ذكر سلفنا الصالح — رضي الله عنهم — أن جزيرة من جزائر الهند التي تحت خط الاستواء، وهي الجزيرة التي يتولَّد بها الإنسان من غير أم ولا أب وبها شجر يثمر نساء، وهي التي ذكر المسعودي أنها جزيرة الوقواق؛ لأن تلك الجزيرة أعدل بقاع الأرض هواءً، وأتممها لشروق النور الأعلى عليها استعدادًا، وإن كان ذلك خلاف ما يراه جمهور الفلاسفة وكبار الأطباء؛ فإنهم يرون أن أعدل ما في المعمورة الإقليم الرابع. فإن كانوا قالوا ذلك لأنه صح عندهم أنه ليس على خط الاستواء عمارة لمانع من الموانع الأرضية، فلقولهم إن الإقليم الرابع أعدل بقاع الأرض وجهٌ، وإن كانوا إنما أرادوا بذلك أن ما على خط الاستواء شديد الحرارة، كالذي يصرِّح به أكثرهم فهو خطأ يقوم البرهان على خلافه.
Selef-i sâlihînimiz —radıyallâhu anhüm— Hint adalarından ekvator hattı altında bulunan bir adadan söz etmişlerdir. Bu ada, insanın anasız ve babasız dünyaya geldiği, üzerinde kadın meyvesi veren ağaçların bulunduğu ve el-Mes'ûdî'nin Vakvak Adası diye zikrettiği adadır. Zira bu ada, yeryüzü beldelerinin havası en mutedil olanı ve en yüce nurun kendi üzerine doğmasına istidadı en tam bulunanıdır; her ne kadar bu durum, filozofların çoğunluğunun ve büyük tabiplerin görüşüne aykırı olsa da. Çünkü onlar, meskûn dünyanın en mutedil yerinin dördüncü iklim olduğunu düşünürler. Eğer bunu, yeryüzüne ait birtakım engellerden ötürü ekvator hattı üzerinde yerleşim bulunmadığı kendi nezlerinde sabit olduğu için söylemişlerse, dördüncü iklimin yeryüzü bölgelerinin en mutedili olduğu yönündeki sözlerinin bir dayanağı vardır. Fakat bununla, ekvator hattı üzerindeki yerlerin —çoğunun açıkça ifade ettiği gibi— aşırı sıcak olduğunu kastetmişlerse, bu, aksine burhan (kesin delil) bulunan bir yanlıştır.
وذلك أنه قد تبرهن في العلوم الطبيعية أنه لا سبب لتكوُّن الحرارة إلا الحركة، أو ملاقاة الأجسام الحارة، والإضاءة. وتبيَّن فيها أيضًا أن الشمس بذاتها غير حارة ولا متكيفة بشيء من هذه الكيفيات المزاجية، وقد تبيَّن فيها أيضًا أن الأجسام التي تقبل الإضاءة أتمَّ القبول هي الأجسام الصقيلة غير الشفافة، ويليها في قبول ذلك الأجسام الكثيفة غير الصقيلة. فأما الأجسام الشفافة التي لا شيء فيها من الكثافة فلا تقبل الضوء بوجهٍ، وهذا وحده مما برهنه الشيخ أبو علي خاصة، ولم يذكره مَن تقدمه.
Çünkü tabiat ilimlerinde kesin delille sabit olmuştur ki sıcaklığın oluşması için hareket, sıcak cisimlerle temas ve aydınlanma dışında bir sebep yoktur. Yine bu ilimlerde ortaya konmuştur ki güneş bizzat sıcak değildir ve bu mizaca ait keyfiyetlerden (niteliklerden) hiçbiriyle nitelenmiş değildir. Ayrıca bu ilimlerde aydınlanmayı en tam şekilde kabul eden cisimlerin, şeffaf olmayan cilalı cisimler olduğu, bunu kabul etmede onları cilalı olmayan kesif (yoğun) cisimlerin izlediği de açıklığa kavuşmuştur. Kendisinde hiçbir kesafet bulunmayan şeffaf cisimler ise ışığı hiçbir surette kabul etmez. Sadece bu husus, özellikle Şeyh Ebû Ali'nin kesin delille ispat ettiği ve kendisinden öncekilerin zikretmediği şeylerdendir.
فإذا صحَّت هذه المقدمات فاللازم عنها أن الشمس لا تسخِّن الأرض كما تسخِّن الأجسام الحارة أجسامًا أُخر تماسها؛ لأن الشمس في ذاتها غير حارة ولا الأرض أيضًا تسخن بالحركة؛ لأنها ساكنة وعلى حالة واحدة في شروق الشمس عليها وفي وقت مغيبها عنها.
