدنيا، وقد نالهم غضب الله، حيث أمرهم أن يقتلوا أنفسهم، وأنه لا يرضى الله عنهم إلا بذلك، فقتل بعضهم بعضا، وانجلت المعركة عن كثير من القتلى (١) ثم تاب الله عليهم بعد ذلك.

{وَكَذَلِكَ نَجْزِي الْمُفْتَرِينَ} “İşte iftiracıları biz böyle cezalandırırız.” Allah'a iftira eden, O'nun şeriatı hakkında yalan söyleyen ve söylemediği şeyleri O'na isnat eden her kimsenin Allah'tan bir gazapta ve dünya hayatındaki zillete bir payı vardır. Nitekim kendi nefislerini öldürmelerini emrederek ve bundan başka bir şekilde Allah'ın kendilerinden razı olmayacağını bildirerek Allah'ın gazabı onlara erişmiştir; böylece birbirlerini öldürmüşler, savaş pek çok maktulün ardından sona ermiş (1), bundan sonra ise Allah onların tevbelerini kabul buyurmuştur.

ولهذا ذكر حكما عاما يدخلون فيه هم وغيرهم، فقال: {وَالَّذِينَ عَمِلُوا السَّيِّئَاتِ} من شرك وكبائر، وصغائر {ثُمَّ تَابُوا مِنْ بَعْدِهَا} بأن ندموا على ما مضى، وأقلعوا عنها، وعزموا على أن لا يعودوا {وَآمنُوا} بالله وبما أوجب الله من الإيمان به، ولا يتم الإيمان إلا بأعمال القلوب، وأعمال الجوارح المترتبة على الإيمان {إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِهَا} أي: بعد هذه الحالة، حالة التوبة من السيئات والرجوع إلى الطاعات، {لَغَفُورٌ} يغفر السيئات ويمحوها، ولو كانت قراب الأرض {رَحِيمٌ} بقبول التوبة، والتوفيق لأفعال الخير وقبولها.

Bu sebeple kendilerinin de başkalarının da dahil olacağı genel bir hükmü zikrederek şöyle buyurmuştur: Şirkten, büyük ve küçük günahlardan {وَالَّذِينَ عَمِلُوا السَّيِّئَاتِ} “kötülükleri işleyip de” {ثُمَّ تَابُوا مِنْ بَعْدِهَا} “sonra ardından tevbe edenler”; yani geçmişe pişmanlık duyarak, günahı terk ederek ve bir daha dönmemeye azmederek [tevbe edenler] {وَآمنُوا} “ve iman edenler”; Allah'a ve O'nun inanılmasını vacip kıldığı şeylere [iman edenler] -ki iman ancak kalplerin amelleri ve imana terettüp eden azaların amelleriyle tamam olur-; {إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِهَا} “şüphesiz Rabbin bundan sonra”, yani kötülüklerden tevbe edip taatlere dönme halinden sonra, {لَغَفُورٌ} “elbette çok bağışlayandır”; yer dolusu dahi olsa kötülükleri bağışlar ve siler; tevbeleri kabul buyurmak, hayır amellere muvaffak kılmak ve onları kabul etmek suretiyle {رَحِيمٌ} “çok merhamet edendir.”

{وَلَمَّا سَكَتَ عَنْ مُوسَى الْغَضَبُ} أي: سكن غضبه، وتراجعت نفسه، وعرف ما هو فيه، اشتغل بأهم الأشياء عنده، فـ {أَخَذَ الألْوَاحَ} التي ألقاها، وهي ألواح عظيمة المقدار، جليلة {وَفِي نُسْخَتِهَا} أي: مشتملة ومتضمنة {هُدًى وَرَحْمَةٌ} أي: فيها الهدى من الضلالة، وبيان الحق من الباطل، وأعمال الخير وأعمال الشر، والهدى لأحسن الأعمال، والأخلاق، والآداب، ورحمة وسعادة لمن عمل بها، وعلم أحكامها ومعانيها، ولكن ليس كل أحد يقبل هدى الله ورحمته، وإنما يقبل ذلك وينقاد له، ويتلقاه بالقبول الذين [هم] (٢) {لِرَبِّهِمْ يَرْهَبُونَ} أي: يخافون منه ويخشونه، وأما من لم يخف الله ولا المقام بين يديه، فإنه لا يزداد بها إلا عتوا ونفورا وتقوم عليه حجة الله فيها.

{وَلَمَّا سَكَتَ عَنْ مُوسَى الْغَضَبُ} “Mûsâ'nın öfkesi yatışınca”; yani öfkesi dindiğinde, nefsi sükûnete erdiğinde ve neyin içinde olduğunu anladığında nezdindeki en mühim işle meşgul olarak yere attığı {أَخَذَ الألْوَاحَ} “levhaları aldı.” Onlar kadri pek yüce, ulu levhalardır. {وَفِي نُسْخَتِهَا} “Onların nüshasında (yazısında)” yani muhtevasında {هُدًى وَرَحْمَةٌ} “bir hidayet ve bir rahmet vardı.” Yani onda sapıklıktan kurtaran hidayet, hak ile batılın, hayır amelleri ile şer amellerinin beyanı, amellerin, ahlakın ve âdâbın en güzeline rehberlik, onunla amel eden, hükümlerini ve manalarını bilen kimse için rahmet ve saadet vardı. Fakat herkes Allah'ın hidayetini ve rahmetini kabul etmez; onu ancak {لِرَبِّهِمْ يَرْهَبُونَ} “Rablerinden korkanlar” kabul eder, ona boyun eğer ve onu hüsnükabul ile karşılar (2); yani O'ndan korkup ürperenler [kabul eder]. Allah'tan ve O'nun huzurunda durmaktan korkmayan kimseye gelince, o bu levhalarla ancak azgınlık ve nefretini artırır ve ondaki ilahî hüccet onun aleyhine ikame olunur.

{و} لما تاب بنو إسرائيل وتراجعوا إلى رشدهم {اخْتَارَ مُوسَى} منهم {سَبْعِينَ رَجُلا} من خيارهم، ليعتذروا لقومهم عند ربهم، ووعدهم الله ميقاتا يحضرون فيه، فلما حضروه، قالوا: يا موسى، {أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً} فتجرأوا على الله جراءة كبيرة، وأساءوا الأدب معه، فـ {أَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ} فصعقوا وهلكوا.

İsrâiloğulları tevbe edip akılları başlarına geldiğinde Mûsâ {و} [da] Rableri nezdinde kavimleri adına özür dilesinler diye onların en hayırlılarından {سَبْعِينَ رَجُلا} “yetmiş adam” {اخْتَارَ مُوسَى} “seçti.” Allah hazır bulunacakları bir vakit vadetti. O vakitte hazır bulunduklarında: Ey Mûsâ! {أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً} “«Bize Allah'ı apaçık göster!»” dediler. Böylece Allah'a karşı büyük bir cüret gösterdiler ve O'na karşı edepsizlik ettiler. Bunun üzerine {أَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ} “onları şiddetli bir sarsıntı yakaladı” da bayılıp helak oldular.

فلم يزل موسى ﵊، يتضرع إلى الله ويتبتل ويقول {رَبِّ لَوْ شِئْتَ أَهْلَكْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ} أن يحضروا ويكونون في حالة يعتذرون فيها لقومهم، فصاروا هم الظالمين {أَتُهْلِكُنَا بِمَا فَعَلَ السُّفَهَاءُ مِنَّا} أي: ضعفاء العقول، سفهاء الأحلام، فتضرع إلى الله واعتذر بأن المتجرئين على الله ليس لهم عقول كاملة، تردعهم عما قالوا وفعلوا، وبأنهم حصل لهم فتنة يخطر بها الإنسان، ويخاف من ذهاب دينه فقال: {إِنْ هِيَ إِلا فِتْنَتُكَ تُضِلُّ بِهَا مَنْ تَشَاءُ وَتَهْدِي مَنْ تَشَاءُ أَنْتَ وَلِيُّنَا فَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا وَأَنْتَ خَيْرُ الْغَافِرِينَ} أي: أنت خير من غفر، وأولى من رحم، وأكرم من أعطى وتفضل، فكأن موسى ﵊، قال: المقصود يا رب بالقصد الأول لنا كلنا، هو التزام طاعتك والإيمان بك، وأن من حضره عقله ورشده، وتم على ما وهبته من التوفيق، فإنه لم يزل مستقيما، وأما من ضعف عقله، وسفه رأيه، وصرفته الفتنة، فهو الذي فعل ما فعل، لذينك السببين، ومع هذا فأنت أرحم الراحمين، وخير الغافرين، فاغفر لنا وارحمنا.

Mûsâ aleyhisselâm Allah'a yalvarıp yakarmaya ve şöyle demeye devam etti: {رَبِّ لَوْ شِئْتَ أَهْلَكْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ} “«Rabbim! Dileseydin onları daha önce helak ederdin»”; yani buraya gelmeden ve kavimleri için özür dileyecek bir halde bulunurlarken [helak ederdin]; oysa şimdi bizzat kendileri zalim oldular. {أَتُهْلِكُنَا بِمَا فَعَلَ السُّفَهَاءُ مِنَّا} “«İçimizden beyinsizlerin yaptıkları yüzünden bizi helak mi edeceksin?»” Yani aklı zayıf, anlayışı kıt kimseler yüzünden [bizi helak mi edeceksin?] Böylece Allah'a yalvardı ve O'na karşı cüret gösteren kimselerin söylediklerinden ve yaptıklarından kendilerini alıkoyacak kâmil akıllarının bulunmadığını, insanın tehlikeye düşeceği ve dininin gitmesinden korkacağı bir fitneye uğradıklarını belirterek özür beyan etti ve şöyle dedi: {إِنْ هِيَ إِلا فِتْنَتُكَ تُضِلُّ بِهَا مَنْ تَشَاءُ وَتَهْدِي مَنْ تَشَاءُ أَنْتَ وَلِيُّنَا فَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا وَأَنْتَ خَيْرُ الْغَافِرِينَ} “«Bu, senin imtihanından başka bir şey değildir. Onunla dilediğini saptırır, dilediğini de doğru yola iletirsin. Sen bizim velimizsin; artık bizi bağışla ve bize merhamet et! Sen bağışlayanların en hayırlısısın.»” Yani Sen bağışlayanların en hayırlısı, merhamet etmeye en layık olanı, ihsan edip lütufta bulunanların en kerîmisin. Sanki Mûsâ aleyhisselâm şöyle demiş oldu: Ya Rabbi! Hepimizin asıl ve öncelikli kastı Sana itaate sarılmak ve Sana iman etmektir. Aklı ve basireti yerinde olup bahşettiğin muvaffakiyet üzere devam eden kimse dosdoğru yol üzere kalmaya devam etmiştir; aklı zayıflayan, re'yi sefihleşen ve fitnenin saptırdığı kimseye gelince, o bu iki sebeple yaptığını yapmıştır. Bununla birlikte Sen merhametlilerin en merhametlisi ve bağışlayanların en hayırlısısın; bizi bağışla ve bize merhamet et!

فأجاب الله سؤاله، وأحياهم من بعد موتهم، وغفر لهم ذنوبهم.

Bunun üzerine Allah onun duasını kabul etti, ölümlerinin ardından onları yeniden diriltti ve günahlarını bağışladı.

وقال موسى في تمام دعائه {وَاكْتُبْ لَنَا فِي هَذِهِ الدُّنْيَا حَسَنَةً} من علم نافع، ورزق واسع، وعمل صالح.

Mûsâ duasının tamamında şöyle dedi: {وَاكْتُبْ لَنَا فِي هَذِهِ الدُّنْيَا حَسَنَةً} “«Bize bu dünyada bir iyilik yaz (nasip et)»”; yani faydalı bir ilim, geniş bir rızık ve salih bir amel [nasip et],

{وَفِي الآخِرَةِ حَسَنَةً} :وهي ما أعد الله لأوليائه الصالحين من الثواب.

{وَفِي الآخِرَةِ حَسَنَةً} “«ve ahirette de bir iyilik [yaz]!»” O da Allah'ın salih veli kulları için hazırladığı sevaptır.

{إِنَّا هُدْنَا إِلَيْكَ} أي: رجعنا مقرين بتقصيرنا، منيبين في جميع أمورنا.

{إِنَّا هُدْنَا إِلَيْكَ} “«Şüphesiz biz sana yöneldik/tevbe ettik.»” Yani kusurumuzu itiraf ederek ve bütün işlerimizde Sana yönelerek geri döndük.

{قَالَ} الله تعالى {عَذَابِي أُصِيبُ بِهِ مَنْ أَشَاءُ} ممن كان شقيا، متعرضا لأسبابه، {وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ} من العالم العلوي والسفلي، البر والفاجر، المؤمن والكافر، فلا مخلوق إلا وقد وصلت إليه رحمة الله، وغمره فضله وإحسانه، ولكن الرحمة الخاصة المقتضية لسعادة الدنيا والآخرة، ليست لكل أحد، ولهذا قال عنها: {فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ} المعاصي، صغارها وكبارها.

Allah Teâlâ şöyle {قَالَ} “buyurdu”: Bedbaht olup azabın sebeplerine maruz kalan kimselerden {عَذَابِي أُصِيبُ بِهِ مَنْ أَشَاءُ} “«Azabıma dilediğimi uğratırım.»” {وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ} “«Rahmetim ise her şeyi kuşatmıştır.»” Yüce âlemden ve alçak âlemden, iyiden ve kötüden, müminden ve kâfirden [her şeyi kuşatmıştır]; öyle ki hiçbir mahluk yoktur ki Allah'ın rahmeti ona ulaşmamış, lütfu ve ihsanı onu kaplamamış olsun. Ancak dünya ve ahiret saadetini gerektiren hususi rahmet herkes için değildir. Bu sebeple onun hakkında şöyle buyurmuştur: {فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ} “«Onu küçüğüyle büyüğüyle günahlardan sakınanlara yazacağım;»”

{وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ} الواجبة مستحقيها {وَالَّذِينَ هُمْ بِآيَاتِنَا يُؤْمِنُونَ} ومن تمام الإيمان بآيات الله معرفة معناها، والعمل بمقتضاها، ومن ذلك اتباع النبي ﷺ ظاهرا وباطنا، في أصول الدين وفروعه.

müstahaklarına farz olan {وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ} “«zekâtı verenlere»” {وَالَّذِينَ هُمْ بِآيَاتِنَا يُؤْمِنُونَ} “«ve ayetlerimize iman edenlere [yazacağım].»” Allah'ın ayetlerine olan imanın tamlığı, onun manasını bilmek ve gereğiyle amel etmektir. Dinin usulünde ve füruunda zahiren ve batınen Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem tabi olmak da bundandır.

{الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الأمِّيَّ} احتراز عن سائر الأنبياء، فإن المقصود بهذا محمد بن عبد الله بن عبد المطلب ﷺ.

{الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الأمِّيَّ} “Onlar ki o elçiye, o ümmî peygambere uyarlar.” Bu diğer bütün peygamberlerden bir ihtirazdır; zira bununla kastedilen Muhammed b. Abdillâh b. Abdilmuttalib'dir sallallâhu aleyhi ve sellem.

والسياق في أحوال بني إسرائيل وأن الإيمان بالنبي محمد ﷺ شرط في دخولهم في الإيمان، وأن المؤمنين به المتبعين، هم أهل الرحمة المطلقة، التي كتبها الله لهم، ووصفه بالأمي لأنه من العرب الأمة الأمية، التي لا تقرأ ولا تكتب، وليس عندها قبل القرآن كتاب.

Siyak İsrâiloğullarının halleri hakkındadır ve Peygamber Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem iman etmenin onların imana girmeleri için bir şart olduğunu, ona iman edip tabi olanların Allah'ın kendilerine yazdığı mutlak rahmetin ehli olduğunu ifade etmektedir. Onu "ümmî" olarak vasıflamıştır; çünkü o okuma yazma bilmeyen ve Kur'an'dan önce yanında bir kitap bulunmayan ümmî ümmet olan Araplardandır.

{الَّذِي يَجِدُونَهُ مَكْتُوبًا عِنْدَهُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَالإنْجِيلِ} باسمه وصفته، التي من أعظمها وأجلها، ما يدعو إليه، وينهى عنه. وأنه {يَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ} وهو كل ما عرف حسنه وصلاحه ونفعه.

{الَّذِي يَجِدُونَهُ مَكْتُوبًا عِنْدَهُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَالإنْجِيلِ} “Ki onlar onu yanlarındaki Tevrat ve İncil'de yazılı bulurlar.” İsmiyle ve en büyük ve en yücelerinden biri davet ettiği ve nehyettiği şeyler olan sıfatıyla [yazılı bulurlar]; ve o {يَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ} “onlara marufu (iyiliği) emreder”; maruf da güzelliği, ıslahı ve faydası bilinen her şeydir.

{وَيَنْهَاهُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ} وهو: كل ما عرف قبحه في العقول والفطر.

{وَيَنْهَاهُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ} “Ve onları münkerden (kötülükten) nehyeder.” Münker de akıllarda ve fıtratlarda çirkinliği bilinen her şeydir.

فيأمرهم بالصلاة، والزكاة، والصوم، والحج، وصلة الأرحام، وبر الوالدين، والإحسان إلى الجار والمملوك، وبذل النفع لسائر الخلق، والصدق، والعفاف، والبر، والنصيحة، وما أشبه ذلك، وينهى عن الشرك بالله، وقتل النفوس بغير حق، والزنا، وشرب ما يسكر العقل، والظلم لسائر الخلق، والكذب، والفجور، ونحو ذلك.

Böylece onlara namazı, zekâtı, orucu, haccı, sıla-i rahimi, ana-babaya iyiliği, komşuya ve köleye ihsanda bulunmayı, bütün mahlukata fayda sağlamayı, doğruluğu, iffeti, iyiliği, samimi nasihati ve benzeri şeyleri emreder; Allah'a şirk koşmaktan, haksız yere cana kıymaktan, zinadan, aklı sarhoş eden şeyleri içmekten, diğer mahlukata zulmetmekten, yalandan, fısk-u fücurdan ve benzeri şeylerden nehyeder.

فأعظم دليل يدل على أنه رسول الله، ما دعا إليه وأمر به، ونهى عنه، وأحله وحرمه، فإنه {يُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّبَاتِ} من المطاعم والمشارب، والمناكح.

Onun Allah'ın elçisi olduğuna delalet eden en büyük delil çağırdığı, emrettiği, nehyettiği, helal ve haram kıldığı şeylerdir; zira o yiyeceklerden, içeceklerden ve nikahlardan {يُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّبَاتِ} “onlara temiz şeyleri helal kılar”

{وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبَائِثَ} من المطاعم والمشارب والمناكح، والأقوال والأفعال.

yiyeceklerden, içeceklerden, nikahlardan, sözlerden ve fiillerden {وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبَائِثَ} “pis şeyleri ise üzerlerine haram kılar.”

{وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالأغْلالَ الَّتِي كَانَتْ عَلَيْهِمْ} أي: ومن وصفه أن دينه سهل سمح ميسر، لا إصر فيه، ولا أغلال، ولا مشقات ولا تكاليف ثقال.

{وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالأغْلالَ الَّتِي كَانَتْ عَلَيْهِمْ} “Ve onların üzerlerindeki ağır yükleri ve zincirleri kaldırıp atar.” Yani onun sıfatlarından biri de dininin kolay, müsamahakâr ve rahat olmasıdır; onda ağır yükler, zincirler, meşakkatler ve altından kalkılmaz mükellefiyetler yoktur.

{فَالَّذِينَ آمَنُوا بِهِ وَعَزَّرُوهُ} أي: عظموه وبجلوه {وَنَصَرُوهُ وَاتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِي أُنزلَ مَعَهُ} وهو القرآن، الذي يستضاء به في ظلمات الشك والجهالات، ويقتدى به إذا تعارضت المقالات، {أُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ} الظافرون بخير الدنيا والآخرة، والناجون من شرهما، لأنهم أتوا بأكبر أسباب الفلاح.

{فَالَّذِينَ آمَنُوا بِهِ وَعَزَّرُوهُ} “Artık ona iman edenler, ona saygı gösterenler”; yani onu yüceltip tazim edenler, {وَنَصَرُوهُ وَاتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِي أُنزلَ مَعَهُ} “ona yardım edenler ve onunla birlikte indirilen nura uyanlar” -ki o nur, şüphelerin ve cehaletlerin karanlıklarında kendisiyle aydınlanılan ve görüşler çatıştığında kendisine uyulan Kur'an'dır-, {أُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ} “işte kurtuluşa erenler onlardır.” Dünya ve ahiret hayrına kavuşan ve her ikisinin şerrinden kurtulan kimselerdir; çünkü onlar kurtuluşun en büyük sebeplerini yerine getirmişlerdir.

وأما من لم يؤمن بهذا النبي الأمي، ويعزره، وينصره، ولم يتبع النور الذي أنزل معه، فأولئك هم الخاسرون.

Bu ümmî peygambere iman etmeyen, ona saygı gösterip yardım etmeyen ve onunla birlikte indirilen nura uymayan kimselere gelince; işte onlar asıl ziyana uğrayanların ta kendileridir.

ولما دعا أهل التوراة من بني إسرائيل، إلى اتباعه، وكان ربما توهم متوهم، أن الحكم مقصور عليهم، أتى بما يدل على العموم فقال:

İsrâiloğullarından olan Tevrat ehlini ona tabi olmaya davet edip de bir kimse bu hükmün yalnızca onlara mahsus olduğunu zanneder diye umum ifade eden şu buyruğu getirdi:

{قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ جَمِيعًا} أي: عربيكم، وعجميكم، أهل الكتاب منكم، وغيرهم.

{قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ جَمِيعًا} “De ki: «Ey insanlar! Gerçekten ben sizin hepinize Allah'ın elçisiyim.»” Yani Arap olanınıza ve Arap olmayanınıza, Ehl-i Kitap olanınıza ve diğerlerinize [gönderilmiş bir elçiyim].

{الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ} يتصرف فيهما بأحكامه الكونية والتدابير السلطانية، وبأحكامه الشرعية الدينية التي من جملتها: أن أرسل إليكم رسولا عظيما يدعوكم إلى الله وإلى دار كرامته، ويحذركم من كل ما يباعدكم منه، ومن دار كرامته.

{الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ} “Göklerin ve yerin mülkü O'nundur.” Kevnî hükümleri ve mutlak tasarruflarıyla, dinî ve şer'î hükümleriyle her ikisinde tasarruf eder; bu hükümler cümlesinden biri de sizi Allah'a ve O'nun ikram yurduna davet eden, sizi O'ndan ve O'nun ikram yurdundan uzaklaştıracak her şeyden sakındıran yüce bir elçiyi size göndermesidir.

{لا إِلَهَ إِلا هُوَ} أي: لا معبود بحق، إلا الله وحده لا شريك له، ولا تعرف عبادته إلا من طريق رسله، {يُحْيِي وَيُمِيتُ} أي: من جملة تدابيره: الإحياء والإماتة، التي لا يشاركه فيها أحد، الذي جعل الموت جسرا ومعبرا يعبر منه إلى دار البقاء، التي من آمن بها صدق الرسول محمدا ﷺ قطعا.

{لا إِلَهَ إِلا هُوَ} “O'ndan başka hiçbir ilah yoktur.” Yani tek ve ortaksız olan Allah'tan başka hakkıyla ibadete layık hiçbir ilah yoktur ve O'na kulluk ancak peygamberlerinin yoluyla bilinir. {يُحْيِي وَيُمِيتُ} “O, diriltir ve öldürür.” Yani O'nun tasarrufları cümlesinden biri de hiç kimsenin O'na ortak olamayacağı diriltme ve öldürmedir. O, ölümü ebediyet yurduna geçilen bir köprü ve geçit kılmıştır ki o yurda iman eden kimse Peygamber Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem kesinlikle tasdik eder.

{فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ النَّبِيِّ الأمِّيِّ} إيمانا في القلب، متضمنا لأعمال القلوب والجوارح. {الَّذِي يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَكَلِمَاتِهِ} أي: آمنوا بهذا الرسول المستقيم في عقائده وأعماله، {وَاتَّبِعُوهُ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ} في مصالحكم الدينية والدنيوية، فإنكم إذا لم تتبعوه ضللتم ضلالا بعيدا.

Kalplerin ve azaların amellerini içeren kalbî bir imanla {فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ النَّبِيِّ الأمِّيِّ} “Artık Allah'a ve O'nun ümmî peygamber olan elçisine iman edin!” {الَّذِي يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَكَلِمَاتِهِ} “O ki Allah'a ve O'nun kelimelerine iman eder.” Yani inançlarında ve amellerinde dosdoğru olan bu elçiye iman edin! Dinî ve dünyevî maslahatlarınızda {وَاتَّبِعُوهُ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ} “Ve ona uyun ki doğru yolu bulasınız!” Zira ona uymazsanız pek uzak bir sapıklıkla sapmış olursunuz.

{١٥٩} {وَمِنْ قَوْمِ مُوسَى أُمَّةٌ} أي: جماعة {يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ} أي: يهدون به الناس في تعليمهم إياهم وفتواهم لهم، ويعدلون به بينهم في الحكم بينهم، بقضاياهم، كما قال تعالى: {وَجَعَلْنَا مِنْهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا لَمَّا صَبَرُوا وَكَانُوا بِآيَاتِنَا يُوقِنُونَ} وفي هذا فضيلة لأمة موسى ﵊، وأن الله تعالى جعل منهم هداة يهدون بأمره.

{159} {وَمِنْ قَوْمِ مُوسَى أُمَّةٌ} “Mûsâ'nın kavminden bir topluluk da vardır ki”; {يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ} “hak ile doğru yolu gösterirler ve onunla adaleti sağlarlar.” Yani insanlara öğretmelerinde ve fetvalarında hak ile onlara rehberlik ederler ve davalarında aralarındaki hükümde onunla adalet yaparlar. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَجَعَلْنَا مِنْهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا لَمَّا صَبَرُوا وَكَانُوا بِآيَاتِنَا يُوقِنُونَ} “Sabrettikleri ve ayetlerimize kesin olarak inandıkları zaman, içlerinden emrimizle hidayet eden önderler kıldık.” Bunda Mûsâ aleyhisselâm'ın ümmeti için bir fazilet ve Allah Teâlâ'nın onlardan kendi emriyle hidayet eden rehberler kıldığına [delalet] vardır.

وكأن الإتيان بهذه الآية الكريمة فيه نوع احتراز مما تقدم، فإنه تعالى ذكر فيما تقدم جملة من معايب بني إسرائيل، المنافية للكمال المناقضة للهداية، فربما توهم متوهم أن هذا يعم جميعهم، فذكر تعالى أن منهم طائفة مستقيمة هادية مهدية.

Bu kerim ayetin getirilmesinde daha önce geçen hususlara dair bir nevi ihtiraz (istisna) bulunmaktadır; zira Allah Teâlâ daha önce İsrâiloğullarının kemale aykırı ve hidayete zıt pek çok kusurunu zikretmişti. Bir kimse bunun hepsini kapsadığını zannetmesin diye Allah Teâlâ onların içinden dosdoğru, hidayete erdiren ve hidayet üzere bulunan bir zümrenin var olduğunu zikretmiştir.

{١٦٠} {وَقَطَّعْنَاهُمُ} أي: قسمناهم {اثْنَتَيْ عَشْرَةَ أَسْبَاطًا أُمَمًا} أي: اثنتي عشرة قبيلة متعارفة متوالفة، كل بني رجل من أولاد يعقوب قبيلة.

{160} {وَقَطَّعْنَاهُمُ} “Onları ayırdık”; yani {اثْنَتَيْ عَشْرَةَ أَسْبَاطًا أُمَمًا} “on iki kabileye, ümmetlere [böldük].” Yani birbirini tanıyan ve kaynaşan on iki kabileye [ayırdık]; Ya'kūb'un çocuklarından her bir adamın soyu bir kabile idi.

{وَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى إِذِ اسْتَسْقَاهُ قَوْمُهُ} أي: طلبوا منه أن يدعو الله تعالى، أن يسقيهم ماء يشربون منه وتشرب منه مواشيهم، وذلك لأنهم - والله أعلم - في محل قليل الماء.

{وَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى إِذِ اسْتَسْقَاهُ قَوْمُهُ} “Kavmi kendisinden su istediği zaman Mûsâ'ya vahyettik.” Yani kendilerinin ve hayvanlarının içeceği suyu kendilerine içirmesi için Allah Teâlâ'ya dua etmesini istediler. Bu da -en doğrusunu Allah bilir- suyu az bir yerde bulundukları içindi.

فأوحى الله لموسى إجابة لطلبتهم {أَنِ اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْحَجَرَ} يحتمل أنه حجر معين، ويحتمل أنه اسم جنس، يشمل أي حجر كان، فضربه {فَانْبَجَسَتْ} أي: انفجرت من ذلك الحجر {اثْنَتَا عَشْرَةَ عَيْنًا} جارية سارحة.

Allah taleplerine cevap olarak Mûsâ'ya: {أَنِ اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْحَجَرَ} “«Asanla taşa vur!»” diye vahyetti. Bunun muayyen bir taş olması muhtemel olduğu gibi, herhangi bir taşı kapsayan bir cins ismi olması da muhtemeldir. Mûsâ taşa vurdu, {فَانْبَجَسَتْ} o taştan {اثْنَتَا عَشْرَةَ عَيْنًا} “on iki pınar fışkırdı”; akıp giden [on iki pınar fışkırdı].

{قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُنَاسٍ مَشْرَبَهُمْ} أي: قد قسم على كل قبيلة من تلك القبائل الاثنتي عشرة، وجعل لكل منهم عينا، فعلموها، واطمأنوا، واستراحوا من التعب والمزاحمة، والمخاصمة، وهذا من تمام نعمة الله عليهم.

{قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُنَاسٍ مَشْرَبَهُمْ} “Her topluluk içeceği yeri bildi.” Yani o on iki kabilenin her birine pay edildi ve her birine bir pınar tahsis edildi; onlar da bunu bildiler, sükûnete erdiler, yorgunluktan, izdihamdan ve çekişmeden rahata kavuştular. Bu da Allah'ın onların üzerindeki nimetinin kemalindendir.

{وَظَلَّلْنَا عَلَيْهِمُ الْغَمَامَ} فكان يسترهم من حر الشمس {وَأَنزلْنَا عَلَيْهِمُ الْمَنَّ} وهو الحلوى، {وَالسَّلْوَى} وهو لحم طير من أنواع الطيور وألذها، فجمع الله لهم بين الظلال، والشراب، والطعام الطيب، من الحلوى واللحوم، على وجه الراحة والطمأنينة.

Güneşin sıcağından onları örtecek şekilde {وَظَلَّلْنَا عَلَيْهِمُ الْغَمَامَ} “Üzerlerine bulutu gölge yaptık” {وَأَنزلْنَا عَلَيْهِمُ الْمَنَّ} “ve onlara kudret helvası” -ki tatlı bir yiyecektir- {وَالسَّلْوَى} “ile bıldırcın indirdik” -ki kuş türlerinden en lezzetli bir kuş etidir-. Böylece Allah rahatlık ve huzur içinde gölgelikleri, içeceği, tatlı ve etlerden oluşan tertemiz yiyecekleri onlar için bir araya getirdi.

وقيل لهم: {كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ وَمَا ظَلَمُونَا} حين لم يشكروا الله، ولم يقوموا بما أوجب الله عليهم.

Onlara: {كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ} “«Size rızık olarak verdiğimiz tertemiz şeylerden yiyin» [denildi]. Onlar bize zulmetmediler”; Allah'a şükretmedikleri ve Allah'ın üzerlerine farz kıldığı şeyleri yerine getirmedikleri zaman [bize zulmetmiş olmadılar].

{وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ} حيث فوتوها كل خير، وعرضوها للشر والنقمة، وهذا كان مدة لبثهم في التيه.

{وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ} “Fakat onlar kendi kendilerine zulmediyorlardı.” Zira nefislerini bütün hayırlardan mahrum bıraktılar, onu şerre ve cezaya maruz kıldılar. Bu durum onların Tîh çölünde kaldıkları süre zarfında idi.

{١٦١} {وَإِذْ قِيلَ لَهُمُ اسْكُنُوا هَذِهِ الْقَرْيَةَ} أي: ادخلوها لتكون وطنا لكم ومسكنا، وهي (إيلياء) {وَكُلُوا مِنْهَا حَيْثُ شِئْتُمْ} أي: قرية كانت كثيرة الأشجار، غزيرة الثمار، رغيدة العيش، فلذلك أمرهم الله أن يأكلوا منها حيث شاءوا.

{161} {وَإِذْ قِيلَ لَهُمُ اسْكُنُوا هَذِهِ الْقَرْيَةَ} “Hani onlara: «Şu memlekete yerleşin» denilmişti”; yani orayı kendinize vatan ve mesken edinmek üzere oraya girin -ki orası İliyâ'dır (Kudüs)-; {وَكُلُوا مِنْهَا حَيْثُ شِئْتُمْ} “«ve oradan dilediğiniz gibi yiyin!»” Yani ağaçları bol, meyveleri gür ve geçimi bol bir şehirdi; bu sebeple Allah diledikleri yerden yemelerini kendilerine emretti.

{وَقُولُوا} حين تدخلون الباب: {حِطَّةٌ} أي: احطط عنا خطايانا، واعف عنا.

Kapıdan girerken {وَقُولُوا} “[şöyle] deyin”: {حِطَّةٌ} “«Hıtta (bizi bağışla)!»” Yani günahlarımızı bizden dök ve bizi affet [deyin].

{وَادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا} أي: خاضعين لربكم مستكينين لعزته، شاكرين لنعمته، فأمرهم بالخضوع، وسؤال المغفرة، ووعدهم على ذلك مغفرة ذنوبهم والثواب العاجل والآجل فقال: {نَغْفِرْ لَكُمْ خَطِيئَاتِكُمْ سَنزيدُ الْمُحْسِنِينَ} من خير الدنيا والآخرة، فلم يمتثلوا هذا الأمر الإلهي، بل {فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ} أي: عصوا الله واستهانوا بأمره {قَوْلا غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ} فقالوا بدل طلب المغفرة، وقولهم: {حِطَّة} (حبة في شعيرة) ، وإذا بدلوا القول - مع يسره وسهولته - فتبديلهم للفعل من باب أولى، ولهذا دخلوا وهم يزحفون على أستاههم.

{وَادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا} “«Ve kapıdan secde ederek (boyun eğerek) girin!»” Yani Rabbinize boyun eğmiş, O'nun izzetine teslim olmuş ve O'nun nimetine şükreder vaziyette [girin]. Onlara tevazuyu ve mağfiret dilemeyi emretti ve buna karşılık günahlarını bağışlamayı, peşin ve gecikmeli sevabı vaat ederek şöyle buyurdu: {نَغْفِرْ لَكُمْ خَطِيئَاتِكُمْ سَنزيدُ الْمُحْسِنِينَ} “«Kusurlarınızı bağışlayalım; iyilik edenlere daha fazlasını da vereceğiz.»” Dünya ve ahiret hayrından [daha fazlasını vereceğiz]. Fakat bu ilahî emre uymadılar; bilakis {فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ} “onlardan zulmedenler” yani Allah'a isyan edip O'nun emrini hafife alanlar, {قَوْلا غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ} “kendilerine söylenen sözü başka bir sözle değiştirdiler.” Mağfiret talep etmek ve {حِطَّة} "Hıtta" demek yerine «Arpa içinde bir buğday tanesi» dediler. Sözü kolay ve hafif olmasına rağmen değiştirdiklerine göre fiili değiştirmeleri evleviyetle söz konusudur; nitekim arkaları üzerinde sürünerek girdiler.

{فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمُ} حين خالفوا أمر الله وعصوه {رِجْزًا مِنَ السَّمَاءِ} أي: عذابا شديدا، إما الطاعون وإما غيره من العقوبات السماوية.

Allah'ın emrine muhalefet edip isyan ettiklerinde {فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمُ} “biz de üzerlerine gönderdik”; {رِجْزًا مِنَ السَّمَاءِ} “gökten bir azap [gönderdik]”; yani taun yahut diğer semavî cezalardan şiddetli bir azap [gönderdik].

وما ظلمهم الله بعقابه وإنما كان ذلك {بِمَا كَانُوا يَظْلِمُونَ} أي: يخرجون من طاعة الله إلى معصيته، من غير ضرورة ألجأتهم ولا داع دعاهم سوى الخبث والشر الذي كان كامنا في نفوسهم.

Allah cezalandırmakla onlara zulmetmedi; bu durum ancak {بِمَا كَانُوا يَظْلِمُونَ} “zulmetmekte oldukları şeyler sebebiyle” idi; yani kendilerini zorlayan hiçbir zaruret ve nefislerinde gizli bulunan kötülük ve şerden başka hiçbir sebep yokken Allah'a itaatten çıkıp O'na isyana yönelmeleri sebebiyle [idi].

{١٦٣} {وَاسْأَلْهُمْ} أي: اسأل بني إسرائيل {عَنِ الْقَرْيَةِ الَّتِي كَانَتْ حَاضِرَةَ الْبَحْرِ} أي: على ساحله في حال تعديهم وعقاب الله إياهم.

