Binûn

A'râf Suresi Tefsiri — 5. Sayfa

Kaynak: Teysîru'l-Kerîmi'r-Rahmân (Sa'dî Tefsiri) · Abdurrahman es-Sa'dî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وهذه الآية وما أشبهها دلت على أن الله بعث رسله عليهم الصلاة والسلام بالصلاح لا بالفساد، وبالمنافع لا بالمضار، وأنهم بعثوا بصلاح الدارين، فكل من كان أصلح، كان أقرب إلى اتباعهم.

Bu ayet ve benzerleri, Allah'ın peygamberlerini aleyhimüssalâtü vesselâm fesat için değil ıslah için, zararlar için değil faydalar için gönderdiğine ve onların her iki yurdun ıslahı için gönderildiğine delalet etmiştir. Dolayısıyla kim daha çok ıslah edici olursa onların yoluna uymaya o kadar yakın olur.

{١٧١} ثم قال تعالى: {وَإِذْ نَتَقْنَا الْجَبَلَ فَوْقَهُمْ} حين امتنعوا من قبول ما في التوراة.

{171} Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu: Tevrat'ta olanları kabul etmekten çekindikleri zaman {وَإِذْ نَتَقْنَا الْجَبَلَ فَوْقَهُمْ} “Hani dağı üzerlerine kaldırmıştık.”

فألزمهم الله العمل ونتق فوق رءوسهم الجبل، فصار فوقهم {كَأَنَّهُ ظُلَّةٌ وَظَنُّوا أَنَّهُ وَاقِعٌ بِهِمْ} وقيل لهم: {خُذُوا مَا آتَيْنَاكُمْ بِقُوَّةٍ} أي: بجد واجتهاد.

Bunun üzerine Allah onlara ameli zorunlu kıldı ve dağı başlarının üzerine kaldırdı; üzerlerinde {كَأَنَّهُ ظُلَّةٌ وَظَنُّوا أَنَّهُ وَاقِعٌ بِهِمْ} “sanki bir gölgelik gibi olmuştu ve onun kendi üzerlerine düşeceğini sanmışlardı.” Kendilerine: {خُذُوا مَا آتَيْنَاكُمْ بِقُوَّةٍ} “«Size verdiğimiz şeyi kuvvetle tutun!»” yani ciddiyet ve gayretle sarılın [denildi].

{وَاذْكُرُوا مَا فِيهِ} دراسة ومباحثة، واتصافا بالعمل به {لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ} إذا فعلتم ذلك.

Okuyarak, müzakere ederek ve gereğiyle amel edip o vasfa bürünerek {وَاذْكُرُوا مَا فِيهِ} “«ve içindekini hatırlayın»”; bunu yaptığınız takdirde {لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ} “«umulur ki sakınırsınız.»”

{١٧٢ -١٧٤} {وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُوا بَلَى شَهِدْنَا أَنْ تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّا كُنَّا عَنْ هَذَا غَافِلِينَ * أَوْ تَقُولُوا إِنَّمَا أَشْرَكَ آبَاؤُنَا مِنْ قَبْلُ وَكُنَّا ذُرِّيَّةً مِنْ بَعْدِهِمْ أَفَتُهْلِكُنَا بِمَا فَعَلَ الْمُبْطِلُونَ * وَكَذَلِكَ نُفَصِّلُ الآيَاتِ وَلَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ} .

{172 - 174} {وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُوا بَلَى شَهِدْنَا أَنْ تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّا كُنَّا عَنْ هَذَا غَافِلِينَ * أَوْ تَقُولُوا إِنَّمَا أَشْرَكَ آبَاؤُنَا مِنْ قَبْلُ وَكُنَّا ذُرِّيَّةً مِنْ بَعْدِهِمْ أَفَتُهْلِكُنَا بِمَا فَعَلَ الْمُبْطِلُونَ * وَكَذَلِكَ نُفَصِّلُ الآيَاتِ وَلَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ} “Hani Rabbin, Âdemoğullarının sırtlarından (bellerinden) zürriyetlerini almış ve onları kendilerine şahit tutarak: «Ben sizin Rabbiniz değil miyim?» demişti. Onlar da: «Evet, şahit olduk» demişlerdi. Kıyamet günü: «Biz bundan habersizdik» demeyesiniz yahut: «Daha önce ancak babalarımız ortak koşmuştu, biz ise onlardan sonra gelen bir nesildik. Batıl üzere olanların yaptıkları yüzünden bizi helak mi edeceksin?» demeyesiniz diye. İşte biz ayetleri böyle açıklarız; umulur ki dönerler.”

يقول تعالى: {وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ} أي: أخرج من أصلابهم ذريتهم، وجعلهم يتناسلون ويتوالدون قرنا بعد قرن.

Allah Teâlâ şöyle buyurur: {وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ} “Hani Rabbin, Âdemoğullarının sırtlarından (bellerinden) zürriyetlerini almıştı.” Yani onların sulblerinden zürriyetlerini çıkarmış, asır ardınca asır onları üreyip çoğalan nesiller kılmıştır.

{و} حين أخرجهم من بطون أمهاتهم وأصلاب آبائهم {أَشْهَدَهُمْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ} أي: قررهم بإثبات ربوبيته، بما أودعه في فطرهم من الإقرار، بأنه ربهم وخالقهم ومليكهم.

Onları annelerinin karınlarından ve babalarının sulblerinden çıkardığı vakit {و} [onlara], kendilerinin Rabbi, Yaratıcısı ve Maliki olduğunu fıtratlarına yerleştirdiği ikrar ile rububiyetini ispatlayıp ikrar ettirerek {أَشْهَدَهُمْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ} “onları kendilerine şahit tutmuştu: «Ben sizin Rabbiniz değil miyim?»”

قالوا: بلى قد أقررنا بذلك، فإن الله تعالى فطر عباده على الدين الحنيف القيم.

Onlar: Evet, bunu ikrar ettik dediler. Çünkü Allah Teâlâ kullarını dosdoğru ve hanîf din üzere yaratmıştır.

فكل أحد فهو مفطور على ذلك، ولكن الفطرة قد تغير وتبدل بما يطرأ عليها من العقائد الفاسدة، ولهذا {قَالُوا بَلَى شَهِدْنَا أَنْ تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّا كُنَّا عَنْ هَذَا غَافِلِينَ} أي: إنما امتحناكم حتى أقررتم بما تقرر عندكم، من أن الله تعالى ربكم، خشية أن تنكروا يوم القيامة، فلا تقروا بشيء من ذلك، وتزعمون أن حجة الله ما قامت عليكم، ولا عندكم بها علم، بل أنتم غافلون عنها لاهون.

Herkes bu fıtrat üzere yaratılmıştır; ancak fıtrat sonradan arız olan bozuk inançlarla değişip başkalaşabilir. Bu sebeple: {قَالُوا بَلَى شَهِدْنَا أَنْ تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّا كُنَّا عَنْ هَذَا غَافِلِينَ} “«Evet, şahit olduk» dediler. Kıyamet günü: «Biz bundan habersizdik» demeyesiniz diye.” Yani kıyamet gününde inkâr edip bunlardan hiçbirini ikrar etmemenizden, Allah'ın hüccetinin aleyhinize ikame olunmadığını, bundan bilginiz olmadığını, bilakis ondan gafil ve habersiz bulunduğunuzu iddia etmenizden korkulduğu için, Allah Teâlâ'nın sizin Rabbiniz olduğuna dair nezStatusizde yerleşen şeyi ikrar edene kadar sizi imtihan ettik.

فاليوم قد انقطعت حجتكم، وثبتت الحجة البالغة لله عليكم.

Bugün artık mazeretiniz ve hüccetiniz kesilmiş, Allah'ın aleyhinizdeki kesin ve beliğ hücceti sabit olmuştur.

أو تحتجون أيضا بحجة أخرى، فتقولون: {إِنَّمَا أَشْرَكَ آبَاؤُنَا مِنْ قَبْلُ وَكُنَّا ذُرِّيَّةً مِنْ بَعْدِهِمْ} فحذونا حذوهم، وتبعناهم في باطلهم.

Yahut başka bir delille mazeret öne sürerek: {إِنَّمَا أَشْرَكَ آبَاؤُنَا مِنْ قَبْلُ وَكُنَّا ذُرِّيَّةً مِنْ بَعْدِهِمْ} “«Daha önce ancak babalarımız ortak koşmuştu, biz ise onlardan sonra gelen bir nesildik»”; biz de onların izinden gittik ve batıllarında onlara tabi olduk demeyesiniz diye.

{أَفَتُهْلِكُنَا بِمَا فَعَلَ الْمُبْطِلُونَ} فقد أودع الله في فطركم، ما يدلكم على أن ما مع آبائكم باطل، وأن الحق ما جاءت به الرسل، وهذا يقاوم ما وجدتم عليه آباءكم، ويعلو عليه.

{أَفَتُهْلِكُنَا بِمَا فَعَلَ الْمُبْطِلُونَ} “«Batıl üzere olanların yaptıkları yüzünden bizi helak mi edeceksin?»” Oysa Allah fıtratlarınıza babalarınızın üzerinde bulunduğu halin batıl olduğuna ve hakkın elçilerin getirdiği şey olduğuna delalet eden duyguyu yerleştirmiştir; bu da babalarınızı üzerinde bulduğunuz şeyle mücadele eder ve ona üstün gelir.

نعم قد يعرض للعبد من أقوال آبائه الضالين، ومذاهبهم الفاسدة ما يظنه هو الحق، وما ذاك إلا لإعراضه، عن حجج الله وبيناته، وآياته الأفقية والنفسية، فإعراضه عن ذلك، وإقباله على ما قاله المبطلون، ربما صيره بحالة يفضل بها الباطل على الحق، هذا هو الصواب في تفسير هذه الآيات.

Evet, kula sapkın babalarının sözlerinden ve bozuk mezheplerinden hak sandığı şeyler arız olabilir; bu da ancak onun Allah'ın hüccetlerinden, apaçık delillerinden, âfâkî ve enfüsî ayetlerinden yüz çevirmesi sebebiyledir. Bundan yüz çevirmesi ve batıl ehlinin söylediği şeylere yönelmesi bazen onu batılı hakka tercih edecek bir duruma getirebilir. Bu ayetlerin tefsirinde doğru olan görüş budur.

وقد قيل: إن هذا يوم أخذ الله الميثاق على ذرية آدم، حين استخرجهم من ظهره وأشهدهم على أنفسهم، فشهدوا بذلك، فاحتج عليهم بما أقروا به في ذلك الوقت على ظلمهم في كفرهم، وعنادهم في الدنيا والآخرة، ولكن ليس في الآية ما يدل على هذا، ولا له مناسبة، ولا تقتضيه حكمة الله تعالى، والواقع شاهد بذلك.