Bu öncüller doğru olduğuna göre, bunlardan çıkan zorunlu sonuç şudur: Güneş, sıcak cisimlerin kendilerine temas eden başka cisimleri ısıttığı gibi yeryüzünü ısıtmaz; çünkü güneş zatında sıcak değildir. Yeryüzü de hareketle ısınmaz; çünkü o hareketsizdir ve güneşin kendi üzerine doğduğu vakitte de ondan battığı vakitte de tek bir hâl üzeredir.
وأحوالها في التسخين والتبريد ظاهرة الاختلاف للحس في هذين الوقتين.
Oysa [yeryüzünün] ısınma ve soğuma bakımından hâlleri, bu iki vakitte duyular için açıkça farklıdır.
ولا الشمس أيضًا تسخِّن الهواء، أولًا، ثم تسخِّن بعد ذلك الأرض بتوسط سخونة الهواء. وكيف يكون ذلك ونحن نجد أن ما قرب من الهواء من الأرض في وقت الحر أسخن كثيرًا من الهواء الذي يبعد منه علوًا؟! فبقي أن تسخين الشمس للأرض إنما هو على سبيل الإضاءة لا غير؛ فإن الحرارة تتبع الضوء أبدًا، حتى إن الضوء إذا أفرط في المرآة المقعرة أشعل ما حاذاها.
Güneş, önce havayı ısıtıp ardından havanın sıcaklığı aracılığıyla yeryüzünü ısıtıyor da değildir. Bu nasıl olabilir ki; biz sıcak vaktinde yeryüzüne yakın olan havanın, yükseldikçe ondan uzaklaşan havadan çok daha sıcak olduğunu görüyoruz! Öyleyse geriye, güneşin yeryüzünü ısıtmasının yalnızca aydınlatma yoluyla olması kalmaktadır. Zira sıcaklık daima ışığı takip eder; öyle ki ışık çukur aynada aşırı derecede toplandığında kendi hizasındaki şeyi tutuşturur.
وقد ثبت في علوم التعاليم بالبراهين القطعية أن الشمس كُروية الشكل وأن الأرض كذلك، وأن الشمس أعظم من الأرض كثيرًا، وأن الذي يستضيء من الشمس أبدًا هو أعظم من نصفها، وأن هذا النصف المضيء من الأرض في كل وقت أشد ما يكون الضوء في وسطه؛ لأنه أبعد المواضع من المظلمة ولأنه يقابل من الشمس أجزاءً أكثر، وما قرب من المحيط كان أقل ضوءًا حتى ينتهي إلى الظلمة عند محيط الدائرة الذي ما أضاء موقعه من الأرض قط.
Ta'lîmî ilimlerde (riyâzî ilimlerde) kesin delillerle sabit olmuştur ki güneş küre şeklindedir, yeryüzü de öyledir; güneş yeryüzünden çok daha büyüktür ve [yeryüzünün] güneşten daima aydınlanan kısmı yarısından fazladır. Yeryüzünün bu aydınlanan yarısında her vakit ışığın en şiddetli olduğu yer onun ortasıdır; çünkü orası karanlık kısımdan en uzak yerdir ve güneşin daha çok cüzünü karşısına alır. Çevreye yakın olan yerler ise daha az ışıklıdır; nihayet yeryüzündeki konumu hiç aydınlanmamış olan dairenin çevresinde karanlıkta son bulur.
وإنما يكون الموضع وسط دائرة الضياء إذا كانت الشمس على سمت رءوس الساكنين فيه، وحينئذٍ تكون الحرارة في ذلك الموضع أشد ما يكون فإن كان الموضع مما تبعد الشمس عن مسامتة رءوس أهله كان شديد البرودة جدًّا، وإن كان مما تدوم فيه المسامتة كان شديد الحرارة.
Bir yerin aydınlık dairesinin ortası olması, ancak güneşin orada oturanların başlarının tam tepesinde bulunmasıyla olur. İşte o zaman o yerdeki sıcaklık en şiddetli hâlinde bulunur. Eğer o yer, güneşin oranın ahalisinin başlarının tam tepesinde bulunmaktan uzaklaştığı yerlerden ise son derece soğuk olur; eğer tam tepede bulunma hâlinin sürekli olduğu yerlerden ise son derece sıcak olur.
وقد ثبت في علم الهيئة أن بقاع الأرض التي على خط الاستواء لا تسامت الشمس رءوس أهلها سوى مرتين في العام، عند حلولها برأس الحمل وعند حلولها برأس الميزان.
