1102. Hadis
حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ مُوسَى، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " أَيُّمَا امْرَأَةٍ نُكِحَتْ بِغَيْرِ إِذْنِ وَلِيِّهَا فَنِكَاحُهَا بَاطِلٌ فَنِكَاحُهَا بَاطِلٌ فَنِكَاحُهَا بَاطِلٌ فَإِنْ دَخَلَ بِهَا فَلَهَا الْمَهْرُ بِمَا اسْتَحَلَّ مِنْ فَرْجِهَا فَإِنِ اشْتَجَرُوا فَالسُّلْطَانُ وَلِيُّ مَنْ لاَ وَلِيَّ لَهُ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ . وَقَدْ رَوَى يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الأَنْصَارِيُّ وَيَحْيَى بْنُ أَيُّوبَ وَسُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَغَيْرُ وَاحِدٍ مِنَ الْحُفَّاظِ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ نَحْوَ هَذَا . قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ أَبِي مُوسَى حَدِيثٌ فِيهِ اخْتِلاَفٌ رَوَاهُ إِسْرَائِيلُ وَشَرِيكُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ وَأَبُو عَوَانَةَ وَزُهَيْرُ بْنُ مُعَاوِيَةَ وَقَيْسُ بْنُ الرَّبِيعِ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي بُرْدَةَ عَنْ أَبِي مُوسَى عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . وَرَوَى أَسْبَاطُ بْنُ مُحَمَّدٍ وَزَيْدُ بْنُ حُبَابٍ عَنْ يُونُسَ بْنِ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي بُرْدَةَ عَنْ أَبِي مُوسَى عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . وَرَوَى أَبُو عُبَيْدَةَ الْحَدَّادُ عَنْ يُونُسَ بْنِ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي بُرْدَةَ عَنْ أَبِي مُوسَى عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ . وَقَدْ رُوِيَ عَنْ يُونُسَ بْنِ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي بُرْدَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَيْضًا . وَرَوَى شُعْبَةُ وَالثَّوْرِيُّ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي بُرْدَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم " لاَ نِكَاحَ إِلاَّ بِوَلِيٍّ " . وَقَدْ ذَكَرَ بَعْضُ أَصْحَابِ سُفْيَانَ عَنْ سُفْيَانَ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي بُرْدَةَ عَنْ أَبِي مُوسَى . وَلاَ يَصِحُّ . وَرِوَايَةُ هَؤُلاَءِ الَّذِينَ رَوَوْا عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي بُرْدَةَ عَنْ أَبِي مُوسَى عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم " لاَ نِكَاحَ إِلاَّ بِوَلِيٍّ " . عِنْدِي أَصَحُّ لأَنَّ سَمَاعَهُمْ مِنْ أَبِي إِسْحَاقَ فِي أَوْقَاتٍ مُخْتَلِفَةٍ وَإِنْ كَانَ شُعْبَةُ وَالثَّوْرِيُّ أَحْفَظَ وَأَثْبَتَ مِنْ جَمِيعِ هَؤُلاَءِ الَّذِينَ رَوَوْا عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ هَذَا الْحَدِيثَ فَإِنَّ رِوَايَةَ هَؤُلاَءِ عِنْدِي أَشْبَهُ لأَنَّ شُعْبَةَ وَالثَّوْرِيَّ سَمِعَا هَذَا الْحَدِيثَ مِنْ أَبِي إِسْحَاقَ فِي مَجْلِسٍ وَاحِدٍ . وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ مَا حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، قَالَ أَنْبَأَنَا شُعْبَةُ، قَالَ سَمِعْتُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيَّ، يَسْأَلُ أَبَا إِسْحَاقَ أَسَمِعْتَ أَبَا بُرْدَةَ يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " لاَ نِكَاحَ إِلاَّ بِوَلِيٍّ " . فَقَالَ نَعَمْ . فَدَلَّ هَذَا الْحَدِيثُ عَلَى أَنَّ سَمَاعَ شُعْبَةَ وَالثَّوْرِيِّ هَذَا الْحَدِيثَ فِي وَقْتٍ وَاحِدٍ . وَإِسْرَائِيلُ هُوَ ثِقَةٌ ثَبْتٌ فِي أَبِي إِسْحَاقَ . سَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ الْمُثَنَّى يَقُولُ سَمِعْتُ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ مَهْدِيٍّ يَقُولُ مَا فَاتَنِي مِنْ حَدِيثِ الثَّوْرِيِّ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ الَّذِي فَاتَنِي إِلاَّ لَمَّا اتَّكَلْتُ بِهِ عَلَى إِسْرَائِيلَ لأَنَّهُ كَانَ يَأْتِي بِهِ أَتَمَّ . - وَحَدِيثُ عَائِشَةَ فِي هَذَا الْبَابِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم " لاَ نِكَاحَ إِلاَّ بِوَلِيٍّ " حَدِيثٌ عِنْدِي