Bunun, Allah'ın Âdemoğullarını bellerinden çıkarıp kendilerini nefislerine şahit tuttuğu ve onların da şahitlik ettiği gün alınan misak olduğu; böylece o vakit ikrar ettikleri şeyle dünyada ve ahiretteki küfür ve inatlarında sergiledikleri zulümlerine karşı aleyhlerine hüccet ikame edildiği de söylenmiştir. Fakat ayette buna delalet eden bir husus yoktur; ne buna bir münasebeti vardır ne de Allah Teâlâ'nın hikmeti bunu gerektirir; vakıa da buna şahittir.

فإن هذا العهد والميثاق، الذي ذكروا، أنه حين أخرج الله ذرية آدم من ظهره، حين كانوا في عالم كالذر، لا يذكره أحد، ولا يخطر ببال آدمي، فكيف يحتج الله عليهم بأمر ليس عندهم به خبر، ولا له عين ولا أثر؟ " ولهذا لما كان هذا أمرا واضحا جليا، قال تعالى:

Çünkü zikrettikleri, Allah'ın Âdem'in zürriyetini belinden zerreler halindeki bir âlemde çıkardığı vakitteki bu ahit ve misakı hiç kimse hatırlamaz ve hiçbir beşerin aklından geçmez. O halde Allah hakkında hiçbir haberleri bulunmayan, ne bir eseri ne de bir izi olan bir hususla aleyhlerine nasıl hüccet ikame etsin? İşte bu durum apaçık ve aşikâr olduğu için Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:

{وَكَذَلِكَ نُفَصِّلُ الآيَاتِ} أي: نبينها ونوضحها، {وَلَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ} إلى ما أودع الله في فطرهم، وإلى ما عاهدوا الله عليه، فيرتدعون عن القبائح.

{وَكَذَلِكَ نُفَصِّلُ الآيَاتِ} “İşte biz ayetleri böyle açıklarız”; yani beyan eder ve vuzuha kavuştururuz; {وَلَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ} “ve umulur ki dönerler.” Allah'ın fıtratlarına yerleştirdiği şeye ve Allah'a verdikleri ahde dönerler de çirkinliklerden vazgeçerler diye [böyle açıklarız].

{١٧٥-١٧٨} {وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْنَاهُ آيَاتِنَا فَانْسَلَخَ مِنْهَا فَأَتْبَعَهُ الشَّيْطَانُ فَكَانَ مِنَ الْغَاوِينَ * وَلَوْ شِئْنَا لَرَفَعْنَاهُ بِهَا وَلَكِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَى الأرْضِ وَاتَّبَعَ هَوَاهُ فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ الْكَلْبِ إِنْ تَحْمِلْ عَلَيْهِ يَلْهَثْ أَوْ تَتْرُكْهُ يَلْهَثْ ذَلِكَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا فَاقْصُصِ الْقَصَصَ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ * سَاءَ مَثَلا الْقَوْمُ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَأَنْفُسَهُمْ كَانُوا يَظْلِمُونَ * مَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ وَمَنْ يُضْلِلْ فَأُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ} .

{175 - 178} {وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْنَاهُ آيَاتِنَا فَانْسَلَخَ مِنْهَا فَأَتْبَعَهُ الشَّيْطَانُ فَكَانَ مِنَ الْغَاوِينَ * وَلَوْ شِئْنَا لَرَفَعْنَاهُ بِهَا وَلَكِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَى الأرْضِ وَاتَّبَعَ هَوَاهُ فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ الْكَلْبِ إِنْ تَحْمِلْ عَلَيْهِ يَلْهَثْ أَوْ تَتْرُكْهُ يَلْهَثْ ذَلِكَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا فَاقْصُصِ الْقَصَصَ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ * سَاءَ مَثَلا الْقَوْمُ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَأَنْفُسَهُمْ كَانُوا يَظْلِمُونَ * مَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ وَمَنْ يُضْلِلْ فَأُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ} “Onlara, kendisine ayetlerimizi verdiğimiz halde onlardan sıyrılıp çıkan, derken şeytanın peşine taktığı ve nihayet azgınlardan olan adamın haberini oku! Eğer dileseydik onu o ayetlerle yüceltirdik; fakat o dünyaya saplanıp kaldı ve hevasına uydu. Artık onun durumu, üzerine varsan da dilini sarkıtıp soluyan, kendi haline bıraksan da dilini sarkıtıp soluyan köpeğin durumu gibidir. İşte ayetlerimizi yalanlayan kavmin misali budur. Artık bu kıssayı anlat, umulur ki düşünürler. Ayetlerimizi yalanlayan ve ancak kendi nefislerine zulmeden kavmin misali ne kötüdür! Allah kime hidayet verirse işte doğru yolda olan odur; kimi de saptırırsa işte ziyana uğrayanlar onlardır.”

يقول تعالى لنبيه ﷺ: {وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْنَاهُ آيَاتِنَا} أي: علمناه كتاب الله، فصار العالم الكبير والحبر النحرير.

Allah Teâlâ Peygamberine sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurur: {وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْنَاهُ آيَاتِنَا} “Onlara, kendisine ayetlerimizi verdiğimiz adamın haberini oku!” Yani ona Allah'ın Kitabı'nı öğrettik de büyük bir âlim ve mahir bir din bilgini oldu.

{فَانْسَلَخَ مِنْهَا فَأَتْبَعَهُ الشَّيْطَانُ} أي: انسلخ من الاتصاف الحقيقي بالعلم بآيات الله، فإن العلم بذلك، يصير صاحبه متصفا بمكارم الأخلاق ومحاسن الأعمال، ويرقى إلى أعلى الدرجات وأرفع المقامات، فترك هذا كتاب الله وراء ظهره، ونبذ الأخلاق التي يأمر بها الكتاب، وخلعها كما يخلع اللباس.

{فَانْسَلَخَ مِنْهَا فَأَتْبَعَهُ الشَّيْطَانُ} “Fakat o onlardan sıyrılıp çıktı; derken şeytan onu peşine taktı.” Yani Allah'ın ayetlerinin ilmiyle hakiki manada vasıflanmaktan sıyrılıp çıktı; zira bunun ilmi sahibini ahlakın güzellikleri ve amellerin üstünlükleriyle vasıflanmış kılar ve en yüce derecelere, en yüksek makamlara çıkarır. O ise Allah'ın Kitabı'nı arkasına attı, Kitab'ın emrettiği ahlakı bir kenara bıraktı ve elbisenin soyulup çıkarıldığı gibi onu üzerinden çıkardı.

فلما انسلخ منها أتبعه الشيطان، أي: تسلط عليه حين خرج من الحصن الحصين، وصار إلى أسفل سافلين، فأزه إلى المعاصي أزا.

Onlardan sıyrılıp çıkınca şeytan onun peşine takıldı; yani o muhkem kaleden çıkıp aşağıların aşağısına yuvarlanınca şeytan ona musallat oldu ve onu günahlara alabildiğine kışkırttı.

{فَكَانَ مِنَ الْغَاوِينَ} بعد أن كان من الراشدين المرشدين.

Doğru yolda olan ve rehberlik edenlerden iken {فَكَانَ مِنَ الْغَاوِينَ} “azgınlardan oldu.”

وهذا لأن الله تعالى خذله ووكله إلى نفسه، فلهذا قال تعالى: {وَلَوْ شِئْنَا لَرَفَعْنَاهُ بِهَا} بأن نوفقه للعمل بها، فيرتفع في الدنيا والآخرة، فيتحصن من أعدائه.

Bu durum, Allah Teâlâ'nın onu yardımsız bırakıp kendi nefsiyle baş başa bırakmasından ötürüdür. Bu sebeple Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَلَوْ شِئْنَا لَرَفَعْنَاهُ بِهَا} “Eğer dileseydik onu o ayetlerle yüceltirdik.” Onlarla amel etmeye onu muvaffak kılmak suretiyle [yüceltirdik] de o dünyada ve ahirette yükselir ve düşmanlarından korunurdu.

{وَلَكِنَّهُ} فعل ما يقتضي الخذلان، فَأَخْلَدَ إِلَى الأرْضِ، أي: إلى الشهوات السفلية، والمقاصد الدنيوية. {وَاتَّبَعَ هَوَاهُ} وترك طاعة مولاه، {فَمَثَلُهُ} في شدة حرصه على الدنيا وانقطاع قلبه إليها، {كَمَثَلِ الْكَلْبِ إِنْ تَحْمِلْ عَلَيْهِ يَلْهَثْ أَوْ تَتْرُكْهُ يَلْهَثْ} أي: لا يزال لاهثا في كل حال، وهذا لا يزال حريصا، حرصا قاطعا قلبه، لا يسد فاقته شيء من الدنيا.

{وَلَكِنَّهُ} “Fakat o” yardımsız bırakılmayı gerektiren şeyi yaptı; dünyaya, yani süflî şehvetlere ve dünyevî maksatlara saplanıp kaldı. {وَاتَّبَعَ هَوَاهُ} “Ve hevasına uydu”, Mevlâsına itaati terk etti. Dünyaya karşı aşırı hırsı ve kalbinin tamamen ona bağlanması hususunda {فَمَثَلُهُ} onun durumu {كَمَثَلِ الْكَلْبِ إِنْ تَحْمِلْ عَلَيْهِ يَلْهَثْ أَوْ تَتْرُكْهُ يَلْهَثْ} “üzerine varsan da dilini sarkıtıp soluyan, kendi haline bıraksan da dilini sarkıtıp soluyan köpeğin durumu gibidir.” Yani her halükârda solumaya devam eder; bu adam da kalbini parçalayan öyle bir hırsla sürekli hırslıdır ki dünyadan hiçbir şey onun açlığını doyuramaz.

{ذَلِكَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا} بعد أن ساقها الله إليهم، فلم ينقادوا لها، بل كذبوا بها وردوها، لهوانهم على الله، واتباعهم لأهوائهم، بغير هدى من الله.

{ذَلِكَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا} “İşte ayetlerimizi yalanlayan kavmin misali budur.” Allah ayetleri kendilerine sevk ettikten sonra onlara boyun eğmeyip, Allah katındaki değersizlikleri ve Allah'tan bir hidayet olmaksızın hevalarına tabi olmaları yüzünden onları yalanlayıp reddeden [kavmin misalidir].

{فَاقْصُصِ الْقَصَصَ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ} في ضرب الأمثال، وفي العبر والآيات، فإذا تفكروا علموا، وإذا علموا عملوا.

{فَاقْصُصِ الْقَصَصَ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ} “Artık bu kıssayı anlat, umulur ki düşünürler.” Verilen misaller, ibretler ve ayetler üzerinde [düşünürler]; zira düşünürlerse bilirler, bilirlerse de amel ederler.

