3129. Hadis
حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ قُلْتُ لأَبِي أُسَامَةَ أَحَدَّثَكُمْ هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ قَالَ لَمَّا وَقَفَ الزُّبَيْرُ يَوْمَ الْجَمَلِ دَعَانِي، فَقُمْتُ إِلَى جَنْبِهِ فَقَالَ يَا بُنَىِّ، إِنَّهُ لاَ يُقْتَلُ الْيَوْمَ إِلاَّ ظَالِمٌ أَوْ مَظْلُومٌ، وَإِنِّي لاَ أُرَانِي إِلاَّ سَأُقْتَلُ الْيَوْمَ مَظْلُومًا، وَإِنَّ مِنْ أَكْبَرِ هَمِّي لَدَيْنِي، أَفَتُرَى يُبْقِي دَيْنُنَا مِنْ مَالِنَا شَيْئًا فَقَالَ يَا بُنَىِّ بِعْ مَالَنَا فَاقْضِ دَيْنِي. وَأَوْصَى بِالثُّلُثِ، وَثُلُثِهِ لِبَنِيهِ، يَعْنِي عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الزُّبَيْرِ يَقُولُ ثُلُثُ الثُّلُثِ، فَإِنْ فَضَلَ مِنْ مَالِنَا فَضْلٌ بَعْدَ قَضَاءِ الدَّيْنِ شَىْءٌ فَثُلُثُهُ لِوَلَدِكَ. قَالَ هِشَامٌ وَكَانَ بَعْضُ وَلَدِ عَبْدِ اللَّهِ قَدْ وَازَى بَعْضَ بَنِي الزُّبَيْرِ خُبَيْبٌ وَعَبَّادٌ، وَلَهُ يَوْمَئِذٍ تِسْعَةُ بَنِينَ وَتِسْعُ بَنَاتٍ. قَالَ عَبْدُ اللَّهِ فَجَعَلَ يُوصِينِي بِدَيْنِهِ وَيَقُولُ يَا بُنَىِّ، إِنْ عَجَزْتَ عَنْهُ فِي شَىْءٍ فَاسْتَعِنْ عَلَيْهِ مَوْلاَىَ. قَالَ فَوَاللَّهِ مَا دَرَيْتُ مَا أَرَادَ حَتَّى قُلْتُ يَا أَبَتِ مَنْ مَوْلاَكَ قَالَ اللَّهُ. قَالَ فَوَاللَّهِ مَا وَقَعْتُ فِي كُرْبَةٍ مِنْ دَيْنِهِ إِلاَّ قُلْتُ يَا مَوْلَى الزُّبَيْرِ، اقْضِ عَنْهُ دَيْنَهُ. فَيَقْضِيهِ، فَقُتِلَ الزُّبَيْرُ ـ رضى الله عنه ـ وَلَمْ يَدَعْ دِينَارًا وَلاَ دِرْهَمًا، إِلاَّ أَرَضِينَ مِنْهَا الْغَابَةُ، وَإِحْدَى عَشْرَةَ دَارًا بِالْمَدِينَةِ، وَدَارَيْنِ بِالْبَصْرَةِ، وَدَارًا بِالْكُوفَةِ، وَدَارًا بِمِصْرَ. قَالَ وَإِنَّمَا كَانَ دَيْنُهُ الَّذِي عَلَيْهِ أَنَّ الرَّجُلَ كَانَ يَأْتِيهِ بِالْمَالِ فَيَسْتَوْدِعُهُ إِيَّاهُ فَيَقُولُ الزُّبَيْرُ لاَ وَلَكِنَّهُ سَلَفٌ، فَإِنِّي أَخْشَى عَلَيْهِ الضَّيْعَةَ، وَمَا وَلِيَ إِمَارَةً قَطُّ وَلاَ جِبَايَةَ خَرَاجٍ وَلاَ شَيْئًا، إِلاَّ أَنْ يَكُونَ فِي غَزْوَةٍ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَوْ مَعَ أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ وَعُثْمَانَ ـ رضى الله عنهم ـ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَيْرِ فَحَسَبْتُ مَا عَلَيْهِ مِنَ الدَّيْنِ فَوَجَدْتُهُ أَلْفَىْ أَلْفٍ وَمِائَتَىْ أَلْفٍ قَالَ فَلَقِيَ حَكِيمُ بْنُ حِزَامٍ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الزُّبَيْرِ فَقَالَ يَا ابْنَ أَخِي، كَمْ عَلَى أَخِي مِنَ الدَّيْنِ فَكَتَمَهُ. فَقَالَ مِائَةُ أَلْفٍ. فَقَالَ حَكِيمٌ وَاللَّهِ مَا أُرَى أَمْوَالَكُمْ تَسَعُ لِهَذِهِ. فَقَالَ لَهُ عَبْدُ اللَّهِ أَفَرَأَيْتَكَ إِنْ كَانَتْ أَلْفَىْ أَلْفٍ وَمِائَتَىْ أَلْفٍ قَالَ مَا أُرَاكُمْ تُطِيقُونَ هَذَا، فَإِنْ عَجَزْتُمْ عَنْ شَىْءٍ مِنْهُ فَاسْتَعِينُوا بِي. قَالَ وَكَانَ الزُّبَيْرُ اشْتَرَى الْغَابَةَ بِسَبْعِينَ وَمِائَةِ أَلْفٍ، فَبَاعَهَا عَبْدُ اللَّهِ بِأَلْفِ أَلْفٍ وَسِتِّمِائَةِ أَلْفٍ ثُمَّ قَامَ فَقَالَ مَنْ كَانَ لَهُ عَلَى الزُّبَيْرِ حَقٌّ فَلْيُوَافِنَا بِالْغَابَةِ، فَأَتَاهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ، وَكَانَ لَهُ عَلَى الزُّبَيْرِ أَرْبَعُمِائَةِ أَلْفٍ فَقَالَ لِعَبْدِ اللَّهِ إِنْ شِئْتُمْ تَرَكْتُهَا لَكُمْ. قَالَ عَبْدُ اللَّهِ لاَ. قَالَ فَإِنْ شِئْتُمْ جَعَلْتُمُوهَا فِيمَا تُؤَخِّرُونَ إِنْ أَخَّرْتُمْ. فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ لاَ. قَالَ قَالَ فَاقْطَعُوا لِي قِطْعَةً. فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ لَكَ مِنْ هَا هُنَا إِلَى هَا هُنَا. قَالَ فَبَاعَ مِنْهَا فَقَضَى دَيْنَهُ فَأَوْفَاهُ، وَبَقِيَ مِنْهَا أَرْبَعَةُ أَسْهُمٍ وَنِصْفٌ، فَقَدِمَ عَلَى مُعَاوِيَةَ وَعِنْدَهُ عَمْرُو بْنُ عُثْمَانَ وَالْمُنْذِرُ بْنُ الزُّبَيْرِ وَابْنُ زَمْعَةَ فَقَالَ لَهُ مُعَاوِيَةُ كَمْ قُوِّمَتِ الْغَابَةُ قَالَ كُلُّ سَهْمٍ مِائَةَ أَلْفٍ. قَالَ كَمْ بَقِيَ قَالَ أَرْبَعَةُ أَسْهُمٍ وَنِصْفٌ. قَالَ الْمُنْذِرُ بْنُ الزُّبَيْرِ قَدْ أَخَذْتُ سَهْمًا بِمِائَةِ أَلْفٍ. قَالَ عَمْرُو بْنُ عُثْمَانَ قَدْ أَخَذْتُ سَهْمًا بِمِائَةِ أَلْفٍ. وَقَالَ ابْنُ زَمْعَةَ قَدْ أَخَذْتُ سَهْمًا بِمِائَةِ أَلْفٍ. فَقَالَ مُعَاوِيَةُ كَمْ بَقِيَ فَقَالَ سَهْمٌ وَنِصْفٌ. قَالَ أَخَذْتُهُ بِخَمْسِينَ وَمِائَةِ أَلْفٍ. قَالَ وَبَاعَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ نَصِيبَهُ مِنْ مُعَاوِيَةَ بِسِتِّمِائَةِ أَلْفٍ، فَلَمَّا فَرَغَ ابْنُ الزُّبَيْرِ مِنْ قَضَاءِ دَيْنِهِ قَالَ بَنُو الزُّبَيْرِ اقْسِمْ بَيْنَنَا مِيرَاثَنَا. قَالَ لاَ، وَاللَّهِ لاَ أَقْسِمُ بَيْنَكُمْ حَتَّى أُنَادِيَ بِالْمَوْسِمِ أَرْبَعَ سِنِينَ أَلاَ مَنْ كَانَ لَهُ عَلَى الزُّبَيْرِ دَيْنٌ فَلْيَأْتِنَا فَلْنَقْضِهِ. قَالَ فَجَعَلَ كَلَّ سَنَةٍ يُنَادِي بِالْمَوْسِمِ، فَلَمَّا مَضَى أَرْبَعُ سِنِينَ قَسَمَ بَيْنَهُمْ قَالَ فَكَانَ لِلزُّبَيْرِ أَرْبَعُ نِسْوَةٍ، وَرَفَعَ الثُّلُثَ، فَأَصَابَ كُلَّ امْرَأَةٍ أَلْفُ أَلْفٍ وَمِائَتَا أَلْفٍ، فَجَمِيعُ مَالِهِ خَمْسُونَ أَلْفَ أَلْفٍ وَمِائَتَا أَلْفٍ.