حَسَنٌ . رَوَاهُ ابْنُ جُرَيْجٍ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ مُوسَى عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَائِشَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . وَرَوَاهُ الْحَجَّاجُ بْنُ أَرْطَاةَ وَجَعْفَرُ بْنُ رَبِيعَةَ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَائِشَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . وَرُوِيَ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَائِشَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِثْلُهُ . وَقَدْ تَكَلَّمَ بَعْضُ أَصْحَابِ الْحَدِيثِ فِي حَدِيثِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَائِشَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ ثُمَّ لَقِيتُ الزُّهْرِيَّ فَسَأَلْتُهُ فَأَنْكَرَهُ . فَضَعَّفُوا هَذَا الْحَدِيثَ مِنْ أَجْلِ هَذَا . وَذُكِرَ عَنْ يَحْيَى بْنِ مَعِينٍ أَنَّهُ قَالَ لَمْ يَذْكُرْ هَذَا الْحَرْفَ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ إِلاَّ إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ . قَالَ يَحْيَى بْنُ مَعِينٍ وَسَمَاعُ إِسْمَاعِيلَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ لَيْسَ بِذَاكَ إِنَّمَا صَحَّحَ كُتُبَهُ عَلَى كُتُبِ عَبْدِ الْمَجِيدِ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ أَبِي رَوَّادٍ مَا سَمِعَ مِنِ ابْنِ جُرَيْجٍ وَضَعَّفَ يَحْيَى رِوَايَةَ إِسْمَاعِيلَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ . - وَالْعَمَلُ فِي هَذَا الْبَابِ عَلَى حَدِيثِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم " لاَ نِكَاحَ إِلاَّ بِوَلِيٍّ " . عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْهُمْ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ وَعَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسٍ وَأَبُو هُرَيْرَةَ وَغَيْرُهُمْ . وَهَكَذَا رُوِيَ عَنْ بَعْضِ فُقَهَاءِ التَّابِعِينَ أَنَّهُمْ قَالُوا لاَ نِكَاحَ إِلاَّ بِوَلِيٍّ . مِنْهُمْ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ وَالْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ وَشُرَيْحٌ وَإِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ وَعُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ وَغَيْرُهُمْ وَبِهَذَا يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَالأَوْزَاعِيُّ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ وَمَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ .
Bize İbn Ebî Ömer anlattı. Bize Süfyân b. Uyeyne, İbn Cüreyc'den; o Süleyman b. Mûsâ'dan; o Zührî'den; o Urve'den; o da Âişe'den naklederek anlattı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Hangi kadın velisinin izni olmadan evlenirse onun nikâhı batıldır, onun nikâhı batıldır, onun nikâhı batıldır. Eğer (erkek) onunla gerdeğe girmişse, helal saydığı ferci (cinsel ilişkisi) karşılığında kadının mehir hakkı vardır. Eğer (veliler) anlaşmazlığa düşerlerse, velisi olmayanın velisi sultandır (yetkili hakimdir)." Ebû Îsâ dedi ki: Bu hadis hasendir. Yahyâ b. Saîd el-Ensârî, Yahyâ b. Eyyûb, Süfyân es-Sevrî ve hâfızlardan birden çok kimse bu hadisi İbn Cüreyc'den bu şekilde rivayet etmişlerdir. Ebû Îsâ dedi ki: Ebû Mûsâ hadisinde ihtilaf vardır. İsrâîl, Şerîk b. Abdullâh, Ebû Avâne, Züheyr b. Muâviye ve Kays b. er-Rabî', bu hadisi Ebû İshâk'tan; o Ebû Burde'den; o Ebû Mûsâ'dan; o da Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etmişlerdir. Esbât b. Muhammed ve Zeyd b. Hubâb da Yûnus b. Ebî İshâk'tan; o Ebû İshâk'tan; o Ebû Burde'den; o Ebû Mûsâ'dan; o da Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etmişlerdir. Ebû Ubeyde el-Haddâd ise Yûnus b. Ebî İshâk'tan; o Ebû Burde'den; o Ebû Mûsâ'dan; o da Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den benzerini rivayet etmiş, ancak senedinde Ebû İshâk'ı zikretmemiştir. (Ayrıca) Yûnus