Binûn

A'râf Suresi Tefsiri — 6. Sayfa

Kaynak: Teysîru'l-Kerîmi'r-Rahmân (Sa'dî Tefsiri) · Abdurrahman es-Sa'dî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

فإذا عرف هذا، عرف أن المشركين وآلهتهم التي عبدوها، لو اجتمعوا، وأرادوا أن يكيدوا من تولاه فاطر الأرض والسماوات، متولي أحوال عباده الصالحين، لم يقدروا على كيده بمثقال ذرة من الشر، لكمال عجزهم وعجزها، وكمال قوة الله واقتداره، وقوة من احتمى بجلاله وتوكل عليه.

Bu bilindiği takdirde, müşrikler ve taptıkları ilahları bir araya gelseler de göklerin ve yerin Yaratıcısı olan, salih kullarının hallerini üstlenen Allah'ın veli edindiği kimseye bir tuzak kurmak isteseler, gerek kendilerinin gerek putlarının tam acziyeti, Allah'ın kuvvet ve kudretinin kemali ve O'nun celaline sığınıp O'na tevekkül eden kimsenin gücü sebebiyle ona zerre ağırlığınca bile bir şerle tuzak kurmaya güç yetiremeyecekleri anlaşılmış olur.

وقيل: إن معنى قوله {وَتَرَاهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ وَهُمْ لا يُبْصِرُونَ} أن الضمير يعود إلى المشركين المكذبين لرسول الله ﷺ، فتحسبهم ينظرون إليك يا رسول الله نظر اعتبار يتبين به الصادق من الكاذب، ولكنهم لا يبصرون حقيقتك وما يتوسمه المتوسمون فيك من الجمال والكمال والصدق.

Allah Teâlâ'nın: {وَتَرَاهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ وَهُمْ لا يُبْصِرُونَ} “Sana baktıklarını görürsün, halbuki onlar görmezler” buyruğundaki zamirin Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem yalanlayan müşriklere ait olduğu da söylenmiştir: Yani ey Allah'ın Elçisi! Doğru söyleyenin yalancıdan ayırt edileceği bir ibret bakışıyla sana baktıklarını sanırsın; fakat onlar senin hakikatini, basiret sahiplerinin sende sezdiği güzellik, kemal ve sadakati görmezler.

{١٩٩} {خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ الْجَاهِلِينَ} .

{199} {خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ الْجَاهِلِينَ} “Sen af yolunu tut (kolay olanı al), marufu (iyiliği) emret ve cahillerden yüz çevir!”

هذه الآية جامعة لحسن الخلق مع الناس، وما ينبغي في معاملتهم، فالذي ينبغي أن يعامل به الناس، أن يأخذ العفو، أي: ما سمحت به أنفسهم، وما سهل عليهم من الأعمال والأخلاق، فلا يكلفهم ما لا تسمح به طبائعهم، بل يشكر من كل أحد ما قابله به، من قول وفعل جميل أو ما هو دون ذلك، ويتجاوز عن تقصيرهم ويغض طرفه عن نقصهم، ولا يتكبر على الصغير لصغره، ولا ناقص العقل لنقصه، ولا الفقير لفقره، بل يعامل الجميع باللطف والمقابلة بما تقتضيه الحال وتنشرح له صدورهم.

Bu ayet insanlarla güzel ahlakı ve onlara karşı nasıl muamele edilmesi gerektiğini toplayan kapsamlı bir ayettir: İnsanlara karşı gösterilmesi gereken muamele, affı (kolay olanı) almaktır; yani nefislerinin gönüllü olarak verdiği, amellerden ve ahlaktan kendilerine kolay gelen şeyi kabul etmektir. Dolayısıyla tabiatlarının elvermediği şeyleri onlara yüklemez; bilakis güzel söz ve fiilden yahut bundan daha aşağısından her kimin kendisine sunduğu şeyi şükranla karşılar, kusurlarını bağışlar, eksikliklerini görmezden gelir. Küçüğe küçüklüğünden, aklı noksan olana noksanlığından, fakire fakirliğinden ötürü büyüklük taslamaz; bilakis herkese lütufla, durumun gerektirdiği ve göğüslerinin ferahlayacağı şekilde muamele eder.

{وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ} أي: بكل قول حسن وفعل جميل، وخلق كامل للقريب والبعيد، فاجعل ما يأتي إلى الناس منك، إما تعليم علم، أو حث على خير، من صلة رحم، أو بِرِّ والدين، أو إصلاح بين الناس، أو نصيحة نافعة، أو رأي مصيب، أو معاونة على بر وتقوى، أو زجر عن قبيح، أو إرشاد إلى تحصيل مصلحة دينية أو دنيوية، ولما كان لا بد من أذية الجاهل، أمر الله تعالى أن يقابل الجاهل بالإعراض عنه وعدم مقابلته بجهله، فمن آذاك بقوله أو فعله لا تؤذه، ومن حرمك لا تحرمه، ومن قطعك فَصِلْهُ، ومن ظلمك فاعدل فيه.

{وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ} “«Marufu emret!»” Yani yakına ve uzağa her güzel sözü, güzel fiili ve kâmil ahlakı [emret]. Senden insanlara ulaşan şey ya bir ilim öğretmek, ya sıla-i rahim, ana-babaya iyilik, insanların arasını düzeltmek, faydalı bir nasihat, isabetli bir görüş, iyilik ve takva üzerinde yardımlaşmak gibi bir hayra teşvik etmek, ya çirkin bir şeyden sakındırmak yahut dinî veya dünyevî bir maslahatın elde edilmesine rehberlik etmek olsun. Cahilin eziyet etmesi kaçınılmaz olduğuna göre, Allah Teâlâ cahile karşı ondan yüz çevirmekle ve cehaletine cehaletle karşılık vermemekle muamele edilmesini emretmiştir: Sana sözüyle veya fiiliyle eziyet edene sen eziyet etme; seni mahrum bırakana sen mahrum bırakma; seninle ilişiği kesenle sen irtibat kur ve sana zulmedene karşı adaletle davran!

وأما ما ينبغي أن يعامل به العبد شياطين الإنس والجن، فقال تعالى:

Kulun insan ve cin şeytanlarına karşı nasıl muamele etmesi gerektiğine gelince; Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:

{٢٠٠-٢٠٢} {وَإِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطَانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ * إِنَّ الَّذِينَ اتَّقَوْا إِذَا مَسَّهُمْ طَائِفٌ مِنَ الشَّيْطَانِ تَذَكَّرُوا فَإِذَا هُمْ مُبْصِرُونَ * وَإِخْوَانُهُمْ يَمُدُّونَهُمْ فِي الْغَيِّ ثُمَّ لا يُقْصِرُونَ} .

{200 - 202} {وَإِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطَانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ * إِنَّ الَّذِينَ اتَّقَوْا إِذَا مَسَّهُمْ طَائِفٌ مِنَ الشَّيْطَانِ تَذَكَّرُوا فَإِذَا هُمْ مُبْصِرُونَ * وَإِخْوَانُهُمْ يَمُدُّونَهُمْ فِي الْغَيِّ ثُمَّ لا يُقْصِرُونَ} “Eğer şeytandan gelen bir vesvese seni dürterse hemen Allah'a sığın! Şüphesiz O hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir. Sakınanlar, kendilerine şeytandan bir vesvese dokunduğu zaman [Allah'ı ve emirlerini] hatırlayıverirler; bir de bakarsın ki onlar gerçeği görüp basiretli olmuşlardır. Şeytanların kardeşleri ise onları azgınlığa sürüklerler, sonra da bundan hiç vazgeçmezler.”

أي: أي وقت، وفي أي حال {يَنزغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطَانِ نزغٌ} أي: تحس منه بوسوسة، وتثبيط عن الخير، أو حث على الشر، وإيعاز إليه. {فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ} أي: التجئ واعتصم بالله، واحتم بحماه فإنه {سَمِيعٌ} لما تقول. {عَلِيمٌ} بنيتك وضعفك، وقوة التجائك له، فسيحميك من فتنته، ويقيك من وسوسته، كما قال تعالى: {قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ} إلى آخر السورة.