{163} {وَاسْأَلْهُمْ} “Onlara sor”; yani İsrâiloğullarına, haddi aşmaları ve Allah'ın onları cezalandırması anındaki halleriyle {عَنِ الْقَرْيَةِ الَّتِي كَانَتْ حَاضِرَةَ الْبَحْرِ} “deniz kıyısında bulunan o şehri [sor]!”

{إِذْ يَعْدُونَ فِي السَّبْتِ} وكان الله تعالى قد أمرهم أن يعظموه ويحترموه ولا يصيدوا فيه صيدا، فابتلاهم الله وامتحنهم، فكانت الحيتان تأتيهم {يَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعًا} أي: كثيرة طافية على وجه البحر.

{إِذْ يَعْدُونَ فِي السَّبْتِ} “Hani onlar cumartesi gününde haddi aşıyorlardı.” Allah Teâlâ o güne tazim edip hürmet göstermelerini ve onda hiçbir av avlamamalarını kendilerine emretmişti. Allah onları sınayıp imtihan etti de balıklar {يَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعًا} “cumartesi günlerinde suyun yüzüne çıkarak akın akın”; yani pek çok ve denizin yüzeyinde yüzer vaziyette kendilerine geliyordu.

{وَيَوْمَ لا يَسْبِتُونَ} أي: إذا ذهب يوم السبت {لا تَأْتِيهِمْ} أي: تذهب في البحر فلا يرون منها شيئا {كَذَلِكَ نَبْلُوهُمْ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ} ففسقهم هو الذي أوجب أن يبتليهم (١) الله، وأن تكون لهم هذه المحنة، وإلا فلو لم يفسقوا، لعافاهم الله، ولما عرضهم للبلاء والشر، فتحيلوا على الصيد، فكانوا يحفرون لها حفرا، وينصبون لها الشباك، فإذا جاء يوم السبت ووقعت في تلك الحفر والشباك، لم يأخذوها في ذلك اليوم، فإذا جاء يوم الأحد أخذوها، وكثر فيهم ذلك، وانقسموا ثلاث فرق:

{وَيَوْمَ لا يَسْبِتُونَ} “Cumartesi tatili yapmadıkları günlerde ise” -yani cumartesi günü geçip gittiğinde- {لا تَأْتِيهِمْ} “onlara gelmiyordu.” Yani denize gidiyor ve ondan hiçbir şey göremiyorlardı. {كَذَلِكَ نَبْلُوهُمْ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ} “İşte yoldan çıkmaları sebebiyle biz onları böyle imtihan ediyorduk.” Onların yoldan çıkmaları, Allah'ın onları imtihan etmesini (1) ve bu mihnetin onların başına gelmesini gerektirmiştir; şayet yoldan çıkmasalardı Allah onlara afiyet verir, onları belaya ve şerre maruz bırakmazdı. Bunun üzerine avlanmak için hileye başvurdular: Balıklar için çukurlar kazıyor ve ağlar kuruyorlardı; cumartesi günü gelip balıklar o çukurlara ve ağlara düştüğünde o gün onları almıyorlar, pazar günü geldiğinde ise alıyorlardı. Bu durum aralarında çoğaldı ve üç fırkaya ayrıldılar:

{١٦٤} معظمهم اعتدوا وتجرؤوا، وأعلنوا بذلك.

{164} Çoğunluğu haddi aştı, cüret gösterdi ve bunu açıkça yaptı.

وفرقة أعلنت بنهيهم والإنكار عليهم.

Bir fırka da onları nehyetmeyi ve yaptıklarına karşı çıkmayı açıkça ortaya koydu.

وفرقة اكتفت بإنكار أولئك عليهم، ونهيهم لهم، وقالوا لهم: {لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذَابًا شَدِيدًا} كأنهم يقولون: لا فائدة في وعظ من اقتحم محارم الله، ولم يصغ للنصيح، بل استمر على اعتدائه وطغيانه، فإنه لا بد أن يعاقبهم الله، إما بهلاك أو عذاب شديد.

Bir diğer fırka ise ötekilerin onları inkâr edip menetmelerine karşı çıkmakla yetindi ve onlara şöyle dedi: {لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذَابًا شَدِيدًا} “«Allah'ın kendilerini helak edeceği veya şiddetli bir azapla cezalandıracağı bir kavme ne diye öğüt veriyorsunuz?»” Sanki şöyle diyorlardı: Allah'ın haramlarını çiğneyen, nasihat edene kulak asmayan, bilakis haddi aşmaya ve azgınlığa devam eden kimseye öğüt vermenin hiçbir faydası yoktur; zira Allah onları ya helak ile ya da şiddetli bir azap ile mutlaka cezalandıracaktır.

فقال الواعظون: نعظهم وننهاهم {مَعْذِرَةً إِلَى رَبِّكُمْ} أي: لنعذر فيهم.

Öğüt verenler ise: Onlara öğüt veriyor ve menediyoruz; {مَعْذِرَةً إِلَى رَبِّكُمْ} “«Rabbinize karşı bir mazeret olsun diye»” yani onlar hakkında mazur sayılalım diye [bunu yapıyoruz dediler].

{وَلَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ} أي: يتركون ما هم فيه من المعصية، فلا نيأس من هدايتهم، فربما نجع فيهم الوعظ، وأثر فيهم اللوم.

{وَلَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ} “«Ve umulur ki sakınırlar.»” Yani içinde bulundukları günahı terk ederler; dolayısıyla onların hidayetinden ümit kesmeyiz, belki öğüt onlara fayda verir ve kınama üzerlerinde tesir bırakır.

وهذا المقصود الأعظم من إنكار المنكر ليكون معذرة، وإقامة حجة على المأمور المنهي، ولعل الله أن يهديه، فيعمل بمقتضى ذلك الأمر، والنهي.

Münkeri nehyetmekten en büyük gaye budur: Bir mazeret olmak, emredilen ve nehyedilen kimseye karşı delil ikame etmek ve umulur ki Allah onu doğru yola iletir de o emir ve nehyin gereğiyle amel eder diye [yapılır].

{فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ} أي: تركوا ما ذكروا به، واستمروا على غيهم واعتدائهم.

{فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ} “Kendilerine hatırlatılan şeyi unuttukları zaman”; yani kendilerine öğütlenen şeyi terk edip azgınlık ve haddi aşmaları üzere devam ettiklerinde:

{أَنْجَيْنَا} من العذاب {الَّذِينَ يَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ} وهكذا سنة الله في عباده، أن العقوبة إذا نزلت نجا منها الآمرون بالمعروف والناهون عن المنكر.

Azaptan {أَنْجَيْنَا} {الَّذِينَ يَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ} “kötülükten nehyedenleri kurtardık.” Allah'ın kulları hakkındaki sünneti böyledir: Ceza indiğinde iyiliği emredip kötülükten nehyedenler ondan kurtulurlar.

{وَأَخَذْنَا الَّذِينَ ظَلَمُوا} وهم الذين اعتدوا في السبت {بِعَذَابٍ بَئِيسٍ} أي: شديد {بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ}

{وَأَخَذْنَا الَّذِينَ ظَلَمُوا} “Zulmedenleri ise” -yani cumartesi gününde haddi aşanları- {بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ} “yoldan çıkmakta oldukları şeyler sebebiyle” {بِعَذَابٍ بَئِيسٍ} “pek şiddetli bir azapla yakaladık.”