{سَاءَ مَثَلا الْقَوْمُ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَأَنْفُسَهُمْ كَانُوا يَظْلِمُونَ} أي: ساء وقبح، مثل من كذب بآيات الله، وظلم نفسه بأنواع المعاصي، فإن مثلهم مثل السوء، وهذا الذي آتاه الله آياته، يحتمل أن المراد به شخص معين، قد كان منه ما ذكره الله، فقص الله قصته تنبيها للعباد. ويحتمل أن المراد بذلك أنه اسم جنس، وأنه شامل لكل من آتاه الله آياته فانسلخ منها.

{سَاءَ مَثَلا الْقَوْمُ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَأَنْفُسَهُمْ كَانُوا يَظْلِمُونَ} “Ayetlerimizi yalanlayan ve ancak kendi nefislerine zulmeden kavmin misali ne kötüdür!” Yani Allah'ın ayetlerini yalanlayan ve türlü günahlarla kendi nefsine zulmeden kimsenin misali ne kadar kötü ve çirkindir; zira onların misali pek kötü bir misaldir. Kendisine Allah'ın ayetlerini verdiği bu kimse ile, Allah'ın zikrettiği durumun kendisinden sadır olduğu muayyen bir şahsın kastedilmiş olması ve Allah'ın kulları uyarmak için onun kıssasını anlatmış olması muhtemeldir; bunun bir cins ismi olması ve Allah'ın kendisine ayetlerini verip de onlardan sıyrılıp çıkan herkesi kapsaması da muhtemeldir.

وفي هذه الآيات الترغيب في العمل بالعلم، وأن ذلك رفعة من الله لصاحبه، وعصمة من الشيطان، والترهيب من عدم العمل به، وأنه نزول إلى أسفل سافلين، وتسليط للشيطان عليه، وفيه أن اتباع الهوى، وإخلاد العبد إلى الشهوات، يكون سببا للخذلان.

Bu ayetlerde ilimle amel etmeye teşvik; bunun Allah katından sahibi için bir yücelik ve şeytandan bir korunma olduğu, ilimle amel etmemekten ise sakındırma; bunun aşağıların aşağısına iniş ve şeytanın onun üzerine musallat kılınması olduğu hususu bulunmaktadır. Yine onda hevasına uymanın ve kulun şehvetlere saplanıp kalmasının yardımsız terk edilmeye sebep olduğu yer almaktadır.

ثم قال تعالى مبينا أنه المنفرد بالهداية والإضلال: {مَنْ يَهْدِ اللَّهُ} بأن يوفقه للخيرات، ويعصمه من المكروهات، ويعلمه ما لم يكن يعلم {فَهُوَ الْمُهْتَدِي} حقا لأنه آثر هدايته تعالى، {وَمَنْ يُضْلِلِ} فيخذله ولا يوفقه للخير {فَأُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ} لأنفسهم وأهليهم يوم القيامة، ألا ذلك هو الخسران المبين.

Sonra Allah Teâlâ hidayet ve dalalette tek yetkili olduğunu beyan ederek şöyle buyurdu: Hayırlara muvaffak kılmak, çirkinliklerden korumak ve bilmediği şeyleri öğretmek suretiyle {مَنْ يَهْدِ اللَّهُ} “Allah kime hidayet verirse” {فَهُوَ الْمُهْتَدِي} “işte doğru yolda olan odur;” hakiki hidayet ehli odur; zira Allah Teâlâ'nın hidayetini tercih etmiştir. Yardımsız bırakıp hayra muvaffak kılmadığı için {وَمَنْ يُضْلِلِ} “kimi de saptırırsa” {فَأُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ} “işte ziyana uğrayanlar onlardır.” Kıyamet gününde nefislerini ve ailelerini hüsrana uğratanlardır; iyi bilin ki apaçık hüsran işte budur.

{١٧٩} {وَلَقَدْ ذَرَأْنَا لِجَهَنَّمَ كَثِيرًا مِنَ الْجِنِّ وَالإنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لا يَفْقَهُونَ بِهَا وَلَهُمْ أَعْيُنٌ لا يُبْصِرُونَ بِهَا وَلَهُمْ آذَانٌ لا يَسْمَعُونَ بِهَا أُولَئِكَ كَالأنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولَئِكَ هُمُ الْغَافِلُونَ} .

{179} {وَلَقَدْ ذَرَأْنَا لِجَهَنَّمَ كَثِيرًا مِنَ الْجِنِّ وَالإنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لا يَفْقَهُونَ بِهَا وَلَهُمْ أَعْيُنٌ لا يُبْصِرُونَ بِهَا وَلَهُمْ آذَانٌ لا يَسْمَعُونَ بِهَا أُولَئِكَ كَالأنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولَئِكَ هُمُ الْغَافِلُونَ} “Andolsun, biz cinler ve insanlardan birçoğunu cehennem için yarattık. Onların kalpleri vardır, onlarla anlamazlar; gözleri vardır, onlarla görmezler; kulakları vardır, onlarla işitmezler. İşte onlar hayvanlar gibidir, hatta daha da sapkındırlar. İşte onlar gafillerin ta kendileridir.”

يقول تعالى مبينا كثرة الغاوين الضالين، المتبعين إبليس اللعين: {وَلَقَدْ ذَرَأْنَا} أي: أنشأنا وبثثنا {لِجَهَنَّمَ كَثِيرًا مِنَ الْجِنِّ وَالإنْسِ} صارت البهائم أحسن حالة منهم.

Allah Teâlâ lanetli İblis'e tabi olan sapkın ve azgın kimselerin çokluğunu beyan ederek şöyle buyurur: {وَلَقَدْ ذَرَأْنَا} “Andolsun yarattık”; yani var edip yaydık, {لِجَهَنَّمَ كَثِيرًا مِنَ الْجِنِّ وَالإنْسِ} “cehennem için cinler ve insanlardan birçoğunu...” Hayvanlar bile onlardan daha iyi bir hale gelmiştir.

{لَهُمْ قُلُوبٌ لا يَفْقَهُونَ بِهَا} أي: لا يصل إليها فقه ولا علم، إلا مجرد قيام الحجة.

{لَهُمْ قُلُوبٌ لا يَفْقَهُونَ بِهَا} “Onların kalpleri vardır, onlarla anlamazlar.” Yani aleyhlerine hüccetin ikame edilmesinden başka onlara hiçbir anlayış ve ilim ulaşmaz.

{وَلَهُمْ أَعْيُنٌ لا يُبْصِرُونَ بِهَا} ما ينفعهم، بل فقدوا منفعتها وفائدتها.

Kendilerine fayda verecek şeyleri {وَلَهُمْ أَعْيُنٌ لا يُبْصِرُونَ بِهَا} “gözleri vardır, onlarla görmezler;” bilakis onun menfaat ve faydasını yitirmişlerdir.

{وَلَهُمْ آذَانٌ لا يَسْمَعُونَ بِهَا} سماعا يصل معناه إلى قلوبهم.

Manası kalplerine ulaşacak bir dinleyişle {وَلَهُمْ آذَانٌ لا يَسْمَعُونَ بِهَا} “kulakları vardır, onlarla işitmezler.”

{أُولَئِكَ} الذين بهذه الأوصاف القبيحة {كَالأنْعَامِ} أي: البهائم، التي فقدت العقول، وهؤلاء آثروا ما يفنى على ما يبقى، فسلبوا خاصية العقل.

Bu çirkin vasıflara sahip olan {أُولَئِكَ} “işte onlar”, akıldan mahrum olan hayvanlar gibi {كَالأنْعَامِ} “hayvanlar gibidir.” Bunlar fani olanı baki olana tercih etmişler ve böylece aklın özelliğinden mahrum kalmışlardır.

{بَلْ هُمْ أَضَلُّ} من البهائم، فإن الأنعام مستعملة فيما خلقت له، ولها أذهان، تدرك بها، مضرتها من منفعتها، فلذلك كانت أحسن حالا منهم.

Hayvanlardan {بَلْ هُمْ أَضَلُّ} “hatta daha da sapkındırlar.” Çünkü hayvanlar ne için yaratıldılarsa onda istihdam edilirler ve zararlarını faydalarından ayırt edecekleri zihinleri vardır; bu sebeple hayvanlar halce onlardan daha iyidir.

{أُولَئِكَ هُمُ الْغَافِلُونَ} الذين غفلوا عن أنفع الأشياء، غفلوا عن الإيمان بالله وطاعته وذكره.

En faydalı şeylerden gafil olan, Allah'a imandan, O'na itaatten ve O'nu zikretmekten gafil bulunan {أُولَئِكَ هُمُ الْغَافِلُونَ} “işte onlar gafillerin ta kendileridir.”

خلقت لهم الأفئدة والأسماع والأبصار، لتكون عونا لهم على القيام بأوامر الله وحقوقه، فاستعانوا بها على ضد هذا المقصود.

Allah'ın emirlerini ve haklarını yerine getirmekte kendilerine yardımcı olsun diye kendilerine kalpler, kulaklar ve gözler yaratılmıştır; fakat onlar bu azaları söz konusu maksadın tam tersi istikamette kullanmışlardır.

فهؤلاء حقيقون بأن يكونوا ممن ذرأ الله لجهنم وخلقهم لها، فخلقهم للنار، وبأعمال أهلها يعملون.

İşte bunlar Allah'ın cehennem için yarattığı ve cehenneme tahsis ettiği kimselerden olmaya layıktırlar; zira onları cehennem için yaratmıştır ve onlar da cehennem ehlinin amelleriyle amel etmektedirler.

وأما من استعمل هذه الجوارح في عبادة الله، وانصبغ قلبه بالإيمان بالله ومحبته، ولم يغفل عن الله، فهؤلاء، أهل الجنة، وبأعمال أهل الجنة يعملون.

Bu azaları Allah'a kullukta kullanan, kalbi Allah'a iman ve O'nun sevgisiyle boyanan ve Allah'tan gafil olmayan kimselere gelince; işte onlar cennet ehlidir ve cennet ehlinin amelleriyle amel ederler.

{١٨٠} {وَلِلَّهِ الأسْمَاءُ الْحُسْنَى فَادْعُوهُ بِهَا وَذَرُوا الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي أَسْمَائِهِ سَيُجْزَوْنَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} .

{180} {وَلِلَّهِ الأسْمَاءُ الْحُسْنَى فَادْعُوهُ بِهَا وَذَرُوا الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي أَسْمَائِهِ سَيُجْزَوْنَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} “En güzel isimler (el-Esmâü'l-Hüsnâ) Allah'ındır; artık O'na o isimlerle dua edin! O'nun isimlerinde haktan sapanları (ilhad edenleri) bırakın; onlar yapmakta olduklarının cezasını göreceklerdir.”

هذا بيان لعظيم جلاله وسعة أوصافه، بأن له الأسماء الحسنى، أي: له كل اسم حسن، وضابطه: أنه كل اسم دال على صفة كمال عظيمة، وبذلك كانت حسنى، فإنها لو دلت على غير صفة، بل كانت علما محضا لم تكن حسنى، وكذلك لو دلت على صفة ليست بصفة كمال، بل إما صفة نقص أو صفة منقسمة إلى المدح والقدح، لم تكن حسنى، فكل اسم من أسمائه دال على جميع الصفة التي اشتق منها، مستغرق لجميع معناها.

