312. Hadis
حَدَّثَنَا الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنِ ابْنِ أُكَيْمَةَ اللَّيْثِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم انْصَرَفَ مِنْ صَلاَةٍ جَهَرَ فِيهَا بِالْقِرَاءَةِ فَقَالَ " هَلْ قَرَأَ مَعِي أَحَدٌ مِنْكُمْ آنِفًا " . فَقَالَ رَجُلٌ نَعَمْ يَا رَسُولَ اللَّهِ . قَالَ " إِنِّي أَقُولُ مَا لِي أُنَازَعُ الْقُرْآنَ " . قَالَ فَانْتَهَى النَّاسُ عَنِ الْقِرَاءَةِ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِيمَا جَهَرَ فِيهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنَ الصَّلَوَاتِ بِالْقِرَاءَةِ حِينَ سَمِعُوا ذَلِكَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَعِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ وَجَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ . وَابْنُ أُكَيْمَةَ اللَّيْثِيُّ اسْمُهُ عُمَارَةُ . وَيُقَالُ عَمْرُو بْنُ أُكَيْمَةَ . وَرَوَى بَعْضُ أَصْحَابِ الزُّهْرِيِّ هَذَا الْحَدِيثَ وَذَكَرُوا هَذَا الْحَرْفَ قَالَ قَالَ الزُّهْرِيُّ فَانْتَهَى النَّاسُ عَنِ الْقِرَاءَةِ حِينَ سَمِعُوا ذَلِكَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم . وَلَيْسَ فِي هَذَا الْحَدِيثِ مَا يَدْخُلُ عَلَى مَنْ رَأَى الْقِرَاءَةَ خَلْفَ الإِمَامِ لأَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ هُوَ الَّذِي رَوَى عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم هَذَا الْحَدِيثَ وَرَوَى أَبُو هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ " مَنْ صَلَّى صَلاَةً لَمْ يَقْرَأْ فِيهَا بِأُمِّ الْقُرْآنِ فَهِيَ خِدَاجٌ فَهِيَ خِدَاجٌ غَيْرُ تَمَامٍ " . فَقَالَ لَهُ حَامِلُ الْحَدِيثِ إِنِّي أَكُونُ أَحْيَانًا وَرَاءَ الإِمَامِ قَالَ اقْرَأْ بِهَا فِي نَفْسِكَ . وَرَوَى أَبُو عُثْمَانَ النَّهْدِيُّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ أَمَرَنِي النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنْ أُنَادِيَ أَنْ لاَ صَلاَةَ إِلاَّ بِقِرَاءَةِ فَاتِحَةِ الْكِتَابِ . وَاخْتَارَ أَكْثَرُ أَصْحَابِ الْحَدِيثِ أَنْ لاَ يَقْرَأَ الرَّجُلُ إِذَا جَهَرَ الإِمَامُ بِالْقِرَاءَةِ وَقَالُوا يَتَتَبَّعُ سَكَتَاتِ الإِمَامِ . وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي الْقِرَاءَةِ خَلْفَ الإِمَامِ فَرَأَى أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ وَمَنْ بَعْدَهُمُ الْقِرَاءَةَ خَلْفَ الإِمَامِ وَبِهِ يَقُولُ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ . وَرُوِيَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ أَنَّهُ قَالَ أَنَا أَقْرَأُ خَلْفَ الإِمَامِ وَالنَّاسُ يَقْرَءُونَ إِلاَّ قَوْمًا مِنَ الْكُوفِيِّينَ وَأَرَى أَنَّ مَنْ لَمْ يَقْرَأْ صَلاَتُهُ جَائِزَةٌ . وَشَدَّدَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي تَرْكِ قِرَاءَةِ فَاتِحَةِ الْكِتَابِ وَإِنْ كَانَ خَلْفَ الإِمَامِ فَقَالُوا لاَ تُجْزِئُ صَلاَةٌ إِلاَّ بِقِرَاءَةِ فَاتِحَةِ الْكِتَابِ وَحْدَهُ كَانَ أَوْ خَلْفَ الإِمَامِ . وَذَهَبُوا إِلَى مَا رَوَى عُبَادَةُ بْنُ الصَّامِتِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . وَقَرَأَ عُبَادَةُ بْنُ الصَّامِتِ بَعْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم خَلْفَ الإِمَامِ وَتَأَوَّلَ قَوْلَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم " لاَ صَلاَةَ إِلاَّ بِقِرَاءَةِ فَاتِحَةِ الْكِتَابِ " . وَبِهِ يَقُولُ الشَّافِعِيُّ وَإِسْحَاقُ وَغَيْرُهُمَا . وَأَمَّا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ فَقَالَ مَعْنَى قَوْلِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم " لاَ صَلاَةَ لِمَنْ لَمْ يَقْرَأْ بِفَاتِحَةِ الْكِتَابِ " . إِذَا كَانَ وَحْدَهُ . وَاحْتَجَّ بِحَدِيثِ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ حَيْثُ قَالَ مَنْ صَلَّى رَكْعَةً لَمْ يَقْرَأْ فِيهَا بِأُمِّ الْقُرْآنِ فَلَمْ يُصَلِّ إِلاَّ أَنْ يَكُونَ وَرَاءَ الإِمَامِ . قَالَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ فَهَذَا رَجُلٌ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم تَأَوَّلَ قَوْلَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم " لاَ صَلاَةَ لِمَنْ لَمْ يَقْرَأْ بِفَاتِحَةِ الْكِتَابِ " . أَنَّ هَذَا إِذَا كَانَ وَحْدَهُ . وَاخْتَارَ أَحْمَدُ مَعَ هَذَا الْقِرَاءَةَ خَلْفَ الإِمَامِ وَأَنْ لاَ يَتْرُكَ الرَّجُلُ فَاتِحَةَ الْكِتَابِ وَإِنْ كَانَ خَلْفَ الإِمَامِ .