Yani hangi vakitte ve hangi halde olursa olsun {يَنزغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطَانِ نزغٌ} “şeytandan gelen bir dürtüş seni dürterse”; yani ondan bir vesvese, hayırdan alıkoyma yahut şerre teşvik ve telkin hissedersen {فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ} “hemen Allah'a sığın!” Yani Allah'a iltica et, O'na sarıl ve O'nun himayesine sığın; zira O söylediğin şeyi {سَمِيعٌ} “hakkıyla işitendir;” niyetini, zaafını ve O'na sığınışının kuvvetini {عَلِيمٌ} “hakkıyla bilendir.” Dolayısıyla O seni şeytanın fitnesinden koruyacak ve vesvesesinden muhafaza edecektir. Nitekim Allah Teâlâ surenin sonuna kadar: {قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ} “De ki: İnsanların Rabbine sığınırım...” buyurmuştur.

ولما كان العبد لا بد أن يغفل وينال منه الشيطان، الذي لا يزال مرابطا ينتظر غرته وغفلته، ذكر تعالى علامة المتقين من الغاوين، وأن المتقي إذا أحس بذنب، ومسه طائف من الشيطان، فأذنب بفعل محرم أو ترك واجب - تذكر من أي باب أُتِيَ، ومن أي مدخل دخل الشيطان عليه، وتذكر ما أوجب الله عليه، وما عليه من لوازم الإيمان، فأبصر واستغفر الله تعالى، واستدرك ما فرط منه بالتوبة النصوح والحسنات الكثيرة، فرد شيطانه خاسئا حسيرا، قد أفسد عليه كل ما أدركه منه.

Kulun gafil olması ve sürekli tetikte bekleyip onun gafletini ve dalgınlığını kollayan şeytanın ona zarar vermesi kaçınılmaz olduğuna göre, Allah Teâlâ azgınlardan ayırt edilsinler diye sakınanların alametini zikretmiştir: Müttaki bir günah hissettiğinde ve kendisine şeytandan bir vesvese dokunup haram bir fiil işlemek veya bir vacibi terk etmek suretiyle günah işlediğinde, hangi kapıdan vurulduğunu ve şeytanın kendisine hangi yoldan girdiğini hatırlar; Allah'ın üzerine neyi farz kıldığını ve imanın gereklerini düşünür; böylece gerçeği görür, Allah Teâlâ'dan bağışlanma diler, kusur ettiği şeyi nasuh bir tevbe ve pek çok iyilikle telafi eder; neticede şeytanından elde ettiği her şeyi boşa çıkararak şeytanını hor, hakir ve eli boş geri püskürtür.

وأما إخوان الشياطين وأولياؤهم، فإنهم إذا وقعوا في الذنوب، لا يزالون يمدونهم في الغي ذنبا بعد ذنب، ولا يقصرون عن ذلك، فالشياطين لا تقصر عنهم بالإغواء، لأنها طمعت فيهم، حين رأتهم سلسي القياد لها، وهم لا يقصرون عن فعل الشر.

Şeytanların kardeşleri ve dostlarına gelince; günahlara düştüklerinde şeytanlar günah ardınca günahla onları azgınlıkta ilerletmeye devam ederler ve bundan hiç geri durmazlar. Şeytanlar kendilerine kolayca boyun eğdiklerini gördüklerinde onlara tamah ettikleri için onları saptırmaktan geri durmazlar; onlar da şerri işlemekten vazgeçmezler.

{٢٠٣} {وَإِذَا لَمْ تَأْتِهِمْ بِآيَةٍ قَالُوا لَوْلا اجْتَبَيْتَهَا قُلْ إِنَّمَا أَتَّبِعُ مَا يُوحَى إِلَيَّ مِنْ رَبِّي هَذَا بَصَائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ وَهُدًى وَرَحْمَةٌ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ} .