Bu, O'nun yüce celalinin ve sıfatlarının genişliğinin beyanıdır: En güzel isimler O'nundur; yani her güzel isim O'na aittir. Bunun ölçüsü şudur: Büyük bir kemal sıfatına delalet eden her isimdir ve işte bu sebeple "en güzel" (hüsnâ) olmuştur. Çünkü bir sıfata delalet etmeyip sırf kuru bir isimden ibaret olsaydı "en güzel" olmazdı. Aynı şekilde bir kemal sıfatı olmayan, bilakis ya bir noksanlık sıfatı yahut hem övgüye hem yergiye ayrılan bir sıfata delalet etseydi yine "en güzel" olmazdı. Dolayısıyla O'nun isimlerinden her biri, kendisinden türetildiği sıfatın tamamına delalet eder ve onun bütün manasını kapsar.

وذلك نحو {العليم} الدال على أن له علما محيطا عاما لجميع الأشياء، فلا يخرج عن علمه مثقال ذرة في الأرض ولا في السماء.

Bu, bütün eşyayı kuşatan genel bir ilme sahip olduğuna delalet eden {العليم} el-Alîm ismi gibidir; öyle ki yerde ve gökte zerre ağırlığınca hiçbir şey O'nun ilminin dışına çıkamaz.

و {كالرحيم} الدال على أن له رحمة عظيمة، واسعة لكل شيء.

Her şeyi kuşatan pek büyük ve geniş bir rahmete sahip olduğuna delalet eden {كالرحيم} er-Rahîm ismi gibidir.

و {كالقدير} الدال على أن له قدرة عامة، لا يعجزها شيء، ونحو ذلك.

Hiçbir şeyin kendisini aciz bırakamayacağı genel bir kudrete sahip olduğuna delalet eden {كالقدير} el-Kadîr ismi ve benzerleri gibidir.

ومن تمام كونها "حسنى" أنه لا يدعى إلا بها، ولذلك قال: {فَادْعُوهُ بِهَا} وهذا شامل لدعاء العبادة، ودعاء المسألة، فيدعى في كل مطلوب بما يناسب ذلك المطلوب، فيقول الداعي مثلا اللهم اغفر لي وارحمني، إنك أنت الغفور الرحيم، وتب عَلَيَّ يا تواب، وارزقني يا رزاق، والطف بي يا لطيف ونحو ذلك.

Onların "en güzel" oluşunun kemalinden biri de ancak onlarla dua edilmesidir. Bu sebeple: {فَادْعُوهُ بِهَا} “Artık O'na o isimlerle dua edin!” buyurmuştur. Bu hem ibadet duasını hem de talep ve istek duasını kapsar; böylece istenen her şeyde o isteğe uygun olan isimle dua edilir. Mesela dua eden kimse: «Allah'ım, beni bağışla ve bana merhamet et, şüphesiz Sen Gafûr ve Rahîm'sin; tevbemi kabul et ey Tevvâb; beni rızıklandır ey Rezzâk; bana lütufla muamele et ey Latîf» ve benzeri sözler söyler.

وقوله: {وَذَرُوا الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي أَسْمَائِهِ سَيُجْزَوْنَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} أي: عقوبة وعذابا على إلحادهم في أسمائه، وحقيقة الإلحاد الميل بها عما جعلت له، إما بأن يسمى بها من لا يستحقها، كتسمية المشركين بها لآلهتهم، وإما بنفي معانيها وتحريفها، وأن يجعل لها معنى ما أراده الله ولا رسوله، وإما أن يشبه بها غيرها، فالواجب أن يحذر الإلحاد فيها، ويحذر الملحدون فيها، وقد ثبت في الصحيح عن النبي صلى الله عليه ﷺ (أن لله تسعة وتسعين اسما، من أحصاها دخل الجنة)

Allah Teâlâ'nın: {وَذَرُوا الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي أَسْمَائِهِ سَيُجْزَوْنَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} “O'nun isimlerinde haktan sapanları bırakın; onlar yapmakta olduklarının cezasını göreceklerdir” buyruğu; yani O'nun isimlerinde ilhad ettikleri için ceza ve azap göreceklerdir. İlhadın hakikati, isimleri kendileri için vaz edildikleri şeyden saptırmaktır: Bu ya müşriklerin kendi ilahlarına bu isimleri vermesi gibi ona layık olmayan kimseye o isimleri vermekle; ya manalarını nefyedip tahrif ederek Allah'ın ve elçisinin murat etmediği manaları onlara yüklemekle; yahut başkalarını o isimlere benzetmekle olur. Dolayısıyla vacip olan, isimlerde ilhad etmekten sakınmak ve onda ilhad edenlerden uzak durmaktır. Nitekim Sahih'te Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem sabit olmuştur ki: «Şüphesiz Allah'ın doksan dokuz ismi vardır; kim onları sayıp ezberler (ve gereğiyle amel ederse) cennete girer.»

{١٨١} وقوله: {وَمِمَّنْ خَلَقْنَا أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ} .

{181} Allah Teâlâ'nın: {وَمِمَّنْ خَلَقْنَا أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ} “Yarattıklarımızdan bir topluluk da vardır ki, hak ile doğru yolu gösterirler ve onunla adaleti sağlarlar” buyruğu:

أي: ومن جملة من خلقنا أمة فاضلة كاملة في نفسها، مكملة لغيرها، يهدون أنفسهم وغيرهم بالحق، فيعلمون الحق ويعملون به، ويعلِّمونه، ويدعون إليه وإلى العمل به.

Yani yarattıklarımız cümlesinden kendi nefsinde kâmil ve faziletli, başkalarını da olgunlaştıran bir ümmet vardır; hak ile hem kendilerini hem de başkalarını doğru yola iletirler; hakkı bilirler, onunla amel ederler, onu öğretirler ve ona ve onunla amel etmeye davet ederler.

{وَبِهِ يَعْدِلُونَ} بين الناس في أحكامهم إذا حكموا في الأموال والدماء والحقوق والمقالات، وغير ذلك، وهؤلاء هم أئمة الهدى، ومصابيح الدجى، وهم الذين أنعم الله عليهم بالإيمان والعمل الصالح، والتواصي بالحق والتواصي بالصبر، وهم الصديقون الذين مرتبتهم تلي مرتبة الرسالة، وهم في أنفسهم مراتب متفاوتة كل بحسب حاله وعلو منزلته، فسبحان من يختص برحمته من يشاء، والله ذو الفضل العظيم.

Mallarda, kanlarda, haklarda, sözlerde ve benzeri hususlarda hüküm verdikleri zaman {وَبِهِ يَعْدِلُونَ} “onunla adaleti sağlarlar”; insanlar arasında hükümlerinde [adalet yaparlar]. Bunlar hidayet önderleri, karanlıkların kandilleridir; Allah'ın kendilerine iman, salih amel, hakkı ve sabrı tavsiye etmekle lütufta bulunduğu kimselerdir. Onlar mertebeleri risalet mertebesinin hemen ardından gelen sıddîklardır; kendi aralarında da her biri haline ve makamının yüceliğine göre farklı mertebelerdedirler. Dilediğini rahmetine tahsis eden Allah münezzehtir; Allah büyük lütuf sahibidir.

{١٨٢-١٨٦} {وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لا يَعْلَمُونَ * وَأُمْلِي لَهُمْ إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ * أَوَلَمْ يَتَفَكَّرُوا مَا بِصَاحِبِهِمْ مِنْ جِنَّةٍ إِنْ هُوَ إِلا نَذِيرٌ مُبِينٌ * أَوَلَمْ يَنْظُرُوا فِي مَلَكُوتِ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ وَمَا خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ وَأَنْ عَسَى أَنْ يَكُونَ قَدِ اقْتَرَبَ أَجَلُهُمْ فَبِأَيِّ حَدِيثٍ بَعْدَهُ يُؤْمِنُونَ * مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلا هَادِيَ لَهُ وَيَذَرُهُمْ فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ} .

{182 - 186} {وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لا يَعْلَمُونَ * وَأُمْلِي لَهُمْ إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ * أَوَلَمْ يَتَفَكَّرُوا مَا بِصَاحِبِهِمْ مِنْ جِنَّةٍ إِنْ هُوَ إِلا نَذِيرٌ مُبِينٌ * أَوَلَمْ يَنْظُرُوا فِي مَلَكُوتِ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ وَمَا خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ وَأَنْ عَسَى أَنْ يَكُونَ قَدِ اقْتَرَبَ أَجَلُهُمْ فَبِأَيِّ حَدِيثٍ بَعْدَهُ يُؤْمِنُونَ * مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلا هَادِيَ لَهُ وَيَذَرُهُمْ فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ} “Ayetlerimizi yalanlayanları, bilmedikleri cihetten derece derece helake yaklaştıracağız. Onlara mühlet veririm; şüphesiz benim tuzağım/tedbirim pek çetindir. Arkadaşlarında hiçbir delilik olmadığını hiç düşünmediler mi? O apaçık bir uyarıcıdan başkası değildir. Göklerin ve yerin melekûtuna (hükümranlığına), Allah'ın yarattığı herhangi bir şeye ve ecellerinin yaklaşmış olabileceğine hiç bakmadılar mı? Artık bundan sonra hangi söze inanacaklar? Allah kimi saptırırsa artık ona hidayet edecek yoktur; onları taşkınlıkları içinde bocalayıp dururlarken terk eder.”

أي: والذين كذبوا بآيات الله الدالة على صحة ما جاء به محمد ﷺ، من الهدى فردوها ولم يقبلوها. {سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لا يَعْلَمُونَ} بأن يدر لهم الأرزاق.

Yani Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem getirdiği hidayetin doğruluğuna delalet eden Allah'ın ayetlerini yalanlayıp reddeden ve kabul etmeyen kimseleri; rızıkları üzerlerine bol bol akıtmak suretiyle {سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لا يَعْلَمُونَ} “bilmedikleri cihetten derece derece helake yaklaştıracağız.”

{وَأُمْلِي لَهُمْ} أي: أُمْهِلُهُم حتى يظنوا أنهم لا يؤخذون ولا يعاقبون، فيزدادون كفرا وطغيانا، وشرا إلى شرهم، وبذلك تزيد عقوبتهم، ويتضاعف عذابهم، فيضرون أنفسهم من حيث لا يشعرون، ولهذا قال: {إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ} أي: قوي بليغ.

{وَأُمْلِي لَهُمْ} “Onlara mühlet veririm.” Yani yakalanmayacaklarını ve cezalandırılmayacaklarını sansınlar diye kendilerine mühlet tanırım; böylece küfür ve taşkınlıklarını artırırlar, şerlerine şer katarlar. Bununla da cezaları büyür, azapları katmerleşir ve farkında olmaksızın kendi kendilerine zarar verirler. Bu sebeple şöyle buyurmuştur: {إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ} “Şüphesiz benim tuzağım pek çetindir.” Yani güçlü ve beliğdir.