وأما الفرقة الأخرى التي قالت للناهين: {لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ} فاختلف المفسرون في نجاتهم وهلاكهم، والظاهر أنهم كانوا من الناجين، لأن الله خص الهلاك بالظالمين، وهو لم يذكر أنهم ظالمون.

Kötülükten nehyedenlere: {لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ} “«Allah'ın kendilerini helak edeceği bir kavme ne diye öğüt veriyorsunuz?»” diyen diğer fırkaya gelince; müfessirler onların kurtulup kurtulmadıkları hususunda ihtilaf etmişlerdir. Zahir olan onların kurtulanlardan olduğudur; zira Allah helaki zalimlere tahsis etmiştir, onların ise zalim olduğunu zikretmemiştir.

فدل على أن العقوبة خاصة بالمعتدين في السبت، ولأن الأمر بالمعروف والنهي عن المنكر فرض كفاية، إذا قام به البعض سقط عن الآخرين، فاكتفوا بإنكار أولئك، ولأنهم أنكروا عليهم بقولهم: {لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذَابًا شَدِيدًا} فأبدوا من غضبهم عليهم، ما يقتضي أنهم كارهون أشد الكراهة لفعلهم، وأن الله سيعاقبهم أشد العقوبة.

Bu durum, cezanın sadece cumartesi gününde haddi aşanlara has olduğuna delalet eder. Ayrıca iyiliği emredip kötülükten nehyetmek farz-ı kifayedir; bir kısım yerine getirdiğinde diğerlerinden düşer. Dolayısıyla onlar ötekilerin inkârıyla yetinmişlerdir. Bir de onlar: {لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذَابًا شَدِيدًا} “«Allah'ın kendilerini helak edeceği veya şiddetli bir azapla cezalandıracağı bir kavme ne diye öğüt veriyorsunuz?»” sözleriyle onların yaptıklarına karşı öfkelerini ortaya koymuşlardır ki bu da onların fiilinden son derece nefret ettiklerini ve Allah'ın onları en şiddetli şekilde cezalandıracağını kabul ettiklerini gösterir.

{١٦٦} {فَلَمَّا عَتَوْا عَمَّا نُهُوا عَنْهُ} أي: قسوا فلم يلينوا، ولا اتعظوا، {قُلْنَا لَهُمْ} قولا قدريا: {كُونُوا قِرَدَةً خَاسِئِينَ} فانقلبوا بإذن الله قردة، وأبعدهم الله من رحمته، ثم ذكر ضرب الذلة والصغار على من بقي منهم فقال:

{166} {فَلَمَّا عَتَوْا عَمَّا نُهُوا عَنْهُ} “Nehyedildikleri şeylerden dolayı büyüklük taslayıp azgınlık edince”; yani katılaşıp yumuşamadıklarında ve öğüt almadıklarında, kaderî bir sözle onlara {قُلْنَا لَهُمْ} “dedik ki:” {كُونُوا قِرَدَةً خَاسِئِينَ} “«Aşağılık maymunlar olun!»” Böylece Allah'ın izniyle maymunlara dönüştüler ve Allah onları rahmetinden uzaklaştırdı. Sonra onlardan geriye kalanların üzerine zillet ve küçüklüğün vurulduğunu zikrederek şöyle buyurdu:

{١٦٧} {وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكَ} أي: أعلم إعلاما صريحا: {لَيَبْعَثَنَّ عَلَيْهِمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ يَسُومُهُمْ سُوءَ الْعَذَابِ} أي: يهينهم، ويذلهم.

{167} {وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكَ} “Hani Rabbin bildirmişti ki:” Yani açıkça ilan etmişti ki: {لَيَبْعَثَنَّ عَلَيْهِمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ يَسُومُهُمْ سُوءَ الْعَذَابِ} “Kıyamet gününe kadar onların üzerine kendilerine azabın en kötüsünü tattıracak kimseleri mutlaka gönderecektir.” Yani onları hor ve zelil kılacak [kimseleri gönderecektir].

{إِنَّ رَبَّكَ لَسَرِيعُ الْعِقَابِ} لمن عصاه، حتى إنه يعجل له العقوبة في الدنيا. {وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ} لمن تاب إليه وأناب، يغفر له الذنوب، ويستر عليه العيوب، ويرحمه بأن يتقبل منه الطاعات، ويثيبه عليها بأنواع المثوبات، وقد فعل الله بهم ما أوعدهم به، فلا يزالون في ذل وإهانة، تحت حكم غيرهم، لا تقوم لهم راية، ولا ينصر لهم عَلَمٌ.

{إِنَّ رَبَّكَ لَسَرِيعُ الْعِقَابِ} “Şüphesiz Rabbin cezası pek çabuk olandır;” kendisine isyan eden kimse için böyledir, hatta dünyada dahi onun cezasını aceleyle verir. Kendisine tevbe edip yönelen kimse için ise {وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ} “ve şüphesiz O çok bağışlayan, çok merhamet edendir.” Onun günahlarını bağışlar, ayıplarını örter, taatlerini kabul buyurup türlü mükâfatlarla karşılık vererek ona merhamet eder. Allah onları tehdit ettiği şeyi başlarına getirmiştir; nitekim başkalarının hükmü altında sürekli bir zillet ve hakaret içindedirler, hiçbir sancakları kalkmaz ve hiçbir bayrakları zafer bulmaz.

{١٦٨ - ١٧٠} {وَقَطَّعْنَاهُمْ فِي الأرْضِ أُمَمًا} أي: فرقناهم ومزقناهم في الأرض بعد ما كانوا مجتمعين، {مِنْهُمُ الصَّالِحُونَ} القائمون بحقوق الله، وحقوق عباده، {وَمِنْهُمْ دُونَ ذَلِكَ} أي: دون الصلاح، إما مقتصدون، وإما ظالمون لأنفسهم، {وَبَلَوْنَاهُمْ} على عادتنا وسنتنا، {بِالْحَسَنَاتِ وَالسَّيِّئَاتِ} أي: بالعسر واليسر.

{168 - 170} {وَقَطَّعْنَاهُمْ فِي الأرْضِ أُمَمًا} “Onları yeryüzünde topluluklar halinde parça parça böldük.” Yani bir arada toplu halde bulunduktan sonra onları yeryüzünde darmadağın edip ayırdık. Allah'ın haklarını ve kulların haklarını yerine getiren {مِنْهُمُ الصَّالِحُونَ} “İçlerinden salih olanlar da vardır,” {وَمِنْهُمْ دُونَ ذَلِكَ} “onlardan bundan aşağı olanlar da vardır.” Yani salah derecesinden aşağıda, ya orta yollu olanlar yahut nefislerine zulmedenler [vardır]. Cari âdetimiz ve sünnetimiz üzere {وَبَلَوْنَاهُمْ} {بِالْحَسَنَاتِ وَالسَّيِّئَاتِ} “onları iyilikler ve kötülüklerle” yani darlık ve genişlikle “imtihan ettik.”

{لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ} عما هم عليه مقيمون من الردى، يراجعون ما خلقوا له من الهدى، فلم يزالوا بين صالح وطالح ومقتصد، حتى خلف من بعدهم خلف. زاد شرهم {وَرِثُوا} بعدهم {الْكِتَابُ} وصار المرجع فيه إليهم، وصاروا يتصرفون فيه بأهوائهم، وتبذل لهم الأموال، ليفتوا ويحكموا، بغير الحق، وفشت فيهم الرشوة.