{203} {وَإِذَا لَمْ تَأْتِهِمْ بِآيَةٍ قَالُوا لَوْلا اجْتَبَيْتَهَا قُلْ إِنَّمَا أَتَّبِعُ مَا يُوحَى إِلَيَّ مِنْ رَبِّي هَذَا بَصَائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ وَهُدًى وَرَحْمَةٌ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ} “Onlara bir mucize getirmediğin zaman: «Onu da bir yerlerden derleyip toplasaydın ya (kendin uydursaydın ya)!» derler. De ki: «Ben ancak Rabbimden bana vahyolunana uyarım. Bu [Kur'an], Rabbinizden gelen basiretler (gönül gözlerini açan deliller), iman eden bir kavim için bir hidayet ve bir rahmettir.»”

أي لا يزال هؤلاء المكذبون لك في تعنت وعناد، ولو جاءتهم الآيات الدالة على الهدى والرشاد، فإذا جئتهم بشيء من الآيات الدالة على صدقك لم ينقادوا.

Yani seni yalanlayan bu kimseler, doğru yola ve hidayete delalet eden ayetler kendilerine gelse dahi inat ve diretmelerine devam ederler; senin doğruluğuna delalet eden ayetlerden bir şey getirdiğinde boyun eğmezler.

{وَإِذَا لَمْ تَأْتِهِمْ بِآيَةٍ} من آيات الاقتراح التي يعينونها {قَالُوا لَوْلا اجْتَبَيْتَهَا} أي: هلا اخترت الآية، فصارت الآية الفلانية، أو المعجزة الفلانية كأنك أنت المنزل للآيات، المدبر لجميع المخلوقات، ولم يعلموا أنه ليس لك من الأمر شيء، أو أن المعنى: لولا اخترعتها من نفسك.

Kendi belirledikleri teklifî mucizelerden {وَإِذَا لَمْ تَأْتِهِمْ بِآيَةٍ} “onlara bir mucize getirmediğin zaman”: {قَالُوا لَوْلا اجْتَبَيْتَهَا} “«Onu da bir yerlerden derleyip toplasaydın ya!» derler.” Yani sanki ayetleri indiren ve bütün mahlukatı idare eden senmişsin gibi: «Bir ayet seçseydin de filanca ayet yahut filanca mucize olsaydı ya!» derler ve senin elinde bu işten hiçbir yetki bulunmadığını bilmezler; yahut manası şudur: «Onu kendiliğinden uydursaydın ya!»

{قُلْ إِنَّمَا أَتَّبِعُ مَا يُوحَى إِلَيَّ مِنْ رَبِّي} فأنا عبد متبع مدبَّر، والله تعالى هو الذي ينزل الآيات ويرسلها على حسب ما اقتضاه حمده، وطلبتْه حكمته البالغة، فإن أردتم آية لا تضمحل على تعاقب الأوقات، وحجة لا تبطل في جميع الآنات، فـ {هَذَا} القرآن العظيم، والذكر الحكيم {بَصَائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ} يستبصر به في جميع المطالب الإلهية والمقاصد الإنسانية، وهو الدليل والمدلول فمن تفكر فيه وتدبره، علم أنه تنزيل من حكيم حميد لا يأتيه الباطل من بين يديه ولا من خلفه، وبه قامت الحجة على كل من بلغه، ولكن أكثر الناس لا يؤمنون، وإلا فمن آمن، فهو {هُدًى} له من الضلال {وَرَحْمَةٌ} له من الشقاء، فالمؤمن مهتد بالقرآن، متبع له، سعيد في دنياه وأخراه.