{أَوَلَمْ يَتَفَكَّرُوا مَا بِصَاحِبِهِمْ} محمد ﷺ {مِنْ جِنَّةٍ} أي: أَوَ لَمْ يُعْمِلُوا أفكارهم، وينظروا: هل في صاحبهم الذي يعرفونه ولا يخفى عليهم من حاله شيء، هل هو مجنون؟ فلينظروا في أخلاقه وهديه، ودله وصفاته، وينظروا في ما دعا إليه، فلا يجدون فيه من الصفات إلا أكملها، ولا من الأخلاق إلا أتمها، ولا من العقل والرأي إلا ما فاق به العالمين، ولا يدعو إلا لكل خير، ولا ينهى إلا عن كل شر.

{أَوَلَمْ يَتَفَكَّرُوا مَا بِصَاحِبِهِمْ} “Arkadaşlarında hiçbir delilik olmadığını hiç düşünmediler mi?” Yani arkadaşları Muhammed'de sallallâhu aleyhi ve sellem {مِنْ جِنَّةٍ} “hiçbir delilik olmadığını” -kendisini yakından tanıdıkları ve halinden hiçbir şey kendilerine gizli kalmayan arkadaşları hakkında- akıllarını çalıştırıp bakmadılar mı: O deli midir? Haydi onun ahlakına, rehberliğine, tutumuna ve sıfatlarına baksınlar; davet ettiği şeylere baksınlar! Onda sıfatların ancak en kâmilini, ahlakın ancak en mükemmelini, akıl ve dirayette ise bütün âlemleri aşan bir üstünlüğü görürler. O ancak her türlü hayra çağırır ve ancak her türlü şerden nehyeder.

أفبهذا يا أولي الألباب من جنة؟ أم هو الإمام العظيم والناصح المبين، والماجد الكريم، والرءوف الرحيم؟

Ey akıl sahipleri! Böyle bir kimsede delilikten bir eser olabilir mi? Yoksa o yüce bir önder, apaçık bir nasihatçi, şerefli ve kerîm bir zat, pek şefkatli ve pek merhametli bir elçi midir?

ولهذا قال: {إِنْ هُوَ إِلا نَذِيرٌ مُبِينٌ} أي: يدعو الخلق إلى ما ينجيهم من العذاب، ويحصل لهم الثواب.

Bu sebeple şöyle buyurdu: {إِنْ هُوَ إِلا نَذِيرٌ مُبِينٌ} “O apaçık bir uyarıcıdan başkası değildir.” Yani mahlukatı kendilerini azaptan kurtaracak ve kendilerine sevap kazandıracak şeylere davet eder.

{أَوَلَمْ يَنْظُرُوا فِي مَلَكُوتِ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ} فإنهم إذا نظروا إليها، وجدوها أدلة دالة على توحيد ربها، وعلى ما له من صفات الكمال.

{أَوَلَمْ يَنْظُرُوا فِي مَلَكُوتِ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ} “Göklerin ve yerin melekûtuna (hükümranlığına) hiç bakmadılar mı?” Şayet baksalardı, onları Rablerinin birliğine ve O'nun kemal sıfatlarına delalet eden deliller olarak bulurlardı.

{و} كذلك لينظروا إلى جميع {مَا خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ} فإن جميع أجزاء العالم، يدل أعظم دلالة على الله وقدرته وحكمته وسعة رحمته، وإحسانه، ونفوذ مشيئته، وغير ذلك من صفاته العظيمة، الدالة على تفرده بالخلق والتدبير، الموجبة لأن يكون هو المعبود المحمود، المسبح الموحد المحبوب.

Aynı şekilde {و} Allah'ın {مَا خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ} “yarattığı herhangi bir şeye” [de baksınlar]; zira âlemin bütün parçaları Allah'a, O'nun kudretine, hikmetine, geniş rahmetine, ihsanına, meşietinin geçerliliğine ve O'nun yaratmada ve idarede tek olduğuna delalet eden diğer yüce sıfatlarına en büyük şekilde delalet etmektedir ki bu da O'nun tek mabud, övülen, tesbih edilen, birliği ikrar edilen ve sevilen tek ilah olmasını gerektirir.

وقوله: {وَأَنْ عَسَى أَنْ يَكُونَ قَدِ اقْتَرَبَ أَجَلُهُمْ} أي: لينظروا في خصوص حالهم، وينظروا لأنفسهم قبل أن يقترب أجلهم، ويفجأهم الموت وهم في غفلة معرضون، فلا يتمكنون حينئذ، من استدراك الفارط.

Allah Teâlâ'nın: {وَأَنْ عَسَى أَنْ يَكُونَ قَدِ اقْتَرَبَ أَجَلُهُمْ} “ve ecellerinin yaklaşmış olabileceğine [hiç bakmadılar mı?]” buyruğu; yani ecelleri yaklaşmadan ve onlar gaflet içinde yüz çevirmiş haldeyken ölüm kendilerini ansızın yakalamadan önce kendi hususi durumlarına baksınlar ve nefislerini düşünsünler; zira o vakit elden kaçanı telafi etmeye güç yetiremezler.

{فَبِأَيِّ حَدِيثٍ بَعْدَهُ يُؤْمِنُونَ} أي: إذا لم يؤمنوا بهذا الكتاب الجليل، فبأي حديث يؤمنون به؟ " أبكتب الكذب والضلال؟ أم بحديث كل مفتر دجال؟ ولكن الضال لا حيلة فيه، ولا سبيل إلى هدايته.

{فَبِأَيِّ حَدِيثٍ بَعْدَهُ يُؤْمِنُونَ} “Artık bundan sonra hangi söze inanacaklar?” Yani bu yüce Kitab'a iman etmezlerse bundan sonra hangi söze iman edecekler? Yalan ve sapıklık kitaplarına mı? Yoksa her müfteri deccalın sözüne mi? Fakat sapkın kimseye hiçbir çare yoktur ve onun hidayetine hiçbir yol bulunmaz.

ولهذا قال تعالى {مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلا هَادِيَ لَهُ وَيَذَرُهُمْ فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ} أي: متحيرين (١) يترددون، لا يخرجون منه ولا يهتدون إلى حق.

Bu sebeple Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلا هَادِيَ لَهُ وَيَذَرُهُمْ فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ} “Allah kimi saptırırsa artık ona hidayet edecek yoktur; onları taşkınlıkları içinde bocalayıp dururlarken terk eder.” Yani şaşkınlık içinde (1) bocalarlar; onun içinden çıkamazlar ve hiçbir hakka ulaşamazlar.

{١٨٧، ١٨٨} {يَسْأَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ أَيَّانَ مُرْسَاهَا قُلْ إِنَّمَا عِلْمُهَا عِنْدَ رَبِّي لا يُجَلِّيهَا لِوَقْتِهَا إِلا هُوَ ثَقُلَتْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ لا تَأْتِيكُمْ إِلا بَغْتَةً يَسْأَلُونَكَ كَأَنَّكَ حَفِيٌّ عَنْهَا قُلْ إِنَّمَا عِلْمُهَا عِنْدَ اللَّهِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ} .

{187, 188} {يَسْأَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ أَيَّانَ مُرْسَاهَا قُلْ إِنَّمَا عِلْمُهَا عِنْدَ رَبِّي لا يُجَلِّيهَا لِوَقْتِهَا إِلا هُوَ ثَقُلَتْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ لا تَأْتِيكُمْ إِلا بَغْتَةً يَسْأَلُونَكَ كَأَنَّكَ حَفِيٌّ عَنْهَا قُلْ إِنَّمَا عِلْمُهَا عِنْدَ اللَّهِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ} “Sana kıyametin ne zaman gelip çatacağını soruyorlar. De ki: «Onun ilmi ancak Rabbimin katındadır. Onu vaktinde O'ndan başkası açığa çıkaramaz. O, göklerde ve yerde ağırlaşmıştır (büyümüştür); o size ancak ansızın gelir.» Sanki sen onu iyice biliyormuşsun gibi sana soruyorlar. De ki: «Onun ilmi ancak Allah katındadır; fakat insanların çoğu bilmezler.»”

يقول تعالى لرسوله محمد ﷺ: {يَسْأَلُونَكَ} أي: المكذبون لك، المتعنتون {عَنِ السَّاعَةِ أَيَّانَ مُرْسَاهَا} أي: متى وقتها الذي تجيء به، ومتى تحل بالخلق؟

Allah Teâlâ elçisi Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurur: Seni yalanlayan ve inatlaşan kimseler {يَسْأَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ أَيَّانَ مُرْسَاهَا} “Sana kıyametin ne zaman gelip çatacağını soruyorlar.” Yani geleceği vakit ne zamandır ve mahlukatın başına ne vakit kopacaktır [diye soruyorlar].

{قُلْ إِنَّمَا عِلْمُهَا عِنْدَ رَبِّي} أي: إنه تعالى مختص بعلمها، {لا يُجَلِّيهَا لِوَقْتِهَا إِلا هُوَ} أي: لا يظهرها لوقتها الذي قدر أن تقوم فيه إلا هو.

{قُلْ إِنَّمَا عِلْمُهَا عِنْدَ رَبِّي} “De ki: «Onun ilmi ancak Rabbimin katındadır.»” Yani onun ilmi yalnız Allah Teâlâ'ya aittir. {لا يُجَلِّيهَا لِوَقْتِهَا إِلا هُوَ} “«Onu vaktinde O'ndan başkası açığa çıkaramaz.»” Yani kopmasını takdir ettiği vaktinde onu O'ndan başkası aşikâr edemez.

{ثَقُلَتْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ} أي: خفي علمها على أهل السماوات والأرض، واشتد أمرها أيضا عليهم، فهم من الساعة مشفقون.

{ثَقُلَتْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ} “Göklerde ve yerde ağırlaşmıştır.” Yani onun ilmi gök ve yer ehline gizli kalmış, onun meselesi onlar üzerine pek çetin olmuştur; dolayısıyla onlar kıyametten korkup ürperirler.

{لا تَأْتِيكُمْ إِلا بَغْتَةً} أي: فجأة من حيث لا تشعرون، لم يستعدوا لها، ولم يتهيأوا لقيامها.

{لا تَأْتِيكُمْ إِلا بَغْتَةً} “O size ancak ansızın gelir.” Yani hiç farkında olmadığınız bir anda, ona hazırlanmamış ve kopması için tedarik görmemişken ansızın geliverir.

{يَسْأَلُونَكَ كَأَنَّكَ حَفِيٌّ عَنْهَا} أي: هم حريصون على سؤالك عن الساعة، كأنك مستحف عن السؤال عنها، ولم يعلموا أنك - لكمال علمك بربك، وما ينفع السؤال عنه - غير مبال بالسؤال عنها، ولا حريص على ذلك، فلم لا يقتدون بك، ويكفون عن الاستحفاء عن هذا السؤال الخالي من المصلحة المتعذر علمه، فإنه لا يعلمها نبي مرسل، ولا ملك مقرب.

