490. Hadis
وعن عائشة رضي الله عنها ، قالت : مَا شَبعَ آلُ مُحَمّد صلى الله عليه وسلم مِنْ خُبْزِ شَعِيرٍ يَوْمَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ حَتَّى قُبِضَ . متفقٌ عَلَيْهِ . وفي رواية : مَا شَبعَ آلُ محَمّد صلى الله عليه وسلم مُنْذُ قَدِمَ المَدِينَةَ مِنْ طَعَامِ البُرِّ ثَلاثَ لَيَالٍ تِبَاعاً حَتَّى قُبِضَ .
Âişe radıyallâhu anhâ'dan rivayet edildi; dedi ki: “Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ailesi, o vefat edinceye kadar iki gün üst üste arpa ekmeğiyle karnını doyurmadı.” Müttefekun aleyh. Bir başka rivayette şöyledir: “Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ailesi, Medine'ye geldiğinden vefat edinceye kadar üç gece üst üste buğday yemeğiyle karnını doyurmadı.”
491. Hadis
وعن عروة ، عن عائشة رضي الله عنها ، أنّها كَانَتْ تقول : وَاللهِ ، يَا ابْنَ أُخْتِي ، إنْ كُنَّا نَنْظُرُ إِلَى الهِلاَلِ ، ثُمَّ الهِلالِ : ثَلاَثَةُ أهلَّةٍ في شَهْرَيْنِ ، وَمَا أُوقِدَ في أبْيَاتِ رسول الله صلى الله عليه وسلم نَارٌ . قُلْتُ : يَا خَالَةُ ، فَمَا كَانَ يُعِيشُكُمْ ؟ قالت : الأَسْوَدَانِ التَّمْرُ وَالمَاءُ ، إِلاَّ أنَّهُ قَدْ كَانَ لرسول الله صلى الله عليه وسلم جِيرَانٌ مِنَ الأَنْصَارِ ، وكَانَتْ لَهُمْ مَنَائِحُ وَكَانُوا يُرْسِلُونَ إِلَى رسول الله صلى الله عليه وسلم مِنْ ألْبَانِهَا فَيَسْقِينَا . متفقٌ عَلَيْهِ .
Urve'den, Âişe radıyallâhu anhâ'dan rivayet edildiğine göre, [Âişe] şöyle derdi: “Vallahi ey kız kardeşimin oğlu! Biz bir hilâle, sonra diğer hilâle bakardık; iki ayda üç hilâl geçerdi de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in evlerinde ateş yakılmazdı.” Ben: “Ey teyze! Peki sizi ne yaşatırdı?” dedim. Şöyle dedi: “İki siyah şey: Hurma ve su. Ancak Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ensardan komşuları vardı; onların menîhaları (sütünden yararlanmak üzere ödünç verilen sağmal hayvanları) bulunurdu. Bunların sütlerinden Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gönderirler, o da bize içirirdi.” Müttefekun aleyh.
492. Hadis
وعن أَبي سعيد المقبُريِّ ، عن أَبي هريرة رضي الله عنه : أَنَّهُ مَرَّ بِقَومٍ بَيْنَ أيدِيهمْ شَاةٌ مَصْلِيَّةٌ ، فَدَعَوْهُ فَأبَى أنْ يأْكُلَ . وقال : خرج رسول الله صلى الله عليه وسلم مِنَ الدُّنْيَا وَلَمْ يَشْبَعْ مِنْ خُبْزِ الشَّعيرِ . رواه البخاري . (( مَصْلِيَّةٌ )) بفتح الميم : أيْ مَشْوِيَّةٌ .
Ebû Saîd el-Makburî'den, Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'den rivayet edildiğine göre: Kendisi, önlerinde kızartılmış bir koyun bulunan bir topluluğun yanından geçti. Onu davet ettiler, fakat yemeyi kabul etmedi ve: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem arpa ekmeğiyle karnını doyurmadan dünyadan ayrıldı” dedi. Buhârî rivayet etmiştir. Mim harfinin fethasıyla masliyyetün (مَصْلِيَّةٌ), meşviyyetün (مَشْوِيَّةٌ) yani “kızartılmış” demektir.
493. Hadis
وعن أنس رضي الله عنه ، قَالَ : لَمْ يَأكُلِ النَّبيُّ صلى الله عليه وسلم عَلَى خِوَانٍ حَتَّى مَاتَ ، وَمَا أكَلَ خُبْزاً مُرَقَّقاً حَتَّى مَاتَ . رواه البخاري . وفي رواية لَهُ : وَلاَ رَأى شَاةً سَمِيطاً بعَيْنِهِ قَطُّ .
Enes radıyallâhu anh'den rivayet edildi; dedi ki: “Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem vefat edinceye kadar hıvân (yüksek yemek masası) üzerinde yemek yemedi ve vefat edinceye kadar ince yumuşak ekmek yemedi.” Buhârî rivayet etmiştir. Onun bir başka rivayetinde şöyledir: “Gözüyle de asla haşlanıp kızartılmış bir koyun görmedi.”
494. Hadis
وعن النعمان بن بشير رضي الله عنهما ، قَالَ : لَقَدْ رَأيْتُ نَبيَّكُمْ صلى الله عليه وسلم ، وَمَا يَجِدُ مِنَ الدَّقَلِ مَا يَمْلأُ بِهِ بَطْنَهُ . رواه مسلم . (( الدَّقَلُ )) : تَمْرٌ رَدِيءٌ .
en-Nu'mân b. Beşîr radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildi; dedi ki: “Andolsun ki ben Peygamberiniz sallallâhu aleyhi ve sellem'i, karnını doyuracak kadar âdi hurma bile bulamaz bir hâlde gördüm.” Müslim rivayet etmiştir. ed-Dekal (الدَّقَلُ) “kötü, âdi hurma” demektir.
495. Hadis
وعن سهلِ بن سعد رضي الله عنه ، قَالَ : مَا رَأى رسول الله صلى الله عليه وسلم النَّقِيَّ مِنْ حِين ابْتَعَثَهُ الله تَعَالَى حَتَّى قَبضَهُ الله تَعَالَى . فقِيلَ لَهُ : هَلْ كَانَ لَكُمْ في عَهدِ رسول الله صلى الله عليه وسلم مَنَاخِلُ ؟ قَالَ : مَا رَأى رسول الله صلى الله عليه وسلم مُنْخُلاً مِنْ حِينَ ابْتَعَثَهُ اللهُ تَعَالَى حَتَّى قَبَضَهُ اللهُ تَعَالَى ، فَقِيلَ لَهُ : كَيْفَ كُنْتُمْ تَأكُلُونَ الشَّعِيرَ غَيْرَ مَنْخُولٍ ؟ قَالَ : كُنَّا نَطحَنُهُ وَنَنْفُخُهُ ، فيَطيرُ مَا طَارَ ، وَمَا بَقِيَ ثَرَّيْنَاهُ . رواه البخاري . قَوْله : (( النَّقِيّ )) هُوَ بفتح النون وكسر القاف وتشديد الياءِ : وَهُوَ الخُبْزُ الحُوَّارَى ، وَهُوَ : الدَّرْمَكُ . قَوْله : (( ثَرَّيْنَاهُ )) هُوَ بثاء مثلثة ، ثُمَّ راء مشددة ، ثُمَّ يَاءٍ مُثَنَّاة من تَحْت ثُمَّ نون ، أيْ : بَللْنَاهُ وَعَجَنَّاهُ .
Sehl b. Sa'd radıyallâhu anh'den rivayet edildi; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Yüce Allah kendisini peygamber olarak gönderdiği andan ruhunu kabzedinceye kadar has un ekmeği görmedi. Ona: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde elekleriniz var mıydı? diye soruldu. O da: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Yüce Allah kendisini peygamber olarak gönderdiği andan ruhunu kabzedinceye kadar hiç elek görmedi, dedi. Kendisine: Peki elenmemiş arpayı nasıl yiyordunuz? denildi. Şöyle cevap verdi: Biz onu öğütür ve üflerdik; uçan uçar, kalanı da ıslatıp yoğururduk. Buhârî rivayet etmiştir. Râvinin en-nakıy (النَّقِيّ) sözü, nûn'un fethası, kâf'ın kesresi ve yâ'nın şeddesiyledir; bu, beyaz un ekmeğidir ki buna ed-dermek (الدَّرْمَكُ) “has un” denir. Serreynâhu (ثَرَّيْنَاهُ) “ıslatıp yoğururduk” sözü ise üç noktalı sâ, ardından şeddeli râ, sonra alttan iki noktalı yâ ve nûn iledir; yani onu ıslatır ve yoğururduk demektir.
496. Hadis
وعن أَبي هريرة رضي الله عنه ، قَالَ : خرجَ رسولُ الله صلى الله عليه وسلم ذَاتَ يَوْمٍ أَوْ لَيْلَةٍ ، فَإذَا هُوَ بأَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ رضي الله عنهما ، فَقَالَ : (( مَا أخْرَجَكُمَا مِنْ بُيُوتِكُما هذِهِ السَّاعَةَ ؟ )) قَالا : الجُوعُ يَا رسول الله . قَالَ : (( وَأنَا ، وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ ، لأخْرَجَنِي الَّذِي أخْرَجَكُما ، قُوما )) فقَامَا مَعَهُ ، فَأتَى رَجُلاً مِنَ الأَنْصَارِ ، فَإذَا هُوَ لَيْسَ في بيْتِهِ ، فَلَمَّا رَأَتْهُ المَرْأَةُ ، قالت : مَرْحَبَاً وَأهلاً .فقال لَهَا رسول الله صلى الله عليه وسلم :(( أيْنَ فُلانُ ؟ )) قالت : ذَهَبَ يَسْتَعْذِبُ لنَا المَاءَ . إِذْ جَاءَ الأَنْصَارِيُّ ، فَنَظَرَ إِلَى رسول الله صلى الله عليه وسلم وَصَاحِبَيْهِ ، ثُمَّ قَالَ : الحَمْدُ للهِ ، مَا أَحَدٌ الْيَوْمَ أكْرَمَ أضْيَافاً مِنِّي ، فَانْطَلَقَ فَجَاءهُمْ بِعِذْقٍ فِيهِ بُسْرٌ وَتَمْرٌ وَرُطَبٌ ، فَقَالَ : كُلُوا ، وَأَخَذَ الْمُدْيَةَ ، فَقَالَ لَهُ رسول الله صلى الله عليه وسلم : (( إيْاكَ وَالْحَلُوبَ )) فَذَبَحَ لَهُمْ ، فَأكَلُوا مِنَ الشَّاةِ وَمِنْ ذَلِكَ العِذْقِ وَشَرِبُوا . فَلَمَّا أنْ شَبِعُوا وَرَوُوا قَالَ رسول الله صلى الله عليه وسلم لأَبي بَكْر وَعُمَرَ رضي الله عنهما : (( وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ ، لَتُسْأَلُنَّ عَنْ هَذَا النَّعِيمِ يَوْمَ القِيَامَةِ ، أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُيُوتِكُمُ الْجُوعُ ، ثُمَّ لَمْ تَرْجِعُوا حَتَّى أصَابَكُمْ هَذَا النَّعيمُ )) رواه مسلم . قولُهَا : (( يَسْتَعْذِبُ )) أيْ : يَطْلُبُ المَاءَ العَذْبَ ، وَهُوَ الطَّيِّبُ . وَ(( العِذْقُ )) بكسر العين وإسكان الذال المعجمة : وَهُوَ الكِباسَةُ ، وَهِيَ الغُصْنُ . وَ(( المُدْيَةُ )) بضم الميم وكسرها : هي السِّكِّينُ . وَ(( الْحَلُوبُ )) : ذاتُ اللَّبَن . وَالسُّؤالُ عَنْ هَذَا النَّعِيمِ سُؤَالُ تَعْدِيد النِّعَم لا سُؤَالُ تَوْبيخٍ وتَعْذِيبٍ ، والله أعلَمُ . وَهَذَا الأَنْصَارِيُّ الَّذِي أَتَوْهُ هُوَ ، أَبُو الْهَيْثَم بْنُ التَّيِّهَانِ ، كَذَا جَاءَ مُبَيَّناً في رواية الترمذي وغيره .
Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'den rivayet edildi; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir gün ya da bir gece dışarı çıktı; bir de baktı ki Ebû Bekir ve Ömer radıyallâhu anhümâ orada. Onlara: “Bu saatte sizi evlerinizden çıkaran nedir?” diye sordu. İkisi: Açlıktır yâ Resûlallah, dediler. Buyurdu ki: “Canım elinde olan Allah'a yemin ederim ki, sizi dışarı çıkaran şey beni de çıkardı; kalkın!” Onlar da kendisiyle birlikte kalktılar. Ensardan bir adamın evine geldi; ancak adam evinde değildi. Kadın onu görünce: Hoş geldiniz, sefalar getirdiniz, dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kadına: “Filan nerede?” diye sordu. Kadın: Bize tatlı su getirmeye gitti, dedi. Tam o sırada ensarî geldi; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve iki arkadaşına baktı, sonra: Allah'a hamdolsun, bugün benden daha değerli misafirleri olan kimse yoktur, dedi. Hemen gitti ve onlara üzerinde koruk, kuru hurma ve taze hurma bulunan bir hurma salkımı getirdi. Buyurun yiyin, dedi ve bıçağı eline aldı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: “Sakın sütlü olanına dokunma!” buyurdu. Adam onlar için bir davar kesti. Koyundan ve o hurma salkımından yediler, su içtiler. Karınları doyup suya kanınca Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Ebû Bekir ve Ömer radıyallâhu anhümâ'ya şöyle buyurdu: “Canım elinde olan Allah'a yemin ederim ki, kıyamet gününde bu nimetten kesinlikle sorguya çekileceksiniz. Sizi evlerinizden açlık çıkardı, sonra bu nimete kavuşmadan evlerinize dönmediniz.” Müslim rivayet etmiştir. Kadının yesta'zibu (يَسْتَعْذِبُ) “tatlı su getirmeye” sözü, tatlı yani güzel su arıyor demektir. el-İzk (العِذْقُ) “hurma salkımı” kelimesi, ayn'ın kesresi ve noktalı zâl'in sükûnuyladır; bu, üzerinde hurmalar bulunan salkım yani daldır. el-Müdye (المُدْيَةُ) kelimesi, mîm'in zammesi ve kesresiyle okunur; “bıçak” demektir. el-Halûb (الْحَلُوبُ) “sütlü olan” demektir. Bu nimetten sorguya çekilmek ise azarlama ve azap etme sorgusu değil, nimetleri sayıp hatırlatma sorgusudur. En iyisini Allah bilir. Yanına gittikleri bu ensarî, Ebü'l-Heysem b. et-Teyyihân'dır; Tirmizî ve başkalarının rivayetinde bu şekilde açıkça belirtilmiştir.
497. Hadis
وعن خالد بن عُمَيْر العَدَوِيِّ ، قَالَ : خَطَبَنَا عُتْبَةُ بنُ غَزْوَانَ ، وَكَانَ أمِيراً عَلَى البَصْرَةِ ، فَحَمِدَ الله وَأثْنَى عَلَيْهِ ، ثُمَّ قَالَ : أَمَّا بَعْدُ ، فَإِنَّ الدُّنْيَا قَدْ آذَنَتْ بِصُرْمٍ ، وَوَلَّتْ حَذَّاءَ ، وَلَمْ يَبْقَ مِنْهَا إِلاَّ صُبَابَةٌ كَصُبَابَةِ الإنَاءِ يَتَصَابُّهَا صَاحِبُهَا ، وَإِنَّكُمْ مُنْتَقِلُونَ مِنْهَا إِلَى دَارٍ لاَ زَوَالَ لَهَا ، فَانْتَقِلُوا بِخَيرِ مَا بِحَضْرَتِكُمْ ، فَإِنَّهُ قَدْ ذُكِرَ لَنَا أنَّ الحَجَرَ يُلْقَى مِنْ شَفِيرِ جَهَنَّمَ فَيَهْوِي فِيهَا سَبْعِينَ عَاماً ، لاَ يُدْرِكُ لَهَا قَعْراً ، وَاللهِ لَتُمْلأَنَّ أَفَعَجِبْتُمْ ؟! وَلَقدْ ذُكِرَ لَنَا أنَّ مَا بَيْنَ مِصْرَاعَيْنِ مِنْ مَصَارِيعِ الْجَنَّةِ مَسيرَةُ أرْبَعِينَ عَاماً ، وَليَأتِيَنَّ عَلَيْهَا يَوْمٌ وَهُوَ كَظِيظٌ مِنَ الزِّحَامِ ، وَلَقَدْ رَأيْتُنِي سَابعَ سَبْعَةٍ مَعَ رسول الله صلى الله عليه وسلم ، مَا لَنَا طَعَامٌ إِلاَّ وَرَقُ الشَّجَرِ ، حَتَّى قَرِحَتْ أشْدَاقُنَا ، فَالتَقَطْتُ بُرْدَةً فَشَقَقْتُهَا بَيْنِي وَبَيْنَ سَعْدِ بْنِ مَالِكٍ ، فاتَّزَرْتُ بِنِصْفِهَا ، وَاتَّزَرَ سَعْدٌ بِنِصْفِهَا ، فَمَا أصْبَحَ اليَوْمَ مِنَّا أحَدٌ إِلاَّ أَصْبَحَ أمِيراً عَلَى مِصرٍ مِنَ الأَمْصَارِ ، وَإنِّي أعُوذُ بِاللهِ أنْ أكُونَ فِي نَفْسِي عَظِيماً ، وَعِنْدَ اللهِ صَغِيراً . رواه مسلم . قَوْله : (( آذَنَتْ )) هُوَ بِمَدّ الألف ، أيْ : أعْلَمَتْ . وَقَوْلُه : (( بِصُرْم )) هُوَ بضم الصاد ، أيْ : بِانْقِطَاعِهَا وَفَنَائِهَا . وَقوله : (( ووَلَّتْ حَذَّاءَ )) هُوَ بحاءٍ مهملة مفتوحة ، ثُمَّ ذال معجمة مشدّدة ، ثُمَّ ألف ممدودة ، أيْ : سريعة . وَ(( الصُّبَابَةُ )) بضم الصاد المهملة وهي : البَقِيَّةُ اليَسِيرَةُ . وَقَوْلُهُ : (( يَتَصَابُّهَا )) هُوَ بتشديد الباء قبل الهاء ، أيْ : يجمعها . وَ(( الْكَظِيظُ )) : الكثير الممتلىءُ . وَقَوْلُه : (( قَرِحَتْ )) هُوَ بفتح القاف وكسر الراء ، أيْ صارت فِيهَا قُروح .
Hâlid b. Umeyr el-Adevî'den rivayet edildi; dedi ki: Basra valisi olan Utbe b. Gazvân bize bir hutbe irad etti. Allah'a hamd ve senâ ettikten sonra şöyle dedi: “Ammâ ba'd (bundan sonra): Şüphesiz dünya sona ereceğini bildirdi ve hızla sırt çevirip gitti. Ondan, ancak su kabının dibinde kalan ve sahibinin biriktirip içmeye çalıştığı birkaç damla su gibi pek az bir kısım kaldı. Sizler oradan, zevali olmayan bir yurda göç edeceksiniz. Öyleyse huzurunuzda bulunan en hayırlı amellerle göç edin. Zira bize anlatıldığına göre, cehennemin kenarından bir taş atılır da yetmiş yıl boyunca aşağı düşer, yine de dibine ulaşamaz. Vallahi orası kesinlikle doldurulacaktır; buna şaşırdınız mı?! Yine bize anlatıldığına göre, cennet kapılarının iki kanadı arasındaki mesafe kırk yıllık yürüme mesafesidir. Ve öyle bir gün gelecektir ki, orası kalabalıktan dolup taşacaktır. Ben kendimi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte yedi kişinin yedincisi olarak gördüm; ağaç yaprağından başka yiyeceğimiz yoktu, öyle ki avurtlarımızın içi yara olmuştu. Bir bürde (örtü) buldum, onu kendi aramda ve Sa'd b. Mâlik arasında ikiye böldüm; yarısını ben peştemal olarak kuşandım, diğer yarısını da Sa'd peştemal olarak kuşandı. Bugün ise içimizden bir şehirde vali olmayan hiç kimse kalmadı. Ben kendi gözümde büyük, Allah katında ise küçük olmaktan Allah'a sığınırım.” Müslim rivayet etmiştir. Utbe'nin âzenet (آذَنَتْ) sözü elif'in meddiyledir, yani “bildirdi” demektir. Bi-surmin (بِصُرْم) sözü sâd'ın zammesiyledir, yani “kesilmesi ve yok olması” demektir. Ve vellet hazzâe (ووَلَّتْ حَذَّاءَ) sözü, noktasız ve fethalı hâ, ardından noktalı ve şeddeli zâl, sonra da uzatılan elif iledir; yani “hızla sırt çevirip gitti” demektir. es-Subâbe (الصُّبَابَةُ) noktasız sâd'ın zammesiyledir; “geriye kalan pek az kısım” demektir. Yetasâbbuhâ (يَتَصَابُّهَا) sözü, hâ'dan önceki bâ'nın şeddesiyledir; yani “onu biriktirir” demektir. el-Kazîz (الْكَظِيظُ) “çok ve ağzına kadar dolu” demektir. Karihat (قَرِحَتْ) sözü kâf'ın fethası ve râ'nın kesresiyledir; yani “içinde yaralar oluştu” demektir.
498. Hadis
وعن أَبي موسى الأشعري رضي الله عنه ، قَالَ : أخْرَجَتْ لَنَا عَائِشَةُ رضي الله عنها كِسَاءً وَإزاراً غَلِيظاً ، قالَتْ : قُبِضَ رسول الله صلى الله عليه وسلم في هَذَيْنِ . متفقٌ عَلَيْهِ .