Bana İshâk b. İbrâhîm tahdis etti, dedi ki: Ebû Üsâme’ye: “Hişâm b. Urve size, babasından, o da Abdullah b. ez-Zübeyr’den şunu tahdis etti mi?” dedim: (Abdullah b. ez-Zübeyr) dedi ki: Zübeyr Cemel günü (savaş safında) durunca beni çağırdı; yanına varıp durdum. “Yavrucuğum! Bugün ancak zalim ya da mazlum olan öldürülür. Ben de bugün ancak mazlum olarak öldürüleceğimi görüyorum. En büyük kaygım borcumdur. Sence borcumuz malımızdan bir şey bırakır mı?” dedi. Sonra: “Yavrucuğum! Malımızı sat da borcumu öde” dedi. Malının üçte birini vasiyet etti; o üçte birin üçte birini de (Abdullah’ın) oğullarına —yani Abdullah b. ez-Zübeyr’in oğullarına— vasiyet etti. (Abdullah) şöyle diyordu: Üçte birin üçte biri. (Zübeyr): “Borç ödendikten sonra malımızdan bir fazlalık kalırsa, onun üçte biri senin çocuklarınındır” dedi. Hişâm dedi ki: Abdullah’ın bazı çocukları, Zübeyr’in bazı oğullarıyla —Hubeyb ve Abbâd ile— yaşça denkti. (Zübeyr’in) o gün dokuz oğlu ve dokuz kızı vardı. Abdullah dedi ki: Bana borcu hakkında vasiyet etmeye başladı ve: “Yavrucuğum! Ondan bir şeyi ödemekte aciz kalırsan, onun için Mevlâ’mdan yardım iste” dedi. Vallahi ne demek istediğini anlamadım; nihayet: “Babacığım! Mevlâ’n kimdir?” dedim. “Allah’tır” dedi. Vallahi borcu sebebiyle ne zaman bir sıkıntıya düştüysem: “Ey Zübeyr’in Mevlâ’sı! Onun borcunu öde” dedim, O da ödedi. Zübeyr radıyallâhu anh öldürüldü; ne bir dinar ne de bir dirhem bıraktı; yalnızca aralarında Gâbe’nin de bulunduğu araziler, Medine’de on bir ev, Basra’da iki ev, Kûfe’de bir ev ve Mısır’da bir ev bıraktı. (Abdullah) dedi ki: Üzerindeki borç şöyle oluşmuştu: Bir adam ona mal getirip emanet bırakmak isterdi; Zübeyr: “Hayır, fakat bu borçtur; çünkü onun zayi olmasından korkarım” derdi. Hiçbir zaman ne bir emirlik, ne haraç toplama, ne de başka bir görev üstlendi; ancak Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem ile ya da Ebû Bekir, Ömer ve Osman radıyallâhu anhum ile birlikte bir gazvede bulunmuştu. Abdullah b. ez-Zübeyr dedi ki: Üzerindeki