438. Hadis
وعن أَبي نجيح عمرو بن عَبَسَة - بفتح العين والباءِ - السُّلَمِيِّ رضي الله عنه ، قَالَ : كُنْتُ وأنَا في الجاهِلِيَّةِ أظُنُّ أنَّ النَّاسَ عَلَى ضَلاَلَةٍ ، وَأَنَّهُمْ لَيْسُوا عَلَى شَيْءٍ ، وَهُمْ يَعْبُدُونَ الأَوْثَانَ ، فَسَمِعْتُ بِرَجُلٍ بِمَكَّةَ يُخْبِرُ أخْبَاراً ، فَقَعَدْتُ عَلَى رَاحِلَتِي ، فَقَدِمْتُ عَلَيهِ ، فإِذَا رسولُ الله صلى الله عليه وسلم مُسْتَخْفِياً ، جرَءاءُ عَلَيهِ قَومُهُ ، فَتَلَطَّفَتُ حَتَّى دَخَلْتُ عَلَيهِ بِمَكَّةَ ، فَقُلْتُ لَهُ : مَا أنْتَ ؟ قَالَ : (( أنا نَبيٌّ )) قُلْتُ : وما نبيٌّ ؟ قَالَ : (( أرْسَلَنِي الله )) قُلْتُ : وبأيِّ شَيْء أرْسَلَكَ ؟ قَالَ : (( أَرْسَلَنِي بِصِلَةِ الأرْحَامِ ، وَكَسْرِ الأَوْثَانِ ، وَأنْ يُوَحَّدَ اللهُ لاَ يُشْرَكُ بِهِ شَيْء )) قُلْتُ : فَمَنْ مَعَكَ عَلَى هَذَا ؟ قَالَ : (( حُرٌّ وَعَبْدٌ )) ومعه يَوْمَئذٍ أَبُو بكرٍ وبلالٌ رضي الله عنهما ، قُلْتُ : إنّي مُتَّبِعُكَ ، قَالَ : (( إنَّكَ لَنْ تَسْتَطيعَ ذلِكَ يَومَكَ هَذَا ، ألا تَرَى حَالي وحالَ النَّاسِ ؟ وَلَكِنِ ارْجعْ إِلَى أهْلِكَ فَإِذَا سَمِعْتَ بي قَدْ ظَهرْتُ فَأتِنِي )) قَالَ : فَذَهَبْتُ إِلَى أهْلِي وقَدِمَ رَسُول الله صلى الله عليه وسلم المَدِينَةَ حَتَّى قَدِمَ نَفَرٌ مِنْ أهْلِي المَدِينَةَ ، فقلتُ : مَا فَعَلَ هَذَا الرَّجُلُ الَّذِي قَدِمَ المَدِينَةَ ؟ فقالوا : النَّاس إلَيهِ سِرَاعٌ ، وَقَدْ أرادَ قَومُهُ قَتْلَهُ ، فلَمْ يَسْتَطِيعُوا ذلِكَ ، فقَدِمْتُ المدينَةَ ، فَدَخَلْتُ عَلَيهِ ، فقلتُ : يَا رَسُول الله أَتَعْرِفُني ؟ قَالَ : (( نَعَمْ ، أنْتَ الَّذِي لَقَيْتَنِي بمكّةَ )) قَالَ : فقلتُ : يَا رَسُول الله ، أخْبِرنِي عَمَّا عَلَّمَكَ الله وأَجْهَلُهُ ، أخْبِرْنِي عَنِ الصَّلاَةِ ؟ قَالَ : (( صَلِّ صَلاَةَ الصُّبْحِ ، ثُمَّ اقْصُرْ عَنِ الصَّلاَةِ حَتَّى تَرْتَفِعَ الشَّمْسُ قِيدَ رُمْحٍ ، فَإنَّهَا تَطْلُعُ حِينَ تَطلُعُ بَيْنَ قَرْنَيْ شَيطَان ، وَحينَئذٍ يَسجُدُ لَهَا الكُفَّارُ ، ثُمَّ صَلِّ فَإنَّ الصَلاَةَ مَشْهُودَةٌ مَحْضُورةٌ حَتَّى يَسْتَقِلَّ الظِّلُّ بالرُّمْحِ ، ثُمَّ اقْصُرْ عَنِ الصَّلاةِ ، فَإنَّهُ حينئذ تُسْجَرُ جَهَنَّمُ ، فإذَا أقْبَلَ الفَيْءُ فَصَلِّ ، فَإنَّ الصَّلاةَ مَشْهُودَةٌ مَحضُورَةٌ حَتَّى تُصَلِّي العصرَ ، ثُمَّ اقْصرْ عَنِ الصَّلاةِ حَتَّى تَغْرُبَ الشَّمْسُ ، فإنَّهَا تَغْرُبُ بينَ قَرْنَيْ شَيطانٍ ، وَحِينَئذٍ يَسْجُدُ لَهَا الكُفّارُ )) قَالَ : فقلتُ : يَا نَبيَّ الله ، فالوضوءُ حدثني عَنْهُ ؟ فَقَالَ : (( مَا مِنْكُمْ رَجُلٌ يُقَرِّبُ وَضُوءهُ ، فَيَتَمَضْمَضُ وَيسْتَنْشِقُ فَيَسْتَنْثِرُ ، إلاَّ خَرَّتْ خَطَايَا وَجْهِهِ مِنْ أطْرَافِ لِحْيَتِهِ مَعَ المَاءِ ، ثُمَّ يَغْسِلُ يديهِ إِلَى المِرفقَيْن ، إلاَّ خَرَّتْ خَطَايَا يَدَيْهِ مِنْ أنَامِلِهِ مَعَ الماءِ ، ثُمَّ يَمْسَحُ رَأسَهُ ، إلاَّ خرّتْ خطايا رأسِهِ من أطْرَافِ شَعْرِهِ مَعَ الماءِ ، ثُمَّ يغسل قدميه إِلَى الكعْبَيْنِ ، إلاَّ خَرَّتْ خَطَايَا رِجلَيْهِ مِنْ أنَاملِهِ مَعَ الماءِ ، فَإنْ هُوَ قَامَ فَصَلَّى ، فَحَمِدَ الله تَعَالَى ، وأثنى عَلَيهِ ومَجَّدَهُ بالَّذي هُوَ لَهُ أهْلٌ ، وَفَرَّغَ قلبه للهِ تَعَالَى ، إلاَّ انْصَرفَ مِنْ خَطِيئَتِهِ كهيئته يَومَ وَلَدتهُ أُمُّهُ )) . فحدث عَمرُو بن عَبسَة بهذا الحديث أَبَا أُمَامَة صاحِب رَسُول الله صلى الله عليه وسلم ، فَقَالَ لَهُ أَبُو أُمَامَة : يَا عَمْرُو بنُ عَبسَة ، انْظُر مَا تقولُ ! في مقامٍ واحدٍ يُعْطَى هَذَا الرَّجُلُ ؟ فَقَالَ عَمْرٌو : يَا أَبَا أُمَامَة ، لقد كَبرَتْ سِنّي ، وَرَقَّ عَظمِي ، وَاقْتَرَبَ أجَلِي ، وَمَا بِي حَاجَةٌ أنْ أكْذِبَ عَلَى اللهِ تَعَالَى ، وَلا عَلَى رَسُول الله صلى الله عليه وسلم ، لَوْ لَمْ أسمعه مِنْ رَسُول الله صلى الله عليه وسلم ، إلاَّ مَرَّةً أَوْ مَرَّتَينِ أَوْ ثَلاثاً – حَتَّى عَدَّ سَبْعَ مَرَّات – مَا حَدَّثْتُ أبداً بِهِ ، وَلكنِّي سمعتُهُ أكثَر من ذلِكَ . رواه مسلم . قوله : (( جُرَءاءُ عَلَيهِ قَومُه )) هُوَ بجيم مضمومة وبالمد عَلَى وزنِ عُلماءَ ، أيْ : جَاسِرونَ مُستَطِيلُونَ غيرُ هائِبينَ ، هذِهِ الرواية المشهورةُ ، ورواه الحُمَيْدِيُّ وغيرُهُ (( حِرَاءٌ )) بكسر الحاء المهملة ، وَقالَ : معناه غِضَابٌ ذَوُو غَمّ وهَمّ ، قَدْ عِيلَ صَبرُهُمْ بِهِ ، حَتَّى أثَّرَ في أجسامهم ، من قولِهِم : حَرَى جسمهُ يَحْرَى ، إِذَا نَقَصَ مِنْ ألمٍ أَوْ غَمٍّ ونحوهِ ، والصَّحيحُ أنَّهُ بالجيمِ . قوله صلى الله عليه وسلم : (( بَيْنَ قَرنَيْ شيطان )) أيْ ناحيتي رأسِهِ والمرادُ التَّمْثيلُ ، وَمعْنَاهُ : أنه حينئذٍ يَتَحرَّكُ الشَّيطَانُ وَشيعَتُهُ ، وَيتَسَلَّطُونَ . وقوله : (( يُقَرِّبُ وَضوءهُ )) معناه يُحضِرُ الماءَ الَّذِي يَتَوضّأ بِهِ ، وقوله : (( إلاَّ خَرَّت خطايا )) هُوَ بالخاءِ المعجمة : أيْ سقطت ، ورواه بعضُهم (( جَرَت )) بالجيم ، والصحيح بالخاءِ وَهُوَ رواية الجمهور . وقوله : (( فينْتَثرُ )) أيْ يَستخرجُ مَا في أنفهِ مِنْ أذىً والنَّثْرَةُ : طَرَفُ الأنْفِ .
Ebû Necîh Amr b. Abese -ayın ve bâ harflerinin fethasıyla- es-Sülemî radıyallâhu anh'den rivayet edildi; dedi ki: Câhiliye dönemindeyken insanların sapıklık üzere olduklarını ve hiçbir hakikat üzere bulunmadıklarını düşünürdüm; o sırada onlar putlara tapıyorlardı. Derken Mekke'de birtakım haberler veren bir adam olduğunu duydum. Hemen bineğime atlayıp yanına vardım. Bir de baktım ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem gizleniyor, kavmi ise ona karşı cüretkâr ve saldırgan davranıyordu. Nazik ve tedbirli davranarak Mekke'de onun yanına girmeyi başardım. Ona: Sen