Ebû Mûsâ el-Eş'arî radıyallâhu anh'den rivayet edildi; dedi ki: Âişe radıyallâhu anhâ bize bir üstlük ve kaba bir peştemal çıkardı ve: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bu ikisinin içinde vefat etti, dedi. Müttefekun aleyh.
499. Hadis
وعن سعد بن أَبي وقاص رضي الله عنه ، قَالَ : إنِّي لأَوَّلُ الْعَرَبِ رَمَى بِسَهْمٍ في سَبِيلِ الله ، وَلَقَدْ كُنَّا نَغْزُو مَعَ رسول الله صلى الله عليه وسلم مَا لَنَا طَعَامٌ إِلاَّ وَرَقُ الْحُبْلَةِ ، وَهذَا السَّمُرُ ، حَتَّى إنْ كَانَ أحَدُنَا لَيَضَعُ كَمَا تَضَعُ الشَّاةُ مَا لَهُ خَلْطٌ . متفقٌ عَلَيْهِ . (( الحُبْلَة )) بضم الحاء المهملة وإسكان الباءِ الموحدةِ : وَهِيَ وَالسَّمُرُ ، نَوْعَانِ مَعْرُوفَانِ مِنْ شَجَرِ الْبَادِيَةِ .
Sa'd b. Ebû Vakkâs radıyallâhu anh'den rivayet edildi; dedi ki: Şüphesiz ben Araplar arasında Allah yolunda ok atan ilk kişiyim. Biz Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte gazaya çıkardık da huble ve şu semur ağacının yapraklarından başka yiyeceğimiz olmazdı. Öyle ki birimiz, koyunun pislediği gibi birbirine karışmayan kuru dışkı çıkarırdı. Müttefekun aleyh. el-Huble (الحُبْلَة) noktasız hâ'nın zammesi ve tek noktalı bâ'nın sükûnuyladır; bu ve es-semur (السَّمُرُ), çölde yetişen bilinen iki ağaç türüdür.
500. Hadis
وعن أَبي هريرة رضي الله عنه ، قَالَ : قَالَ رسول الله صلى الله عليه وسلم : (( اللَّهُمَّ اجْعَلْ رِزْقَ آلِ مُحَمّدٍ قُوتاً )) متفقٌ عَلَيْهِ . قَالَ أهْلُ اللُّغَةِ وَالغَرِيبِ : مَعْنَى (( قُوتاً )) أيْ : مَا يَسُدُّ الرَّمَقَ .
Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'den rivayet edildi; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Allah'ım, Muhammed ailesinin rızkını yetecek kadar kıl!” Müttefekun aleyh. Dil ve garîbü'l-hadis (hadislerdeki nadir kelimeler) âlimleri şöyle demiştir: Kûten (قُوتاً) kelimesinin anlamı, “ölmeyecek kadar karın doyuran miktar” demektir.
501. Hadis
وعن أَبي هريرة رضي الله عنه ، قَالَ : وَاللهِ الَّذِي لاَ إِلهَ إِلاَّ هُوَ ، إنْ كُنْتُ لأَعْتَمِدُ بِكَبِدِي عَلَى الأَرْضِ مِنَ الجُوعِ ، وَإنْ كُنْتُ لأَشُدُّ الحَجَرَ عَلَى بَطنِي مِنَ الْجُوعِ . وَلَقَدْ قَعَدْتُ يَوماً عَلَى طَرِيقِهِمُ الَّذِي يَخْرُجُونَ مِنْهُ ، فَمَرَّ بِي النبي صلى الله عليه وسلم ، فَتَبَسَّمَ حِيْنَ رَآنِي ، وَعَرَفَ مَا فِي وَجْهِي وَمَا فِي نَفْسِي ، ثُمَّ قَالَ : (( أَبَا هِرٍّ )) قُلْتُ : لَبَّيْكَ يَا رسول الله ، قَالَ : (( الْحَقْ )) وَمَضَى فَاتَّبَعْتُهُ ، فَدَخَلَ فَاسْتَأذَنَ ، فَأَذِنَ لِي فَدَخَلْتُ ، فَوَجَدَ لَبَنَاً في قَدَحٍ ، فَقَالَ : (( مِنْ أَيْنَ هَذَا اللَّبَنُ ؟ )) قَالُوا : أهْدَاهُ لَكَ فُلانٌ – أَو فُلانَةٌ – قَالَ : (( أَبَا هِرٍّ )) قلتُ : لَبَّيْكَ يَا رسول اللهِ ، قَالَ : (( الْحَقْ إِلَى أهْلِ الصُّفَّةِ فَادْعُهُمْ لِي )) قَالَ : وَأهْلُ الصُّفَّة أضْيَافُ الإِسْلاَمِ ، لاَ يَأوُونَ علَى أهْلٍ وَلاَ مَالٍ وَلاَ عَلَى أحَدٍ ، وَكَانَ إِذَا أتَتْهُ صَدَقَةٌ بَعَثَ بِهَا إلَيْهِمْ ، وَلَمْ يَتَنَاوَلْ مِنْهَا شَيْئاً ، وَإِذَا أتَتْهُ هَدِيَّةٌ أرْسَلَ إلَيْهِمْ ، وَأصَابَ مِنْهَا ، وأشْرَكَهُمْ فِيهَا . فَسَاءنِي ذَلِكَ ، فَقُلْتُ : وَمَا هَذَا اللَّبَنُ في أهْلِ الصُّفَّةِ ! كُنْتُ أحَقُّ أنْ أُصِيبَ مِنْ هَذَا اللَّبَنِ شَرْبَةً أتَقَوَّى بِهَا ، فَإذَا جَاءُوا وَأمَرَنِي فَكُنْتُ أنَا أُعْطِيهِمْ ؛ وَمَا عَسَى أنْ يَبْلُغَنِي مِنْ هَذَا اللَّبَنِ . وَلَمْ يَكُنْ مِنْ طَاعَةِ اللهِ وَطَاعَةِ رسول الله صلى الله عليه وسلم بُدٌّ ، فَأَتَيْتُهُمْ فَدَعَوْتُهُمْ ، فَأقْبَلُوا وَاسْتَأذَنُوا ، فَأَذِنَ لَهُمْ وَأخَذُوا مَجَالِسَهُمْ مِنَ الْبَيْتِ ، قَالَ : (( يَا أَبَا هِرٍّ )) قُلْتُ: لَبَّيْكَ يَا رسول الله ، قَالَ : (( خُذْ فَأعْطِهِمْ )) قَالَ : فَأخَذْتُ القَدَحَ ، فَجَعَلْتُ أُعْطِيهِ الرَّجُل فَيَشْرَبُ حَتَّى يَرْوَى ، ثُمَّ يَرُدُّ عَلَيَّ الْقَدَحَ ، فَأُعْطِيهِ الرَّجُلَ فَيَشْرَبُ حَتَّى يَرْوَى ، ثُمَّ يَرُدُّ عَلَيَّ الْقَدَحَ ، فَأُعْطِيهِ الرَّجُلَ فَيَشْرَبُ حَتَّى يَرْوَى ، ثُمَّ يَرُدُّ عَلَيَّ الْقَدَحَ حَتَّى انْتَهَيْتُ إِلَى النَّبيِّ صلى الله عليه وسلم ، وَقَدْ رَوِيَ الْقَوْمُ كُلُّهُمْ ، فَأخَذَ الْقَدَحَ فَوضَعَهُ عَلَى يَدِهِ ، فَنَظَرَ إليَّ فَتَبَسَّمَ ، فَقَالَ : (( أَبَا هِرٍّ )) قُلْتُ : لَبَّيْكَ يَا رسول الله ، قَالَ : (( بَقيتُ أنَا وَأنْتَ )) قُلْتُ : صَدَقْتَ يَا رسول الله ، قَالَ : (( اقْعُدْ فَاشْرَبْ )) فَقَعَدْتُ فَشَرِبْتُ ، فَقَالَ (( اشْرَبْ )) فَشَرِبْتُ ، فَمَا زَالَ يَقُولُ : (( اشْرَبْ )) حَتَّى قُلْتُ: لا ، وَالَّذِي بَعَثَكَ بِالحَقِّ لاَ أجِدُ لَهُ مَسْلكاً ! قَالَ: (( فَأرِنِي )) فَأعْطَيْتُهُ الْقَدَحَ ، فَحَمِدَ الله تَعَالَى ، وَسَمَّى وَشَرِبَ الفَضْلَةَ . رواه البخاري .
Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'den rivayet edildi; dedi ki: Kendisinden başka ilâh olmayan Allah'a yemin ederim ki, açlıktan karnımı yere bastırdığım olurdu, yine açlıktan karnıma taş bağladığım olurdu. Bir gün sahâbîlerin çıktıkları yolun üzerine oturdum. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem yanımdan geçti; beni görünce tebessüm etti, yüzümdeki hâli ve içimdekini anladı. Sonra: “Ebû Hir!” diye seslendi. Buyur yâ Resûlallah! dedim. “Peşimden gel!” buyurdu ve yürüdü, ben de peşinden gittim. Eve girdi ve izin istedi, bana da izin verdi, ben de girdim. Bir kâse içinde süt buldu ve: “Bu süt nereden geldi?” diye sordu. Dediler ki: Onu sana filan erkek –ya da filan kadın– hediye etti. Bunun üzerine: “Ebû Hir!” buyurdu. Buyur yâ Resûlallah! dedim. “Suffe ehline git ve onları bana çağır” buyurdu. Ebû Hüreyre dedi ki: Suffe ehli İslâm'ın misafirleriydi; sığınacak ne bir aileleri ne bir malları ne de bir kimseleri vardı. Peygamber'e bir sadaka geldiğinde onu kendilerine gönderir, ondan hiçbir şey almazdı. Bir hediye geldiğinde ise onlara haber gönderir, kendisi de ondan alır ve onları da buna ortak ederdi. Bu durum ağırıma gitti; kendi kendime: Bu süt Suffe ehline ne yeter ki! Bu sütten bir yudum içip kuvvet kazanmaya ben daha layıktım. Şimdi onlar gelince bana emredecek, sütü onlara ben dağıtacağım; artık bu sütten bana ne kalır ki! dedim. Ancak Allah'a ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e itaat etmekten başka çare yoktu. Yanlarına gittim ve onları çağırdım. Geldiler ve izin istediler; onlara izin verdi, onlar da evin içinde yerlerini aldılar. “Yâ Ebû Hir!” buyurdu. Buyur yâ Resûlallah! dedim. “Al ve onlara ver” buyurdu. Kâseyi aldım; bir adama veriyordum, kanıncaya kadar içiyor, sonra kâseyi bana geri veriyordu. Ardından diğer bir adama veriyordum, kanıncaya kadar içiyor, sonra kâseyi bana geri veriyordu. Sonra bir başkasına veriyordum, o da kanıncaya kadar içiyor ve kâseyi bana geri veriyordu. Nihayet Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e kadar ulaştım; topluluğun hepsi suya kanmıştı. Kâseyi aldı ve eline koydu, bana baktı ve tebessüm etti, sonra: “Ebû Hir!” buyurdu. Buyur yâ Resûlallah! dedim. “Ben ve sen kaldık” buyurdu. Doğru söyledin yâ Resûlallah, dedim. “Otur ve iç!” buyurdu. Oturdum ve içtim. “İç!” buyurdu, ben de içtim. Durmadan “İç!” buyuruyordu; sonunda: Hayır, seni hak ile gönderen Allah'a yemin ederim ki artık midemde ona yer bulamıyorum! dedim. “Öyleyse bana ver” buyurdu. Kâseyi kendisine verdim; Yüce Allah'a hamdetti, besmele çekti ve geriye kalanı içti. Buhârî rivayet etmiştir.