{يَسْأَلُونَكَ كَأَنَّكَ حَفِيٌّ عَنْهَا} “Sanki sen onu iyice biliyormuşsun (ondan haberliymişsin) gibi sana soruyorlar.” Yani sanki sen onu sorup araştırmışsın gibi sana kıyameti sormaya hırs gösteriyorlar. Oysa Rabbine olan ilminin kemali ve neyin sorulmasının fayda vereceğini bilmen sebebiyle senin onu sormaya aldırmadığını ve buna hırs göstermediğini bilmediler. O halde neden sana uyup da hiçbir maslahatı bulunmayan ve bilinmesi imkânsız olan bu meseleyi ısrarla sormaktan vazgeçmiyorlar? Zira onu ne gönderilmiş bir peygamber ne de mukarreb bir melek bilir.

وهي من الأمور التي أخفاها الله عن الخلق، لكمال حكمته وسعة علمه.

Kıyamet hikmetinin kemali ve ilminin genişliği sebebiyle Allah'ın mahlukattan gizlediği hususlardandır.

{قُلْ إِنَّمَا عِلْمُهَا عِنْدَ اللَّهِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ} فلذلك حرصوا على ما لا ينبغي الحرص عليه، وخصوصا مثل حال هؤلاء الذين يتركون السؤال عن الأهم، ويدعون ما يجب عليهم من العلم، ثم يذهبون إلى ما لا سبيل لأحد أن يدركه، ولا هم مطالبون بعلمه.

{قُلْ إِنَّمَا عِلْمُهَا عِنْدَ اللَّهِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ} “De ki: Onun ilmi ancak Allah katındadır; fakat insanların çoğu bilmezler.” İşte bu sebeple, hırs gösterilmemesi gereken şeye hırs gösterdiler. Bilhassa daha önemli olanı sormayı terk eden, kendilerine farz olan ilmi bırakan, sonra da hiç kimsenin idrak etmesine imkân olmayan ve ilmini öğrenmekle mükellef olmadıkları şeye yönelen kimselerin durumu böyledir.

{قُلْ لا أَمْلِكُ لِنَفْسِي نَفْعًا وَلا ضَرًّا إِلا مَا شَاءَ اللَّهُ وَلَوْ كُنْتُ أَعْلَمُ الْغَيْبَ لاسْتَكْثَرْتُ مِنَ الْخَيْرِ وَمَا مَسَّنِيَ السُّوءُ إِنْ أَنَا إِلا نَذِيرٌ وَبَشِيرٌ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ} .

{قُلْ لا أَمْلِكُ لِنَفْسِي نَفْعًا وَلا ضَرًّا إِلا مَا شَاءَ اللَّهُ وَلَوْ كُنْتُ أَعْلَمُ الْغَيْبَ لاسْتَكْثَرْتُ مِنَ الْخَيْرِ وَمَا مَسَّنِيَ السُّوءُ إِنْ أَنَا إِلا نَذِيرٌ وَبَشِيرٌ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ} “De ki: «Allah'ın dilemesi dışında ben kendime ne bir fayda sağlayabilirim ne de bir zararı defedebilirim. Eğer gaybı bilseydim, hayırdan daha çoğunu elde ederdim ve bana hiçbir kötülük dokunmazdı. Ben ancak iman eden bir kavim için bir uyarıcı ve bir müjdeleyiciyim.»”

{قُلْ لا أَمْلِكُ لِنَفْسِي نَفْعًا وَلا ضَرًّا} فإني فقير مدبر، لا يأتيني خير إلا من الله، ولا يدفع عني الشر إلا هو، وليس لي من العلم إلا ما علمني الله تعالى.

{قُلْ لا أَمْلِكُ لِنَفْسِي نَفْعًا وَلا ضَرًّا} “De ki: «Ben kendime ne bir fayda sağlayabilirim ne de bir zararı defedebilirim.»” Zira ben muhtacım, idare olunan bir kulum; bana hayır ancak Allah'tan gelir, benden şerri ancak O defeder ve bana Allah Teâlâ'nın öğrettiğinden başka hiçbir ilmim yoktur.

{وَلَوْ كُنْتُ أَعْلَمُ الْغَيْبَ لاسْتَكْثَرْتُ مِنَ الْخَيْرِ وَمَا مَسَّنِيَ السُّوءُ} أي: لفعلت الأسباب التي أعلم أنها تنتج لي المصالح والمنافع، ولحذرت من كل ما يفضي إلى سوء ومكروه، لعلمي بالأشياء قبل كونها، وعلمي بما تفضي إليه.

{وَلَوْ كُنْتُ أَعْلَمُ الْغَيْبَ لاسْتَكْثَرْتُ مِنَ الْخَيْرِ وَمَا مَسَّنِيَ السُّوءُ} “«Eğer gaybı bilseydim, hayırdan daha çoğunu elde ederdim ve bana hiçbir kötülük dokunmazdı.»” Yani benim için maslahat ve menfaatler doğuracağını bildiğim sebepleri işler; henüz meydana gelmeden önce eşyayı ve nelere yol açacağını bilmem sebebiyle de kötü ve hoşa gitmeyen şeylere götüren her husustan sakınırdım.

ولكني - لعدم علمي - قد ينالني ما ينالني من السوء، وقد يفوتني ما يفوتني من مصالح الدنيا ومنافعها، فهذا أدل دليل على أني لا علم لي بالغيب.

Fakat gaybı bilmeyişim sebebiyle bana kötülükten isabet eden şey isabet etmekte ve dünya maslahat ve menfaatlerinden kaçan şey elimden kaçmaktadır. İşte bu, benim gaybı bilmediğime en açık bir delildir.

{إِنْ أَنَا إِلا نَذِيرٌ} أنذر العقوبات الدينية والدنيوية والأخروية، وأبين الأعمال المفضية إلى ذلك، وأحذر منها.

{إِنْ أَنَا إِلا نَذِيرٌ} “«Ben ancak bir uyarıcıyım.»” Dinî, dünyevî ve uhrevî cezalarla uyarır, oraya götüren amelleri açıklar ve onlardan sakındırırım.

{وَبَشِيرٌ} بالثواب العاجل والآجل، ببيان الأعمال الموصلة إليه والترغيب فيها، ولكن ليس كل أحد يقبل هذه البشارة والنذارة، وإنما ينتفع بذلك ويقبله المؤمنون، وهذه الآيات الكريمات، مبينة جهل من يقصد النبي ﷺ ويدعوه لحصول نفع أو دفع ضر.

Oraya ulaştıran amelleri beyan etmek ve ona teşvik etmek suretiyle peşin ve gecikmeli sevap ile {وَبَشِيرٌ} “«ve bir müjdeleyiciyim.»” Fakat herkes bu müjdeyi ve uyarıyı kabul etmez; bundan ancak müminler faydalanır ve onu kabul ederler. Bu kerim ayetler bir menfaat elde etmek veya bir zararı defetmek için Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem yönelen ve ona dua edip yalvaran kimselerin cehaletini beyan etmektedir.

فإنه ليس بيده شيء من الأمر، ولا ينفع من لم ينفعه الله، ولا يدفع الضر عمن لم يدفعه الله عنه، ولا له من العلم إلا ما علمه الله تعالى، وإنما ينفع من قبل ما أرسل به من البشارة والنذارة، وعمل بذلك، فهذا نفعه ﷺ، الذي فاق نفع الآباء والأمهات، والأخلاء والإخوان بما حث العباد على كل خير، وحذرهم عن كل شر، وبينه لهم غاية البيان والإيضاح.

Çünkü onun elinde hiçbir emir/yetki yoktur; Allah'ın fayda vermediği kimseye o fayda veremez, Allah'ın kendisinden zararı defetmediği kimseden zararı defedemez ve Allah Teâlâ'nın kendisine öğrettiğinden başka ilmi de yoktur. O ancak gönderildiği müjde ve uyarıyı kabul edip gereğiyle amel eden kimseye fayda verir; işte kulları her türlü hayra teşvik etmesi, onları her türlü şerden sakındırması ve bunu kendilerine en üstün açıklık ve beyan ile bildirmesi suretiyle onun sallallâhu aleyhi ve sellem babaların, annelerin, dostların ve kardeşlerin faydasını aşan hakiki faydası budur.

{١٨٩-١٩٣} {هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ وَجَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا لِيَسْكُنَ إِلَيْهَا فَلَمَّا تَغَشَّاهَا حَمَلَتْ حَمْلا خَفِيفًا فَمَرَّتْ بِهِ فَلَمَّا أَثْقَلَتْ دَعَوَا اللَّهَ رَبَّهُمَا لَئِنْ آتَيْتَنَا صَالِحًا لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ * فَلَمَّا آتَاهُمَا صَالِحًا جَعَلا لَهُ شُرَكَاءَ فِيمَا آتَاهُمَا فَتَعَالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ * أَيُشْرِكُونَ مَا لا يَخْلُقُ شَيْئًا وَهُمْ يُخْلَقُونَ * وَلا يَسْتَطِيعُونَ لَهُمْ نَصْرًا وَلا أَنْفُسَهُمْ يَنْصُرُونَ * وَإِنْ تَدْعُوهُمْ إِلَى الْهُدَى لا يَتَّبِعُوكُمْ سَوَاءٌ عَلَيْكُمْ أَدَعَوْتُمُوهُمْ أَمْ أَنْتُمْ صَامِتُونَ} .

{189 - 193} {هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ وَجَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا لِيَسْكُنَ إِلَيْهَا فَلَمَّا تَغَشَّاهَا حَمَلَتْ حَمْلا خَفِيفًا فَمَرَّتْ بِهِ فَلَمَّا أَثْقَلَتْ دَعَوَا اللَّهَ رَبَّهُمَا لَئِنْ آتَيْتَنَا صَالِحًا لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ * فَلَمَّا آتَاهُمَا صَالِحًا جَعَلا لَهُ شُرَكَاءَ فِيمَا آتَاهُمَا فَتَعَالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ * أَيُشْرِكُونَ مَا لا يَخْلُقُ شَيْئًا وَهُمْ يُخْلَقُونَ * وَلا يَسْتَطِيعُونَ لَهُمْ نَصْرًا وَلا أَنْفُسَهُمْ يَنْصُرُونَ * وَإِنْ تَدْعُوهُمْ إِلَى الْهُدَى لا يَتَّبِعُوكُمْ سَوَاءٌ عَلَيْكُمْ أَدَعَوْتُمُوهُمْ أَمْ أَنْتُمْ صَامِتُونَ} “O, sizi tek bir nefisten yaratan ve kendisiyle huzur bulsun diye ondan da eşini var edendir. Eşini sarıp bürüyünce (cinsi münasebette bulununca) o hafif bir yük yüklendi (hamile kaldı) ve onu bir müddet taşıdı. Ağırlığı artınca, her ikisi Rableri olan Allah'a: «Eğer bize kusursuz (salih) bir çocuk verirsen, andolsun mutlaka şükredenlerden olacağız» diye dua ettiler. Fakat [Allah] onlara kusursuz bir çocuk verince, kendilerine verdiği şey hususunda O'na ortaklar koştular. Allah, onların ortak koştukları şeylerden yücedir. Kendileri yaratıldığı halde hiçbir şeyi yaratamayan şeyleri mi ortak koşuyorlar? Halbuki onlar ne kendilerine yardım edebilirler ne de kendi nefislerine yardım edebilirler. Onları doğru yola çağırsanız size uymazlar; onları çağırsanız da sussanız da sizin için birdir.”