nesin? dedim. “Ben bir peygamberim” buyurdu. Peygamber nedir? dedim. “Beni Allah gönderdi” buyurdu. Seni ne ile gönderdi? dedim. Buyurdu ki: “Beni akrabalık bağlarını gözetmek, putları kırmak ve kendisine hiçbir şey ortak koşulmaksızın Allah'ın birlenmesi emriyle gönderdi.” Peki bu davada seninle birlikte kim var? dedim. “Bir hür ve bir köle” buyurdu. O gün yanında Ebû Bekir ile Bilâl radıyallâhu anhümâ vardı. Ben sana tâbi olacağım, dedim. Bunun üzerine şöyle buyurdu: “Sen bugün buna güç yetiremezsin. Benim hâlimi ve insanların hâlini görmüyor musun? Fakat şimdi ailene dön; benim açıktan ortaya çıktığımı duyduğunda yanıma gel.” Amr dedi ki: Ben de ailemin yanına gittim. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye hicret etti. Nihayet ailemden bir grup Medine'ye geldi. Onlara: Medine'ye gelen o adam ne yaptı? diye sordum. Dediler ki: İnsanlar akın akın ona koşuyor. Kavmi onu öldürmek istedi ama buna güç yetiremediler. Bunun üzerine Medine'ye geldim ve huzuruna girdim. Ey Allah'ın Resûlü, beni tanıdın mı? dedim. “Evet, sen Mekke'de benimle görüşen kişisin” buyurdu. Dedim ki: Ey Allah'ın Resûlü! Allah'ın sana öğrettiği ve benim bilmediğim şeylerden bana haber ver; bana namazdan haber ver. Şöyle buyurdu: “Sabah namazını kıl; sonra güneş bir mızrak boyu yükselinceye kadar namaz kılmaktan geri dur. Çünkü güneş doğarken şeytanın iki boynuzu arasından doğar ve o esnada kâfirler ona secde ederler. Sonra namaz kıl; zira gölge mızrakla aynı hizaya gelinceye kadar kılınan namaz meleklerin şahit olduğu ve hazır bulunduğu bir namazdır. Sonra namaz kılmaktan geri dur; çünkü o vakitte cehennem tutuşturulur. Gölge (doğuya doğru) uzamaya başlayınca namaz kıl; çünkü ikindi namazını kılıncaya kadar kılınan namaz da meleklerin şahit olduğu ve hazır bulunduğu bir namazdır. Sonra güneş batıncaya kadar namaz kılmaktan geri dur; zira güneş şeytanın iki boynuzu arasında batar ve o esnada kâfirler ona secde ederler.” Dedim ki: Ey Allah'ın Nebîsi! Ya abdest? Bana ondan da bahset. Şöyle buyurdu: “Sizden bir kimse abdest suyunu yanına getirip ağzını çalkalar ve burnuna su çekip sümkürürse, yüzünün günahları sakalının uçlarından su ile birlikte dökülür gider. Sonra ellerini dirseklerine kadar yıkarsa, ellerinin günahları parmak uçlarından su ile birlikte dökülür gider. Sonra başını meshederse, başının günahları saçının uçlarından su ile birlikte dökülür gider. Sonra ayaklarını topuklarına kadar yıkarsa, ayaklarının günahları parmak uçlarından su ile birlikte dökülür