2769_1. Hadis
حَدَّثَنِي أَبُو الطَّاهِرِ، أَحْمَدُ بْنُ عَمْرِو بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ سَرْحٍ مَوْلَى بَنِي أُمَيَّةَ أَخْبَرَنِي ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ ثُمَّ غَزَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم غَزْوَةَ تَبُوكَ وَهُوَ يُرِيدُ الرُّومَ وَنَصَارَى الْعَرَبِ بِالشَّامِ . قَالَ ابْنُ شِهَابٍ فَأَخْبَرَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ كَعْبٍ كَانَ قَائِدَ كَعْبٍ مِنْ بَنِيهِ حِينَ عَمِيَ قَالَ سَمِعْتُ كَعْبَ بْنَ مَالِكٍ يُحَدِّثُ حَدِيثَهُ حِينَ تَخَلَّفَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ قَالَ كَعْبُ بْنُ مَالِكٍ لَمْ أَتَخَلَّفْ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي غَزْوَةٍ غَزَاهَا قَطُّ إِلاَّ فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ غَيْرَ أَنِّي قَدْ تَخَلَّفْتُ فِي غَزْوَةِ بَدْرٍ وَلَمْ يُعَاتِبْ أَحَدًا تَخَلَّفَ عَنْهُ إِنَّمَا خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَالْمُسْلِمُونَ يُرِيدُونَ عِيرَ قُرَيْشٍ حَتَّى جَمَعَ اللَّهُ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ عَدُوِّهُمْ عَلَى غَيْرِ مِيعَادٍ وَلَقَدْ شَهِدْتُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَيْلَةَ الْعَقَبَةِ حِينَ تَوَاثَقْنَا عَلَى الإِسْلاَمِ وَمَا أُحِبُّ أَنَّ لِي بِهَا مَشْهَدَ بَدْرٍ وَإِنْ كَانَتْ بَدْرٌ أَذْكَرَ فِي النَّاسِ مِنْهَا وَكَانَ مِنْ خَبَرِي حِينَ تَخَلَّفْتُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ أَنِّي لَمْ أَكُنْ قَطُّ أَقْوَى وَلاَ أَيْسَرَ مِنِّي حِينَ تَخَلَّفْتُ عَنْهُ فِي تِلْكَ الْغَزْوَةِ وَاللَّهِ مَا جَمَعْتُ قَبْلَهَا رَاحِلَتَيْنِ قَطُّ حَتَّى جَمَعْتُهُمَا فِي تِلْكَ الْغَزْوَةِ فَغَزَاهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي حَرٍّ شَدِيدٍ وَاسْتَقْبَلَ سَفَرًا بَعِيدًا وَمَفَازًا وَاسْتَقْبَلَ عَدُوًّا كَثِيرًا فَجَلاَ لِلْمُسْلِمِينَ أَمْرَهُمْ لِيَتَأَهَّبُوا أُهْبَةَ غَزْوِهِمْ فَأَخْبَرَهُمْ بِوَجْهِهِمُ الَّذِي يُرِيدُ وَالْمُسْلِمُونَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَثِيرٌ وَلاَ يَجْمَعُهُمْ كِتَابُ حَافِظٍ - يُرِيدُ بِذَلِكَ الدِّيوَانَ - قَالَ كَعْبٌ فَقَلَّ رَجُلٌ يُرِيدُ أَنْ يَتَغَيَّبَ يَظُنُّ أَنَّ ذَلِكَ سَيَخْفَى لَهُ مَا لَمْ يَنْزِلْ فِيهِ وَحْىٌ مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ وَغَزَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم تِلْكَ الْغَزْوَةَ حِينَ طَابَتِ الثِّمَارُ وَالظِّلاَلُ فَأَنَا إِلَيْهَا أَصْعَرُ فَتَجَهَّزَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَالْمُسْلِمُونَ مَعَهُ وَطَفِقْتُ أَغْدُو لِكَىْ أَتَجَهَّزَ مَعَهُمْ فَأَرْجِعُ وَلَمْ أَقْضِ شَيْئًا . وَأَقُولُ فِي نَفْسِي أَنَا قَادِرٌ عَلَى ذَلِكَ إِذَا أَرَدْتُ . فَلَمْ يَزَلْ ذَلِكَ يَتَمَادَى بِي حَتَّى اسْتَمَرَّ بِالنَّاسِ الْجِدُّ فَأَصْبَحَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم غَادِيًا وَالْمُسْلِمُونَ مَعَهُ وَلَمْ أَقْضِ مِنْ جَهَازِي شَيْئًا ثُمَّ غَدَوْتُ فَرَجَعْتُ وَلَمْ أَقْضِ شَيْئًا فَلَمْ يَزَلْ ذَلِكَ يَتَمَادَى بِي حَتَّى أَسْرَعُوا وَتَفَارَطَ الْغَزْوُ فَهَمَمْتُ أَنْ أَرْتَحِلَ فَأُدْرِكَهُمْ فَيَا لَيْتَنِي فَعَلْتُ ثُمَّ لَمْ يُقَدَّرْ ذَلِكَ لِي فَطَفِقْتُ إِذَا خَرَجْتُ فِي النَّاسِ بَعْدَ خُرُوجِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَحْزُنُنِي أَنِّي لاَ أَرَى لِي أُسْوَةً إِلاَّ رَجُلاً مَغْمُوصًا عَلَيْهِ فِي النِّفَاقِ أَوْ رَجُلاً مِمَّنْ عَذَرَ اللَّهُ مِنَ الضُّعَفَاءِ وَلَمْ يَذْكُرْنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى بَلَغَ تَبُوكًا فَقَالَ وَهُوَ جَالِسٌ فِي الْقَوْمِ بِتَبُوكَ " مَا فَعَلَ كَعْبُ بْنُ مَالِكٍ " . قَالَ رَجُلٌ مِنْ بَنِي سَلِمَةَ يَا رَسُولَ اللَّهِ حَبَسَهُ بُرْدَاهُ وَالنَّظَرُ فِي عِطْفَيْهِ . فَقَالَ لَهُ مُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ بِئْسَ مَا قُلْتَ وَاللَّهِ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا عَلِمْنَا عَلَيْهِ إِلاَّ خَيْرًا . فَسَكَتَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَبَيْنَمَا هُوَ عَلَى ذَلِكَ رَأَى رَجُلاً مُبَيِّضًا يَزُولُ بِهِ السَّرَابُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " كُنْ أَبَا خَيْثَمَةَ " . فَإِذَا هُو أَبُو خَيْثَمَةَ الأَنْصَارِيُّ وَهُوَ الَّذِي تَصَدَّقَ بِصَاعِ التَّمْرِ حِينَ لَمَزَهُ الْمُنَافِقُونَ . فَقَالَ كَعْبُ بْنُ مَالِكٍ فَلَمَّا بَلَغَنِي أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَدْ تَوَجَّهَ قَافِلاً مِنْ تَبُوكَ حَضَرَنِي بَثِّي فَطَفِقْتُ أَتَذَكَّرُ الْكَذِبَ وَأَقُولُ بِمَ أَخْرُجُ مِنْ سَخَطِهِ غَدًا وَأَسْتَعِينُ عَلَى ذَلِكَ كُلَّ ذِي رَأْىٍ مِنْ أَهْلِي فَلَمَّا قِيلَ لِي إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَدْ أَظَلَّ قَادِمًا زَاحَ عَنِّي الْبَاطِلُ حَتَّى عَرَفْتُ أَنِّي لَنْ أَنْجُوَ مِنْهُ بِشَىْءٍ أَبَدًا فَأَجْمَعْتُ صِدْقَهُ وَصَبَّحَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَادِمًا وَكَانَ إِذَا قَدِمَ مِنْ سَفَرٍ بَدَأَ بِالْمَسْجِدِ فَرَكَعَ فِيهِ رَكْعَتَيْنِ ثُمَّ جَلَسَ لِلنَّاسِ فَلَمَّا فَعَلَ ذَلِكَ جَاءَهُ الْمُخَلَّفُونَ فَطَفِقُوا يَعْتَذِرُونَ إِلَيْهِ وَيَحْلِفُونَ لَهُ وَكَانُوا بِضْعَةً وَثَمَانِينَ رَجُلاً فَقَبِلَ مِنْهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلاَنِيَتَهُمْ وَبَايَعَهُمْ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمْ وَوَكَلَ سَرَائِرَهُمْ إِلَى اللَّهِ حَتَّى جِئْتُ فَلَمَّا سَلَّمْتُ تَبَسَّمَ تَبَسُّمَ الْمُغْضَبِ ثُمَّ قَالَ " تَعَالَ " . فَجِئْتُ أَمْشِي حَتَّى جَلَسْتُ بَيْنَ يَدَيْهِ فَقَالَ لِي " مَا خَلَّفَكَ " . أَلَمْ تَكُنْ قَدِ ابْتَعْتَ ظَهْرَكَ " . قَالَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي وَاللَّهِ لَوْ جَلَسْتُ عِنْدَ غَيْرِكَ مِنْ أَهْلِ الدُّنْيَا لَرَأَيْتُ أَنِّي سَأَخْرُجُ مِنْ سَخَطِهِ بِعُذْرٍ وَلَقَدْ أُعْطِيتُ جَدَلاً وَلَكِنِّي وَاللَّهِ لَقَدْ عَلِمْتُ لَئِنْ حَدَّثْتُكَ الْيَوْمَ حَدِيثَ كَذِبٍ تَرْضَى بِهِ عَنِّي لَيُوشِكَنَّ اللَّهُ أَنْ يُسْخِطَكَ عَلَىَّ وَلَئِنْ حَدَّثْتُكَ حَدِيثَ صِدْقٍ تَجِدُ عَلَىَّ فِيهِ إِنِّي لأَرْجُو فِيهِ عُقْبَى اللَّهِ وَاللَّهِ مَا كَانَ لِي عُذْرٌ وَاللَّهِ مَا كُنْتُ قَطُّ أَقْوَى وَلاَ أَيْسَرَ مِنِّي حِينَ تَخَلَّفْتُ عَنْكَ . قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " أَمَّا هَذَا فَقَدْ صَدَقَ فَقُمْ حَتَّى يَقْضِيَ اللَّهُ فِيكَ " . فَقُمْتُ وَثَارَ رِجَالٌ مِنْ بَنِي سَلِمَةَ فَاتَّبَعُونِي فَقَالُوا لِي وَاللَّهِ مَا عَلِمْنَاكَ أَذْنَبْتَ ذَنْبًا قَبْلَ هَذَا لَقَدْ عَجَزْتَ فِي أَنْ لاَ تَكُونَ اعْتَذَرْتَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِمَا اعْتَذَرَ بِهِ إِلَيْهِ الْمُخَلَّفُونَ فَقَدْ كَانَ كَافِيَكَ ذَنْبَكَ اسْتِغْفَارُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَكَ . قَالَ فَوَاللَّهِ مَا زَالُوا يُؤَنِّبُونَنِي حَتَّى أَرَدْتُ أَنْ أَرْجِعَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأُكَذِّبَ نَفْسِي - قَالَ - ثُمَّ قُلْتُ لَهُمْ هَلْ لَقِيَ هَذَا مَعِي مِنْ أَحَدٍ قَالُوا نَعَمْ لَقِيَهُ مَعَكَ رَجُلاَنِ قَالاَ مِثْلَ مَا قُلْتَ فَقِيلَ لَهُمَا مِثْلُ مَا قِيلَ لَكَ - قَالَ - قُلْتُ مَنْ هُمَا قَالُوا مُرَارَةُ بْنُ رَبِيعَةَ الْعَامِرِيُّ وَهِلاَلُ بْنُ أُمَيَّةَ الْوَاقِفِيُّ - قَالَ - فَذَكَرُوا لِي رَجُلَيْنِ صَالِحَيْنِ قَدْ شِهِدَا بَدْرًا فِيهِمَا أُسْوَةٌ - قَالَ - فَمَضَيْتُ حِينَ ذَكَرُوهُمَا لِي . قَالَ وَنَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْمُسْلِمِينَ عَنْ كَلاَمِنَا أَيُّهَا الثَّلاَثَةُ مِنْ بَيْنِ مَنْ تَخَلَّفَ عَنْهُ - قَالَ - فَاجْتَنَبَنَا النَّاسُ - وَقَالَ - تَغَيَّرُوا لَنَا حَتَّى تَنَكَّرَتْ لِي فِي نَفْسِيَ الأَرْضُ فَمَا هِيَ بِالأَرْضِ الَّتِي أَعْرِفُ فَلَبِثْنَا عَلَى ذَلِكَ خَمْسِينَ لَيْلَةً فَأَمَّا صَاحِبَاىَ فَاسْتَكَانَا وَقَعَدَا فِي بُيُوتِهِمَا يَبْكِيَانِ وَأَمَّا أَنَا فَكُنْتُ أَشَبَّ الْقَوْمِ وَأَجْلَدَهُمْ فَكُنْتُ أَخْرُجُ فَأَشْهَدُ الصَّلاَةَ وَأَطُوفُ فِي الأَسْوَاقِ وَلاَ يُكَلِّمُنِي أَحَدٌ وَآتِي رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأُسَلِّمُ عَلَيْهِ وَهُوَ فِي مَجْلِسِهِ بَعْدَ الصَّلاَةِ فَأَقُولُ فِي نَفْسِي هَلْ حَرَّكَ شَفَتَيْهِ بِرَدِّ السَّلاَمِ أَمْ لاَ ثُمَّ أُصَلِّي قَرِيبًا مِنْهُ وَأُسَارِقُهُ النَّظَرَ فَإِذَا أَقْبَلْتُ عَلَى صَلاَتِي نَظَرَ إِلَىَّ وَإِذَا الْتَفَتُّ نَحْوَهُ أَعْرَضَ عَنِّي حَتَّى إِذَا طَالَ ذَلِكَ عَلَىَّ مِنْ جَفْوَةِ الْمُسْلِمِينَ مَشَيْتُ حَتَّى تَسَوَّرْتُ جِدَارَ حَائِطِ أَبِي قَتَادَةَ وَهُوَ ابْنُ عَمِّي وَأَحَبُّ النَّاسِ إِلَىَّ فَسَلَّمْتُ عَلَيْهِ فَوَاللَّهِ مَا رَدَّ عَلَىَّ السَّلاَمَ فَقُلْتُ لَهُ يَا أَبَا قَتَادَةَ أَنْشُدُكَ بِاللَّهِ هَلْ تَعْلَمَنَّ أَنِّي أُحِبُّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ قَالَ فَسَكَتَ فَعُدْتُ فَنَاشَدْتُهُ فَسَكَتَ فَعُدْتُ فَنَاشَدْتُهُ فَقَالَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ . فَفَاضَتْ عَيْنَاىَ وَتَوَلَّيْتُ حَتَّى تَسَوَّرْتُ الْجِدَارَ فَبَيْنَا أَنَا أَمْشِي فِي سُوقِ الْمَدِينَةِ إِذَا نَبَطِيٌّ مِنْ نَبَطِ أَهْلِ الشَّامِ مِمَّنْ قَدِمَ بِالطَّعَامِ يَبِيعُهُ بِالْمَدِينَةِ يَقُولُ مَنْ يَدُلُّ عَلَى كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ - قَالَ - فَطَفِقَ النَّاسُ يُشِيرُونَ لَهُ إِلَىَّ حَتَّى جَاءَنِي فَدَفَعَ إِلَىَّ كِتَابًا مِنْ مَلِكِ غَسَّانَ وَكُنْتُ كَاتِبًا فَقَرَأْتُهُ فَإِذَا فِيهِ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّهُ قَدْ بَلَغَنَا أَنَّ صَاحِبَكَ قَدْ جَفَاكَ وَلَمْ يَجْعَلْكَ اللَّهُ بِدَارِ هَوَانٍ وَلاَ مَضْيَعَةٍ فَالْحَقْ بِنَا نُوَاسِكَ . قَالَ فَقُلْتُ حِينَ قَرَأْتُهَا وَهَذِهِ أَيْضًا مِنَ الْبَلاَءِ . فَتَيَامَمْتُ بِهَا التَّنُّورَ فَسَجَرْتُهَا بِهَا حَتَّى إِذَا مَضَتْ أَرْبَعُونَ مِنَ الْخَمْسِينَ وَاسْتَلْبَثَ الْوَحْىُ إِذَا رَسُولُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَأْتِينِي فَقَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَأْمُرُكَ أَنْ تَعْتَزِلَ امْرَأَتَكَ . قَالَ فَقُلْتُ أُطَلِّقُهَا أَمْ مَاذَا أَفْعَلُ قَالَ لاَ بَلِ اعْتَزِلْهَا فَلاَ تَقْرَبَنَّهَا - قَالَ - فَأَرْسَلَ إِلَى صَاحِبَىَّ بِمِثْلِ ذَلِكَ - قَالَ - فَقُلْتُ لاِمْرَأَتِي الْحَقِي بِأَهْلِكِ فَكُونِي عِنْدَهُمْ حَتَّى يَقْضِيَ اللَّهُ فِي هَذَا الأَمْرِ - قَالَ - فَجَاءَتِ امْرَأَةُ هِلاَلِ بْنِ أُمَيَّةَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ لَهُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ هِلاَلَ بْنَ أُمَيَّةَ شَيْخٌ ضَائِعٌ لَيْسَ لَهُ خَادِمٌ فَهَلْ تَكْرَهُ أَنْ أَخْدُمَهُ قَالَ " لاَ وَلَكِنْ لاَ يَقْرَبَنَّكِ " . فَقَالَتْ إِنَّهُ وَاللَّهِ مَا بِهِ حَرَكَةٌ إِلَى شَىْءٍ وَوَاللَّهِ مَا زَالَ يَبْكِي مُنْذُ كَانَ مِنْ أَمْرِهِ مَا كَانَ إِلَى يَوْمِهِ هَذَا . قَالَ فَقَالَ لِي بَعْضُ أَهْلِي لَوِ اسْتَأْذَنْتَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي امْرَأَتِكَ فَقَدْ أَذِنَ لاِمْرَأَةِ هِلاَلِ بْنِ أُمَيَّةَ أَنْ تَخْدُمَهُ - قَالَ - فَقُلْتُ لاَ أَسْتَأْذِنُ فِيهَا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَمَا يُدْرِينِي مَاذَا يَقُولُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا اسْتَأْذَنْتُهُ فِيهَا وَأَنَا رَجُلٌ شَابٌّ - قَالَ - فَلَبِثْتُ بِذَلِكَ عَشْرَ لَيَالٍ فَكَمُلَ لَنَا خَمْسُونَ لَيْلَةً مِنْ حِينَ نُهِيَ عَنْ كَلاَمِنَا - قَالَ - ثُمَّ صَلَّيْتُ صَلاَةَ الْفَجْرِ صَبَاحَ خَمْسِينَ لَيْلَةً عَلَى ظَهْرِ بَيْتٍ مِنْ بُيُوتِنَا فَبَيْنَا أَنَا جَالِسٌ عَلَى الْحَالِ الَّتِي ذَكَرَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ مِنَّا قَدْ ضَاقَتْ عَلَىَّ نَفْسِي وَضَاقَتْ عَلَىَّ الأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ سَمِعْتُ صَوْتَ صَارِخٍ أَوْفَى عَلَى سَلْعٍ يَقُولُ بِأَعْلَى صَوْتِهِ يَا كَعْبَ بْنَ مَالِكٍ أَبْشِرْ - قَالَ - فَخَرَرْتُ سَاجِدًا وَعَرَفْتُ أَنْ قَدْ جَاءَ فَرَجٌ . - قَالَ - فَآذَنَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم النَّاسَ بِتَوْبَةِ اللَّهِ عَلَيْنَا حِينَ صَلَّى صَلاَةَ الْفَجْرِ فَذَهَبَ النَّاسُ يُبَشِّرُونَنَا فَذَهَبَ قِبَلَ صَاحِبَىَّ مُبَشِّرُونَ وَرَكَضَ رَجُلٌ إِلَىَّ فَرَسًا وَسَعَى سَاعٍ مِنْ أَسْلَمَ قِبَلِي وَأَوْفَى الْجَبَلَ فَكَانَ الصَّوْتُ أَسْرَعَ مِنَ الْفَرَسِ فَلَمَّا جَاءَنِي الَّذِي سَمِعْتُ صَوْتَهُ يُبَشِّرُنِي فَنَزَعْتُ لَهُ ثَوْبَىَّ فَكَسَوْتُهُمَا إِيَّاهُ بِبِشَارَتِهِ وَاللَّهِ مَا أَمْلِكُ غَيْرَهُمَا يَوْمَئِذٍ وَاسْتَعَرْتُ ثَوْبَيْنِ . فَلَبِسْتُهُمَا فَانْطَلَقْتُ أَتَأَمَّمُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَتَلَقَّانِي النَّاسُ فَوْجًا فَوْجًا يُهَنِّئُونِي بِالتَّوْبَةِ وَيَقُولُونَ لِتَهْنِئْكَ تَوْبَةُ اللَّهِ عَلَيْكَ . حَتَّى دَخَلْتُ الْمَسْجِدَ فَإِذَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم جَالِسٌ فِي الْمَسْجِدِ وَحَوْلَهُ النَّاسُ فَقَامَ طَلْحَةُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ يُهَرْوِلُ حَتَّى صَافَحَنِي وَهَنَّأَنِي وَاللَّهِ مَا قَامَ رَجُلٌ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ غَيْرُهُ . قَالَ فَكَانَ كَعْبٌ لاَ يَنْسَاهَا لِطَلْحَةَ . قَالَ كَعْبٌ فَلَمَّا سَلَّمْتُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ وَهُوَ يَبْرُقُ وَجْهُهُ مِنَ السُّرُورِ وَيَقُولُ " أَبْشِرْ بِخَيْرِ يَوْمٍ مَرَّ عَلَيْكَ مُنْذُ وَلَدَتْكَ أُمُّكَ " . قَالَ فَقُلْتُ أَمِنْ عِنْدِكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَمْ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ فَقَالَ " لاَ بَلْ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ " . وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا سُرَّ اسْتَنَارَ وَجْهُهُ كَأَنَّ وَجْهَهُ قِطْعَةُ قَمَرٍ - قَالَ - وَكُنَّا نَعْرِفُ ذَلِكَ - قَالَ - فَلَمَّا جَلَسْتُ بَيْنَ يَدَيْهِ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ مِنْ تَوْبَتِي أَنْ أَنْخَلِعَ مِنْ مَالِي صَدَقَةً إِلَى اللَّهِ وَإِلَى رَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم . فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " أَمْسِكْ بَعْضَ مَالِكَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكَ " . قَالَ فَقُلْتُ فَإِنِّي أُمْسِكُ سَهْمِيَ الَّذِي بِخَيْبَرَ - قَالَ - وَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ إِنَّمَا أَنْجَانِي بِالصِّدْقِ وَإِنَّ مِنْ تَوْبَتِي أَنْ لاَ أُحَدِّثَ إِلاَّ صِدْقًا مَا بَقِيتُ - قَالَ - فَوَاللَّهِ مَا عَلِمْتُ أَنَّ أَحَدًا مِنَ الْمُسْلِمِينَ أَبْلاَهُ اللَّهُ فِي صِدْقِ الْحَدِيثِ مُنْذُ ذَكَرْتُ ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى يَوْمِي هَذَا أَحْسَنَ مِمَّا أَبْلاَنِي اللَّهُ بِهِ وَاللَّهِ مَا تَعَمَّدْتُ كَذْبَةً مُنْذُ قُلْتُ ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى يَوْمِي هَذَا وَإِنِّي لأَرْجُو أَنْ يَحْفَظَنِيَ اللَّهُ فِيمَا بَقِيَ . قَالَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ { لَقَدْ تَابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ وَالْمُهَاجِرِينَ وَالأَنْصَارِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ فِي سَاعَةِ الْعُسْرَةِ مِنْ بَعْدِ مَا كَادَ يَزِيغُ قُلُوبُ فَرِيقٍ مِنْهُمْ ثُمَّ تَابَ عَلَيْهِمْ إِنَّهُ بِهِمْ رَءُوفٌ رَحِيمٌ * وَعَلَى الثَّلاَثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا حَتَّى إِذَا ضَاقَتْ عَلَيْهِمُ الأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ وَضَاقَتْ عَلَيْهِمْ أَنْفُسُهُمْ} حَتَّى بَلَغَ { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ} قَالَ كَعْبٌ وَاللَّهِ مَا أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَىَّ مِنْ نِعْمَةٍ قَطُّ بَعْدَ إِذْ هَدَانِي اللَّهُ لِلإِسْلاَمِ أَعْظَمَ فِي نَفْسِي مِنْ صِدْقِي رَسُولَ اللَّهُ صلى الله عليه وسلم أَنْ لاَ أَكُونَ كَذَبْتُهُ فَأَهْلِكَ كَمَا هَلَكَ الَّذِينَ كَذَبُوا إِنَّ اللَّهَ قَالَ لِلَّذِينَ كَذَبُوا حِينَ أَنْزَلَ الْوَحْىَ شَرَّ مَا قَالَ لأَحَدٍ وَقَالَ اللَّهُ { سَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ إِذَا انْقَلَبْتُمْ إِلَيْهِمْ لِتُعْرِضُوا عَنْهُمْ فَأَعْرِضُوا عَنْهُمْ إِنَّهُمْ رِجْسٌ وَمَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ * يَحْلِفُونَ لَكُمْ لِتَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنْ تَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لاَ يَرْضَى عَنِ الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ} قَالَ كَعْبٌ كُنَّا خُلِّفْنَا أَيُّهَا الثَّلاَثَةُ عَنْ أَمْرِ أُولَئِكَ الَّذِينَ قَبِلَ مِنْهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حِينَ حَلَفُوا لَهُ فَبَايَعَهُمْ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمْ وَأَرْجَأَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَمْرَنَا حَتَّى قَضَى اللَّهُ فِيهِ فَبِذَلِكَ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ { وَعَلَى الثَّلاَثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا} وَلَيْسَ الَّذِي ذَكَرَ اللَّهُ مِمَّا خُلِّفْنَا تَخَلُّفَنَا عَنِ الْغَزْوِ وَإِنَّمَا هُوَ تَخْلِيفُهُ إِيَّانَا وَإِرْجَاؤُهُ أَمْرَنَا عَمَّنْ حَلَفَ لَهُ وَاعْتَذَرَ إِلَيْهِ فَقَبِلَ مِنْهُ .