b. Ebî İshâk'tan; o Ebû Burde'den; o da Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den (mürsel olarak) da rivayet edilmiştir. Şu'be ve Sevrî, Ebû İshâk'tan; o Ebû Burde'den; o da Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den: "Veli olmadan nikâh olmaz," hadisini (mürsel olarak) rivayet etmişlerdir. Süfyân'ın bazı arkadaşları, Süfyân'dan; o Ebû İshâk'tan; o Ebû Burde'den; o da Ebû Mûsâ'dan (merfû olarak) zikretmişlerse de bu sahih değildir. Bana göre, Ebû İshâk'tan; o Ebû Burde'den; o Ebû Mûsâ'dan; o da Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den: "Veli olmadan nikâh olmaz," diye rivayet edenlerin rivayeti daha sahihtir. Çünkü onlar Ebû İshâk'tan farklı zamanlarda işitmişlerdir. Her ne kadar Şu'be ve Sevrî, bu hadisi Ebû İshâk'tan rivayet edenlerin hepsinden daha hâfız (güçlü hafızalı) ve sağlam olsalar da, bana göre diğerlerinin rivayeti (gerçeğe) daha yakındır. Çünkü Şu'be ve Sevrî bu hadisi Ebû İshâk'tan tek bir mecliste işitmişlerdir. Buna delil olan rivayet şudur: Bize Mahmûd b. Gaylân anlattı. Dedi ki: Bize Ebû Dâvûd anlattı. Dedi ki: Bize Şu'be haber verdi. Dedi ki: Süfyân es-Sevrî'yi Ebû İshâk'a: "Ebû Burde'nin, 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: Veli olmadan nikâh olmaz, buyurdu,' dediğini işittin mi?" diye sorarken duydum. O da: "Evet," dedi. Bu hadis, Şu'be ve Sevrî'nin bu hadisi aynı anda işittiklerini göstermektedir. İsrâîl ise Ebû İshâk konusunda sika (güvenilir) ve sağlamdır. Muhammed b. el-Müsennâ'yı şöyle derken işittim: Abdurrahmân b. Mehdî'nin şöyle dediğini duydum: "Sevrî'nin Ebû İshâk'tan rivayet ettiği hadislerden kaçırdıklarım, İsrâîl'e güvenmem sebebiyle kaçırdıklarımdan ibarettir. Çünkü İsrâîl, hadisi daha tam getirirdi." Bu konuda Âişe'nin Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiği: "Veli olmadan nikâh olmaz," hadisi benim yanımda hasendir. Bu hadisi İbn Cüreyc, Süleyman b. Mûsâ'dan; o Zührî'den; o Urve'den; o Âişe'den; o da Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etmiştir. Haccâc b. Ertât ve Ca'fer b. Rabîa da Zührî'den; o Urve'den; o Âişe'den; o da Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etmişlerdir. Hişâm b. Urve'den; o babasından; o Âişe'den; o da Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den benzeri rivayet edilmiştir. Hadis ehlinin bazıları, Zührî'nin Urve'den; onun Âişe'den; onun da Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayeti hakkında konuşmuşlardır. İbn Cüreyc dedi ki: "Sonra Zührî ile karşılaştım ve ona (bu hadisi) sordum, fakat onu inkâr etti (hatırlamadı)." Bu sebeple bu hadisi zayıf saymışlardır. Yahyâ b. Maîn'den zikredildiğine göre o şöyle demiştir: "Bu ifadeyi (Zührî'nin inkârını) İbn Cüreyc'den İsmâîl b. İbrâhîm dışında kimse zikretmemiştir." Yahyâ b. Maîn dedi ki: "İsmâîl b. İbrâhîm'in İbn Cüreyc'den işitmesi pek sağlam değildir. O, kitaplarını Abdulmecîd b. Abdulazîz b. Ebî Revvâd'ın kitaplarına bakarak İbn Cüreyc'den işittiği kısımları tashih etmiştir." Yahyâ, İsmâîl b. İbrâhîm'in İbn Cüreyc'den rivayetini zayıf saymıştır. Bu konuda uygulama, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in: "Veli olmadan nikâh olmaz," hadisine göredir. Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından Ömer b. el-Hattâb, Alî b. Ebî Tâlib, Abdullâh b. Abbâs, Ebû Hureyre ve diğer ilim ehlinin görüşü budur. Tâbiîn fakihlerinden bazılarının da: "Veli olmadan nikâh olmaz," dedikleri rivayet edilmiştir. Bunlar arasında Saîd b. el-Müseyyeb, Hasan-ı Basrî, Şurayh, İbrâhîm en-Nehaî, Ömer b. Abdulazîz ve diğerleri vardır. Süfyân es-Sevrî, Evzâî, Abdullâh b. el-Mübârek, Mâlik, Şâfiî, Ahmed ve İshâk da bu görüştedir.