{قُلْ إِنَّمَا أَتَّبِعُ مَا يُوحَى إِلَيَّ مِنْ رَبِّي} “De ki: «Ben ancak Rabbimden bana vahyolunana uyarım.»” Zira ben emre uyan ve idare edilen bir kulum; ayetleri indiren ve hamdinin gerektirdiği, üstün hikmetinin talep ettiği şekilde onları gönderen ise Allah Teâlâ'dır. Zamanların akıp gitmesiyle yok olmayan bir mucize ve hiçbir vakitte iptal edilemeyecek bir hüccet istiyorsanız, işte {هَذَا} bu yüce Kur'an ve Hakîm Zikir {بَصَائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ} “Rabbinizden gelen basiretlerdir;” bütün ilahî taleplerde ve insanî maksatlarda onunla basiret kazanılır; o hem delildir hem delalet olunandır. Kim onun üzerinde düşünür ve onu tedebbür ederse, onun önünden de arkasından da batılın yaklaşamayacağı Hakîm ve Hamîd olan Allah'tan indirilmiş olduğunu bilir; onunla kendisine ulaşan herkese karşı hüccet ikame edilmiştir. Fakat insanların çoğu iman etmez; iman eden kimseye gelince, o onun için sapıklıktan kurtaran bir {هُدًى} “hidayet” ve bedbahtlıktan kurtaran bir {وَرَحْمَةٌ} “rahmettir.” Mümin Kur'an ile hidayet bulur, ona uyar ve dünyasında da ahiretinde de mesut olur.

وأما من لم يؤمن به، فإنه ضال شقي، في الدنيا والآخرة.

Ona inanmayan kimseye gelince; o dünyada da ahirette de sapkın ve bedbahttır.

{٢٠٤} {وَإِذَا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ} .

{204} {وَإِذَا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ} “Kur'an okunduğu zaman onu dinleyin ve susun ki size merhamet edilsin!”

هذا الأمر عام في كل من سمع كتاب الله يتلى، فإنه مأمور بالاستماع له والإنصات، والفرق بين الاستماع والإنصات، أن الإنصات في الظاهر بترك التحدث أو الاشتغال بما يشغل عن استماعه.

Bu emir Allah'ın Kitabı'nın okunduğunu işiten herkes için geneldir; zira o onu dinlemek ve susmakla emrolunmuştur. Dinleme (istima') ile susma (insat) arasındaki fark şudur: İnsat zahiren konuşmayı terk etmek yahut onu dinlemekten alıkoyacak şeylerle meşgul olmamaktır.

وأما الاستماع له، فهو أن يلقي سمعه، ويحضر قلبه ويتدبر ما يستمع، فإن من لازم على هذين الأمرين حين يتلى كتاب الله، فإنه ينال خيرا كثيرا وعلما غزيرا، وإيمانا مستمرا متجددا، وهدى متزايدا، وبصيرة في دينه، ولهذا رتب الله حصول الرحمة عليهما، فدل ذلك على أن من تُلِيَ عليه الكتاب، فلم يستمع له وينصت، أنه محروم الحظ من الرحمة، قد فاته خير كثير.

Onu dinlemeye gelince; bu kulağını vermek, kalbini hazır tutmak ve dinlediği şeyi tedebbür etmektir. Allah'ın Kitabı okunduğunda bu iki hususa devam eden kimse pek çok hayra, bol ilme, sürekli ve yenilenen bir imana, artan bir hidayete ve dininde basirete kavuşur. Bu sebeple Allah rahmete erişmeyi bu ikisine bağlamıştır; bu da kendisine Kitap okunduğu halde onu dinlemeyen ve susmayan kimsenin rahmet payından mahrum kaldığına ve pek çok hayrı kaçırdığına delalet eder.

ومن أوكد ما يؤمر به مستمع القرآن، أن يستمع له وينصت في الصلاة الجهرية إذا قرأ إمامه، فإنه مأمور بالإنصات، حتى إن أكثر العلماء يقولون: إن اشتغاله بالإنصات، أولى من قراءته الفاتحة، وغيرها.

Kur'an dinleyen kimsenin emrolunduğu en kuvvetli durumlardan biri, açıktan okunan namazda imamı kıraat ettiğinde onu dinlemesi ve susmasıdır; zira o susmakla emrolunmuştur, hatta âlimlerin çoğu: «Onun susup dinlemekle meşgul olması, Fâtiha ve diğer sureleri okumasından daha evladır» demişlerdir.