Bana Benî Ümeyye'nin azatlısı Ebü't-Tâhir Ahmed b. Amr b. Abdullâh b. Amr b. Serh anlattı; bana İbn Vehb haber verdi; bana Yûnus, İbn Şihâb'dan [naklen] haber verdi; [İbn Şihâb] dedi ki: Sonra Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Rumları ve Şam'daki Hristiyan Arapları hedefleyerek Tebük gazvesine çıktı. İbn Şihâb dedi ki: Bana Abdurrahmân b. Abdullâh b. Ka'b b. Mâlik haber verdi ki, Ka'b gözlerini kaybettiğinde oğulları arasından ona rehberlik eden Abdullâh b. Ka'b şöyle demiş: Ka'b b. Mâlik'i, Tebük gazvesinde Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den geri kaldığı zamanki hadisesini anlatırken işittim. Ka'b b. Mâlik şöyle dedi: Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yaptığı gazvelerin hiçbirinden, Tebük gazvesi dışında, asla geri kalmadım. Ancak Bedir gazvesinden de geri kalmıştım; fakat [Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem] ondan geri kalan hiç kimseyi kınamamıştı. Çünkü Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve Müslümanlar yalnızca Kureyş kervanını hedefleyerek çıkmışlardı; nihayet Allah onları düşmanlarıyla önceden kararlaştırılmamış bir şekilde karşı karşıya getirdi. Andolsun ki ben, İslâm üzerine birbirimizden söz aldığımız Akabe gecesinde Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte bulundum. Bedir insanlar arasında ondan daha çok anılsa da, onun yerine Bedir'de bulunmuş olmayı istemem. Tebük gazvesinde Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den geri kaldığım zamanki durumum şöyleydi: O gazveden geri kaldığım zamanki kadar hiçbir zaman güçlü ve varlıklı olmamıştım. Vallahi ondan önce asla iki binek devesini bir araya getirememiştim; o gazvede ikisini birden edindim. Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem bu gazveye şiddetli bir sıcakta çıktı; uzak bir yolculuğa, çöllere ve kalabalık bir düşmana yöneldi. Müslümanlara gazvelerinin hazırlığını yapabilmeleri için işlerini açıkça bildirdi ve gitmek istediği yönü onlara haber verdi. Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte olan Müslümanlar çoktu ve onları kaydeden bir defter —bununla divanı kastediyor— yoktu. Ka'b dedi ki: Gizlenmek isteyen pek az kimse vardı ki, hakkında Allah Azze ve Celle'den bir vahiy inmedikçe bunun gizli kalacağını zannetmesin. Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem bu gazveye meyvelerin olgunlaştığı ve gölgelerin hoş olduğu bir zamanda çıktı; ben de onlara daha meyilliydim. Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve beraberindeki Müslümanlar hazırlandılar. Ben de onlarla birlikte hazırlanmak için sabahleyin çıkmaya başladım, fakat hiçbir şey yapmadan dönüyordum ve içimden: “İstediğim zaman buna gücüm yeter” diyordum. Bu durum bende böylece uzayıp gitti; nihayet insanlar işi ciddiye aldılar. Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve beraberindeki Müslümanlar sabahleyin yola çıktılar; ben ise hazırlığımdan hiçbir şey yapmamıştım. Sonra sabahleyin çıktım, yine hiçbir şey yapmadan döndüm. Bu durum bende böylece uzayıp gitti; nihayet onlar hızlandılar ve gazve[ye yetişme imkânı] elden kaçtı. Yola çıkıp onlara yetişmeyi düşündüm; keşke yapsaydım! Sonra bu bana nasip olmadı. Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in çıkışından sonra insanlar arasına çıktığımda, kendime örnek olarak ancak münafıklıkla itham edilen bir adam yahut Allah'ın mazur saydığı zayıflardan bir adam görmem beni üzmeye başladı. Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem Tebük'e varıncaya kadar beni anmadı. Tebük'te cemaatin içinde otururken: “Ka'b b. Mâlik ne yaptı?” buyurdu. Benî Seleme'den bir adam: “Ey Allah'ın Resulü! Onu iki bürdesi ve [kibirle] kendi yanlarına bakması alıkoydu” dedi. Muâz b. Cebel ona: “Ne kötü söyledin! Vallahi ey Allah'ın Resulü, onun hakkında hayırdan başka bir şey bilmiyoruz” dedi. Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem sustu. O böyle iken beyazlar giymiş, serabın içinde bir görünüp bir kaybolan bir adam gördü. Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Ebû Hayseme ol!” buyurdu. Bir de ne görsünler, o Ebû Hayseme el-Ensârî idi. O, münafıklar kendisini alaya aldığında bir sâ' hurma sadaka veren kişiydi. Ka'b b. Mâlik dedi ki: Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Tebük'ten dönüşe geçtiği haberi bana ulaşınca kederim geldi çattı. Yalanlar düşünmeye ve: “Yarın onun öfkesinden ne ile kurtulacağım?” demeye başladım. Bunun için ailemden görüş sahibi olan herkesten yardım istedim. Bana: “Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem gelmek üzere” denilince bâtıl benden uzaklaştı; ondan hiçbir şeyle asla kurtulamayacağımı anladım ve ona doğruyu söylemeye karar verdim. Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem sabahleyin geldi. O, bir yolculuktan döndüğünde önce mescide uğrar, orada iki rekât namaz kılar, sonra insanlar için otururdu. Bunu yapınca geri kalanlar ona gelip özür beyan etmeye ve yemin etmeye başladılar. Bunlar seksen küsur kişiydi. Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem onların zâhirlerini kabul etti, onlardan biat aldı, onlar için mağfiret diledi ve iç yüzlerini Allah'a havale etti. Nihayet ben geldim. Selam verdiğimde öfkeli birinin tebessümüyle tebessüm etti, sonra: “Gel” buyurdu. Yürüyüp gelerek önüne oturdum. Bana: “Seni geri bırakan ne oldu? Bineğini satın almamış mıydın?” buyurdu. Ben şöyle dedim: “Ey Allah'ın Resulü! Vallahi ben senden başka dünya ehlinden birinin yanında otursaydım, bir özürle onun öfkesinden kurtulacağımı düşünürdüm; bana gerçekten konuşma kabiliyeti verilmiştir. Fakat vallahi biliyorum ki, eğer bugün sana benden razı olacağın yalan bir söz söylersem, Allah yakında seni bana öfkelendirecektir. Eğer sana, hakkımda kızacağın doğru bir söz söylersem, onda Allah'tan güzel bir akıbet umarım. Vallahi hiçbir özrüm yoktu. Vallahi senden geri kaldığım zamanki kadar hiçbir zaman güçlü ve varlıklı olmamıştım.” Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Bu, doğru söyledi. Kalk, Allah senin hakkında hüküm verinceye kadar [bekle]” buyurdu. Ben kalktım. Benî Seleme'den bazı adamlar da kalkıp peşimden geldiler ve bana: “Vallahi bundan önce senin bir günah işlediğini bilmiyoruz. Geri kalanların Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e beyan ettikleri özür gibi bir özür beyan etmekten âciz kaldın. Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in senin için istiğfar etmesi günahına yeterdi” dediler. Vallahi beni o kadar kınadılar ki, Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e dönüp kendimi yalanlamak istedim. Sonra onlara: “Benimle birlikte bu durumla karşılaşan başka biri var mı?” dedim. “Evet, seninle birlikte bu durumla iki adam daha karşılaştı; onlar da senin söylediğin gibi söylediler, onlara da sana söylenenin aynısı söylendi” dediler. “Onlar kim?” dedim. “Mürâre b. Rebîa el-Âmirî ve Hilâl b. Ümeyye el-Vâkıfî” dediler. Bana Bedir'de bulunmuş, kendilerinde örnek alınacak [meziyetler] bulunan iki salih adamı zikrettiler. Onları bana zikredince yoluma devam ettim. Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem, kendisinden geri kalanlar arasından biz üç kişiyle konuşmayı Müslümanlara yasakladı. İnsanlar bizden uzak durdular —ve [Ka'b] dedi ki— bize karşı değiştiler; öyle ki yeryüzü bana yabancılaştı, [sanki] bildiğim yer değildi. Bu hâl üzere elli gece kaldık. İki arkadaşım boyun büküp evlerinde ağlayarak oturdular. Ben ise topluluğun en genci ve en dayanıklısıydım; çıkar, namaza katılır, çarşılarda dolaşırdım; kimse benimle konuşmazdı. Namazdan sonra meclisinde iken Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip selam verir ve içimden: “Selamı almak için dudaklarını kıpırdattı mı, kıpırdatmadı mı?” derdim. Sonra ona yakın bir yerde namaz kılar, ona gizlice bakardım. Namazıma yöneldiğimde bana bakar, ona doğru döndüğümde benden yüz çevirirdi. Nihayet Müslümanların bu soğukluğu bana uzun gelince yürüyüp amcamın oğlu ve insanlar arasında bana en sevgili olan Ebû Katâde'nin bahçe duvarına tırmandım ve ona selam verdim. Vallahi selamımı almadı. Ona: “Ey Ebû Katâde! Allah aşkına söyle, benim Allah'ı ve Resulünü sevdiğimi biliyor musun?” dedim. Sustu. Tekrar yemin verdirerek sordum; yine sustu. Tekrar yemin verdirerek sordum; “Allah ve Resulü daha iyi bilir” dedi. Gözlerimden yaşlar boşandı; dönüp duvardan aştım. Ben Medine çarşısında yürürken, Medine'de satmak için yiyecek getiren Şam halkının Nabatîlerinden bir Nabatî: “Ka'b b. Mâlik'i kim gösterir?” diyordu. İnsanlar ona beni işaret etmeye başladılar. Nihayet yanıma geldi ve bana Gassân meliki tarafından [yazılmış] bir mektup verdi. Ben yazı bilirdim; onu okudum. İçinde şöyle yazıyordu: “Bundan sonra: Bize ulaştığına göre arkadaşın sana eziyet etmiş. Allah seni zillet ve zayi olma yurdunda bırakmamıştır. Bize katıl ki sana yardım edelim.” Onu okuyunca: “Bu da imtihandandır” dedim ve onunla tandıra yöneldim, onu orada yaktım. Nihayet elli [gecenin] kırkı geçip vahiy gecikince, bir de baktım ki Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in elçisi bana geliyor ve: “Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem sana hanımından ayrı durmanı emrediyor” dedi. “Onu boşayayım mı, yoksa ne yapayım?” dedim. “Hayır, ondan ayrı dur, ona kesinlikle yaklaşma” dedi. İki arkadaşıma da bunun aynısını [bildirmek üzere adam] gönderdi. Hanımıma: “Ailenin yanına git ve Allah bu işte hükmünü verinceye kadar onların yanında kal” dedim. Hilâl b. Ümeyye'nin hanımı Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: “Ey Allah'ın Resulü! Hilâl b. Ümeyye bakıma muhtaç bir ihtiyardır; hizmetçisi de yoktur. Ona hizmet etmemi hoş görmez misin?” dedi. [Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: “Hayır, fakat sana yaklaşmasın” buyurdu. [Kadın]: “Vallahi onun hiçbir şeye hareketi yok. Vallahi başına bu iş geldiğinden beri bugüne kadar ağlayıp duruyor” dedi. Ailemden bazıları bana: “Hanımın hakkında Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den izin istesen; Hilâl b. Ümeyye'nin hanımına ona hizmet etmesi için izin verdi” dediler. Ben: “Onun hakkında Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den izin istemem. Ondan izin istersem Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ne diyeceğini ne bileyim? Ben genç bir adamım” dedim. Bu şekilde on gece daha kaldım; böylece bizimle konuşmanın yasaklandığı andan itibaren elli gecemiz tamamlandı. Sonra ellinci gecenin sabahında evlerimizden birinin damında sabah namazını kıldım. Allah Azze ve Celle'nin bizim hakkımızda zikrettiği hâl üzere, canım bana dar gelmiş, yeryüzü bütün genişliğine rağmen bana dar gelmiş hâlde otururken Sel' dağına çıkmış bir bağıranın var sesiyle: “Ey Ka'b b. Mâlik! Müjde!” dediğini işittim. Hemen secdeye kapandım ve kurtuluşun geldiğini anladım. Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem sabah namazını kıldığında, Allah'ın tövbemizi kabul ettiğini insanlara duyurdu. İnsanlar bizi müjdelemeye gittiler. İki arkadaşımın tarafına da müjdeciler gitti. Bir adam bana doğru at koşturdu; Eslem'den biri de koşarak benim tarafıma geldi ve dağa çıktı; ses attan daha hızlıydı. Sesini işittiğim ve beni müjdeleyen kişi yanıma gelince, müjdesi sebebiyle iki elbisemi çıkarıp ona giydirdim. Vallahi o gün bu ikisinden başka bir şeye sahip değildim. İki elbise ödünç alıp giydim ve Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e doğru