gider. Eğer bundan sonra kalkıp namaz kılar, yüce Allah'a hamdeder, O'nu şânına lâyık biçimde över ve yüceltir, kalbini de yalnız yüce Allah'a bağlarsa, annesinin kendisini doğurduğu gündeki gibi günahlarından arınmış olarak namazdan ayrılır.” Amr b. Abese bu hadisi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sahâbîsi Ebû Ümâme'ye anlattı. Ebû Ümâme ona: Ey Amr b. Abese! Ne söylediğine dikkat et! Bu adama bütün bu mükâfat bir tek makamda mı veriliyor? dedi. Bunun üzerine Amr şöyle dedi: Ey Ebû Ümâme! Yaşım ilerledi, kemiklerim inceldi ve ecelim yaklaştı. Yüce Allah'a ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e karşı yalan söylemeye hiçbir ihtiyacım yok. Eğer ben bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den bir, iki ya da üç defa -böylece yedi defaya kadar saydı- işitmiş olsaydım, onu asla anlatmazdım. Fakat ben bunu ondan bundan çok daha fazla kez işittim. Müslim rivayet etmiştir. Hadisteki cüreâü aleyhi kavmühû (جُرَءاءُ عَلَيهِ قَومُه) “kavmi ona karşı cüretkârdı” ifadesindeki kelime, cim harfinin zammesi ve med ile ulemâ (عُلماءَ) veznindedir; yani cüretkâr, haddi aşan, çekinmeyen kimseler demektir. Meşhur rivayet budur. Humeydî ve başkaları ise bunu noktasız hâ harfinin kesresiyle hırâun (حِرَاءٌ) şeklinde rivayet etmiş ve şöyle demiştir: Anlamı; öfkeli, kederli ve tasalı, onun yüzünden sabırları tükenmiş ve hatta bu durum bedenlerine bile tesir etmiş kimseler demektir. Bu kelime Arapların, bir kimsenin bedeni acı ya da keder ve benzeri bir sebeple eriyip zayıfladığında söyledikleri harâ cismühû yahrâ (حَرَى جسمهُ يَحْرَى) sözünden gelir. Ancak doğru olan, kelimenin cim harfiyle olduğudur. Sallallâhu aleyhi ve sellem'in beyne karney şeytân (بَيْنَ قَرنَيْ شيطان) “şeytanın iki boynuzu arasında” sözü, başının iki yanı demektir. Burada kastedilen temsîlî anlatımdır; anlamı ise o vakitte şeytanın ve taraftarlarının harekete geçip musallat olduklarıdır. Yukarribü vedûehû (يُقَرِّبُ وَضوءهُ) “abdest suyunu yanına getirir” sözünün anlamı, kendisiyle abdest alacağı suyu hazırlar demektir. İllâ harrat hatâyâ (إلاَّ خَرَّت خطايا) “günahları dökülür gider” ifadesi noktalı hâ iledir ve düştü, döküldü anlamına gelir. Bazıları bunu cim harfiyle cerat (جَرَت) “aktı” şeklinde rivayet etmiştir; fakat doğrusu noktalı hâ ile olanıdır ve cumhurun rivayeti de budur. Feyentesirü (فينْتَثرُ) “sümkürür” sözü, burnundaki pislik ve rahatsızlık verici şeyleri dışarı çıkarır demektir. En-nesre (النَّثْرَةُ) ise burnun ucu demektir.