Bize el-Ensârî anlattı; dedi ki: Bize Ma'n anlattı; dedi ki: Bize Mâlik b. Enes, İbn Şihâb'dan, o İbn Ükeyme el-Leysî'den, o da Ebû Hureyre'den (naklen) anlattı (ki): "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kıraati açıktan yaptığı bir namazdan ayrılınca şöyle buyurdu: 'Az önce sizden biri benimle birlikte okudu mu?' Bir adam: 'Evet yâ Resûlallah' dedi. (Resûlullah): 'Ben de (kendi kendime) diyorum ki: Bana ne oluyor da Kur'an'da (okurken) benimle çekişiliyor?' buyurdu." (Zührî) dedi ki: İnsanlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den bunu işittikleri zaman, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in açıktan okuduğu namazlarda O'nunla birlikte okumaktan vazgeçtiler. Ebû Îsâ dedi ki: Bu hadis hasendir. İbn Ükeyme el-Leysî'nin ismi Umâre'dir; Amr b. Ükeyme olduğu da söylenir. Zührî'nin bazı arkadaşları bu hadisi rivayet etmişler ve şu ifadeyi zikretmişlerdir: "Zührî dedi ki: İnsanlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den bunu işittikleri zaman (O'nunla beraber) okumaktan vazgeçtiler." Bu hadiste, imamın arkasında okuma görüşünde olanların aleyhine bir durum yoktur. Çünkü bu hadisi Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet eden Ebû Hureyre'dir. Ebû Hureyre, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğunu da rivayet etmiştir: "Kim içinde Ümmü'l-Kur'ân'ı okumadığı bir namaz kılarsa o (namaz) eksiktir, o eksiktir, tamamlanmamıştır." Hadisi (Ebû Hureyre'den) taşıyan kişi ona: "Ben bazen imamın arkasında oluyorum?" dedi. (Ebû Hureyre): "Onu içinden oku" dedi. Ebû Osmân en-Nehdî, Ebû Hureyre'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem bana: Fâtihatu'l-Kitâb'sız namaz olmaz, diye seslenmemi emretti." Hadis ashabının çoğu, imam kıraati açıktan yaptığı zaman kişinin (arkada) okumamasını tercih etmişler ve "İmamın sustuğu anları kollar" demişlerdir. İlim ehli imamın arkasında kıraat konusunda ihtilaf etmişlerdir. Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından, tâbiînden ve onlardan sonra gelen ilim ehlinin çoğu imamın arkasında kıraat görüşündedir. Mâlik b. Enes, Abdullah b. el-Mübârek, Şâfiî, Ahmed ve İshâk da bu görüştedir. Abdullah b. el-Mübârek'ten rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: "Ben imamın arkasında okurum, insanlar da okuyorlar; ancak Kûfelilerden bir grup hariç." Ve şöyle demiştir: "Okumayanın namazının da caiz olduğu görüşündeyim." İlim ehlinden bir grup, Fâtihatu'l-Kitâb'ın okunmasının terki konusunda —imamın arkasında olsa bile— şiddet göstermişler ve şöyle demişlerdir: "İster tek başına ister imamın arkasında olsun, Fâtihatu'l-Kitâb okunmadan namaz yeterli olmaz." Onlar Ubâde b. es-Sâmit'in Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiği hadise gitmişlerdir. Ubâde b. es-Sâmit, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den sonra imamın arkasında okurdu ve Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in "Fâtihatu'l-Kitâb okunmadan namaz olmaz" sözünü tevil ederdi. Şâfiî, İshâk ve başkalarının görüşü de budur. Ahmed b. Hanbel ise şöyle demiştir: Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in "Fâtihatu'l-Kitâb'ı okumayanın namazı yoktur" sözünü manası, kişi tek başına olduğu zamandır. (Ahmed) Câbir b. Abdullah hadisini delil getirmiştir; hani o "Kim içinde Ümmü'l-Kur'ân'ı okumadığı bir rekat kılarsa namaz kılmış olmaz; ancak imamın arkasında olması müstesnadır" demiştir. Ahmed b. Hanbel dedi ki: "İşte bu, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bir adamdır; Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in 'Fâtihatu'l-Kitâb'ı okumayanın namazı yoktur' sözünü, kişinin tek başına olduğu duruma yormuştur." Ahmed bununla birlikte imamın arkasında (da) okumayı ve kişinin imamın arkasında olsa bile Fâtihatu'l-Kitâb'ı terk etmemesini tercih etmiştir.