أي: {هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ} أيها الرجال والنساء، المنتشرون في الأرض على كثرتكم وتفرقكم. {مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ} وهو آدم أبو البشر ﷺ.

Yani çokluğunuza ve dağınıklığınıza rağmen yeryüzünde yayılan ey erkekler ve kadınlar! {هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ} “Sizi yaratan O'dur;” {مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ} “tek bir nefisten” -ki o insanlığın atası olan Âdem'dir aleyhisselâm-.

{وَجَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا} أي: خلق من آدم زوجته حواء لأجل أن يسكن إليها لأنها إذا كانت منه حصل بينهما من المناسبة والموافقة ما يقتضي سكون أحدهما إلى الآخر، فانقاد كل منهما إلى صاحبه بزمام الشهوة.

{وَجَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا} “Ve kendisiyle huzur bulsun diye ondan eşini var etti.” Yani onunla sükûnete ersin diye Âdem'den eşi Havvâ'yı yarattı; zira eşi kendisinden olunca aralarında birinin diğerine sükûnet bulmasını gerektiren bir münasebet ve uyum meydana gelir ve böylece her biri şehvet bağıyla diğerine bağlanır.

{فَلَمَّا تَغَشَّاهَا} أي: تجللها مجامعا لها قدَّر الباري أن يوجد من تلك الشهوة وذلك الجماع النسل، [وحينئذ] (١) حَمَلَتْ حَمْلا خَفِيفًا، وذلك في ابتداء الحمل، لا تحس به الأنثى، ولا يثقلها.

Onunla cima ederek {فَلَمَّا تَغَشَّاهَا} “eşini sarıp bürüyünce” Yaratıcı o şehvetten ve o cimadan neslin var olmasını takdir buyurdu; [o vakit] (1) hafif bir yük yüklendi; bu hamileliğin başlangıcında olup kadının hissetmediği ve kendisine ağırlık vermeyen durumdur.

{فَلَمَّا} استمرت به و {أَثْقَلَتْ} به حين كبر في بطنها، فحينئذ صار في قلوبهما الشفقة على الولد، وعلى خروجه حيا، صحيحا، سالما لا آفة فيه [كذلك] (٢) فدعوا {اللَّهَ رَبَّهُمَا لَئِنْ آتَيْتَنَا} ولدا {صَالِحًا} أي: صالح الخلقة تامها، لا نقص فيه {لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ} .

Hamilelik devam edip karnında büyüyerek onunla {أَثْقَلَتْ} “ağırlığı artınca”, o vakit kalplerinde çocuğa karşı, onun sağ, sıhhatli, salim ve hiçbir kusuru olmaksızın dünyaya gelmesine dair şefkat duygusu uyandı; [bu minval üzere] (2) her ikisi {اللَّهَ رَبَّهُمَا لَئِنْ آتَيْتَنَا} {صَالِحًا} “Rableri olan Allah'a: «Eğer bize kusursuz (salih) bir çocuk verirsen” -yani yaratılışı düzgün, tam ve noksansız bir çocuk verirsen- {لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ} “«andolsun mutlaka şükredenlerden olacağız» diye dua ettiler.”

{فَلَمَّا آتَاهُمَا صَالِحًا} على وفق ما طلبا، وتمت عليهما النعمة فيه {جَعَلا لَهُ شُرَكَاءَ فِيمَا آتَاهُمَا} أي: جعلا لله شركاء في ذلك الولد الذي انفرد الله بإيجاده والنعمة به، وأقرَّ به أعين والديه، فَعَبَّدَاه لغير الله. إما أن يسمياه بعبد غير الله كـ "عبد الحارث" و "عبد العزيز" (٣) و "عبد الكعبة" ونحو ذلك، أو يشركا بالله في العبادة، بعدما منَّ الله عليهما بما منَّ من النعم التي لا يحصيها أحد من العباد.

İstediklerine uygun olarak {فَلَمَّا آتَاهُمَا صَالِحًا} “Fakat [Allah] onlara kusursuz bir çocuk verince” ve onunla üzerlerindeki nimet tamamlanınca; {جَعَلا لَهُ شُرَكَاءَ فِيمَا آتَاهُمَا} “kendilerine verdiği şey hususunda O'na ortaklar koştular.” Yani var kılmasında ve nimetlendirmesinde yalnız Allah'ın tek olduğu, anne-babasının gözünü onunla aydın kıldığı o çocuk hususunda Allah'a ortaklar koştular ve onu Allah'tan başkasına kul kıldılar: Ya "Abdülhâris", "Abdüluzzâ" (3) ve "Abdülkâbe" gibi Allah'tan başkasının kulu olarak isimlendirdiler yahut Allah kullardan hiçbirinin sayamayacağı nimetleri kendilerine bahşettikten sonra ibadette Allah'a ortak koştular.

وهذا انتقال من النوع إلى الجنس، فإن أول الكلام في آدم وحواء، ثم انتقل إلى الكلام في الجنس، ولا شك أن هذا موجود في الذرية كثيرا، فلذلك قررهم الله على بطلان الشرك، وأنهم في ذلك ظالمون أشد الظلم، سواء كان الشرك في الأقوال، أم في الأفعال، فإن الخالق لهم من نفس واحدة، الذي خلق منها زوجها وجعل لهم من أنفسهم أزواجا، ثم جعل بينهم من المودة والرحمة ما يسكن بعضهم إلى بعض، ويألفه ويلتذ به، ثم هداهم إلى ما به تحصل الشهوة واللذة والأولاد والنسل.

Bu türden cinse (fertlerden genele) bir geçiştir; zira sözün başı Âdem ve Havvâ hakkındadır, sonra cinsin geneline geçilmiştir. Şüphe yok ki bu durum zürriyette pek çok bulunmaktadır. Bu sebeple Allah şirkin batıllığını, gerek sözlerde gerek fiillerde olsun şirk koşmakla onların son derece zalim olduklarını kendilerine ikrar ettirmiştir. Zira onları tek bir nefisten yaratan, ondan eşini var eden ve kendileriyle huzur bulsunlar, kaynaşsınlar ve lezzet alsınlar diye kendi nefislerinden eşler yaratarak aralarında sevgi ve merhamet kılan, sonra kendisiyle şehvetin, lezzetin, çocukların ve neslin meydana geleceği şeylere onları hidayet eden O'dur.

ثم أوجد الذرية في بطون الأمهات، وقتا موقوتا، تتشوف إليه نفوسهم، ويدعون الله أن يخرجه سويا صحيحا، فأتم الله عليهم النعمة وأنالهم مطلوبهم.

Sonra annelerin karınlarında nefislerinin dört gözle beklediği ve sağ salim, düzgün olarak çıkarması için Allah'a dua ettikleri muayyen bir vakitte zürriyeti var etmiş, böylece Allah onların üzerindeki nimetini tamamlamış ve onları taleplerine ulaştırmıştır.

أفلا يستحق أن يعبدوه، ولا يشركوا به في عبادته أحدا، ويخلصوا له الدين.

O halde O, kulluk edilmeye, ibadetinde hiçbir şeyi O'na ortak koşulmamaya ve dinin yalnız O'na halis kılınmasına layık değil midir?

ولكن الأمر جاء على العكس، فأشركوا بالله من لا {يَخْلُقُ شَيْئًا وَهُمْ يُخْلَقُونَ} .

Fakat durum tam tersine cereyan etti ve Allah'a hiçbir şey {يَخْلُقُ شَيْئًا وَهُمْ يُخْلَقُونَ} “yaratamayan, kendileri yaratılmış olan varlıkları” ortak koştular.

{وَلا يَسْتَطِيعُونَ لَهُمْ} أي: لعابديها {نَصْرًا وَلا أَنْفُسَهُمْ يَنْصُرُونَ} .

{وَلا يَسْتَطِيعُونَ لَهُمْ} “Ve onlara yardım edemezler”; yani kendilerine tapanlara [yardım edemezler], {وَلا أَنْفُسَهُمْ يَنْصُرُونَ} “ve kendi nefislerine de yardım edemezler.”

فإذا كانت لا تخلق شيئا، ولا مثقال ذرة، بل هي مخلوقة، ولا تستطيع أن تدفع المكروه عن من يعبدها، بل ولا عن أنفسها، فكيف تتخذ مع الله آلهة؟ إن هذا إلا أظلم الظلم، وأسفه السفه.

Zerre ağırlığınca dahi hiçbir şey yaratamayan, bilakis kendisi yaratılmış olan ve kendisine tapan kimseden, hatta bizzat kendi nefsinden dahi bir kötülüğü defetmeye güç yetiremeyen varlıklar nasıl Allah ile birlikte ilahlar edinilebilir? Bu ancak zulmün en zalimcesi ve sefahatin en sefihcesidir.

وإن تدعوا، أيها المشركون هذه الأصنام، التي عبدتم من دون الله {إِلَى الْهُدَى لا يَتَّبِعُوكُمْ سَوَاءٌ عَلَيْكُمْ أَدَعَوْتُمُوهُمْ أَمْ أَنْتُمْ صَامِتُونَ} .

Ey müşrikler! Allah'tan başka taptığınız bu putları {إِلَى الْهُدَى لا يَتَّبِعُوكُمْ سَوَاءٌ عَلَيْكُمْ أَدَعَوْتُمُوهُمْ أَمْ أَنْتُمْ صَامِتُونَ} “doğru yola çağırsanız size uymazlar; onları çağırsanız da sussanız da sizin için birdir.”

فصار الإنسان أحسن حالة منها، لأنها لا تسمع، ولا تبصر، ولا تهدِي ولا تُهدى، وكل هذا إذا تصوره اللبيب العاقل تصورا مجردا، جزم ببطلان إلهيتها، وسفاهة من عبدها.

Böylece insan onlardan daha iyi bir durumda olmuştur; zira onlar ne işitir, ne görür, ne hidayete erdirir ne de kendileri hidayete erdirilebilir. Akıl ve basiret sahibi bir kimse bütün bunları yalın bir şekilde düşündüğünde, onların ilahlığının batıl olduğuna ve onlara tapanların akılsızlığına kesinlikle hükmeder.