yöneldim. İnsanlar bölük bölük beni karşılıyor, tövbemi tebrik ediyor ve: “Allah'ın tövbeni kabul etmesi sana kutlu olsun!” diyorlardı. Nihayet mescide girdim; bir de ne göreyim, Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem mescidde oturuyor, etrafında da insanlar var. Talha b. Ubeydullâh koşarak kalktı, benimle musafaha etti ve beni tebrik etti. Vallahi muhâcirlerden ondan başka hiç kimse kalkmadı. [Râvi] dedi ki: Ka'b bunu Talha için hiç unutmazdı. Ka'b dedi ki: Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e selam verdiğimde, yüzü sevinçten parlayarak: “Annen seni doğurduğundan beri üzerinden geçen en hayırlı günle müjdelen!” buyurdu. Ben: “Bu senin tarafından mı, ey Allah'ın Resulü, yoksa Allah tarafından mı?” dedim. “Hayır, Allah tarafından” buyurdu. Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem sevindiğinde yüzü aydınlanır, sanki yüzü bir ay parçası olurdu; biz bunu bilirdik. Önüne oturduğumda: “Ey Allah'ın Resulü! Tövbemin [bir gereği] olarak malımdan sıyrılıp onu Allah'a ve Resulü sallallâhu aleyhi ve sellem'e sadaka olarak vermek istiyorum” dedim. Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Malının bir kısmını elinde tut; bu senin için daha hayırlıdır” buyurdu. Ben: “O hâlde Hayber'deki payımı elimde tutuyorum” dedim. Ve: “Ey Allah'ın Resulü! Allah beni ancak doğruluk sayesinde kurtardı. Tövbemin [bir gereği] de, yaşadığım sürece doğrudan başka bir şey söylememektir” dedim. Vallahi bunu Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e söylediğimden bugüne kadar, Müslümanlardan hiç kimsenin sözün doğruluğu hususunda Allah'ın beni imtihan ettiğinden daha güzel bir şekilde imtihan edildiğini bilmiyorum. Vallahi bunu Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e söylediğimden bugüne kadar kasten bir yalan söylemedim. Kalan [ömrümde] de Allah'ın beni koruyacağını umarım. [Ka'b] dedi ki: Allah Azze ve Celle şu âyetleri indirdi: “Andolsun Allah; Peygamber'in, içlerinden bir grubun kalpleri kaymak üzereyken zorluk zamanında ona uyan muhâcirlerin ve ensârın tövbesini kabul etti. Sonra da onların tövbesini kabul etti. Çünkü O, onlara karşı çok şefkatli, çok merhametlidir. [Savaştan] geri bırakılan o üç kişinin de [tövbesini kabul etti]. Yeryüzü bütün genişliğine rağmen onlara dar gelmiş, canları da kendilerine dar gelmişti...” [et-Tevbe 9/117-118] “Ey iman edenler! Allah'tan korkun ve doğrularla beraber olun” [et-Tevbe 9/119] kısmına kadar. Ka'b dedi ki: Vallahi Allah beni İslâm'a hidayet ettikten sonra, bana verdiği nimetlerin hiçbiri, Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e doğru söylememden, ona yalan söyleyip de yalan söyleyenlerin helâk olduğu gibi helâk olmamamdan daha büyük olmamıştır. Çünkü Allah, vahyi indirdiği zaman yalan söyleyenler hakkında, herhangi birine söylediğinin en kötüsünü söylemiş ve şöyle buyurmuştur: “Yanlarına döndüğünüzde kendilerinden vazgeçmeniz için size Allah adına yemin edecekler. Onlardan yüz çevirin; çünkü onlar pistir. Kazandıklarına karşılık olarak varacakları yer cehennemdir. Kendilerinden razı olmanız için size yemin ederler. Siz onlardan razı olsanız bile, şüphesiz Allah fâsıklar topluluğundan razı olmaz.” [et-Tevbe 9/95-96] Ka'b dedi ki: Biz üç kişi, Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e yemin ettiklerinde kendilerinden [özürlerini] kabul ettiği, onlardan biat aldığı ve onlar için mağfiret dilediği kimselerin işinden geri bırakılmıştık. Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Allah hakkında hüküm verinceye kadar bizim işimizi erteledi. İşte bu sebeple Allah Azze ve Celle: “[Savaştan] geri bırakılan o üç kişinin de...” buyurdu. Allah'ın zikrettiği, bizim geri bırakılmamız, gazveden geri kalmamız değildir; aksine bu, [Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in] kendisine yemin edip özür beyan eden ve [özrü] kabul edilen kimselerden bizi geri bırakması ve işimizi ertelemesidir.