{٢٠٥، ٢٠٦} {وَاذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ تَضَرُّعًا وَخِيفَةً وَدُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ بِالْغُدُوِّ وَالآصَالِ وَلا تَكُنْ مِنَ الْغَافِلِينَ * إِنَّ الَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ لا يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِهِ وَيُسَبِّحُونَهُ وَلَهُ يَسْجُدُونَ} .

{205, 206} {وَاذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ تَضَرُّعًا وَخِيفَةً وَدُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ بِالْغُدُوِّ وَالآصَالِ وَلا تَكُنْ مِنَ الْغَافِلِينَ * إِنَّ الَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ لا يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِهِ وَيُسَبِّحُونَهُ وَلَهُ يَسْجُدُونَ} “Rabbini içinden yalvararak, korkarak ve yüksek olmayan bir sesle sabah akşam an; gafillerden olma! Şüphesiz Rabbinin katındakiler O'na kulluk etmekten büyüklük taslamazlar; O'nu tesbih ederler ve yalnız O'na secde ederler.”

الذكر لله تعالى يكون بالقلب، ويكون باللسان، ويكون بهما، وهو أكمل أنواع الذكر وأحواله، فأمر الله عبده ورسوله محمدا أصلا وغيره تبعا، بذكر ربه في نفسه، أي: مخلصا خاليا.

Allah Teâlâ'yı zikretmek kalple olur, dille olur ve her ikisiyle birlikte olur; bu da zikrin ve hallerinin en mükemmelidir. Allah kulu ve elçisi Muhammed'e aslen, başkalarına ise ona tabi olarak Rabbini kendi içinde zikretmesini emretti; yani ihlaslı ve yapayalnız bir haldeyken [anmasını emretti].

{تَضَرُّعًا} أي: متضرعا بلسانك، مكررا لأنواع الذكر، {وَخِيفَةً} في قلبك بأن تكون خائفا من الله، وَجِلَ القلب منه، خوفا أن يكون عملك غير مقبول، وعلامة الخوف أن يسعى ويجتهد في تكميل العمل وإصلاحه، والنصح به.

{تَضَرُّعًا} “«Yalvararak»”; yani dilinle tazarru ederek, zikir türlerini tekrar ederek; kalbinde {وَخِيفَةً} “«ve korkarak»”; yani amelin kabul olunmamasından endişe duyarak Allah'tan korkan ve kalbi O'ndan ürperen bir halde [an]. Korkunun alameti ise ameli kemale erdirmek, onu ıslah etmek ve onda samimi ve ihlaslı olmak için gayret sarf edip çalışmaktır.

{وَدُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ} أي: كن متوسطا، لا تجهر بصلاتك، ولا تخافت بها، وابتغ بين ذلك سبيلا. {بِالْغُدُوِّ} أول النهار {وَالآصَالِ} آخره، وهذان الوقتان لذكر الله فيهما مزية وفضيلة على غيرهما.

{وَدُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ} “«Yüksek olmayan bir sesle»”; yani orta yollu ol; namazında sesini pek yükseltme, pek de kısma, ikisi arasında bir yol tut! Günün başlangıcı olan {بِالْغُدُوِّ} “«sabah»” ve günün sonu olan {وَالآصَالِ} “«akşam [an]!»” Bu iki vaktin Allah'ı zikretmekte diğer vakitlere göre üstün bir meziyet ve fazileti vardır.

{وَلا تَكُنْ مِنَ الْغَافِلِينَ} الذين نسوا الله فأنساهم أنفسهم، فإنهم حرموا خير الدنيا والآخرة، وأعرضوا عمن كل السعادة والفوز في ذكره وعبوديته، وأقبلوا على من كل الشقاوة والخيبة في الاشتغال به، وهذه من الآداب التي ينبغي للعبد أن يراعيها حق رعايتها، وهي الإكثار من ذكر الله آناء الليل والنهار، خصوصا طَرَفَيِ النهار، مخلصا خاشعا متضرعا، متذللا ساكنا، وتواطئا عليه قلبه ولسانه، بأدب ووقار، وإقبال على الدعاء والذكر، وإحضار له بقلبه وعدم غفلة، فإن الله لا يستجيب دعاء من قلب غافل لاه.