Hey'et ilminde (astronomide) sabit olmuştur ki ekvator hattı üzerinde bulunan yeryüzü bölgelerinde güneş, oranın ahalisinin başlarının tam tepesine yılda yalnızca iki kez, Koç burcunun başına girdiğinde ve Terazi burcunun başına girdiğinde gelir.
وهي في سائر العام ستة أشهر جنوبًا منهم وستة أشهر شمالًا منهم، فليس عندهم حر مفرط ولا برد مفرط، وأحوالهم بسبب ذلك متشابهة.
Yılın geri kalanında ise altı ay onların güneyinde, altı ay da kuzeyindedir. Bu yüzden onlarda ne aşırı sıcak ne de aşırı soğuk vardır ve bu sebeple onların hâlleri birbirine benzerdir.
وهذا القول يحتاج إلى بيان أكثر من هذا لا يليق بما نحن بسبيله، وإنما نبهناك عليه لأنه من الأمور التي تشهد بصحة ما ذكر من تجويز تولُّد الإنسان بتلك البقعة من غير أم ولا أب.
Bu söz, içinde bulunduğumuz konuya uygun düşmeyecek kadar daha fazla açıklamaya muhtaçtır. Buna yalnızca, o bölgede insanın anasız ve babasız dünyaya gelmesinin mümkün görülmesi hakkında zikredilenlerin doğruluğuna şahitlik eden hususlardan olduğu için dikkatini çektik.
فمنهم من بتَّ الحكم وجزم القضية بأن حي بن يقظان من جملة من تكوَّن في تلك البقعة من غير أم ولا أب، ومنهم من أنكر ذلك وروى من أمره خبرًا نقصُّه عليك، فقال:
Onlardan kimisi hükmü kesinleştirip meseleyi karara bağlayarak Hayy bin Yakzân'ın o bölgede anasız ve babasız oluşanlardan biri olduğunu söylemiştir. Kimisi de bunu reddetmiş ve onun durumu hakkında sana anlatacağımız bir haber rivayet ederek şöyle demiştir :
إنه كان بإزاء تلك الجزيرة جزيرة عظيمة متسعة الأكناف كثيرة الفوائد عامرة بالناس، يملكها رجل منهم شديد الأَنَفة والغيرة، وكانت له أخت ذات جمال وحسن باهر، فعضلها ومنعها الأزواج؛ إذ لم يجد لها كفؤًا. وكان له قريب يسمَّى يقظان فتزوجها سرًّا على وجه جائز في مذهبهم المشهور في زمنهم. ثم إنها حملت منه ووضعت طفلًا، فلما خافت أن يفتضح أمرها وينكشف سرها وضعته في تابوت أحكمت زمَّه بعد أن أروته من الرضاع وخرجت به في أول الليل في جملة من خدمها وثقاتها إلى ساحل البحر وقلبها يحترق صبابةً به وخوفًا عليه، ثم إنها ودَّعته وقالت: «اللهم إنك خلقت هذا الطفل ولم يكن شيئًا مذكورًا، ورزقته في ظلمات الأحشاء وتكفَّلت به حتى تمَّ واستوى، وأنا قد سلَّمته إلى لطفك ورجوت له فضلك خوفًا من هذا الملك الغشوم الجبار العنيد، فكن له ولا تُسْلِمه يا أرحم الراحمين.» ثم قذفتْ به في اليم.
Bu adanın karşısında sınırları geniş, nimetleri bol, insanlarla mamur büyük bir ada vardı. Adaya, içlerinden son derece mağrur ve kıskanç bir adam hükümdarlık ediyordu. Onun göz kamaştırıcı bir güzelliğe ve letafete sahip bir kız kardeşi vardı. Ona bir denk bulamadığı için onu evlenmekten alıkoydu ve kocaları ona yasakladı. Onun Yakzân adında bir akrabası vardı; kendi zamanlarında meşhur olan mezheplerine göre caiz olan bir biçimde kızla gizlice evlendi. Sonra kız ondan hamile kaldı ve bir çocuk dünyaya getirdi. Durumunun ortaya çıkmasından ve sırrının ifşa olmasından korkunca, çocuğu iyice emzirip doyurduktan sonra ağzını sıkıca kapattığı bir sandığa koydu. Gecenin ilk vaktinde hizmetçilerinden ve güvendiği kimselerden bir grupla birlikte, kalbi ona duyduğu hasret ve onun için duyduğu korkuyla yanıp tutuşarak çocuğu deniz sahiline götürdü. Sonra onunla vedalaştı ve şöyle dedi: “Allah'ım! Bu çocuğu, henüz anılmaya değer bir şey değilken sen yarattın, rahmin karanlıklarında onu rızıklandırdın ve tamamlanıp düzgün bir sûrete kavuşuncaya kadar onu koruyup gözettin. Ben de bu zalim, zorba ve inatçı hükümdardan korkarak onu senin lütfuna teslim ettim ve onun için senin fazlını umdum. Onun yanında ol ve onu terk etme, ey merhametlilerin en merhametlisi!” Sonra onu denize bıraktı.