borcu hesapladım; iki milyon iki yüz bin buldum. (Râvi) dedi ki: Hakîm b. Hizâm, Abdullah b. ez-Zübeyr ile karşılaştı ve: “Kardeşimin oğlu! Kardeşimin ne kadar borcu var?” dedi. (Abdullah) bunu gizledi ve: “Yüz bin” dedi. Hakîm: “Vallahi mallarınızın buna yeteceğini sanmıyorum” dedi. Abdullah ona: “Ya iki milyon iki yüz bin olsaydı?” dedi. “Buna güç yetireceğinizi sanmıyorum; ondan bir kısmında aciz kalırsanız benden yardım isteyin” dedi. (Râvi) dedi ki: Zübeyr Gâbe’yi yüz yetmiş bine satın almıştı. Abdullah onu bir milyon altı yüz bine sattı. Sonra kalkıp: “Zübeyr’de alacağı olan, Gâbe’de bizimle buluşsun” dedi. Abdullah b. Ca'fer ona geldi; onun Zübeyr’de dört yüz bin alacağı vardı. Abdullah’a: “İsterseniz onu size bırakayım” dedi. Abdullah: “Hayır” dedi. “İsterseniz, (ödemeyi) erteleyeceğiniz (borçların) arasına koyun” dedi. Abdullah: “Hayır” dedi. “Öyleyse bana (araziden) bir parça ayırın” dedi. Abdullah: “Şuradan şuraya kadar senindir” dedi. (Râvi) dedi ki: (Abdullah) ondan (arazinin bir kısmını) satıp (babasının) borcunu ödedi ve tamamladı. Ondan dört buçuk hisse kaldı. Muâviye’nin yanına geldi; yanında Amr b. Osmân, Münzir b. ez-Zübeyr ve İbn Zem'a vardı. Muâviye ona: “Gâbe’ye ne kadar değer biçildi?” dedi. “Her hisseye yüz bin” dedi. “Ne kadar kaldı?” dedi. “Dört buçuk hisse” dedi. Münzir b. ez-Zübeyr: “Ben bir hisseyi yüz bine aldım” dedi. Amr b. Osmân: “Ben bir hisseyi yüz bine aldım” dedi. İbn Zem'a: “Ben bir hisseyi yüz bine aldım” dedi. Muâviye: “Ne kadar kaldı?” dedi. “Bir buçuk hisse” dedi. “Onu yüz elli bine aldım” dedi. (Râvi) dedi ki: Abdullah b. Ca'fer de kendi payını Muâviye’ye altı yüz bine sattı. İbn ez-Zübeyr borcu ödemeyi bitirince, Zübeyr’in oğulları: “Mirasımızı aramızda taksim et” dediler. “Hayır, vallahi dört yıl boyunca hac mevsiminde ‘Dikkat edin, Zübeyr’de alacağı olan bize gelsin de ödeyelim’ diye ilan etmedikçe aranızda taksim etmeyeceğim” dedi. (Râvi) dedi ki: Her yıl hac mevsiminde ilan etmeye başladı. Dört yıl geçince aralarında taksim etti. (Râvi) dedi ki: Zübeyr’in dört hanımı vardı. (Abdullah vasiyet olunan) üçte biri ayırdı; her hanıma bir milyon iki yüz bin düştü. Zübeyr’in bütün malı elli milyon iki yüz bin (dirhem) idi.