Binûn

1867. Hadis

Kaynak: Riyâzü's-Sâlihîn · İmam Nevevî · Riyâzü's-Sâlihîn (Fahl tahkiki) · Türkçe çeviri

1867. Hadis

وعن ابن عباس رضي الله عنهما، قَالَ: جَاءَ إبراهيم صلى الله عليه وسلم بِأُمِّ إسْماعِيلَ وَبِابْنِهَا إسْمَاعِيل وَهِيَ تُرْضِعُهُ ، حَتَّى وَضَعهَا عِنْدَ البَيْتِ ، عِنْدَ دَوْحَةٍ فَوقَ زَمْزَمَ في أعْلَى المَسْجِدِ، وَلَيْسَ بِمَكَّةَ يَوْمَئِذٍ أَحَدٌ ، وَلَيْسَ بِهَا مَاءٌ ، فَوَضَعَهُمَا هُنَاكَ ، وَوَضَعَ عِنْدَهُمَا جِرَاباً فِيهِ تَمْرٌ ، وَسِقَاءً فِيهِ مَاءٌ ، ثُمَّ قَفَّى إبْرَاهِيمُ مُنْطَلِقاً ، فَتَبِعَتْهُ أمُّ إسْمَاعِيلَ فَقَالَتْ : يَا إبْرَاهِيمُ ، أَيْنَ تَذْهَبُ وَتَتْرُكُنَا بِهذَا الوَادِي الَّذِي لَيْسَ فِيهِ أنِيسٌ وَلاَ شَيْءٌ ؟ فَقَالَتْ لَهُ ذَلِكَ مِرَاراً ، وَجَعَلَ لاَ يَلْتَفِتُ إِلَيْهَا ، قَالَتْ لَهُ : آللهُ أَمَرَكَ بِهَذَا ؟ قَالَ : نَعَمْ ، قَالَتْ : إذاً لاَ يُضَيِّعُنَا ؛ ثُمَّ رَجَعَتْ ، فَانْطَلَقَ إِبْرَاهِيمُ صلى الله عليه وسلم ، حَتَّى إِذَا كَانَ عِنْدَ الثَّنِيَّةِ حَيْثُ لاَ يَرُونَهُ ، اسْتَقْبَلَ بِوَجْهِهِ البَيْتَ ، ثُمَّ دَعَا بِهؤُلاءِ الدَّعَوَاتِ ، فَرَفَعَ يَدَيْهِ فَقَالَ : { رَبِّ إنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوَادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ } حَتَّى بَلَغَ { يَشْكُرُونَ } [ إبراهيم : 37 ] . وَجَعَلَتْ أُمُّ إسْمَاعِيلَ تُرْضِعُ إسْمَاعِيلَ وَتَشْرَبُ مِنْ ذَلِكَ المَاءِ ، حَتَّى إِذَا نَفِدَ مَا فِي السِّقَاءِ عَطِشَتْ ، وَعَطِشَ ابْنُهَا ، وَجَعَلتْ تَنْظُرُ إِلَيْهِ يَتَلَوَّى - أَوْ قَالَ يَتَلَبَّطُ - فَانْطَلَقَتْ كَرَاهِيَةَ أنْ تَنْظُرَ إِلَيْهِ ، فَوَجَدَتِ الصَّفَا أَقْرَبَ جَبَلٍ في الأرْضِ يَلِيهَا ، فَقَامَتْ عَلَيْهِ ، ثُمَّ اسْتَقْبَلَتِ الوَادِي تَنْظُرُ هَلْ تَرَى أحَداً ؟ فَلَمْ تَرَ أحَداً . فَهَبَطَتْ مِنَ الصَّفَا حَتَّى إِذَا بَلَغَتِ الوَادِي ، رَفَعَت طَرفَ دِرْعِهَا ، ثُمَّ سَعَتْ سَعْيَ الإنْسَانِ المَجْهُودِ حَتَّى جَاوَزَتِ الوَادِي ، ثُمَّ أتَتِ المَرْوَةَ فَقَامَتْ عَلَيْهَا ، فَنَظَرَتْ هَلْ تَرَى أحَداً ؟ فَلَمْ تَرَ أَحَداً ، فَفَعَلَتْ ذَلِكَ سَبْعَ مَرَّاتٍ . قَالَ ابن عباس رضي الله عنهما : قَالَ النبيُّ صلى الله عليه وسلم : (( فَلذَلِكَ سَعْيُ النَّاسِ بَيْنَهُمَا )) ، فَلَمَّا أَشْرَفَتْ عَلَى المَرْوَةِ سَمِعَتْ صَوْتاً ، فَقَالَتْ : صَهْ – تُريدُ نَفْسَهَا – ثُمَّ تَسَمَّعَتْ ، فَسَمِعَتْ أَيضاً ، فَقَالَتْ : قَدْ أسْمَعْتَ إنْ كَانَ عِنْدَكَ غَوَاثٌ ، فَإذَا هِيَ بِالمَلَكِ عِنْدَ مَوْضِعِ زَمْزَمَ ، فَبَحَثَ بِعَقِبِهِ – أَوْ قَالَ بِجَنَاحِهِ – حَتَّى ظَهَرَ المَاءُ ، فَجَعَلَتْ تُحَوِّضُهُ وَتَقُولُ بِيَدِهَا هَكَذَا ، وَجَعَلَتْ تَغْرِفُ مِنَ المَاءِ في سِقَائِهَا وَهُوَ يَفُورُ بَعْدَ مَا تَغْرِفُ . وفي رواية : بِقَدَرِ مَا تَغْرِفُ . قَالَ ابن عباس رضي الله عنهما : قَالَ النبيُّ صلى الله عليه وسلم : (( رَحِمَ اللهُ أُمَّ إسْمَاعِيلَ لَوْ تَرَكَتْ زَمْزَمَ – أَوْ قَالَ لَوْ لَمْ تَغْرِفْ مِنَ المَاءِ - لَكَانَتْ زَمْزَمُ عَيْناً مَعِيناً )) قَالَ : فَشَرِبَتْ وَأرْضَعَتْ وَلَدَهَا ، فَقَالَ لَهَا المَلَكُ : لاَ تَخَافُوا الضَّيْعَةَ فَإنَّ هاهُنَا بَيْتاً للهِ يَبْنِيهِ هَذَا الغُلاَمُ وَأَبُوهُ ، وإنَّ اللهَ لاَ يُضَيِّعُ أهْلَهُ ، وكان البَيْتُ مُرْتَفِعاً مِنَ الأرْضِ كَالرَّابِيَةِ ، تَأتِيهِ السُّيُولُ ، فَتَأخُذُ عَنْ يَمِينِهِ وَعَنْ شِمَالِهِ ، فَكَانَتْ كَذَلِكَ حَتَّى مَرَّتْ بِهِمْ رُفْقَةٌ مِنْ جُرْهُمٍ ، أَوْ أهْلُ بَيْتٍ مِنْ جُرْهُمٍ مُقْبِلينَ مِنْ طَرِيقِ كَدَاءَ ، فَنَزلُوا في أسْفَلِ مَكَّةَ ؛ فَرَأَوْا طَائِراً عائِفاً ، فَقَالُوا : إنَّ هَذَا الطَّائِرَ لَيَدُورُ عَلَى مَاءٍ، لَعَهْدُنَا بهذا الوَادِي وَمَا فِيهِ مَاء. فَأَرْسَلُوا جَرِيّاً أَوْ جَرِيَّيْنِ ، فَإذَا هُمْ بِالمَاءِ . فَرَجَعُوا فَأَخْبَرُوهُمْ ؛ فَأَقْبَلُوا وَأُمُّ إسْمَاعِيلَ عِنْدَ المَاءِ ، فقالوا : أتَأذَنِينَ لَنَا أنْ نَنْزِلَ عِنْدَكِ ؟ قَالَتْ : نَعَمْ، وَلَكِنْ لاَ حَقَّ لَكُمْ في المَاءِ، قَالُوا : نَعَمْ . قَالَ ابن عباس : قَالَ النبيُّ صلى الله عليه وسلم : (( فَألْفَى ذَلِكَ أُمَّ إسْمَاعِيلَ ، وهي تُحِبُّ الأنْسَ )) فَنَزَلُوا ، فَأرْسَلُوا إِلَى أهْلِهِمْ فَنَزَلُوا مَعَهُمْ ، حَتَّى إِذَا كَانُوا بِهَا أهْلَ أبْيَاتٍ وَشَبَّ الغُلاَمُ وَتَعَلَّمَ العَرَبِيَّةَ مِنْهُمْ ، وَأنْفَسَهُمْ وَأَعْجَبَهُمْ حِيْنَ شَبَّ ، فَلَمَّا أدْرَكَ زَوَّجُوهُ امْرَأةً مِنْهُمْ : وَمَاتَتْ أُمُّ إسْمَاعِيلَ ، فَجَاءَ إبْرَاهِيمُ بَعْدَما تَزَوَّجَ إسْمَاعِيلُ يُطَالِعُ تَرِكَتَهُ ، فَلَمْ يَجِدْ إسْمَاعِيلَ ؛ فَسَأَلَ امْرَأتَهُ عَنْهُ فَقَالَتْ : خرَجَ يَبْتَغِي لَنَا - وفي روايةٍ : يَصِيدُ لَنَا - ثُمَّ سَأَلَهَا عَنْ عَيْشِهِمْ وَهَيْئَتِهِمْ ، فَقَالَتْ : نَحْنُ بِشَرٍّ ، نَحْنُ فِي ضِيقٍ وَشِدَّةٍ ؛ وَشَكَتْ إِلَيْهِ ، قَالَ : فَإذَا جَاءَ زَوْجُكِ اقْرَئِي عَلَيْهِ السَّلاَمَ ، وَقُولِي لَهُ يُغَيِّرْ عَتَبَةَ بَابِهِ . فَلَمَّا جَاءَ إسْمَاعِيلُ كَأَنَّهُ آنَسَ شَيْئاً ، فَقَالَ : هَلْ جَاءكُمْ مِنْ أحَدٍ ؟ قَالَتْ : نَعَمْ ، جَاءنا شَيْخٌ كَذَا وَكَذَا ، فَسَأَلَنَا عَنْكَ فَأَخْبَرْتُهُ ، فَسَأَلَنِي : كَيْفَ عَيْشُنَا ، فَأَخْبَرْتُهُ أَنَّا في جَهْدٍ وَشِدَّةٍ . قَالَ : فَهَلْ أَوْصَاكِ بِشَيءٍ ؟ قَالَتْ : نَعَمْ ، أَمَرَنِي أنْ أقْرَأَ عَلَيْكَ السَّلاَمَ ، وَيَقُولُ : غَيِّرْ عَتَبَةَ بَابِكَ ، قَالَ : ذَاكَ أبِي وَقَدْ أَمَرَنِي أنْ أُفَارِقَكِ ! الْحَقِي بِأَهْلِكِ . فَطَلَّقَهَا وَتَزَوَّجَ مِنْهُمْ أُخْرَى ، فَلَبِثَ عَنْهُمْ إِبْرَاهِيمُ مَا شَاءَ اللهُ ، ثُمَّ أَتَاهُمْ بَعْدُ فَلَمْ يَجِدْهُ ، فَدَخَلَ عَلَى امْرَأتِهِ فَسَألَ عَنْهُ . قَالَتْ : خَرَجَ يَبْتَغِي لَنَا قَالَ : كَيفَ أنْتُمْ ؟ وَسَأَلَهَا عَنْ عَيْشِهِمْ وَهَيْئَتِهِمْ ، فَقَالَتْ : نَحْنُ بِخَيرٍ وَسَعَةٍ ، وَأَثْنَتْ عَلَى اللهِ . فَقَالَ : مَا طَعَامُكُمْ ؟ قَالَتْ : اللَّحْمُ ، قَالَ : فمَا شَرَابُكُمْ ؟ قَالَت : الماءُ ، قَالَ : اللَّهُمَّ بَارِكْ لَهُمْ فِي اللَّحْمِ وَالمَاءِ. قَالَ النَّبيُّ صلى الله عليه وسلم : وَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ يَوْمَئِذٍ حَبٌّ وَلَوْ كَانَ لَهُمْ دَعَا لَهُمْ فِيهِ، قَالَ : فَهُمَا لاَ يَخْلُو عَلَيْهِمَا أَحَدٌ بِغَيْرِ مَكَّةَ إِلاَّ لَمْ يُوَافِقَاهُ . وَفِي رواية : فجاء فَقَالَ : أيْنَ إسْمَاعِيلُ ؟ فَقَالَتْ امْرأتُهُ : ذَهَبَ يَصِيدُ ؛ فَقَالَتْ امْرَأتُهُ : ألاَ تَنْزِلُ ، فَتَطْعَمَ وَتَشْرَبَ ؟ قَالَ : وَمَا طَعَامُكُمْ وَمَا شَرَابُكُمْ ؟ قَالَتْ : طَعَامُنَا اللَّحْمُ وَشَرَابُنَا المَاءُ، قَالَ : اللَّهُمَّ بَارِكْ لَهُمْ فِي طَعَامِهِمْ وَشَرابِهِمْ . قَالَ : فَقَالَ أَبُو القاسم صلى الله عليه وسلم : بَرَكَةُ دَعوَةِ إبْرَاهِيمَ . قَالَ : فإذَا جَاءَ زَوْجُكِ فَاقْرَئِي عَلَيْهِ السَّلاَمَ وَمُرِيِهِ يُثَبِّتُ عَتَبَةَ بَابِهِ. فَلَمَّا جَاءَ إسْمَاعِيلُ قَالَ: هَلْ أتاكُمْ مِنْ أحَدٍ ؟ قَالَتْ : نَعَمْ ، أتانَا شَيْخٌ حَسَنُ الهَيْئَةِ ، وَأثْنَتْ عَلَيْهِ ، فَسَألَنِي عَنْكَ فَأَخْبَرتُهُ ، فَسَألَنِي كَيْفَ عَيْشُنَا فَأخْبَرْتُهُ أَنَّا بِخَيْرٍ . قَالَ : فَأوْصَاكِ بِشَيءٍ ؟ قَالَتْ : نَعَمْ ، يَقْرَأُ عَلَيْكَ السَّلاَمَ وَيَأمُرُكَ أَنْ تُثَبِّتَ عَتَبَةَ بَابِكَ . قَالَ : ذَاكَ أبِي ، وأنْتِ العَتَبَةُ ، أمَرَنِي أنْ أُمْسِكَكِ . ثُمَّ لَبِثَ عَنْهُمَ مَا شَاءَ اللهُ ، ثُمَّ جَاءَ بَعدَ ذَلِكَ وإسْمَاعِيلُ يَبْرِي نَبْلاً لَهُ تَحْتَ دَوْحَةٍ قَريباً مِنْ زَمْزَمَ ، فَلَمَّا رَآهُ قَامَ إِلَيْهِ ، فَصَنَعَا كَمَا يَصْنَعُ الوَالِدُ بِالوَلَدِ وَالوَلَدُ بِالوَالدِ . قَالَ : يَا إسْمَاعِيلُ ، إنَّ اللهَ أمَرَنِي بِأمْرٍ ، قَالَ : فَاصْنَعْ مَا أمَرَكَ رَبُّكَ ؟ قالَ : وَتُعِينُنِي ، قَالَ : وَأُعِينُكَ ، قَالَ : فَإنَّ اللهَ أمَرَنِي أَنْ أَبْنِي بَيْتاً هاهُنَا ، وأشَارَ إِلَى أكَمَةٍ مُرْتَفِعَةٍ عَلَى مَا حَوْلَهَا ، فَعِنْدَ ذَلِكَ رَفَعَ القَوَاعِدَ مِنَ البَيْتِ ، فَجَعَلَ إسْمَاعِيلُ يَأتِي بِالحِجَارَةِ وَإبْرَاهِيمُ يَبْنِي حَتَّى إِذَا ارْتَفَعَ البِنَاءُ ، جَاءَ بِهذَا الحَجَرِ فَوَضَعَهُ لَهُ فَقَامَ عَلَيْهِ ، وَهُوَ يَبْنِي وَإسْمَاعِيلُ يُنَاوِلُهُ الحجارة وَهُمَا يَقُولاَنِ : { رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إنَّكَ أنْتَ السَّمِيعُ العَلِيمُ } [ البقرة : 127 ] . وفي روايةٍ : إنَّ إبْرَاهِيمَ خَرَجَ بِإسْمَاعِيلَ وَأُمِّ إسْمَاعِيلَ، مَعَهُمْ شَنَّةٌ فِيهَا مَاءٌ ، فَجَعَلَتْ أُمُّ إسْمَاعِيلَ تَشْرَبُ مِنَ الشَّنَّةِ فَيَدِرُّ لَبَنُهَا عَلَى صَبِيِّهَا ، حَتَّى قَدِمَ مَكَّةَ ، فَوَضَعَهَا تَحْتَ دَوْحَةٍ ، ثُمَّ رَجَعَ إبْرَاهِيمُ إِلَى أهْلِهِ ، فَاتَّبَعَتْهُ أُمُّ إسْماعيلَ حَتَّى لَمَّا بَلَغُوا كَدَاءَ نَادَتْهُ مِنْ وَرَائِهِ : يَا إبْرَاهِيمُ إِلَى مَنْ تَتْرُكُنَا ؟ قَالَ : إِلَى اللهِ ، قَالَتْ : رَضِيْتُ باللهِ ، فَرَجَعَتْ وَجَعَلَتْ تَشْرَبُ مِنَ الشِّنَّةِ وَيَدُرُّ لَبَنُهَا عَلَى صَبِيِّهَا ، حَتَّى لَمَّا فَنِيَ المَاءُ قَالَتْ : لَوْ ذَهَبْتُ فَنَظَرْتُ لَعَلِّي أُحِسُّ أَحَداً . قَالَ : فَذَهَبَتْ فَصَعِدَتِ الصَّفَا ، فَنَظَرَتْ وَنَظَرَتْ هَلْ تُحِسُّ أحداً ، فَلَمْ تُحِسَّ أَحَداً ، فَلَمَّا بَلَغَتِ الوَادِي سَعَتْ ، وأتَتِ المَرْوَةَ ، وَفَعَلَتْ ذَلِكَ أشْوَاطَاً ، ثُمَّ قَالَتْ : لَوْ ذَهَبْتُ فَنَظَرْتُ مَا فَعَلَ الصَّبِيُّ، فَذَهَبَتْ فَنَظَرَتْ فَإذَا هُوَ عَلَى حَالِهِ ، كَأنَّهُ يَنْشَغُ لِلْمَوْتِ ، فَلَمْ تُقِرَّهَا نَفْسُهَا فَقَالَتْ : لَوْ ذَهَبْتُ فَنَظَرْتُ لَعَلِّي أُحِسُّ أحَداً ، فَذَهَبَتْ فَصَعِدَتِ الصَّفَا ، فَنَظَرَتْ ونظَرتْ فَلَمْ تُحِسَّ أَحَداً ، حَتَّى أتَمَّتْ سَبْعاً ، ثُمَّ قَالَتْ : لَوْ ذَهَبْتُ فَنَظَرْتُ مَا فَعَلَ ، فَإذَا هِيَ بِصَوْتٍ ، فَقَالَتْ : أَغِثْ إنْ كَانَ عِنْدَكَ خَيْرٌ ، فَإذَا جِبْرِيلُ فَقَالَ بِعقِبِهِ هَكَذَا ، وَغَمَزَ بِعَقِبِهِ عَلَى الأرْضِ ، فَانْبَثَقَ المَاءُ فَدَهِشَتْ أُمُّ إسْمَاعِيلَ ، فَجَعَلَتْ تَحْفِنُ … وَذَكَرَ الحَديثَ بِطُولِهِ ، رواه البخاري بهذه الروايات كلها . (( الدَّوْحَةُ )) الشَّجَرَةُ الكَبِيرَةُ . قولُهُ : (( قَفَّى )) : أيْ : وَلَّى . (( وَالْجَرِيُّ )) : الرَّسُولُ . (( وَألْفَى )) : معناه وَجَدَ . قَولُهُ : (( يَنْشَغُ )) : أيْ : يَشْهَقُ .

İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildi; dedi ki: İbrâhim sallallâhu aleyhi ve sellem, İsmâil'in annesini ve emzirmekte olduğu oğlu İsmâil'i getirdi; nihayet onu Beyt'in yanına, Mescid'in yukarı tarafında Zemzem'in üst kısmındaki büyük bir ağacın yanına bıraktı. O gün Mekke'de hiç kimse yoktu, orada su da yoktu. İkisini oraya bıraktı; yanlarına içinde hurma bulunan bir dağarcık ve içinde su bulunan bir kırba koydu. Sonra İbrâhim arkasını dönüp yola koyuldu. İsmâil'in annesi peşinden giderek: ‘Ey İbrâhim! Bizi, içinde ne bir can yoldaşı ne de başka bir şey bulunan bu vadide bırakıp nereye gidiyorsun?’ dedi. Bunu ona defalarca söyledi, fakat İbrâhim dönüp ona bakmıyordu. Bunun üzerine ona: ‘Bunu sana Allah mı emretti?’ diye sordu. ‘Evet’ dedi. Kadın: ‘Öyleyse O bizi zayi etmez’ dedi ve geri döndü. İbrâhim sallallâhu aleyhi ve sellem de yürüyüp gitti; nihayet kendisini göremeyecekleri Seniyye (tepe yolu) mevkiine varınca yüzünü Beyt'e döndü, sonra ellerini kaldırarak şu dualarla yakardı ve { رَبِّ إنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوَادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ } “Rabbim! Ben soyumdan bir kısmını ekin bitmeyen bir vadiye yerleştirdim...” âyetini { يَشْكُرُونَ } “...şükretsinler” [İbrâhim 14/37] kavline varıncaya kadar okudu. İsmâil'in annesi İsmâil'i emzirmeye ve o sudan içmeye başladı. Nihayet kırbadaki su tükenince hem kendisi susadı hem de oğlu susadı. Oğlunun kıvrandığını -yahut râvi ‘çırpındığını’ dedi- görmeye başladı. Ona bakmaya dayanamayarak yürüdü; kendisine en yakın dağ olarak Safâ'yı buldu ve üzerine çıktı. Sonra birini görebilir miyim diye vadiye doğru dönüp baktı, fakat kimseyi göremedi. Safâ'dan indi; vadiye ulaşınca entarisinin eteğini topladı, sonra bitkin düşmüş bir insanın koşması gibi koşarak vadiyi geçti. Sonra Merve'ye gelip üzerine çıktı; birini görebilir miyim diye baktı, fakat kimseyi göremedi. Bunu yedi kez yaptı. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ dedi ki: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “İşte insanların o ikisi arasında sa'y (Safâ ile Merve arasında gidip gelme) yapmaları bundan dolayıdır.” Kadın Merve'nin üzerine çıktığında bir ses işitti ve kendi kendine ‘Sus!’ dedi. Sonra kulak kabarttı, sesi tekrar işitti. Bunun üzerine: ‘Sesini duyurdun, eğer yanında bir imdat varsa yetiş!’ dedi. Bir de baktı ki Zemzem'in bulunduğu yerde melek duruyor. Melek topuğuyla -yahut râvi ‘kanadıyla’ dedi- yeri eşeledi ve nihayet su çıktı. Kadın suyu havuzlamaya, eliyle şöyle yapmaya ve sudan kırbasına avuçla doldurmaya başladı; su ise o avuçladıkça kaynayıp fışkırıyordu. Bir rivayette: ‘Avuçladığı kadarıyla’ denilmiştir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ dedi ki: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Allah İsmâil'in annesine rahmet etsin! Şayet Zemzem'i kendi hâline bıraksaydı -yahut şöyle buyurdu: sudan avuçlamasaydı- Zemzem akan bir pınar olurdu.” Dedi ki: Kadın sudan içti ve çocuğunu emzirdi. Melek ona: ‘Zayi olmaktan korkmayın! Çünkü şurada Allah'ın bir evi vardır ki onu bu çocukla babası bina edecektir; şüphesiz Allah kendi evinin ehlini zayi etmez’ dedi. Beyt'in yeri tepe gibi yerden yüksekti; seller gelir, sağından ve solundan akıp giderdi. Kadın bu hâlde yaşarken, Kedâ yolundan gelen Cürhüm kabilesinden bir kafile yahut Cürhüm'den bir ev halkı yanlarından geçti ve Mekke'nin aşağısına konakladılar. Havada dönüp duran bir kuş gördüler ve: ‘Şüphesiz bu kuş bir suyun üzerinde dönüyor; oysa biz bu vadiyi içinde su olmadığını bilirdik’ dediler. Bir ya da iki elçi gönderdiler; elçiler bir de baktılar ki orada su var. Dönüp onlara haber verdiler. Hep birlikte suyun başına geldiler; İsmâil'in annesi de suyun yanındaydı. Ona: ‘Yanına konaklamamıza izin verir misin?’ dediler. Kadın: ‘Evet, ancak suda hiçbir mülkiyet hakkınız yoktur’ dedi. Onlar da: ‘Peki’ dediler. İbn Abbâs dedi ki: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Bu durum, can yoldaşı seven İsmâil'in annesine tam denk geldi.” Böylece oraya yerleştiler, ailelerine de haber gönderdiler, onlar da gelip yanlarına yerleştiler. Nihayet orada birtakım hane halkları oldular. Çocuk büyüdü, onlardan Arapçayı öğrendi. Büyüdüğünde onların imrendiği ve beğendiği biri oldu. Evlilik çağına erişince onu kendilerinden bir kadınla evlendirdiler. İsmâil'in annesi vefat etti. İsmâil evlendikten sonra İbrâhim geride bıraktıklarını yoklamak için geldi, fakat İsmâil'i bulamadı. Karısına onu sordu. Kadın: ‘Bize rızık aramaya çıktı’ -bir rivayette: ‘Bize avlanmaya çıktı’- dedi. Sonra İbrâhim kadına geçimlerini ve hâllerini sordu. Kadın: ‘Kötü durumdayız, darlık ve sıkıntı içindeyiz’ dedi ve ona hâlinden şikâyet etti. İbrâhim: ‘Kocan geldiğinde ona selâm söyle ve kapısının eşiğini değiştirmesini ilet’ dedi. İsmâil geldiğinde sanki bir şey sezdi ve: ‘Yanınıza bir gelen oldu mu?’ diye sordu. Kadın: ‘Evet, bize şöyle şöyle bir ihtiyar geldi; seni sordu, ben de söyledim. Bana geçimimizin nasıl olduğunu sordu; ben de meşakkat ve sıkıntı içinde olduğumuzu söyledim’ dedi. İsmâil: ‘Peki sana bir şey tavsiye etti mi?’ diye sordu. Kadın: ‘Evet, sana selâm söylememi emretti ve kapının eşiğini değiştir diyor’ dedi. İsmâil: ‘O babamdır; senden ayrılmamı emretmiş! Ailenin yanına git’ dedi. Onu boşadı ve onlardan başka bir kadınla evlendi. İbrâhim Allah'ın dilediği kadar bir süre onlardan uzak kaldı. Sonra tekrar yanlarına geldi ama yine İsmâil'i bulamadı. Karısının yanına varıp onu sordu. Kadın: ‘Bize rızık aramaya çıktı’ dedi. İbrâhim: ‘Nasılsınız?’ diyerek geçimlerini ve hâllerini sordu. Kadın: ‘Hayır ve bolluk içindeyiz’ dedi ve Allah'a senâda bulundu. İbrâhim: ‘Yiyeceğiniz nedir?’ diye sordu. Kadın: ‘Ettir’ dedi. ‘İçeceğiniz nedir?’ diye sordu. Kadın: ‘Sudur’ dedi. Bunun üzerine İbrâhim: ‘Allah'ım! Onlara et veip suyu mübarek kıl!’ diye dua etti. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: “O gün onların tahılı yoktu; şayet tahılları olsaydı onlar için onda da bereket duası ederdi.” Yine buyurdu ki: “Mekke dışında hiç kimse yalnızca bu ikisiyle yetinmez ki bu ikisi ona dokunmasın (rahatsızlık vermesin).” Bir rivayette şöyledir: İbrâhim geldi ve: ‘İsmâil nerede?’ diye sordu. Karısı: ‘Avlanmaya gitti’ dedi. Sonra karısı: ‘İnmez misin ki yiyip içesin?’ dedi. İbrâhim: ‘Yiyeceğiniz nedir, içeceğiniz nedir?’ diye sordu. Kadın: ‘Yiyeceğimiz et, içeceğimiz de sudur’ dedi. İbrâhim: ‘Allah'ım! Onlara yiyeceklerini ve içeceklerini mübarek kıl!’ diye dua etti. İbn Abbâs dedi ki: Ebü'l-Kâsım sallallâhu aleyhi ve sellem: “Bu, İbrâhim'in duasının bereketidir” buyurdu. İbrâhim devamla kadına: ‘Kocan geldiğinde ona selâm söyle ve kapısının eşiğini yerinde tutmasını emret’ dedi. İsmâil geldiğinde: ‘Yanınıza bir gelen oldu mu?’ diye sordu. Kadın: ‘Evet, yanımıza güzel görünüşlü bir ihtiyar geldi’ diyerek onu övdü ve: ‘Bana seni sordu, ben de söyledim. Geçimimizin nasıl olduğunu sordu, ben de hayır içinde olduğumuzu söyledim’ dedi. İsmâil: ‘Peki sana bir şey tavsiye etti mi?’ diye sordu. Kadın: ‘Evet, sana selâm söylüyor ve kapının eşiğini yerinde tutmanı emrediyor’ dedi. İsmâil: ‘O babamdır, eşik de sensin; bana seni nikâhımda tutmamı emretmiş’ dedi. Sonra İbrâhim Allah'ın dilediği kadar bir süre onlardan uzak kaldı. Bundan sonra tekrar geldiğinde İsmâil, Zemzem'in yakınında büyük bir ağacın altında okunu yontuyordu. Babasını görünce ayağa kalkıp yanına vardı; bir babanın evladına, bir evladın da babasına davrandığı gibi kucaklaşıp hasret giderdiler. Sonra İbrâhim: ‘Ey İsmâil! Allah bana bir iş emretti’ dedi. İsmâil: ‘Rabbin sana ne emrettiyse onu yap’ dedi. İbrâhim: ‘Bana yardım edeceksin değil mi?’ dedi. İsmâil: ‘Sana yardım ederim’ dedi. İbrâhim çevresine göre yüksekçe olan bir tepeye işaret ederek: ‘Allah bana tam şurada bir ev bina etmemi emretti’ dedi. İşte o zaman Beyt'in temellerini yükseltti. İsmâil taşları getiriyor, İbrâhim de bina ediyordu. Nihayet bina yükselince İsmâil bu taşı (Makâm-ı İbrâhim'i) getirip onun için koydu; İbrâhim onun üzerine çıktı. Kendisi bina ediyor, İsmâil de ona taşları veriyordu; ikisi de: { رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إنَّكَ أنْتَ السَّمِيعُ العَلِيمُ } “Rabbimiz! Bizden kabul buyur! Şüphesiz Sen hakkıyla işiten, hakkıyla bilensin” [Bakara 2/127] diyorlardı. Bir başka rivayette şöyledir: İbrâhim, yanlarında içinde su bulunan eski bir kırba olduğu hâlde İsmâil'i ve İsmâil'in annesini alıp yola çıktı. İsmâil'in annesi kırbadan su içiyor, böylece çocuğuna sütü bolca geliyordu. Nihayet Mekke'ye vardı ve kadını büyük bir ağacın altına bıraktı. Sonra İbrâhim ailesinin yanına dönmek üzere ayrıldı. İsmâil'in annesi onu takip etti; Kedâ mevkiine ulaştıklarında arkasından ona: ‘Ey İbrâhim! Bizi kime bırakıyorsun?’ diye seslendi. İbrâhim: ‘Allah'a’ dedi. Kadın: ‘Allah'a razı oldum’ dedi. Geri döndü; kırbadan su içmeye devam etti, çocuğuna da sütü bolca geliyordu. Nihayet su tükenince: ‘Gidip bir baksam, belki birini fark ederim’ dedi. Râvi dedi ki: Gitti, Safâ'ya çıktı; birini fark edebilir miyim diye baktı, baktı ama kimseyi fark edemedi. Vadiye ulaştığında koştu ve Merve'ye geldi. Bunu birkaç şavt (gidiş geliş) yaptı. Sonra: ‘Gidip bir baksam, çocuk ne yaptı?’ dedi. Gidip baktı; bir de gördü ki çocuk aynı hâlde, sanki ölüm için hıçkırıp derin nefes alıyor. İçini bir türlü rahatlatamadı ve: ‘Gidip bir baksam, belki birini fark ederim’ dedi. Gitti, Safâ'ya çıktı; baktı, baktı ama kimseyi fark edemedi. Nihayet yedi şavtı tamamladı. Sonra: ‘Gidip bir baksam, çocuk ne yaptı?’ dedi. Tam o sırada bir ses işitti. ‘Eğer yanında bir hayır varsa imdada yetiş!’ dedi. Bir de baktı ki Cebrâil orada! Cebrâil topuğuyla şöyle yaptı ve topuğunu yere vurdu; bunun üzerine su fışkırdı. İsmâil'in annesi şaşırıp telaşlandı ve suyu avuçlamaya başladı... Râvi hadisi uzun uzadıya zikretti. Buhârî bu rivayetlerin tamamıyla rivayet etmiştir. ed-Devha (الدَّوْحَةُ) “büyük ağaç” demektir. Kaffâ (قَفَّى) sözü “arkasını dönüp gitti” demektir. el-Ceriyy (الْجَرِيُّ) “elçi” demektir. Elfâ (ألْفَى) kelimesinin anlamı “buldu” demektir. Yenşağu (يَنْشَغُ) sözü “hıçkırarak derin nefes alır” demektir.