502. Hadis
وعن محمد بن سيرين ، عن أَبي هريرة رضي الله عنه ، قَالَ : لَقَدْ رَأيْتُنِي وَإنِّي لأَخِرُّ فِيمَا بَيْنَ مِنْبَرِ رسولِ الله صلى الله عليه وسلم إِلَى حُجْرَةِ عائِشَةَ رضي الله عنها مَغْشِيّاً عَلَيَّ ، فَيَجِيءُ الجَائِي ، فَيَضَعُ رِجْلَهُ عَلَى عُنُقِي ، وَيَرَى أنِّي مَجْنُونٌ وَمَا بِي مِنْ جُنُونٍ ، مَا بِي إِلاَّ الْجُوعُ . رواه البخاري .
Muhammed b. Sîrîn'den, o da Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'den rivayet etti; dedi ki: Ben kendimi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in minberi ile Âişe radıyallâhu anhâ'nın odası arasında baygın düşüp yere yıkılırken görmüşümdür. Gelen biri gelir, ayağını boynumun üzerine koyar ve benim deli olduğumu sanırdı. Oysa bende delilik yoktu, bende açlıktan başka bir şey yoktu. Buhârî rivayet etmiştir.
503. Hadis
وعن عائشة رضي الله عنها ، قالت : تُوُفِّي رسول الله صلى الله عليه وسلم وَدِرْعُهُ مَرْهُونَةٌ عِنْدَ يَهُودِي في ثَلاثِينَ صَاعاً مِنْ شَعِير . متفق عَلَيْهِ .
Âişe radıyallâhu anhâ'dan rivayet edildi; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem vefat ettiğinde zırhı otuz sâ' arpa karşılığında bir Yahudi'nin yanında rehindi. Müttefekun aleyh.
504. Hadis
وعن أنسٍ رضي الله عنه ، قَالَ : رَهَنَ النَّبيُّ صلى الله عليه وسلم دِرْعَهُ بِشَعِيرٍ ، وَمَشَيْتُ إِلَى النَّبيِّ صلى الله عليه وسلم بخُبْزِ شَعِيرٍ وَإهَالَة سَنِخَةٍ ، وَلَقَدْ سَمِعْتُهُ يَقُولُ : (( مَا أصْبَحَ لآلِ مُحَمّدٍ صَاعٌ وَلاَ أمْسَى )) وَإنَّهُمْ لَتِسْعَةُ أبيَات . رواه البخاري . (( الإهالَةُ )) بكسر الهمزة : الشَّحْمُ الذَّائِبُ . وَ(( السَّنِخَةُ )) بالنون والخاء المعجمة : وَهِيَ المُتَغَيِّرَةُ .
Enes radıyallâhu anh'den rivayet edildi; dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem zırhını arpa karşılığında rehin bıraktı. Ben Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e arpa ekmeği ve kokusu değişmiş eritilmiş iç yağı götürdüm. Kendisini şöyle buyururken işittim: “Muhammed ailesinin yanında ne sabaha ne de akşama çıkan bir sâ' yiyecek vardır.” Oysa onlar dokuz haneydiler. Buhârî rivayet etmiştir. el-İhâle (الإهالَةُ) hemzenin kesresiyle, “eritilmiş iç yağı” demektir. es-Seniha (السَّنِخَةُ) ise nûn ve noktalı hâ iledir; “kokusu ve tadı değişmiş, bozulmuş” demektir.
505. Hadis
وعن أَبي هريرة رضي الله عنه ، قَالَ : لَقَدْ رَأَيْتُ سَبْعِينَ مِنْ أَهْلِ الصُّفَّةِ ، مَا مِنْهُمْ رَجُلٌ عَلَيْهِ ردَاءٌ ، إمَّا إزَارٌ وَإمَّا كِسَاءٌ ، قَدْ رَبَطُوا في أعْنَاقِهِم مِنْهَا مَا يَبْلُغُ نِصْفَ السَّاقَيْن ، وَمِنْهَا مَا يَبْلُغُ الكَعْبَيْنِ فَيَجْمَعُهُ بِيَدِهِ كَرَاهِيَةَ أنْ تُرَى عَوْرَتُهُ . رواه البخاري .
Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'den rivayet edildi; dedi ki: “Suffe ehlinden yetmiş kişi gördüm; içlerinde üzerinde ridâ (üst örtüsü) bulunan tek bir adam yoktu. Üzerlerinde ya bir izâr (peştamal) ya da bir örtü vardı; bunları boyunlarına bağlamışlardı. Kimisi baldırların yarısına, kimisi de topuklara kadar ulaşırdı. Avret yeri görünmesin diye onu eliyle toplardı.” Buhârî rivayet etmiştir.
506. Hadis
وعن عائشة رضي الله عنها ، قالت : كَانَ فِرَاشُ رسول الله صلى الله عليه وسلم مِنْ أُدْمٍ حَشْوُهُ لِيفٌ . رواه البخاري .
Âişe radıyallâhu anhâ'dan rivayet edildi; dedi ki: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yatağı, içi hurma lifiyle doldurulmuş tabaklanmış deridendi.” Buhârî rivayet etmiştir.
507. Hadis
وعن ابن عمر رضي الله عنهما، قَالَ : كُنَّا جُلُوساً مَعَ رسول الله صلى الله عليه وسلم، إِذْ جَاءَ رَجُلٌ مِنَ الأنْصَارِ ، فَسَلَّمَ عَلَيْهِ ، ثُمَّ أدْبَرَ الأَنْصَاريُّ ، فَقَالَ رسول الله صلى الله عليه وسلم : (( يَا أخَا الأنْصَارِ ، كَيْفَ أخِي سَعْدُ بْنُ عُبَادَةَ ؟ )) فَقَالَ : صَالِحٌ ، فَقَالَ رسول الله صلى الله عليه وسلم : (( مَنْ يَعُودُهُ مِنْكُمْ ؟ )) فَقَامَ وَقُمْنَا مَعَهُ ، وَنَحْنُ بضْعَةَ عَشَرَ ، مَا عَلَيْنَا نِعَالٌ ، وَلاَ خِفَافٌ ، وَلاَ قَلاَنِسُ ، وَلاَ قُمُصٌ ، نَمْشِي في تِلك السِّبَاخِ ، حَتَّى جِئْنَاهُ ، فَاسْتَأْخَرَ قَوْمُهُ مِنْ حَوْله حَتَّى دَنَا رسول الله صلى الله عليه وسلم وَأصْحَابُهُ الَّذِينَ مَعَهُ . رواه مسلم .
İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildi; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte oturuyorduk. Derken ensârdan bir adam geldi, ona selâm verdi, sonra da ensârî dönüp gitti. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Ey ensârın kardeşi, kardeşim Sa'd b. Ubâde nasıldır?” buyurdu. Adam: ‘İyidir’ dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Sizden kim onu ziyaret edecek?” buyurdu ve ayağa kalktı. Biz de onunla birlikte kalktık. On küsur kişiydik; ne ayakkabılarımız, ne mestlerimiz, ne külahlarımız ne de gömleklerimiz vardı. O çorak ve tuzlu arazide yürüyerek onun yanına vardık. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve beraberindeki ashâbı yaklaşsın diye kavmi onun etrafından geri çekildi. Müslim rivayet etmiştir.
508. Hadis
وعن عِمْرَان بنِ الحُصَيْنِ رضي الله عنهما ، عن النبي صلى الله عليه وسلم ، أنّه قَالَ : (( خَيْرُكُمْ قَرْنِي ، ثُمَّ الَّذِينَ يَلُونَهُمْ ، ثُمَّ الَّذِينَ يَلُونَهُمْ )) قَالَ عِمْرَانُ : فَمَا أدْري قَالَ النبي صلى الله عليه وسلم مَرَّتَيْنِ أَو ثَلاَثاً (( ثُمَّ يَكُونُ بَعْدَهُمْ قَوْمٌ يَشْهَدُونَ وَلاَ يُسْتَشْهَدُونَ ، وَيَخُونُونَ وَلاَ يُؤْتَمَنُونَ ، وَيَنْذِرُونَ وَلاَ يُوفُونَ ، وَيَظْهَرُ فِيهمُ السَّمَنُ )) متفقٌ عَلَيْهِ .
İmrân b. el-Husayn radıyallâhu anhümâ'dan, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edildi ki o şöyle buyurdu: “Sizin en hayırlınız benim asrımdakilerdir; sonra onları takip edenler, sonra da onları takip edenlerdir.” İmrân dedi ki: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem bunu iki defa mı yoksa üç defa mı söyledi, bilmiyorum. “Sonra onların ardından, kendilerinden şahitlik istenmediği hâlde şahitlik eden, hainlik yapan ve kendilerine güvenilmeyen, adakta bulunup da yerine getirmeyen bir topluluk gelecektir; aralarında şişmanlık baş gösterecektir.” Müttefekun aleyh.
509. Hadis
وعن أَبي أُمَامَة رضي الله عنه ، قَالَ : قَالَ رسول الله صلى الله عليه وسلم : (( يَا ابْنَ آدَمَ ، إنَّكَ أنْ تَبْذُلَ الفَضْلَ خَيرٌ لَكَ ، وَأنْ تُمسِكَهُ شَرٌ لَكَ ، ولاَ تُلاَمُ عَلَى كَفَافٍ ، وَابْدأ بِمَنْ تَعُولُ )) رواه الترمذي ، وقال : (( حديث حسن صحيح )) .
Ebû Ümâme radıyallâhu anh'den rivayet edildi; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Ey âdemoğlu! İhtiyaçtan fazlasını infak etmen senin için hayırlı, onu elinde tutman ise senin için şerdir. Yetecek kadarını elinde tutmandan dolayı kınanmazsın. İnfaka geçimini üstlendiğin kimselerden başla.” Tirmizî rivayet etmiş ve “Hasen sahih bir hadistir” demiştir.