فصادف ذلك جري الماء بقوة المد فاحتمله من ليلته إلى ساحل الجزيرة الأخرى المتقدم ذكرها، وكان المد يصل في ذلك الوقت إلى موضع لا يصل إليه بعدُ علمٌ، فأدخله الماء بقوته إلى أجمة ملتفة الشجر عذبة التربة مستورة عن الرياح والمطر محجوبة عن الشمس تَزَاور عنها إذا طلعت وتميل إذا غربت.
Bu durum, suyun med (gelgitin yükselmesi) kuvvetiyle aktığı zamana denk geldi ve su onu daha o gecesinde, az önce zikredilen diğer adanın sahiline taşıdı. O vakitte med, bir yıl sonra bir daha ulaşamayacağı bir yere kadar ulaşıyordu. Su, kendi kuvvetiyle sandığı ağaçları birbirine sarmaş dolaş olmuş, toprağı hoş, rüzgârlardan ve yağmurdan korunmuş, güneş doğduğunda ondan meyleden ve battığında ondan uzaklaşan, güneşten perdelenmiş bir koruluğa soktu.
ثم أخذ الماء في الجَزْر، وبقي التابوت في ذلك الموضع وعلت الرمال بهبوب الرياح وتراكمت بعد ذلك حتى سدت باب الأجمة على التابوت، وردمت مدخل الماء إلى تلك الأجمة. فكان المد لا ينتهي إليها. وكانت مسامير التابوت قد قلقت وألواحه قد اضطربت عند رمي الماء في تلك الأجمة.
Sonra su cezirle (çekilmeyle) geri çekilmeye başladı ve sandık o yerde kaldı. Rüzgârların esmesiyle kumlar yükseldi ve sonrasında üst üste yığılarak koruluğun kapısını sandığın üzerine kapattı ve suyun o koruluğa giriş yerini doldurdu. Böylece med artık oraya ulaşamaz oldu. Suyun onu o koruluğa fırlatması sırasında sandığın çivileri gevşemiş ve tahtaları oynamıştı.
فلما اشتدَّ الجوع بذلك الطفل بكى واستغاث، وعالج الحركة، فوقع صوته في أذن ظبية فُقد طلاها، خرج من كِناسه فحمله العقاب. فلما سمعت الصوت ظنته ولدها، فتتبعت الصوت وهي تتخيل طلاها حتى وصلت إلى التابوت، ففحصت عنه بأظلافها وهو ينوء ويئن من داخله حتى طار عن التابوت لوح من أعلاه، فحنَّت الظبية وَحَنت عليه ورئمت به، وألقمته حلمتها وأروته لبنًا سائغًا، وما زالت تتعهده وتربيه وتدفع عنه الأذى.
Çocuğun açlığı şiddetlenince ağladı, imdat istedi ve çırpınmaya başladı. Sesi, yuvasından çıkıp kartalın kaptığı yavrusunu kaybetmiş bir ceylanın kulağına çalındı. Ceylan sesi işitince onu kendi yavrusu sandı ve yavrusunu hayal ederek sesi takip edip sandığa kadar ulaştı. Çocuk içeriden çabalayıp inlerken ceylan tırnaklarıyla sandığı eşeledi, sonunda sandığın üst kısmından bir tahta fırladı. Ceylan şefkat duydu, çocuğun üzerine eğilip onu benimsedi, meme ucunu ağzına verdi ve onu boğazdan kolayca geçen tatlı bir sütle doyurdu. Onu sürekli gözetip kolladı, büyüttü ve ondan eziyetleri uzaklaştırdı.
هذا ما كان من ابتداء أمره عند من ينكر التولد. ونحن نَصِف هنا كيف تربَّى وكيف انتقل في أحواله حتى يبلغ المبلغ العظيم.
Kendiliğinden doğmayı reddedenlere göre onun durumunun başlangıcı işte böyleydi. Biz burada onun nasıl yetiştiğini ve o büyük mertebeye ulaşıncaya kadar hâlden hâle nasıl geçtiğini anlatacağız.