Üzerinde ısrar ettikleri helakten {لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ} “umulur ki dönerler” ve kendisi için yaratıldıkları hidayete başvururlar diye [imtihan ettik]. Böylece salih, fasık ve orta yollu olanlar arasında devam edip durdular; nihayet arkalarından şerleri artan bir nesil geldi. Kendilerinden sonra {الْكِتَابُ} {وَرِثُوا} “Kitab'a vâris oldular.” Onda merci kendileri oldu; hevalarına göre onda tasarrufta bulunmaya başladılar, hakka aykırı fetva verip hükmetsinler diye kendilerine mallar sunuldu ve aralarında rüşvet yayıldı.

{يَأْخُذُونَ عَرَضَ هَذَا الأدْنَى وَيَقُولُونَ} مقرين بأنه ذنب وأنهم ظلمة: {سَيُغْفَرُ لَنَا} وهذا قول خال من الحقيقة، فإنه ليس استغفارا وطلبا للمغفرة على الحقيقة.

Bunun bir günah olduğunu ve kendilerinin zalim olduğunu itiraf ederek {يَأْخُذُونَ عَرَضَ هَذَا الأدْنَى وَيَقُولُونَ} “Şu alçak [dünyanın] geçici metaını alıyorlar ve: «Nasıl olsa biz bağışlanacağız» diyorlar.” Bu hakikatten yoksun bir sözdür; zira hakiki manada bir istiğfar ve mağfiret talebi değildir.

فلو كان ذلك لندموا على ما فعلوا، وعزموا على أن لا يعودوا، ولكنهم - إذا أتاهم عرض آخر، ورشوة أخرى - يأخذوه.

Şayet öyle olsaydı yaptıklarına pişman olur ve bir daha dönmemeye azmederlerdi; fakat kendilerine başka bir geçici meta ve başka bir rüşvet geldiğinde onu hemen alıverirler.

فاشتروا بآيات الله ثمنا قليلا واستبدلوا الذي هو أدنى بالذي هو خير، قال الله [تعالى] في الإنكار عليهم، وبيان جراءتهم: {أَلَمْ يُؤْخَذْ عَلَيْهِمْ مِيثَاقُ الْكِتَابِ أَنْ لا يَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلا الْحَقَّ} فما بالهم يقولون عليه غير الحق اتباعا لأهوائهم، وميلا مع مطامعهم.

Böylece Allah'ın ayetlerini az bir pahaya sattılar ve hayırlı olanı bayağı olanla değiştirdiler. Allah Teâlâ onları kınamak ve cüretkârlıklarını beyan etmek üzere şöyle buyurdu: {أَلَمْ يُؤْخَذْ عَلَيْهِمْ مِيثَاقُ الْكِتَابِ أَنْ لا يَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلا الْحَقَّ} “Allah hakkında haktan başkasını söylemeyeceklerine dair kendilerinden Kitab'ın ahdi alınmamış mıydı?” O halde hevalarına uyarak ve tamahlarına meylederek Allah hakkında haktan başkasını söylemekte neye dayanıyorlar?

{و} الحال أنهم قد {دَرَسُوا مَا فِيهِ} فليس عليهم فيه إشكال، بل قد أَتَوْا أمرهم متعمدين، وكانوا في أمرهم مستبصرين، وهذا أعظم للذنب، وأشد للوم، وأشنع للعقوبة، وهذا من نقص عقولهم، وسفاهة رأيهم، بإيثار الحياة الدنيا على الآخرة، ولهذا قال: {وَالدَّارُ الآخِرَةُ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ} ما حرم الله عليهم، من المآكل التي تصاب، وتؤكل رشوة على الحكم بغير ما أنزل الله، وغير ذلك من أنواع المحرمات.

Oysa {و} onlar {دَرَسُوا مَا فِيهِ} “onun içindekini okuyup öğrenmişlerdi.” Dolayısıyla onlar için onda hiçbir müphemlik yoktur; bilakis işlerini kasten yapmışlar ve işlerinde bilerek hareket etmişlerdir. Bu ise günahın daha büyük, kınamanın daha şiddetli ve cezanın daha çirkin olmasını gerektirir. Bu durum dünya hayatını ahirete tercih etmelerinden ötürü akıllarının noksanlığından ve re'ylerinin sefahattinden ileri gelmektedir. Bu sebeple şöyle buyurmuştur: {وَالدَّارُ الآخِرَةُ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ} “Ahiret yurdu ise sakınanlar için daha hayırlıdır.” Allah'ın indirdiğiyle hükmetmemek karşılığında rüşvet olarak elde edilip yenen kazançlardan ve diğer haram türlerinden Allah'ın kendilerine haram kıldığı şeylerden sakınanlar için [daha hayırlıdır].

{أَفَلا تَعْقِلُونَ} أي: أفلا يكون لكم عقول توازن بين ما ينبغي إيثاره، وما ينبغي الإيثار عليه، وما هو أولى بالسعي إليه، والتقديم له على غيره. فخاصية العقل النظر للعواقب.

{أَفَلا تَعْقِلُونَ} “«Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz?»” Yani neyin tercih edilmesi ve neyin geriye bırakılması gerektiği, hangisinin peşinden koşulmaya ve başkasına takdim edilmeye daha layık olduğu arasında denge kuracak akıllarınız yok mu? Zira aklın özelliği akıbetleri gözetmektir.

وأما من نظر إلى عاجل طفيف منقطع، يفوت نعيما عظيما باقيا فأنى له العقل والرأي؟

Büyük ve baki nimetleri elden kaçıran, geçici, az ve kesintili olan peşin dünyaya bakan kimseye gelince, onda akıl ve doğru görüş nerede olsun?

وإنما العقلاء حقيقة من وصفهم الله بقوله {وَالَّذِينَ يُمَسِّكُونَ بِالْكِتَابِ} أي: يتمسكون به علما وعملا فيعلمون ما فيه من الأحكام والأخبار، التي علمها أشرف العلوم.

Hakiki akıl sahipleri ancak Allah'ın haklarında şöyle buyurduğu kimselerdir: {وَالَّذِينَ يُمَسِّكُونَ بِالْكِتَابِ} “Kitab'a sımsıkı sarılanlar...” Yani ilim ve amel olarak ona sımsıkı sarılırlar; onda bulunan, ilmi ilimlerin en şereflisi olan hükümleri ve haberleri bilirler.

ويعلمون بما فيها من الأوامر التي هي قرة العيون وسرور القلوب، وأفراح الأرواح، وصلاح الدنيا والآخرة.

Onda bulunan gözlerin aydınlığı, kalplerin neşesi, ruhların sevinci, dünya ve ahiretin ıslahı olan emirleri bilirler ve onlarla amel ederler.

ومن أعظم ما يجب التمسك به من المأمورات، إقامة الصلاة، ظاهرا وباطنا، ولهذا خصها الله بالذكر لفضلها، وشرفها، وكونها ميزان الإيمان، وإقامتها داعية لإقامة غيرها من العبادات.

Sımsıkı sarılması vacip olan emirlerin en büyüklerinden biri zahiren ve batınen namazı dosdoğru kılmaktır. Bu sebeple Allah fazileti, şerefi, imanın miyarı olması ve ikamesinin diğer ibadetlerin ikamesine vesile olması sebebiyle onu hususi olarak zikretmiştir.

ولما كان عملهم كله إصلاحا، قال تعالى: {إِنَّا لا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُصْلِحِينَ} في أقوالهم وأعمالهم ونياتهم، مصلحين لأنفسهم ولغيرهم.

Amellerinin tamamı ıslah olunca Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {إِنَّا لا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُصْلِحِينَ} “Şüphesiz biz iyilik ve ıslah peşinde olanların mükâfatını zayi etmeyiz.” Sözlerinde, amellerinde ve niyetlerinde, hem kendi nefislerini hem de başkalarını ıslah eden kimselerin [mükâfatını zayi etmeyiz].