510. Hadis
وعن عُبيْدِ الله بنِ محْصن الأَنصَارِيِّ الخطميِّ رضي الله عنه ، قَالَ : قَالَ رسول الله صلى الله عليه وسلم : (( مَنْ أصْبَحَ مِنْكُمْ آمِناً في سربِهِ ، مُعَافَىً في جَسَدِهِ ، عِنْدَهُ قُوتُ يَوْمِهِ ، فَكَأنَّمَا حِيزَتْ لَهُ الدُّنْيَا بِحَذَافِيرِهَا )) رواه الترمذي ، وقال : (( حديث حسن )) . (( سِربه )) : بكسر السين المهملة : أي نَفْسه ، وَقِيلَ : قَومه .
Ubeydullah b. Mıhsan el-Ensârî el-Hatmî radıyallâhu anh'den rivayet edildi; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Sizden kim canı güvende, bedeni afiyette ve günlük yiyeceği yanında olarak sabahlarsa, sanki dünya bütün nimetleriyle ona verilmiş gibidir.” Tirmizî rivayet etmiş ve “Hasen bir hadistir” demiştir. Noktasız sîn harfinin kesresiyle okunan sirbihî (سِرْبِهِ) “kendi nefsinde” demektir; “kavmi içinde” anlamında olduğu da söylenmiştir.
511. Hadis
وعن عبد الله بن عَمْرو بنِ العاص رضي الله عنهما : أن رسول الله صلى الله عليه وسلم ، قَالَ : (( قَدْ أفْلَحَ مَنْ أسْلَمَ ، وَكَانَ رِزْقُهُ كَفَافاً ، وَقَنَّعَهُ اللهُ بِمَا آتَاهُ )) رواه مسلم .
Abdullah b. Amr b. el-Âs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildi ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Müslüman olan, rızkı kendine yetecek kadar bulunan ve Allah'ın kendisine verdiğine kanaat ettirdiği kimse kurtuluşa ermiştir.” Müslim rivayet etmiştir.
512. Hadis
وعن أَبي محمدٍ فضَالَة بن عبيدٍ الأنصاريِّ رضي الله عنه: أنه سمع رسول الله صلى الله عليه وسلم، يقول : (( طُوبَى لِمَنْ هُدِيَ لِلإسْلاَمِ ، وَكَانَ عَيْشُهُ كَفَافاً وَقَنِعَ )) رواه الترمذي ، وقال : (( حديث حسن صحيح )) .
Ebû Muhammed Fudâle b. Ubeyd el-Ensârî radıyallâhu anh'den rivayet edildi ki o, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle derken işitti: “İslâm'a hidayet edilen, geçimi yetecek kadar olan ve kanaat eden kimseye ne mutlu!” Tirmizî rivayet etmiş ve “Hasen sahih bir hadistir” demiştir.
513. Hadis
وعن ابن عباس رضي الله عنهما ، قَالَ : كَانَ رسول الله صلى الله عليه وسلم يَبيتُ اللَّيَالِيَ الْمُتَتَابِعَةَ طَاوِياً ، وَأهْلُهُ لاَ يَجِدُونَ عَشَاءً ، وَكَانَ أكْثَرُ خُبْزِهِمْ خُبزَ الشَّعيرِ . رواه الترمذي ، وقال : (( حديث حسن صحيح )) .
İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildi; dedi ki: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem birbirini izleyen geceleri aç geçirirdi; ailesi de akşam yemeği bulamazdı. Ekmeklerinin çoğu arpa ekmeğiydi.” Tirmizî rivayet etmiş ve “Hasen sahih bir hadistir” demiştir.
514. Hadis
وعن فُضَالَةَ بن عبيدٍ رضي الله عنه : أنَّ رسول الله صلى الله عليه وسلم كَانَ إِذَا صَلَّى بِالنَّاسِ ، يَخِرُّ رِجَالٌ مِنْ قَامَتِهِمْ في الصَّلاةِ مِنَ الخَصَاصَةِ – وَهُمْ أصْحَابُ الصُّفَّةِ – حَتَّى يَقُولَ الأعْرَابُ : هؤُلاء مَجَانِينٌ . فَإذَا صلَّى رسول الله صلى الله عليه وسلم انْصَرَفَ إلَيْهِمْ ، فَقَالَ : (( لَوْ تَعْلَمُونَ مَا لَكُمْ عِنْدَ اللهِ تَعَالَى ، لأَحْبَبْتُمْ أنْ تَزْدَادُوا فَاقَةً وَحَاجَةً )) رواه الترمذي ، وقال : (( حديث صحيح )) . (( الخَصَاصَةُ )) : الفَاقَةُ وَالجُوعُ الشَّدِيدُ .
Fudâle b. Ubeyd radıyallâhu anh'den rivayet edildi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem insanlara namaz kıldırdığında, namazda ayakta dururken şiddetli açlıktan yere yığılan adamlar olurdu –bunlar Suffe ashâbıydı–; öyle ki bedevîler: ‘Bunlar delidir’ derlerdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem namazı kıldırınca onlara döner ve şöyle buyururdu: “Allah Teâlâ katında sizin için neler olduğunu bilseydiniz, fakirlik ve muhtaçlığınızın daha da artmasını isterdiniz.” Tirmizî rivayet etmiş ve “Sahih bir hadistir” demiştir. el-Hasâsa (الخَصَاصَةُ) “yoksulluk ve şiddetli açlık” demektir.
515. Hadis
وعن أَبي كريمة المقدام بن معد يكرِبَ رضي الله عنه ، قَالَ : سَمِعْتُ رسولَ الله صلى الله عليه وسلم ، يقول : (( مَا مَلأَ آدَمِيٌّ وِعَاء شَرّاً مِنْ بَطْنٍ ، بِحَسْبِ ابنِ آدَمَ أُكُلاَتٌ يُقِمْنَ صُلْبَهُ ، فإنْ كانَ لا مَحالةَ فثُلُثٌ لِطَعَامِهِ ، وَثُلُثٌ لِشَرابِهِ ، وَثُلُثٌ لِنَفَسه )) رواه الترمذي ، وقال : (( حديث حسن )) . (( أكُلاَتٌ )) أيْ : لُقَمٌ .
Ebû Kerîme el-Mikdâm b. Ma'dîkerib radıyallâhu anh'den rivayet edildi; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle derken işittim: “Âdemoğlu karından daha kötü bir kap doldurmamıştır. Âdemoğluna belini doğrultacak birkaç lokma yeter. Eğer mutlaka yemesi gerekiyorsa üçte biri yemeği, üçte biri içeceği ve üçte biri de nefesi için olsun.” Tirmizî rivayet etmiş ve “Hasen bir hadistir” demiştir. Ükülât (أُكُلاَتٌ) “lokmalar” demektir.
516. Hadis
وعن أَبي أُمَامَة إياسِ بن ثعلبةَ الأَنْصَارِيِّ الحارثي رضي الله عنه ، قَالَ : ذَكَرَ أصْحَابُ رسول الله صلى الله عليه وسلم يَوماً عِنْدَهُ الدُّنْيَا ، فَقَالَ رسول الله صلى الله عليه وسلم : (( ألاَ تَسْمَعُونَ ؟ ألاَ تَسْمَعُونَ ؟ إنَّ البَذَاذَةَ مِنَ الإِيمَانِ ، إنَّ البَذَاذَةَ مِنَ الإِيمَانِ )) يَعْنِي : التَّقَحُّلَ . رواهُ أَبو داود . (( البَذَاذَةُ )) - بالباءِ الموحدةِ والذالين المعجمتين - وَهِيَ رَثَاثَةُ الهَيْئَةِ وَتَرْكُ فَاخِرِ اللِّبَاسِ . وَأَمَّا (( التَّقَحُّلُ )) فبالقافِ والحاء : قَالَ أهْلُ اللُّغَةِ : المُتَقَحِّلُ هُوَ الرَّجُلُ اليَابِسُ الجِلْدِ مِنْ خُشُونَةِ العَيْشِ وَتَرْكِ التَّرَفُّهِ .
Ebû Ümâme İyâs b. Sa'lebe el-Ensârî el-Hârisî radıyallâhu anh'den rivayet edildi; dedi ki: Bir gün Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashâbı onun yanında dünyadan söz ettiler. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “İşitmiyor musunuz? İşitmiyor musunuz? Şüphesiz sade giyinmek imandandır, şüphesiz sade giyinmek imandandır” buyurdu; yani gösterişten ve refahtan uzak durmak. Ebû Dâvûd rivayet etmiştir. el-Bezâze (البَذَاذَةُ) -tek noktalı bâ ve iki noktalı iki zâl ile- “kılık kıyafetin eskiliği ve gösterişli elbiseyi terk etmek” demektir. et-Tekahhul (التَّقَحُّلُ) ise kâf ve hâ iledir. Dil âlimleri şöyle demiştir: Mütekahhil (المُتَقَحِّلُ) “geçim sıkıntısından ve refahı terk etmekten dolayı derisi kurumuş kimse” demektir.
