Binûn

202. Hadis

Kaynak: Riyâzü's-Sâlihîn · İmam Nevevî · Riyâzü's-Sâlihîn (Fahl tahkiki) · Türkçe çeviri

202. Hadis

وعن أَبي خُبيب - بضم الخاء المعجمة - عبد الله بن الزبير رضي الله عنهما ، قَالَ : لَمَّا وَقفَ الزُّبَيْرُ يَوْمَ الجَمَل دَعَانِي فَقُمْتُ إِلَى جَنْبه ، فَقَالَ : يَا بُنَيَّ، إنَّهُ لاَ يُقْتَلُ اليَومَ إلاَّ ظَالِمٌ أَوْ مَظْلُومٌ، وَإنِّي لا أراني إلاَّ سَأُقْتَلُ اليوم مظلوماً، وإنَّ مِنْ أكبرَ هَمِّي لَدَيْنِي ، أفَتَرَى دَيْننا يُبقي من مالِنا شَيئاً ؟ ثُمَّ قَالَ : يَا بُنَيَّ ، بعْ مَا لَنَا وَاقْضِ دَيْنِي ، وَأوْصَى بِالثُّلُثِ وَثُلُثِهِ لِبَنِيهِ ، يعني لبني عبد الله بن الزبير ثُلُثُ الثُّلُث . قَالَ : فَإنْ فَضَلَ مِنْ مَالِنَا بَعْدَ قَضَاءِ الدَّينِ شَيء فَثُلُثُه لِبَنِيكَ . قَالَ هِشَام : وَكَانَ بَعْضُ وَلَدِ عَبْدِ اللهِ قَدْ وَازى بَعْضَ بَنِي الزُّبَيْرِ خُبيبٍ وَعَبَّادٍ ، وَلهُ يَوْمَئذٍ تِسْعَةُ بَنينَ وَتِسْعُ بَنَات . قَالَ عَبدُ الله : فَجَعلَ يُوصينِي بدَيْنِهِ وَيَقُولُ : يَا بُنَيَّ ، إنْ عَجَزْتَ عَن شَيْءٍ مِنْهُ فَاسْتَعِنْ عَلَيهِ بِمَوْلاَيَ . قَالَ : فَوَاللهِ مَا دَرَيْتُ مَا أرَادَ حَتَّى قُلْتُ : يَا أبَتِ مَنْ مَوْلاَكَ ؟ قَالَ : الله . قَالَ : فَوَاللهِ مَا وَقَعْتُ في كُرْبةٍ مِنْ دَيْنِهِ إلاَّ قُلْتُ : يَا مَوْلَى الزُّبَيْرِ اقْضِ عَنْهُ دَيْنَهُ فَيَقْضِيَهُ . قَالَ : فَقُتِلَ الزُّبَيْرُ وَلَم يَدَعْ دِينَاراً وَلا دِرْهماً إلاَّ أرَضِينَ ، مِنْهَا الغَابَةُ وإحْدَى عَشْرَةَ دَاراً بالمَدِينَةِ ، وَدَارَيْنِ بالبَصْرَةِ ، ودَاراً بالكُوفَةِ ، ودَاراً بمِصْرَ . قَالَ : وَإِنَّمَا كَانَ دَيْنُهُ الَّذِي كَانَ عَلَيهِ أنَّ الرَّجُلَ كَانَ يَأتِيهِ بالمال ، فَيَسْتَودِعُهُ إيَّاهُ ، فَيَقُولُ الزُّبَيْرُ : لا ، وَلَكِنْ هُوَ سَلَفٌ إنِّي أخْشَى عَلَيهِ الضَّيْعَةَ . وَمَا وَليَ إمَارَةً قَطُّ وَلا جِبَايَةً ولا خراجاً وَلاَ شَيئاً إلاَّ أنْ يَكُونَ في غَزْوٍ مَعَ رسولِ الله صلى الله عليه وسلم أَوْ مَعَ أَبي بَكْرٍ وَعُمَرَ وَعُثْمَانَ رضي الله عنهم ، قَالَ عَبدُ الله : فَحَسَبْتُ مَا كَانَ عَلَيهِ مِن الدَّيْنِ فَوَجَدْتُهُ ألْفيْ ألْفٍ وَمئَتَي ألْف ‍! فَلَقِيَ حَكِيمُ بنُ حِزَام عَبْدَ الله بْنَ الزُّبَيْرِ ، فَقَالَ : يَا ابْنَ أخِي ، كَمْ عَلَى أخي مِنَ الدَّيْنِ ؟ فَكَتَمْتُهُ وَقُلْتُ : مِئَةُ ألْف . فَقَالَ حَكيمٌ : واللهِ مَا أرَى أمْوَالَكُمْ تَسَعُ هذِهِ . فَقَالَ عَبْدُ اللهِ : أرَأيْتُكَ إنْ كَانَتْ ألْفَي ألف وَمئَتَيْ ألْف ؟ قَالَ : مَا أرَاكُمْ تُطيقُونَ هَذَا ، فَإنْ عَجَزْتُمْ عَنْ شَيءٍ مِنْهُ فَاسْتَعِينُوا بي ، قَالَ : وَكَانَ الزُّبَيرُ قَد اشْتَرَى الغَابَةَ بِسَبْعِينَ ومئة ألف ، فَبَاعَهَا عَبدُ اللهِ بِألْفِ ألْف وَسِتّمِئَةِ ألْف ، ثُمَّ قَامَ فَقَالَ : مَنْ كَانَ لَهُ عَلَى الزُّبَيرِ شَيْء فَلْيُوافِنَا بِالغَابَةِ ، فَأتَاهُ عَبدُ اللهِ بنُ جَعفَر ، وَكَانَ لَهُ عَلَى الزُّبَيرِ أرْبَعمئةِ ألْف ، فَقَالَ لعَبدِ الله : إنْ شِئْتُمْ تَرَكْتُهَا لَكمْ ؟ قَالَ عَبدُ الله : لا ، قَالَ : فَإنْ شِئتُمْ جَعَلْتُمُوهَا فِيمَا تُؤَخِّرُونَ إنْ إخَّرْتُمْ ، فَقَالَ عَبدُ الله : لا ، قَالَ : فَاقْطَعُوا لِي قطْعَةً ، قَالَ عَبدُ الله : لَكَ مِنْ هاهُنَا إِلَى هَاهُنَا . فَبَاعَ عَبدُ اللهِ مِنهَا فَقَضَى عَنْهُ دَينَه وَأوْفَاهُ ، وَبَقِيَ مِنْهَا أرْبَعَةُ أسْهُم وَنِصْفٌ ، فَقَدِمَ عَلَى مُعَاوِيَة وَعنْدَهُ عَمْرُو بْنُ عُثْمَانَ ، وَالمُنْذِرُ بْنُ الزُّبَيْرِ ، وَابْنُ زَمْعَةَ ، فَقَالَ لَهُ مُعَاويَةُ : كَمْ قُوِّمَتِ الغَابَةُ ؟ قَالَ : كُلُّ سَهْم بمئَة ألف، قَالَ : كَمْ بَقِيَ مِنْهَا ؟ قَالَ: أرْبَعَةُ أسْهُم وَنصْفٌ، فَقَالَ المُنْذِرُ بْنُ الزُّبَيرِ : قَدْ أخَذْتُ مِنْهَا سَهماً بِمئَةِ ألف ، قَالَ عَمْرُو بْنُ عُثْمَانَ : قَدْ أخَذْتُ مِنْهَا سَهْماً بمئَةِ ألْف . وَقالَ ابْنُ زَمْعَةَ : قَدْ أخَذْتُ سَهْماً بِمئَةِ ألْف ، فَقَالَ مُعَاويَةُ : كَمْ بَقِيَ مِنْهَا ؟ قَالَ : سَهْمٌ ونصْفُ سَهْم ، قَالَ : قَدْ أخَذْتُهُ بخَمْسِينَ وَمئَةِ ألْف . قَالَ : وَبَاعَ عَبدُ الله بْنُ جَعفَر نَصيبهُ مِنْ مَعَاوِيَةَ بستِّمِئَةِ ألْف ، فَلَمَّا فَرَغَ ابْنُ الزُّبَيرِ مِنْ قَضَاءِ دَيْنِهِ ، قَالَ بَنُو الزُّبَيرِ : اقسمْ بَينَنَا ميراثَنا ، قَالَ : وَاللهِ لا أقْسِمُ بَيْنَكُمْ حَتَّى أنَادِي بالمَوْسم أرْبَعَ سنينَ : ألا مَنْ كَانَ لَهُ عَلَى الزُّبَيرِ دَيْنٌ فَلْيَأتِنَا فَلْنَقْضِهِ . فَجَعَلَ كُلّ سَنَةٍ يُنَادِي في المَوْسِمِ ، فَلَمَّا مَضَى أرْبَعُ سنينَ قَسَمَ بيْنَهُمْ وَدَفَعَ الثُّلُثَ . وَكَانَ للزُّبَيْرِ أرْبَعُ نِسْوَةٍ ، فَأصَابَ كُلَّ امرَأةٍ ألْفُ ألف وَمِئَتَا ألْف ، فَجَميعُ مَالِه خَمْسُونَ ألف ألْف وَمِئَتَا ألْف . رواه البخاري .