{١٩٤ - ١٩٦} {إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ عِبَادٌ أَمْثَالُكُمْ فَادْعُوهُمْ فَلْيَسْتَجِيبُوا لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ * أَلَهُمْ أَرْجُلٌ يَمْشُونَ بِهَا أَمْ لَهُمْ أَيْدٍ يَبْطِشُونَ بِهَا أَمْ لَهُمْ أَعْيُنٌ يُبْصِرُونَ بِهَا أَمْ لَهُمْ آذَانٌ يَسْمَعُونَ بِهَا قُلِ ادْعُوا شُرَكَاءَكُمْ ثُمَّ كِيدُونِ فَلا تُنْظِرُونِ} .

{194 - 196} {إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ عِبَادٌ أَمْثَالُكُمْ فَادْعُوهُمْ فَلْيَسْتَجِيبُوا لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ * أَلَهُمْ أَرْجُلٌ يَمْشُونَ بِهَا أَمْ لَهُمْ أَيْدٍ يَبْطِشُونَ بِهَا أَمْ لَهُمْ أَعْيُنٌ يُبْصِرُونَ بِهَا أَمْ لَهُمْ آذَانٌ يَسْمَعُونَ بِهَا قُلِ ادْعُوا شُرَكَاءَكُمْ ثُمَّ كِيدُونِ فَلا تُنْظِرُونِ} “Allah'tan başka taptıklarınız da sizin gibi kullardır. Eğer doğru söylüyorsanız haydi onları çağırın da size cevap versinler! Onların yürüyecek ayakları mı var, yoksa tutacak elleri mi var, yoksa görecek gözleri mi var, yoksa işitecek kulakları mı var? De ki: «Ortaklarınızı çağırın, sonra bana tuzak kurun, bana hiç mühlet de vermeyin!»”

وهذا من نوع التحدي للمشركين العابدين للأوثان، يقول تعالى: {إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ عِبَادٌ أَمْثَالُكُمْ} أي: لا فرق بينكم وبينهم، فكلكم عبيد لله مملوكون، فإن كنتم كما تزعمون صادقين في أنها تستحق من العبادة شيئا {فَادْعُوهُمْ فَلْيَسْتَجِيبُوا لَكُمْ} فإن استجابوا لكم وحصلوا مطلوبكم، وإلا تبين أنكم كاذبون في هذه الدعوى، مفترون على الله أعظم الفرية، وهذا لا يحتاج إلى التبيين فيه، فإنكم إذا نظرتم إليها وجدتم صورتها دالة على أنه ليس لديها من النفع شيء، فليس لها أرجل تمشي بها، ولا أيد تبطش بها، ولا أعين تبصر بها، ولا آذان تسمع بها، فهي عادمة لجميع الآلات والقوى الموجودة في الإنسان.

Bu putlara tapan müşriklere bir nevi meydan okumadır. Allah Teâlâ şöyle buyurur: {إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ عِبَادٌ أَمْثَالُكُمْ} “Allah'tan başka taptıklarınız da sizin gibi kullardır.” Yani sizinle onlar arasında hiçbir fark yoktur; hepiniz Allah'ın mülkü olan kullarsınız. Şayet iddia ettiğiniz gibi onların ibadetten bir şeye layık olduğu hususunda doğru söylüyorsanız {فَادْعُوهُمْ فَلْيَسْتَجِيبُوا لَكُمْ} “haydi onları çağırın da size cevap versinler!” Eğer size cevap verir ve talebinizi gerçekleştirirlerse [ne âlâ]; aksi takdirde bu iddiada yalancı olduğunuz ve Allah'a en büyük iftirayı attığınız aşikâr olur. Bu durum açıklamaya dahi muhtaç değildir; zira onlara baktığınızda suretlerinin kendilerinde hiçbir menfaat bulunmadığına delalet ettiğini görürsünüz: Yürüyecek ayakları, tutacak elleri, görecek gözleri ve işitecek kulakları yoktur; insanda bulunan bütün alet ve kuvvetlerden yoksundurlar.

فإذا كانت لا تجيبكم إذا دعوتموها، وهي عباد أمثالكم، بل أنتم أكمل منها وأقوى على كثير من الأشياء، فلأي شيء عبدتموها.

Kendilerini çağırdığınızda size cevap veremiyorlarsa, sizin gibi kullar iseler, hatta siz pek çok şeyde onlardan daha kâmil ve daha güçlü iseniz, o halde ne diye onlara tapıyorsunuz?

{قُلِ ادْعُوا شُرَكَاءَكُمْ ثُمَّ كِيدُونِ فَلا تُنْظِرُونِ} أي: اجتمعوا أنتم وشركاؤكم على إيقاع السوء والمكروه بي، من غير إمهال ولا إنظار فإنكم غير بالغين لشيء من المكروه بي.

{قُلِ ادْعُوا شُرَكَاءَكُمْ ثُمَّ كِيدُونِ فَلا تُنْظِرُونِ} “«Ortaklarınızı çağırın, sonra bana tuzak kurun da bana hiç mühlet vermeyin» de.” Yani: Siz ve ortaklarınız hiç süre tanımadan ve mühlet vermeden bana kötülük ve hoşa gitmeyecek bir şey ulaştırmak üzere toplanın; zira siz bana kötülükten hiçbir şey ulaştıramazsınız.

{إِنَّ وَلِيِّيَ اللَّهُ الَّذِي نَزَّلَ الْكِتَابَ وَهُوَ يَتَوَلَّى الصَّالِحِينَ} .

{إِنَّ وَلِيِّيَ اللَّهُ الَّذِي نَزَّلَ الْكِتَابَ وَهُوَ يَتَوَلَّى الصَّالِحِينَ} “«Şüphesiz benim velim, o Kitab'ı indiren Allah'tır ve O salihleri veli edinir (koruyup gözetir).»”

{إِنَّ وَلِيِّيَ اللَّهُ} الذي يتولاني فيجلب لي المنافع ويدفع عني المضار.

{إِنَّ وَلِيِّيَ اللَّهُ} “«Şüphesiz benim velim Allah'tır;»” beni sahiplenen, bana faydaları celbeden ve benden zararları defeden O'dur.

{الَّذِي نزلَ الْكِتَابَ} الذي فيه الهدى والشفاء والنور، وهو من توليته وتربيته لعباده الخاصة الدينية.

{الَّذِي نزلَ الْكِتَابَ} “«O Kitab'ı indirendir.»” Onda hidayet, şifa ve nur vardır ve bu da O'nun has kullarını dinî bakımdan sahiplenip terbiye etmesindendir.

{وَهُوَ يَتَوَلَّى الصَّالِحِينَ} الذين صلحت نياتهم وأعمالهم وأقوالهم، كما قال تعالى: {اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ} فالمؤمنون الصالحون - لما تولوا ربهم بالإيمان والتقوى، ولم يتولوا غيره ممن لا ينفع ولا يضر - تولاهم الله ولطف بهم وأعانهم على ما فيه الخير والمصلحة لهم، في دينهم ودنياهم، ودفع عنهم بإيمانهم كل مكروه، كما قال تعالى: {إِنَّ اللَّهَ يُدَافِعُ عَنِ الَّذِينَ آمَنُوا} .

{وَهُوَ يَتَوَلَّى الصَّالِحِينَ} “«Ve O salihleri veli edinir (koruyup gözetir).»” Niyetleri, amelleri ve sözleri salih olan kimseleri [korur]. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ} “Allah iman edenlerin velisidir; onları karanlıklardan nura çıkarır.” Salih müminler iman ve takva ile Rablerini veli edinip fayda ve zarar vermeyen başkalarını veli edinmedikleri zaman, Allah da onları veli edinir, onlara lütufta bulunur; dinlerinde ve dünyalarında kendileri için hayır ve maslahat bulunan şeylerde onlara yardım eder ve imanları vesilesiyle hoşa gitmeyen her şeyi onlardan defeder. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {إِنَّ اللَّهَ يُدَافِعُ عَنِ الَّذِينَ آمَنُوا} “Şüphesiz Allah, iman edenleri savunur/korur.”

{١٩٧، ١٩٨} {وَالَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ لا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَكُمْ وَلا أَنْفُسَهُمْ يَنْصُرُونَ * وَإِنْ تَدْعُوهُمْ إِلَى الْهُدَى لا يَسْمَعُوا وَتَرَاهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ وَهُمْ لا يُبْصِرُونَ} .

{197, 198} {وَالَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ لا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَكُمْ وَلا أَنْفُسَهُمْ يَنْصُرُونَ * وَإِنْ تَدْعُوهُمْ إِلَى الْهُدَى لا يَسْمَعُوا وَتَرَاهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ وَهُمْ لا يُبْصِرُونَ} “O'ndan başka yalvardıklarınız ise ne size yardım etmeye güç yetirebilirler ne de kendi nefislerine yardım edebilirler. Onları doğru yola çağırsanız işitmezler; sana baktıklarını görürsün, halbuki onlar görmezler.”

وهذا أيضا في بيان عدم استحقاق هذه الأصنام التي يعبدونها من دون الله لشيء من العبادة، لأنها ليس لها استطاعة ولا اقتدار في نصر أنفسهم، ولا في نصر عابديها، وليس لها قوة العقل والاستجابة.

Bu da Allah'tan başka taptıkları bu putların ibadetten hiçbir şeye layık olmadığının beyanıdır; çünkü onların ne kendi nefislerine ne de kendilerine tapanlara yardım etmeye takat ve kudretleri vardır; ne akıl kuvvetleri ne de cevap verme yetenekleri bulunur.

فلو دعوتها إلى الهدى لم تهتد، وهي صور لا حياة فيها، فتراهم ينظرون إليك، وهم لا يبصرون حقيقة، لأنهم صوروها على صور الحيوانات من الآدميين أو غيرهم، وجعلوا لها أبصارا وأعضاء، فإذا رأيتها قلت: هذه حية، فإذا تأملتها عرفت أنها جمادات لا حراك بها، ولا حياة، فبأي رأي اتخذها المشركون آلهة مع الله؟ ولأي مصلحة أو نفع عكفوا عندها وتقربوا لها بأنواع العبادات؟

Şayet onları doğru yola çağırsan doğru yolu bulamazlar; onlar içlerinde hiçbir hayat bulunmayan suretlerdir. Sana baktıklarını görürsün, oysa hakikatte görmezler; çünkü onları insanlardan yahut başkalarından canlıların suretinde tasvir etmiş, onlara gözler ve azalar yapmışlardır. Onları gördüğünde: «Bu diridir» dersin; fakat dikkatle baktığında kendisinde hiçbir hareket ve hayat bulunmayan cansız nesneler olduğunu anlarsın. O halde müşrikler hangi akılla onları Allah ile birlikte ilahlar edinmişlerdir? Hangi maslahat veya menfaat için onların başında durup türlü ibadetlerle onlara yakınlaşmaya çalışmışlardır?