517. Hadis
وعن أَبي عبد الله جابر بن عبد الله رضي الله عنهما ، قَالَ : بَعَثَنَا رسول الله صلى الله عليه وسلم ، وَأمَّرَ عَلَيْنَا أَبَا عُبَيْدَةَ رضي الله عنه ، نَتَلَقَّى عِيراً لِقُرَيْشٍ ، وَزَوَّدَنَا جِرَاباً مِنْ تَمْرٍ لَمْ يَجِدْ لَنَا غَيْرَهُ ، فَكَانَ أَبو عُبيدَةَ يُعْطِينَا تَمْرَةً تَمْرَةً ، فَقيلَ : كَيْفَ كُنْتُمْ تَصْنَعُونَ بِهَا ؟ قَالَ : نَمَصُّهَا كَمَا يَمَصُّ الصَّبي ، ثُمَّ نَشْرَبُ عَلَيْهَا مِنَ الْمَاءِ ، فَتَكْفِينَا يَوْمَنَا إِلَى اللَّيْلِ ، وَكُنَّا نَضْرِبُ بِعِصيِّنَا الخَبَطَ ، ثُمَّ نَبُلُّهُ بِالماءِ فَنَأكُلُهُ . قَالَ : وَانْطَلَقْنَا عَلَى سَاحِلِ الْبَحْرِ ، فَرُفِعَ لَنَا عَلَى سَاحِلِ الْبَحْرِ كَهَيْئَةِ الكَثِيبِ الضَّخْمِ ، فَأَتَيْنَاهُ فَإذَا هِيَ دَابَّةٌ تُدْعَى الْعَنْبَرَ ، فَقَالَ أَبو عُبَيْدَةَ : مَيْتَةٌ ، ثُمَّ قَالَ : لا ، بَلْ نَحْنُ رُسُلُ رَسُول الله صلى الله عليه وسلم ، وفي سبيل الله وَقَدِ اضْطُرِرْتُمْ فَكُلُوا ، فَأقَمْنَا عَلَيْهِ شَهْراً ، وَنَحْنُ ثَلاَثُمِئَةٍ حَتَّى سَمِنَّا ، وَلَقَدْ رَأيْتُنَا نَغْتَرِفُ مِن وَقْبِ عَيْنِهِ بِالقِلاَلِ الدُّهْنَ وَنَقْطَعُ مِنْهُ الفِدَرَ كالثَّوْرِ أَوْ كَقَدْرِ الثَّوْرِ ، وَلَقَدْ أَخَذَ مِنَّا أَبو عُبَيْدَةَ ثَلاثَةَ عَشَرَ رَجُلاً فَأقْعَدَهُمْ في وَقْبِ عَيْنِهِ وَأخَذَ ضِلْعاً مِنْ أضْلاَعِهِ فَأقَامَهَا ثُمَّ رَحَلَ أعْظَمَ بَعِيرٍ مَعَنَا فَمَرَّ مِنْ تَحْتهَا وَتَزَوَّدْنَا مِنْ لَحْمِهِ وَشَائِقَ ، فَلَمَّا قَدِمْنَا المَدِينَةَ أَتَيْنَا رسول الله صلى الله عليه وسلم فَذَكَرْنَا ذَلِكَ لَهُ ، فَقَالَ : (( هُوَ رِزْقٌ أخْرَجَهُ اللهُ لَكُمْ ، فَهَلْ مَعَكُمْ مِنْ لَحْمِهِ شَيْءٌ فَتُطْعِمُونَا ؟ )) فَأرْسَلْنَا إِلَى رسول الله صلى الله عليه وسلم مِنْهُ فَأكَلَهُ . رواه مسلم . (( الجِرَابُ )) : وِعَاءٌ مِنْ جِلْدٍ مَعْرُوفٌ ، وَهُوَ بِكَسرِ الجيم وفتحها والكسر أفْصَحُ . قَوْلُهُ : (( نَمَصُّهَا )) بفتح الميم ، وَ(( الخَبَطُ )) : وَرَقُ شَجَرٍ مَعْرُوفٍ تَأكُلُهُ الإبِلُ . وَ(( الكَثِيبُ )) : التَّلُّ مِنَ الرَّمْلِ ، وَ(( الوَقْبُ )) : بفتح الواو وَإسكان القافِ وبعدها بَاءٌ موحدةٌ وَهُوَ نُقْرَةُ العَيْنِ . وَ(( القِلاَلُ )) : الجِرار . وَ(( الفِدَرُ )) بكسرِ الفاءِ وفتح الدال : القِطَعُ . (( رَحَلَ البَعِيرَ )) بتخفيف الحاءِ : أيْ جَعَلَ عَلَيْهِ الرَّحْلِ . (( الوَشَائِقُ )) بالشينِ المعجمةِ والقاف : اللَّحْمُ الَّذِي اقْتُطِعَ لِيُقَدَّدَ مِنْهُ ، والله أعلم .
Ebû Abdullah Câbir b. Abdullah radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildi; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bizi Kureyş'in bir kervanını karşılamak üzere gönderdi ve başımıza Ebû Ubeyde radıyallâhu anh'ı emîr tayin etti. Yanımıza azık olarak bir dağarcık hurma verdi, bizim için bundan başkasını bulamamıştı. Ebû Ubeyde bize birer hurma veriyordu. [Câbir'e]: “Onunla ne yapıyordunuz?” diye soruldu. Dedi ki: “Çocuğun emdiği gibi onu emiyor, sonra üzerine su içiyorduk; bu bize geceye kadar o günümüz için yetiyordu. Bir de sopalarımızla ağaç yapraklarına vurup silkeliyor, sonra onları suyla ıslatıp yiyorduk.” Dedi ki: “Deniz sahili boyunca ilerledik. Derken deniz sahilinde karşımıza büyük bir kum tepesi gibi bir şey çıktı. Yanına vardığımızda bir de baktık ki el-anber (الْعَنْبَرَ) “kaşalot” denilen bir hayvanmış. Ebû Ubeyde: ‘Bu leştir’ dedi. Sonra: ‘Hayır, bilakis biz Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in elçileriyiz ve Allah yolundayız; siz çaresiz kaldınız, öyleyse yiyin’ dedi. Üç yüz kişi olduğumuz hâlde bir ay onun başında kaldık, hatta semirdik. Göz çukurundan testilerle yağ aldığımızı ve ondan öküz gibi ya da öküz büyüklüğünde et parçaları kestiğimizi görmüşümdür. Ebû Ubeyde içimizden on üç adam alıp hayvanın göz çukuruna oturtmuştu. Kaburgalarından bir kaburga alıp dikti, sonra yanımızdaki en büyük deveye eğer vurdu da deve onun altından geçti. Etinden kurutmalık parçalar alıp azık edindik. Medine'ye döndüğümüzde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına gelip bunu kendisine anlattık. Bunun üzerine: “O, Allah'ın sizin için çıkardığı bir rızıktır. Yanınızda etinden bize yedireceğiniz bir şey var mı?” buyurdu. Biz de ondan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gönderdik, o da onu yedi.” Müslim rivayet etmiştir. el-Cirâb (الجِرَابُ) “bilinen deri kap, dağarcık” demektir; cîm'in kesresi ve fethasıyla okunur, kesre daha fasihtir. Nemassuhâ (نَمَصُّهَا) “onu emiyorduk” sözü mîm'in fethasıyladır. el-Habat (الخَبَطُ) “develerin yediği bilinen bir ağacın yaprağı” demektir. el-Kesîb (الكَثِيبُ) “kum tepesi” demektir. el-Vakb (الوَقْبُ) vâv'ın fethası, kâf'ın sükûnu ve ardından tek noktalı bâ iledir; “göz çukuru” demektir. el-Kılâl (القِلاَلُ) “testiler” demektir. el-Fider (الفِدَرُ) fâ'nın kesresi ve dâl'ın fethasıyla “parçalar” demektir. Rahale'l-baîre (رَحَلَ البَعِيرَ) hâ'nın şeddesiz okunuşuyla “devenin üzerine rahl (الرَّحْلِ) (deve eğeri) koydu” demektir. el-Veşâik (الوَشَائِقُ) noktalı şîn ve kâf ile “kurutulmak üzere kesilmiş et” demektir. Allah en iyisini bilir.
518. Hadis
وعن أسماء بنتِ يزيد رضي الله عنها ، قالت : كَانَ كُمُّ قَمِيصِ رسول الله صلى الله عليه وسلم إِلَى الرُّصْغِ . رواه أَبو داود والترمذي ، وقال : (( حديث حسن )) . (( الرُّصْغُ )) بالصاد وَالرُّسْغُ بالسينِ أيضاً : هُوَ المَفْصِلُ بَيْنَ الكفِّ والسَّاعِدِ .
Esmâ bint Yezîd radıyallâhu anhâ'dan rivayet edildi; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in gömleğinin yeni bileğe kadardı. Ebû Dâvûd ve Tirmizî rivayet etmiş, Tirmizî “Hasen bir hadistir” demiştir. Sâd ile er-rusg (الرُّصْغُ) ve sîn ile de er-rusg (الرُّسْغُ) “el ile ön kol arasındaki eklem, bilek” demektir.
519. Hadis
وعن جابر رضي الله عنه ، قَالَ : إنَّا كُنَّا يَوْمَ الْخَنْدَقِ نَحْفِرُ ، فَعَرَضَتْ كُدْيَةٌ شَدِيدَةٌ ، فَجَاؤُوا إِلَى النبي صلى الله عليه وسلم ، فقالوا : هذِهِ كُدْيَةٌ عَرَضَتْ في الخَنْدَقِ . فَقَالَ : (( أنَا نَازِلٌ )) ثُمَّ قَامَ ، وَبَطْنُهُ مَعْصُوبٌ بِحَجَرٍ ، وَلَبِثْنَا ثَلاَثَة أيّامٍ لاَ نَذُوقُ ذَوَاقاً فَأخَذَ النبي صلى الله عليه وسلم المِعْوَلَ ، فَضَرَبَ فَعَادَ كَثيباً أهْيَلَ أَو أهْيَمَ ، فقلت : يَا رسول الله ، ائْذَنْ لي إِلَى البَيْتِ ، فقلتُ لامْرَأتِي : رَأيْتُ بالنَّبيِّ صلى الله عليه وسلم شَيئاً مَا في ذَلِكَ صَبْرٌ فَعِنْدَكِ شَيْءٌ ؟ فقالت : عِنْدي شَعِيرٌ وَعَنَاقٌ ، فَذَبَحْتُ العَنَاقَ وَطَحَنْتُ الشَّعِيرَ حَتَّى جَعَلْنَا اللَّحْمَ في البُرْمَةِ ، ثُمَّ جِئْتُ النبي صلى الله عليه وسلم ، وَالعَجِينُ قَدِ انْكَسَرَ ، وَالبُرْمَةُ بَيْنَ الأثَافِيِّ قَدْ كَادَتْ تَنْضِجُ ، فقلتُ : طُعَيْمٌ لي ، فَقُمْ أنْتَ يَا رسول اللهِ وَرَجُلٌ أَوْ رَجُلانِ ، قَالَ : (( كَمْ هُوَ )) ؟ فَذَكَرْتُ لَهُ ، فَقَالَ : (( كثيرٌ طَيِّبٌ قُل لَهَا لاَ تَنْزَع البُرْمَةَ ، وَلاَ الخبْزَ مِنَ التَّنُّورِحتى آتِي )) فَقَالَ : (( قُومُوا )) ، فقام المُهَاجِرُونَ وَالأنْصَارُ ، فَدَخَلْتُ عَلَيْهَا فقلتُ : وَيْحَكِ قَدْ جَاءَ النبيُّ صلى الله عليه وسلم وَالمُهَاجِرُونَ وَالأنْصَارُ ومن مَعَهُمْ ! قالت : هَلْ سَألَكَ ؟ قُلْتُ : نَعَمْ ، قَالَ : (( ادْخُلُوا وَلاَ تَضَاغَطُوا )) فَجَعَلَ يَكْسرُ الخُبْزَ ، وَيَجْعَلُ عَلَيْهِ اللَّحْمَ ، وَيُخَمِّرُ البُرْمَةَ وَالتَّنُّور إِذَا أخَذَ مِنْهُ ، وَيُقَرِّبُ إِلَى أصْحَابِهِ ثُمَّ يَنْزعُ ، فَلَمْ يَزَلْ يِكْسِرُ وَيَغْرِفُ حَتَّى شَبِعُوا ، وَبَقِيَ مِنْهُ ، فَقَالَ : (( كُلِي هَذَا وَأهِدي ، فَإنَّ النَّاسَ أصَابَتْهُمْ مَجَاعَةٌ )) متفقٌ عَلَيْهِ . وفي رواية قَالَ جابر : لَمَّا حُفِرَ الخَنْدَقُ رَأيْتُ بالنبيِّ صلى الله عليه وسلم خَمَصاً ، فَانْكَفَأْتُ إِلَى امْرَأتِي ، فقلت : هَلْ عِنْدَكِ شَيْءٌ ؟ فَإنّي رَأيْتُ برسول الله صلى الله عليه وسلم خَمَصاً شَديداً ، فَأخْرَجَتْ إلَيَّ جِرَاباً فِيه صَاعٌ مِنْ شَعِيرٍ ، وَلَنَا بَهِيمَةٌ دَاجِنٌ فَذَبَحْتُهَا ، وَطَحَنتِ الشَّعِيرَ ، فَفَرَغَتْ إِلَى فَرَاغي ، وَقَطَعْتُهَا في بُرْمَتها ، ثُمَّ وَلَّيْتُ إِلَى رسول الله صلى الله عليه وسلم ، فقالت : لاَ تَفْضَحْنِي برسول الله صلى الله عليه وسلم وَمَنْ مَعَهُ ، فَجئتهُ فَسَارَرْتُهُ ، فَقُلْتُ : يَا رسول الله ، ذَبَحْنَا بهيمَة لَنَا ، وَطَحَنْتُ صَاعاً مِنْ شَعِيرٍ ، فَتَعَالَ أنْتَ وَنَفَرٌ مَعَكَ ، فَصَاحَ رسول الله صلى الله عليه وسلم ، فَقَالَ : (( يَا أهلَ الخَنْدَقِ : إنَّ جَابِراً قَدْ صَنَعَ سُؤْراً فَحَيَّهَلا بِكُمْ )) فَقَالَ النبي صلى الله عليه وسلم : (( لاَ تُنْزِلُنَّ بُرْمَتَكُمْ وَلاَ تَخْبزنَّ عَجِينَكُمْ حَتَّى أجِيءَ )) فَجِئْتُ ، وَجَاءَ النبي صلى الله عليه وسلم يَقْدُمُ النَّاسَ ، حَتَّى جِئْتُ امْرَأتِي ، فقالَتْ : بِكَ وَبِكَ ! فقُلْتُ : قَدْ فَعَلْتُ الَّذِي قُلْتِ . فَأخْرَجَتْ عَجِيناً ، فَبسَقَ فِيهِ وَبَاركَ ، ثُمَّ عَمَدَ إِلَى بُرْمَتِنا فَبصَقَ وَبَارَكَ، ثُمَّ قَالَ: (( ادْعِي خَابزَةً فَلْتَخْبِزْ مَعَكِ ، وَاقْدَحِي مِنْ بُرْمَتِكُمْ ، وَلاَ تُنْزِلُوها )) وَهُم ألْفٌ ، فَأُقْسِمُ بِالله لأَكَلُوا حَتَّى تَرَكُوهُ وَانْحَرَفُوا ، وَإنَّ بُرْمَتَنَا لَتَغِطّ كَمَا هِيَ ، وَإنَّ عَجِينَنَا لَيُخْبَزُ كَمَا هُوَ . قَوْله : (( عَرَضَتْ كُدْيَةٌ )) بضم الكاف وإسكان الدال وبالياء المثناة تَحْتَ ، وَهِيَ قِطْعَةٌ غَلِيظَةٌ صُلْبَةٌ مِنَ الأرضِ لاَ يَعْمَلُ فِيهَا الفَأسُ ، وَ(( الكَثيبُ )) أصْلُهُ تَلُّ الرَّمْل ، وَالمُرَادُ هُنا : صَارَتْ تُراباً نَاعِماً ، وَهُوَ مَعْنَى (( أهْيَلَ )) . وَ(( الأَثَافِيُّ )) : الأحجَارُ الَّتي يكُونُ عَلَيْهَا القِدْرُ ، وَ(( تَضَاغَطُوا )) : تَزَاحَمُوا . وَ(( المَجَاعَةُ )) : الجُوعُ ، وَهُوَ بفتح الميم . وَ(( الخَمَصُ )) : بفتح الخاء المعجمة والميم : الجُوعُ ، وَ(( انْكَفَأتُ )) : انْقَلَبْتُ وَرَجَعْتُ . و(( البُهَيْمَةُ )) بضم الباء ، تصغير بَهْمَة وَهيَ ، العَنَاقُ ، بفتح العين . وَ(( الدَّاجِنُ )) : هِيَ الَّتي ألِفَتِ البَيْتَ : وَ(( السُّؤْرُ )) الطَّعَامُ الَّذِي يُدْعَى النَّاسُ إِلَيْهِ ؛ وَهُوَ بالفَارِسيَّة . وَ(( حَيَّهَلا )) أيْ تَعَالُوا . وَقَوْلُهَا (( بك وَبكَ )) أيْ خَاصَمَتْهُ وَسَبَّتْهُ ، لأَنَّهَا اعْتَقَدَتْ أنَّ الَّذِي عِنْدَهَا لاَ يَكْفِيهمْ ، فَاسْتَحْيَتْ وَخَفِيَ عَلَيْهَا مَا أكْرَمَ الله سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى بِهِ نَبِيَّهُ صلى الله عليه وسلم مِنْ هذِهِ المُعْجِزَةِ الظَّاهِرَةِ وَالآية البَاهِرَةِ . (( بَسَقَ )) أيْ : بَصَقَ ؛ وَيُقَالُ أيْضاً : بَزَقَ ، ثَلاث لُغاتٍ . وَ(( عَمَدَ )) بفتح الميم، أيْ : قَصَدَ . وَ(( اقْدَحي )) أيْ : اغْرِفِي ؛ وَالمِقْدَحَةُ : المِغْرَفَةُ . وَ(( تَغِطُّ )) أيْ : لِغَلَيَانِهَا صَوْتٌ ، والله أعلم .
Câbir radıyallâhu anh'den rivayet edildi; dedi ki: Hendek günü hendek kazıyorduk. Karşımıza çok sert bir toprak kütlesi çıktı. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: “Hendekte karşımıza sert bir kütle çıktı” dediler. “Ben iniyorum” buyurdu, sonra kalktı; karnına taş bağlanmıştı. Üç gün kalmıştık ki ağzımıza tadımlık bir şey bile koymamıştık. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kazmayı aldı ve vurdu; kütle dağılan -ya da akıp giden- bir kum yığınına dönüştü. “Yâ Resûlallah, eve gitmem için bana izin ver” dedim. Karıma: “Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'de öyle bir hâl gördüm ki buna sabredilecek gibi değil; yanında bir şey var mı?” dedim. “Yanımda biraz arpa ve bir dişi oğlak var” dedi. Oğlağı kestim, arpayı öğüttüm; nihayet eti taş tencereye koyduk. Sonra hamur mayalanmış, ocak taşları üzerindeki tencere de neredeyse pişmek üzereyken Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e geldim ve: “Azıcık bir yemeğim var; yâ Resûlallah, sen ve bir ya da iki kişi kalkıp buyurun” dedim. “Ne kadardır?” diye sordu. Kendisine söyledim. “Çok ve güzel! Karına söyle, ben gelinceye kadar tencereyi ocaktan indirmesin, ekmeği de tandırdan çıkarmasın” buyurdu. Ardından [ashâba]: “Kalkın!” buyurdu. Muhacirler ve Ensâr kalktılar. Karımın yanına girdim ve: “Vay başına gelene! Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Muhacirler, Ensâr ve beraberindekiler geldi!” dedim. “Sana [yemeğin ne kadar olduğunu] sordu mu?” dedi. “Evet” dedim. [Resûlullah] “Girin, birbirinizi sıkıştırmayın!” buyurdu. Ekmeği ufalıyor, üzerine et koyuyor, tencereden ve tandırdan her aldığında üzerlerini kapatıyor, ashâbına yaklaştırıyor, sonra yine alıyordu. Onlar doyuncaya kadar durmadan ekmek ufalayıp et kepçeledi; yemekten geriye de arttı. Bunun üzerine [karıma]: “Bunu ye ve hediye et; çünkü insanlara açlık isabet etti” buyurdu. Müttefekun aleyh. Bir rivayette Câbir şöyle dedi: Hendek kazıldığı sırada Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'de açlık eseri gördüm. Hemen karımın yanına döndüm ve: “Yanında bir şey var mı? Çünkü ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'de şiddetli bir açlık gördüm” dedim. Bana içinde bir sâ' arpa bulunan bir dağarcık çıkardı. Evcil bir dişi oğlağımız vardı, onu kestim. Karım da arpayı öğüttü; ben işimi bitirirken o da işini bitirdi. Eti parçalayıp taş tenceresine koydum. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına dönmek üzere yöneldim. Karım: “Beni Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve beraberindekilere karşı mahcup etme” dedi. Yanına vardım ve gizlice kulağına eğilip: “Yâ Resûlallah, bir oğlağımızı kestik, bir sâ' da arpa öğüttüm; sen ve beraberindeki birkaç kişi buyurun” dedim. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yüksek sesle seslenip: “Ey Hendek ahâlisi! Câbir bir ziyafet yemeği hazırlamış, haydi buyurun!” dedi. Sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bana: “Ben gelinceye kadar sakın tencerenizi indirmeyin ve hamurunuzu pişirmeyin” buyurdu. Ben geldim, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de insanların önünde yürüyerek geldi. Karımın yanına vardığımda bana: “Sen ne yaptın, sen ne ettin!” diye çıkıştı. Ben de: “Senin söylediğini yaptım” dedim. Karım hamuru çıkardı; [Resûlullah] içine tükürdü ve bereket duası etti. Sonra taş tenceremize yönelip içine tükürdü ve bereket duası etti. Ardından: “Bir ekmekçi kadın çağır da seninle birlikte ekmek pişirsin; tencerenizden de kepçeyle al, onu ocaktan indirmeyin” buyurdu. Oradakiler bin kişiydi. Allah'a yemin ederim ki hepsi yiyip bıraktılar ve dönüp gittiler; bizim tenceremiz ise olduğu gibi fokurdayarak kaynamaya devam ediyor, hamurumuz da olduğu gibi pişiriliyordu. Aradat küdyetün (عَرَضَتْ كُدْيَةٌ) sözünde küdye, kâf'ın zammesi, dâl'ın sükûnu ve alttan iki noktalı yâ iledir; “kazmanın işlemediği kalın ve sert toprak parçası” demektir. el-Kesîb (الكَثيبُ) kelimesinin aslı “kum tepesi”dir; buradaki murat ise “yumuşak bir toprağa dönüştü” demektir ki ehyel (أهْيَلَ) kelimesinin anlamı da budur. el-Esâfî (الأَثَافِيُّ) “üzerine tencerenin konulduğu ocak taşları” demektir. Tedâgatû (تَضَاغَطُوا) “izdiham edin, birbirinizi sıkıştırın” demektir. el-Mecâa (المَجَاعَةُ) mîm'in fethasıyla “açlık” demektir. el-Hamas (الخَمَصُ) noktalı hâ'nın ve mîm'in fethasıyla “açlık” demektir. İnkefe'tü (انْكَفَأتُ) “gerisin geri döndüm” demektir. el-Büheyme (البُهَيْمَةُ) bâ'nın zammesiyle behme kelimesinin ism-i tasgîridir; o da ayn'ın fethasıyla el-anâk (العَنَاقُ) yani “dişi oğlak”tır. ed-Dâcin (الدَّاجِنُ) “eve alışmış, evcil hayvan” demektir. es-Sü'r (السُّؤْرُ) “insanların davet edildiği ziyafet yemeği” demektir ve Farsçadır. Hayyehelâ (حَيَّهَلا) “gelin, buyurun” demektir. Karısının bike ve bike (بك وَبكَ) “sen ne yaptın, sen ne ettin” sözü, onunla tartıştığı ve ona söylendiği anlamındadır; çünkü yanındaki yemeğin onlara yetmeyeceğini sanmış, bu yüzden utanmış ve Allah sübhânehû ve teâlâ'nın bu apaçık mucize ve parlak âyet ile Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem'e lütfettiği ikram kendisine gizli kalmıştı. Besaka (بَسَقَ) “tükürdü” demektir; basaka ve bezaka da denir, üç söyleyiş vardır. Amede (عَمَدَ) mîm'in fethasıyla “yöneldi” demektir. İkdahî (اقْدَحي) “kepçeyle al” demektir; el-mikdaha (المِقْدَحَةُ) “kepçe” demektir. Tegıttu (تَغِطُّ) “kaynamasından dolayı ses çıkarıyor, fokurduyor” demektir. Allah en iyisini bilir.