Allah'ı unutup da Allah'ın da kendilerine nefislerini unutturduğu kimselerden olarak {وَلا تَكُنْ مِنَ الْغَافِلِينَ} “«gafillerden olma!»” Zira onlar dünya ve ahiret hayrından mahrum kalmışlar; zikrinden ve kulluğundan bütün saadet ve kurtuluşun bulunduğu Zat'tan yüz çevirmişler, meşgul olunmasında bütün bedbahtlık ve hüsranın bulunduğu şeylere yönelmişlerdir. Bu, kulun hakkıyla riayet etmesi gereken âdaptandır: Gece ve gündüz saatlerinde, bilhassa günün iki ucunda ihlaslı, huşûlu, tazarru eden, tevazu gösteren, sükûnet içinde, kalbi ve dili birbiriyle uyumlu, edep ve vakar içinde, dua ve zikre yönelerek, onu kalbiyle hazır tutarak ve gaflet etmeksizin Allah'ı çokça zikretmektir; çünkü Allah gafil ve eğlenceye dalmış bir kalpten gelen duayı kabul etmez.

ثم ذكر تعالى أن له عبادا مستديمين لعبادته، ملازمين لخدمته وهم الملائكة، فلتعلموا أن الله لا يريد أن يتكثر بعبادتكم من قلة، ولا ليتعزز بها من ذلة، وإنما يريد نفع أنفسكم، وأن تربحوا عليه أضعاف أضعاف ما عملتم، فقال: {إِنَّ الَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ لا يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِهِ وَيُسَبِّحُونَهُ وَلَهُ يَسْجُدُونَ}

Sonra Allah Teâlâ sürekli ibadetinde bulunan ve hizmetine devam eden kulları olduğunu zikretti ki onlar meleklerdir. Biliniz ki Allah sizin ibadetinizle azlıktan çoğalmak yahut zilletten izzet bulmak istemez; O ancak sizin kendi nefislerinizin menfaatini ve işlediğiniz amellerin katbekat fazlasını O'nun katında kazanmanızı ister. Şöyle buyurmuştur: {إِنَّ الَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ لا يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِهِ وَيُسَبِّحُونَهُ وَلَهُ يَسْجُدُونَ} “Şüphesiz Rabbinin katındakiler O'na kulluk etmekten büyüklük taslamazlar; O'nu tesbih ederler ve yalnız O'na secde ederler.”

{إِنَّ الَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ} من الملائكة المقربين، وحملة العرش والكروبيين.

Mukarreb meleklerden, arşı taşıyanlardan ve kerûbiyyûndan olan {إِنَّ الَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ} “Şüphesiz Rabbinin katındakiler...”

{لا يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِهِ} بل يذعنون لها وينقادون لأوامر ربهم {وَيُسَبِّحُونَهُ} الليل والنهار لا يفترون.

{لا يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِهِ} “O'na kulluk etmekten büyüklük taslamazlar;” bilakis ona boyun eğerler ve Rablerinin emirlerine teslim olurlar; gece gündüz usanmaksızın {وَيُسَبِّحُونَهُ} “O'nu tesbih ederler.”

{وَلَهُ} وحده لا شريك له {يَسْجُدُونَ} فليقتد العباد بهؤلاء الملائكة الكرام، وليداوموا [على] عبادة الملك العلام.

Eşi ve ortağı olmayan yalnız {وَلَهُ} O'na {يَسْجُدُونَ} “secde ederler.” O halde kullar bu kerîm meleklere uysunlar ve her şeyi bilen Melik'e kulluğa devam etsinler!

تم تفسير سورة الأعراف

A'râf Suresi'nin tefsiri tamamlandı.

ولله الحمد والشكر والثناء. وصلى الله على محمد وآله وصحبه وسلم.

Hamd, şükür ve sena Allah'a mahsustur. Allah Muhammed'e, ailesine ve ashabına salât ve selam eylesin.