Ebû Hubeyb -noktalı hâ harfinin zammesiyle- Abdullah b. ez-Zübeyr radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildi; dedi ki: Cemel günü Zübeyr savaş yerinde durduğunda beni çağırdı, ben de yanına dikildim. Bana şöyle dedi: ‘Oğulcuğum! Bugün ancak ya zalim ya da mazlum öldürülür. Ben bugün mazlum olarak öldürüleceğimi görüyorum. Benim en büyük tasam borcumdur. Borcumuzun malımızdan geriye bir şey bırakacağını sanıyor musun?’ Sonra şöyle dedi: ‘Oğulcuğum! Malımızı sat ve borcumu öde.’ Malının üçte birini vasiyet etti, bunun üçte birini de oğullarına, yani Abdullah b. ez-Zübeyr'in oğullarına üçte birin üçte birini vasiyet etti ve ‘Borç ödendikten sonra malımızdan bir şey artarsa üçte biri senin oğullarınındır’ dedi. Hişâm dedi ki: Abdullah'ın bazı çocukları, Zübeyr'in oğullarından Hubeyb ve Abbâd ile yaşıt idi. O gün Zübeyr'in dokuz oğlu ve dokuz kızı vardı. Abdullah dedi ki: Babam bana borcu hakkında vasiyette bulunmaya devam etti ve ‘Oğulcuğum! Borcun bir kısmını ödemekten âciz kalırsan mevlâmdan yardım iste’ dedi. Vallahi ne kastettiğini anlayamadım, sonunda ‘Babacığım, senin mevlân kimdir?’ diye sordum. ‘Allah'tır’ dedi. Vallahi onun borcundan dolayı ne zaman bir sıkıntıya düşsem ‘Ey Zübeyr'in mevlâsı! Onun borcunu öde’ derdim, O da ödetirdi. Zübeyr öldürüldü; geriye ne bir dinar ne de bir dirhem bıraktı. Yalnızca araziler bıraktı; Ğâbe bunlardandı. Ayrıca Medine'de on bir ev, Basra'da iki ev, Kûfe'de bir ev ve Mısır'da bir ev bıraktı. Üzerindeki borcun sebebi şuydu: Bir adam mal getirip kendisine emanet bırakmak isterdi, Zübeyr ise ‘Hayır, fakat bu borç olsun; çünkü onun zayi olmasından korkarım’ derdi. O, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile ya da Ebû Bekir, Ömer ve Osman radıyallâhu anhüm ile gazvede bulunmak dışında asla ne bir emirlik, ne vergi tahsildarlığı, ne haraç işleri ne de başka bir görev üstlendi. Abdullah dedi ki: Üzerindeki borcu hesapladım, iki milyon iki yüz bin [dirhem] buldum! Hakîm b. Hizâm, Abdullah b. ez-Zübeyr ile karşılaştı ve ‘Ey kardeşimin oğlu! Kardeşimin üzerinde ne kadar borç var?’ diye sordu. Gerçeği gizledim ve ‘Yüz bin’ dedim. Hakîm ‘Vallahi mallarınızın buna yeteceğini sanmıyorum’ dedi. Abdullah ‘Peki iki milyon iki yüz bin olsa ne dersin?’ dedi. Hakîm ‘Buna gücünüzün yeteceğini sanmıyorum; eğer bir kısmından âciz kalırsanız benden yardım isteyin’ dedi. Zübeyr, Ğâbe'yi yüz yetmiş bine satın almıştı; Abdullah ise orayı bir milyon altı yüz bine sattı. Sonra kalkıp ‘Zübeyr'de alacağı olan kim varsa Ğâbe'de yanımıza gelsin’ diye seslendi. Abdullah b. Ca'fer yanına geldi; Zübeyr'de dört yüz bin alacağı vardı. Abdullah'a ‘İsterseniz bunu size bırakayım?’ dedi. Abdullah ‘Hayır’ dedi. O da ‘İsterseniz erteleyeceğiniz borçlar varsa bunu sonraya bırakacaklarınız arasına koyun’ dedi. Abdullah yine ‘Hayır’ dedi. Bunun üzerine ‘Öyleyse bana oradan bir parça ayırın’ dedi. Abdullah ‘Şuradan şuraya kadar olan yer senindir’ dedi. Abdullah araziden satışlar yaparak babasının borcunu tamamen ödedi. Ğâbe'den geriye dört buçuk hisse kaldı. Sonra Muâviye'nin yanına gitti; yanında Amr b. Osman, Münzir b. ez-Zübeyr ve İbn Zem'a vardı. Muâviye ona ‘Ğâbe'ye ne kadar değer biçildi?’ diye sordu. Abdullah ‘Her hisseye yüz bin’ dedi. Muâviye ‘Oradan ne kadar kaldı?’ diye sordu. Abdullah ‘Dört buçuk hisse’ dedi. Münzir b. ez-Zübeyr ‘Ben oradan yüz bine bir hisse aldım’ dedi. Amr b. Osman ‘Ben de oradan yüz bine bir hisse aldım’ dedi. İbn Zem'a da ‘Ben de yüz bine bir hisse aldım’ dedi. Bunun üzerine Muâviye ‘Oradan ne kadar kaldı?’ diye sordu. Abdullah ‘Bir buçuk hisse’ dedi. Muâviye ‘Ben de onu yüz elli bine aldım’ dedi. Daha sonra Abdullah b. Ca'fer kendi payını Muâviye'ye altı yüz bine sattı. İbnü'z-Zübeyr babasının borcunu ödemeyi bitirince Zübeyr'in oğulları ‘Mirasımızı aramızda paylaştır’ dediler. Abdullah ‘Vallahi hac mevsiminde dört yıl boyunca: Dikkat edin, kimin Zübeyr'de alacağı varsa bize gelsin de ödeyelim! diye ilan etmedikçe aranızda paylaştırmam’ dedi. Her yıl hac mevsiminde böyle ilan etti. Dört yıl geçince mirası aralarında paylaştırdı ve vasiyet edilen üçte biri de verdi. Zübeyr'in dört hanımı vardı; her bir hanıma bir milyon iki yüz bin düştü. Bütün malı ise elli milyon iki yüz bin idi. Buhârî rivayet etmiştir.