520. Hadis
وعن أنسٍ رضي الله عنه ، قَالَ : قَالَ أَبو طَلْحَةَ لأُمِّ سُلَيمٍ : قَدْ سَمِعْتُ صَوْتَ رسول الله صلى الله عليه وسلم ضَعيفاً أعْرِفُ فيه الجُوعَ ، فَهَلْ عِنْدَكِ مِنْ شَيْءٍ ؟ فَقَالَتْ : نَعَمْ ، فَأخْرَجَتْ أقْرَاصاً مِنْ شَعِيرٍ ، ثُمَّ أخَذَتْ خِمَاراً لَهَا ، فَلَفَّتِ الخُبْزَ بِبَعْضِهِ ، ثُمَّ دَسَّتْهُ تَحْتَ ثَوْبِي وَرَدَّتْنِي بِبَعْضِهِ ، ثُمَّ أرْسَلَتْني إِلَى رسولِ الله صلى الله عليه وسلم ، فَذَهَبتُ بِهِ ، فَوَجَدْتُ رسولَ الله صلى الله عليه وسلم ، جَالِساً في المَسْجِدِ ، وَمَعَهُ النَّاسُ، فَقُمْتُ عَلَيْهمْ، فَقَالَ لي رسول الله صلى الله عليه وسلم : (( أرْسَلَكَ أَبو طَلْحَةَ ؟ )) فقلت : نَعَمْ ، فَقَالَ : (( ألِطَعَامٍ ؟ )) فقلت : نَعَمْ ، فَقَالَ رسولُ الله صلى الله عليه وسلم : (( قُومُوا )) فَانْطَلَقُوا وَانْطَلَقْتُ بَيْنَ أيْدِيهِمْ حَتَّى جِئْتُ أَبَا طَلْحَةَ فَأخْبَرْتُهُ ، فَقَالَ أَبو طَلْحَةَ : يَا أُمَّ سُلَيْمٍ ، قَدْ جَاءَ رسول الله صلى الله عليه وسلم بالنَّاسِ وَلَيْسَ عِنْدَنَا مَا نُطْعِمُهُمْ ؟ فَقَالَتْ : الله وَرَسُولُهُ أعْلَمُ . فَانْطَلَقَ أَبو طَلْحَةَ حَتَّى لَقِيَ رسولَ الله صلى الله عليه وسلم ، فَأقْبَلَ رسول الله صلى الله عليه وسلم مَعَهُ حَتَّى دَخَلاَ ، فَقَالَ رسولُ الله صلى الله عليه وسلم : (( هَلُمِّي مَا عِنْدَكِ يَا أُمَّ سُلَيْمٍ )) فَأتَتْ بِذلِكَ الخُبْزِ ، فَأمَرَ بِهِ رسول الله صلى الله عليه وسلم فَفُتَّ ، وَعَصَرَتْ عَلَيْهِ أمُّ سُلَيْمٍ عُكّةً فَآدَمَتْهُ، ثُمَّ قَالَ فِيهِ رسول الله صلى الله عليه وسلم مَا شَاءَ اللهُ أنْ يَقُولَ ، ثُمَّ قَالَ : (( ائْذَنْ لِعَشْرَةٍ )) فأذنَ لَهُمْ فَأكَلُوا حتى شَبِعُوا ثُمَّ خَرَجُوا ، ثُمَّ قَالَ : (( ائْذَنْ لِعَشْرَةٍ )) فأذِنَ لهم حَتَّى أكَلَ الْقَوْمُ كُلُّهُمْ وَشَبِعُوا وَالقَوْمُ سَبْعُونَ رَجُلاً أَو ثَمَانُونَ . متفقٌ عَلَيْهِ . وفي رواية : فَمَا زَالَ يَدْخُلُ عَشرَة ، وَيخرجُ عشرةٌ حَتَّى لَمْ يَبْقَ مِنْهُمْ أحَدٌ إِلاَّ دَخَلَ ، فَأكَلَ حَتَّى شَبعَ ، ثُمَّ هَيَّأهَا فَإذَا هِيَ مِثْلُهَا حِيْنَ أكَلُوا مِنْهَا . وفي رواية : فَأَكَلُوا عَشرَةً عَشرةً ، حَتَّى فَعَلَ ذَلِكَ بِثَمَانِينَ رَجُلاً ، ثُمَّ أكَلَ النبيُّ صلى الله عليه وسلم بَعْدَ ذَلِكَ وَأهْلُ البَيْتِ ، وَتَرَكُوا سُؤْراً . وفي رواية : ثُمَّ أفْضَلُوا مَا بَلَغُوا جيرانَهُمْ . وفي رواية عن أنس ، قَالَ : جِئتُ رسولَ الله صلى الله عليه وسلم يوماً ، فَوَجَدْتُهُ جَالِساً مَعَ أصْحَابِه ، وَقَدْ عَصَبَ بَطْنَهُ ، بِعِصَابَةٍ ، فقلتُ لِبَعْضِ أصْحَابِهِ : لِمَ عَصَبَ رسولُ الله صلى الله عليه وسلم بَطْنَهُ ؟ فقالوا : مِنَ الجوعِ ، فَذَهَبْتُ إِلَى أَبي طَلْحَةَ ، وَهُوَ زَوْجُ أُمِّ سُلَيْمٍ بِنْت مِلْحَانَ ، فقلتُ : يَا أبتَاهُ ، قَدْ رَأيْتُ رسول الله صلى الله عليه وسلم عَصَبَ بَطْنَهُ بِعِصَابَةٍ ، فَسَألْتُ بَعْضَ أصْحَابِهِ ، فقالوا : من الجُوعِ . فَدَخَلَ أَبو طَلْحَةَ عَلَى أُمِّي ، فَقَالَ : هَلْ مِنْ شَيءٍ ؟ قالت : نَعَمْ ، عِنْدِي كِسَرٌ مِنْ خُبْزٍ وَتَمَرَاتٌ ، فَإنْ جَاءنَا رسول الله صلى الله عليه وسلم وَحْدَهُ أشْبَعْنَاهُ ، وَإنْ جَاءَ آخَرُ مَعَهُ قَلَّ عَنْهُمْ ... وَذَكَرَ تَمَامَ الْحَدِيثِ .
Enes radıyallâhu anh'den rivayet edildi; dedi ki: Ebû Talha, Ümmü Süleym'e: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sesini zayıf işittim, ondan aç olduğunu anladım; yanında bir şey var mı?” dedi. Ümmü Süleym: “Evet” dedi ve birkaç arpa ekmeği çıkardı. Sonra bir başörtüsünü alıp ekmeği onun bir kısmına sardı, ardından onu elbisemin altına soktu ve başörtüsünün kalan kısmını da üzerime bürüdü. Sonra beni Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gönderdi. Onu alıp gittim. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i mescidde otururken buldum, yanında insanlar vardı. Başlarında dikildim. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bana: “Seni Ebû Talha mı gönderdi?” buyurdu. “Evet” dedim. “Yemek için mi?” buyurdu. “Evet” dedim. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yanındakilere: “Kalkın!” buyurdu. Yola çıktılar; ben de önlerinden koşup Ebû Talha'ya geldim ve durumu kendisine haber verdim. Ebû Talha: “Ey Ümmü Süleym! Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem insanlarla birlikte geldi, oysa yanımızda onlara yedirecek bir şeyimiz yok!” dedi. Ümmü Süleym: “Allah ve Resûlü daha iyi bilir” dedi. Ebû Talha gidip Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i karşıladı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onunla birlikte gelip içeri girdiler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Yanında ne varsa getir ey Ümmü Süleym!” buyurdu. O da o ekmeği getirdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem emretti de ekmek ufalandı. Ümmü Süleym de üzerine bir yağ tulumunu sıkıp onu katık yaptı. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun üzerine Allah'ın söylemesini dilediği duaları okudu, ardından: “On kişiye izin ver” buyurdu. Ebû Talha onlara izin verdi; doyuncaya kadar yediler, sonra çıktılar. Sonra: “On kişiye izin ver” buyurdu. Onlara da izin verdi; nihayet topluluğun hepsi yedi ve doydu. Topluluk yetmiş ya da seksen kişiydi. Müttefekun aleyh. Bir rivayette şöyledir: On kişi girip on kişi çıkmaya devam etti; nihayet içlerinden girip doyuncaya kadar yemeyen hiç kimse kalmadı. Sonra [Resûlullah] kalan yemeği topladı; bir de baktılar ki yemek, ondan yemeye başladıkları zamanki kadardı. Bir başka rivayette şöyledir: Onar onar yediler; nihayet seksen kişiye böyle yaptı. Bundan sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve ev halkı yedi ve geriye de yemek bıraktılar. Bir başka rivayette şöyledir: Sonra komşularına ulaştıracakları kadar da artırdılar. Enes'ten gelen bir başka rivayette ise şöyle dedi: Bir gün Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına geldim; onu ashâbıyla birlikte otururken buldum, karnına bir sargı bağlamıştı. Ashâbından bazılarına: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem karnını niçin bağladı?” diye sordum. “Açlıktan” dediler. Bunun üzerine Ümmü Süleym bint Milhân'ın kocası olan Ebû Talha'nın yanına gittim ve: “Babacığım, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in karnına bir sargı bağladığını gördüm; ashâbından bazılarına sordum, ‘Açlıktan’ dediler” dedim. Ebû Talha annemin yanına girdi ve: “Bir şey var mı?” diye sordu. Annem: “Evet, yanımda birkaç parça ekmek ve birkaç hurma var. Eğer Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bize yalnız gelirse onu doyururuz, ama yanında bir başkası daha gelirse onlara az gelir...” dedi ve râvi hadisin tamamını zikretti.