Binûn

519. Hadis

Kaynak: Riyâzü's-Sâlihîn · İmam Nevevî · Riyâzü's-Sâlihîn (Fahl tahkiki) · Türkçe çeviri

519. Hadis

وعن جابر رضي الله عنه ، قَالَ : إنَّا كُنَّا يَوْمَ الْخَنْدَقِ نَحْفِرُ ، فَعَرَضَتْ كُدْيَةٌ شَدِيدَةٌ ، فَجَاؤُوا إِلَى النبي صلى الله عليه وسلم ، فقالوا : هذِهِ كُدْيَةٌ عَرَضَتْ في الخَنْدَقِ . فَقَالَ : (( أنَا نَازِلٌ )) ثُمَّ قَامَ ، وَبَطْنُهُ مَعْصُوبٌ بِحَجَرٍ ، وَلَبِثْنَا ثَلاَثَة أيّامٍ لاَ نَذُوقُ ذَوَاقاً فَأخَذَ النبي صلى الله عليه وسلم المِعْوَلَ ، فَضَرَبَ فَعَادَ كَثيباً أهْيَلَ أَو أهْيَمَ ، فقلت : يَا رسول الله ، ائْذَنْ لي إِلَى البَيْتِ ، فقلتُ لامْرَأتِي : رَأيْتُ بالنَّبيِّ صلى الله عليه وسلم شَيئاً مَا في ذَلِكَ صَبْرٌ فَعِنْدَكِ شَيْءٌ ؟ فقالت : عِنْدي شَعِيرٌ وَعَنَاقٌ ، فَذَبَحْتُ العَنَاقَ وَطَحَنْتُ الشَّعِيرَ حَتَّى جَعَلْنَا اللَّحْمَ في البُرْمَةِ ، ثُمَّ جِئْتُ النبي صلى الله عليه وسلم ، وَالعَجِينُ قَدِ انْكَسَرَ ، وَالبُرْمَةُ بَيْنَ الأثَافِيِّ قَدْ كَادَتْ تَنْضِجُ ، فقلتُ : طُعَيْمٌ لي ، فَقُمْ أنْتَ يَا رسول اللهِ وَرَجُلٌ أَوْ رَجُلانِ ، قَالَ : (( كَمْ هُوَ )) ؟ فَذَكَرْتُ لَهُ ، فَقَالَ : (( كثيرٌ طَيِّبٌ قُل لَهَا لاَ تَنْزَع البُرْمَةَ ، وَلاَ الخبْزَ مِنَ التَّنُّورِحتى آتِي )) فَقَالَ : (( قُومُوا )) ، فقام المُهَاجِرُونَ وَالأنْصَارُ ، فَدَخَلْتُ عَلَيْهَا فقلتُ : وَيْحَكِ قَدْ جَاءَ النبيُّ صلى الله عليه وسلم وَالمُهَاجِرُونَ وَالأنْصَارُ ومن مَعَهُمْ ! قالت : هَلْ سَألَكَ ؟ قُلْتُ : نَعَمْ ، قَالَ : (( ادْخُلُوا وَلاَ تَضَاغَطُوا )) فَجَعَلَ يَكْسرُ الخُبْزَ ، وَيَجْعَلُ عَلَيْهِ اللَّحْمَ ، وَيُخَمِّرُ البُرْمَةَ وَالتَّنُّور إِذَا أخَذَ مِنْهُ ، وَيُقَرِّبُ إِلَى أصْحَابِهِ ثُمَّ يَنْزعُ ، فَلَمْ يَزَلْ يِكْسِرُ وَيَغْرِفُ حَتَّى شَبِعُوا ، وَبَقِيَ مِنْهُ ، فَقَالَ : (( كُلِي هَذَا وَأهِدي ، فَإنَّ النَّاسَ أصَابَتْهُمْ مَجَاعَةٌ )) متفقٌ عَلَيْهِ . وفي رواية قَالَ جابر : لَمَّا حُفِرَ الخَنْدَقُ رَأيْتُ بالنبيِّ صلى الله عليه وسلم خَمَصاً ، فَانْكَفَأْتُ إِلَى امْرَأتِي ، فقلت : هَلْ عِنْدَكِ شَيْءٌ ؟ فَإنّي رَأيْتُ برسول الله صلى الله عليه وسلم خَمَصاً شَديداً ، فَأخْرَجَتْ إلَيَّ جِرَاباً فِيه صَاعٌ مِنْ شَعِيرٍ ، وَلَنَا بَهِيمَةٌ دَاجِنٌ فَذَبَحْتُهَا ، وَطَحَنتِ الشَّعِيرَ ، فَفَرَغَتْ إِلَى فَرَاغي ، وَقَطَعْتُهَا في بُرْمَتها ، ثُمَّ وَلَّيْتُ إِلَى رسول الله صلى الله عليه وسلم ، فقالت : لاَ تَفْضَحْنِي برسول الله صلى الله عليه وسلم وَمَنْ مَعَهُ ، فَجئتهُ فَسَارَرْتُهُ ، فَقُلْتُ : يَا رسول الله ، ذَبَحْنَا بهيمَة لَنَا ، وَطَحَنْتُ صَاعاً مِنْ شَعِيرٍ ، فَتَعَالَ أنْتَ وَنَفَرٌ مَعَكَ ، فَصَاحَ رسول الله صلى الله عليه وسلم ، فَقَالَ : (( يَا أهلَ الخَنْدَقِ : إنَّ جَابِراً قَدْ صَنَعَ سُؤْراً فَحَيَّهَلا بِكُمْ )) فَقَالَ النبي صلى الله عليه وسلم : (( لاَ تُنْزِلُنَّ بُرْمَتَكُمْ وَلاَ تَخْبزنَّ عَجِينَكُمْ حَتَّى أجِيءَ )) فَجِئْتُ ، وَجَاءَ النبي صلى الله عليه وسلم يَقْدُمُ النَّاسَ ، حَتَّى جِئْتُ امْرَأتِي ، فقالَتْ : بِكَ وَبِكَ ! فقُلْتُ : قَدْ فَعَلْتُ الَّذِي قُلْتِ . فَأخْرَجَتْ عَجِيناً ، فَبسَقَ فِيهِ وَبَاركَ ، ثُمَّ عَمَدَ إِلَى بُرْمَتِنا فَبصَقَ وَبَارَكَ، ثُمَّ قَالَ: (( ادْعِي خَابزَةً فَلْتَخْبِزْ مَعَكِ ، وَاقْدَحِي مِنْ بُرْمَتِكُمْ ، وَلاَ تُنْزِلُوها )) وَهُم ألْفٌ ، فَأُقْسِمُ بِالله لأَكَلُوا حَتَّى تَرَكُوهُ وَانْحَرَفُوا ، وَإنَّ بُرْمَتَنَا لَتَغِطّ كَمَا هِيَ ، وَإنَّ عَجِينَنَا لَيُخْبَزُ كَمَا هُوَ . قَوْله : (( عَرَضَتْ كُدْيَةٌ )) بضم الكاف وإسكان الدال وبالياء المثناة تَحْتَ ، وَهِيَ قِطْعَةٌ غَلِيظَةٌ صُلْبَةٌ مِنَ الأرضِ لاَ يَعْمَلُ فِيهَا الفَأسُ ، وَ(( الكَثيبُ )) أصْلُهُ تَلُّ الرَّمْل ، وَالمُرَادُ هُنا : صَارَتْ تُراباً نَاعِماً ، وَهُوَ مَعْنَى (( أهْيَلَ )) . وَ(( الأَثَافِيُّ )) : الأحجَارُ الَّتي يكُونُ عَلَيْهَا القِدْرُ ، وَ(( تَضَاغَطُوا )) : تَزَاحَمُوا . وَ(( المَجَاعَةُ )) : الجُوعُ ، وَهُوَ بفتح الميم . وَ(( الخَمَصُ )) : بفتح الخاء المعجمة والميم : الجُوعُ ، وَ(( انْكَفَأتُ )) : انْقَلَبْتُ وَرَجَعْتُ . و(( البُهَيْمَةُ )) بضم الباء ، تصغير بَهْمَة وَهيَ ، العَنَاقُ ، بفتح العين . وَ(( الدَّاجِنُ )) : هِيَ الَّتي ألِفَتِ البَيْتَ : وَ(( السُّؤْرُ )) الطَّعَامُ الَّذِي يُدْعَى النَّاسُ إِلَيْهِ ؛ وَهُوَ بالفَارِسيَّة . وَ(( حَيَّهَلا )) أيْ تَعَالُوا . وَقَوْلُهَا (( بك وَبكَ )) أيْ خَاصَمَتْهُ وَسَبَّتْهُ ، لأَنَّهَا اعْتَقَدَتْ أنَّ الَّذِي عِنْدَهَا لاَ يَكْفِيهمْ ، فَاسْتَحْيَتْ وَخَفِيَ عَلَيْهَا مَا أكْرَمَ الله سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى بِهِ نَبِيَّهُ صلى الله عليه وسلم مِنْ هذِهِ المُعْجِزَةِ الظَّاهِرَةِ وَالآية البَاهِرَةِ . (( بَسَقَ )) أيْ : بَصَقَ ؛ وَيُقَالُ أيْضاً : بَزَقَ ، ثَلاث لُغاتٍ . وَ(( عَمَدَ )) بفتح الميم، أيْ : قَصَدَ . وَ(( اقْدَحي )) أيْ : اغْرِفِي ؛ وَالمِقْدَحَةُ : المِغْرَفَةُ . وَ(( تَغِطُّ )) أيْ : لِغَلَيَانِهَا صَوْتٌ ، والله أعلم .

Câbir radıyallâhu anh'den rivayet edildi; dedi ki: Hendek günü hendek kazıyorduk. Karşımıza çok sert bir toprak kütlesi çıktı. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: “Hendekte karşımıza sert bir kütle çıktı” dediler. “Ben iniyorum” buyurdu, sonra kalktı; karnına taş bağlanmıştı. Üç gün kalmıştık ki ağzımıza tadımlık bir şey bile koymamıştık. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kazmayı aldı ve vurdu; kütle dağılan -ya da akıp giden- bir kum yığınına dönüştü. “Yâ Resûlallah, eve gitmem için bana izin ver” dedim. Karıma: “Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'de öyle bir hâl gördüm ki buna sabredilecek gibi değil; yanında bir şey var mı?” dedim. “Yanımda biraz arpa ve bir dişi oğlak var” dedi. Oğlağı kestim, arpayı öğüttüm; nihayet eti taş tencereye koyduk. Sonra hamur mayalanmış, ocak taşları üzerindeki tencere de neredeyse pişmek üzereyken Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e geldim ve: “Azıcık bir yemeğim var; yâ Resûlallah, sen ve bir ya da iki kişi kalkıp buyurun” dedim. “Ne kadardır?” diye sordu. Kendisine söyledim. “Çok ve güzel! Karına söyle, ben gelinceye kadar tencereyi ocaktan indirmesin, ekmeği de tandırdan çıkarmasın” buyurdu. Ardından [ashâba]: “Kalkın!” buyurdu. Muhacirler ve Ensâr kalktılar. Karımın yanına girdim ve: “Vay başına gelene! Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Muhacirler, Ensâr ve beraberindekiler geldi!” dedim. “Sana [yemeğin ne kadar olduğunu] sordu mu?” dedi. “Evet” dedim. [Resûlullah] “Girin, birbirinizi sıkıştırmayın!” buyurdu. Ekmeği ufalıyor, üzerine et koyuyor, tencereden ve tandırdan her aldığında üzerlerini kapatıyor, ashâbına yaklaştırıyor, sonra yine alıyordu. Onlar doyuncaya kadar durmadan ekmek ufalayıp et kepçeledi; yemekten geriye de arttı. Bunun üzerine [karıma]: “Bunu ye ve hediye et; çünkü insanlara açlık isabet etti” buyurdu. Müttefekun aleyh. Bir rivayette Câbir şöyle dedi: Hendek kazıldığı sırada Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'de açlık eseri gördüm. Hemen karımın yanına döndüm ve: “Yanında bir şey var mı? Çünkü ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'de şiddetli bir açlık gördüm” dedim. Bana içinde bir sâ' arpa bulunan bir dağarcık çıkardı. Evcil bir dişi oğlağımız vardı, onu kestim. Karım da arpayı öğüttü; ben işimi bitirirken o da işini bitirdi. Eti parçalayıp taş tenceresine koydum. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına dönmek üzere yöneldim. Karım: “Beni Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve beraberindekilere karşı mahcup etme” dedi. Yanına vardım ve gizlice kulağına eğilip: “Yâ Resûlallah, bir oğlağımızı kestik, bir sâ' da arpa öğüttüm; sen ve beraberindeki birkaç kişi buyurun” dedim. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yüksek sesle seslenip: “Ey Hendek ahâlisi! Câbir bir ziyafet yemeği hazırlamış, haydi buyurun!” dedi. Sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bana: “Ben gelinceye kadar sakın tencerenizi indirmeyin ve hamurunuzu pişirmeyin” buyurdu. Ben geldim, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de insanların önünde yürüyerek geldi. Karımın yanına vardığımda bana: “Sen ne yaptın, sen ne ettin!” diye çıkıştı. Ben de: “Senin söylediğini yaptım” dedim. Karım hamuru çıkardı; [Resûlullah] içine tükürdü ve bereket duası etti. Sonra taş tenceremize yönelip içine tükürdü ve bereket duası etti. Ardından: “Bir ekmekçi kadın çağır da seninle birlikte ekmek pişirsin; tencerenizden de kepçeyle al, onu ocaktan indirmeyin” buyurdu. Oradakiler bin kişiydi. Allah'a yemin ederim ki hepsi yiyip bıraktılar ve dönüp gittiler; bizim tenceremiz ise olduğu gibi fokurdayarak kaynamaya devam ediyor, hamurumuz da olduğu gibi pişiriliyordu. Aradat küdyetün (عَرَضَتْ كُدْيَةٌ) sözünde küdye, kâf'ın zammesi, dâl'ın sükûnu ve alttan iki noktalı yâ iledir; “kazmanın işlemediği kalın ve sert toprak parçası” demektir. el-Kesîb (الكَثيبُ) kelimesinin aslı “kum tepesi”dir; buradaki murat ise “yumuşak bir toprağa dönüştü” demektir ki ehyel (أهْيَلَ) kelimesinin anlamı da budur. el-Esâfî (الأَثَافِيُّ) “üzerine tencerenin konulduğu ocak taşları” demektir. Tedâgatû (تَضَاغَطُوا) “izdiham edin, birbirinizi sıkıştırın” demektir. el-Mecâa (المَجَاعَةُ) mîm'in fethasıyla “açlık” demektir. el-Hamas (الخَمَصُ) noktalı hâ'nın ve mîm'in fethasıyla “açlık” demektir. İnkefe'tü (انْكَفَأتُ) “gerisin geri döndüm” demektir. el-Büheyme (البُهَيْمَةُ) bâ'nın zammesiyle behme kelimesinin ism-i tasgîridir; o da ayn'ın fethasıyla el-anâk (العَنَاقُ) yani “dişi oğlak”tır. ed-Dâcin (الدَّاجِنُ) “eve alışmış, evcil hayvan” demektir. es-Sü'r (السُّؤْرُ) “insanların davet edildiği ziyafet yemeği” demektir ve Farsçadır. Hayyehelâ (حَيَّهَلا) “gelin, buyurun” demektir. Karısının bike ve bike (بك وَبكَ) “sen ne yaptın, sen ne ettin” sözü, onunla tartıştığı ve ona söylendiği anlamındadır; çünkü yanındaki yemeğin onlara yetmeyeceğini sanmış, bu yüzden utanmış ve Allah sübhânehû ve teâlâ'nın bu apaçık mucize ve parlak âyet ile Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem'e lütfettiği ikram kendisine gizli kalmıştı. Besaka (بَسَقَ) “tükürdü” demektir; basaka ve bezaka da denir, üç söyleyiş vardır. Amede (عَمَدَ) mîm'in fethasıyla “yöneldi” demektir. İkdahî (اقْدَحي) “kepçeyle al” demektir; el-mikdaha (المِقْدَحَةُ) “kepçe” demektir. Tegıttu (تَغِطُّ) “kaynamasından dolayı ses çıkarıyor, fokurduyor” demektir. Allah en iyisini bilir.