وأما الذين زعموا أنه تولَّد من الأرض، فإنهم قالوا إن بطنًا من أرض تلك الجزيرة تخمرت فيه طينه على مر السنين والأعوام حتى امتزج فيها الحار بالبارد والرطب باليابس امتزاج تكافؤ وتعادل في القوى.
Onun topraktan dünyaya geldiğini ileri sürenlere gelince, onlar şöyle dediler: O adanın toprağının çukur bir yerinde bir çamur kütlesi yıllar ve asırlar boyunca mayalandı; nihayet orada sıcak soğukla, yaş da kuruyla kuvvetler bakımından birbirine denk ve dengeli bir karışımla karıştı.
وكانت هذه الطينة المتخمرة كبيرة جدًّا، وكان بعضها يفضل بعضًا في اعتدال المزاج والتهيؤ، وكان الوسط منها أعدل ما فيها وأتمه مشابهةً بمزاج الإنسان، فتمخضت تلك الطينة وحدث فيها شبه نفاخات الغليان لشدة لزوجتها، وحدث في الوسط منها لزوجة ونفاخة صغيرة جدًّا منقسمة بقسمين بينهما حجاب رقيق، ممتلئة بجسم لطيف هوائي في غاية من الاعتدال اللائق به، فتعلَّق به عند ذلك الروح الذي هو من أمر الله تعالى وتشبث به تشبثًا يعسر انفصاله عنه عند الحس وعند العقل، إذ قد تبيَّن أن هذا الروح دائم الفيضان من عند الله — عز وجل — وأنه بمنزلة نور الشمس الذي هو دائم الفيضان على العالم.
Bu mayalanmış çamur kütlesi çok büyüktü ve onun bazı kısımları mizacın itidali ve elverişliliği bakımından diğer bazı kısımlarından daha üstündü. Onun ortası, içindeki en mutedil ve insan mizacına benzerliği en tam olan yerdi. Bu çamur kütlesi çalkalandı ve yapışkanlığının şiddetinden ötürü içinde kaynama kabarcıklarına benzer şeyler meydana geldi. Ortasında ise bir yapışkanlık ve aralarında ince bir perde bulunan iki kısma ayrılmış, kendisine layık son derece mutedil, latif ve havaî bir cisimle dolu çok küçük bir kabarcık oluştu. Bunun üzerine, Allah Teâlâ'nın emrinden olan ruh hemen ona taalluk etti ve ona öyle bir yapıştı ki, duyuya ve akla göre ondan ayrılması güçleşti. Zira bu ruhun Allah —azze ve celle— katından sürekli feyezan ettiği (taştığı) ve âleme sürekli feyezan eden güneş ışığı mesabesinde olduğu açıklığa kavuşmuştur.
فمن الأجسام ما لا يستضيء به وهو الهواء الشفاف جدًّا، ومنها ما يستضيء به بعض استضاءة وهي الأجسام الكثيفة غير الصقيلة، وهذه تختلف في قبول الضياء، وتختلف بحسب ذلك ألوانها. ومنها ما يستضاء به غاية الاستضاءة وهي الأجسام الصقيلة كالمرآة ونحوها، فإذا كانت هذه المرآة مقعرة على شكل مخصوص حدث فيها النار لإفراط الضياء.
Cisimlerden bazıları ondan hiç aydınlanmaz; bu, son derece şeffaf olan havadır. Bazıları ondan kısmen aydınlanır; bunlar, cilalı olmayan kesif cisimlerdir. Bunlar ışığı kabul etmede farklılık gösterir ve buna göre renkleri de farklılaşır. Bazıları da ondan son derece aydınlanır; bunlar ayna ve benzeri cilalı cisimlerdir. Bu ayna özel bir şekilde çukur olduğunda, ışığın aşırılığından ötürü onda ateş meydana gelir.
وكذلك الروح الذي هو من أمر الله تعالى فياض أبدًا على جميع الموجودات، فمنها ما لا يظهر أثره فيه لعدم الاستعداد، وهي الجمادات التي لا حياة لها وهذه بمنزلة الهواء في المثال المتقدم، ومنها ما يظهر أثره فيه وهي أنواع النبات بحسب استعداداتها، وهذه بمنزلة الأجسام الكثيفة في المثال المتقدم، ومنها ما يظهر أثره فيه ظهورًا كثيرًا، وهي أنواع الحيوان، وهي بمنزلة الصقيلة في المثال المتقدم.
Aynı şekilde Allah Teâlâ'nın emrinden olan ruh da bütün mevcutlar üzerine daima feyezan etmektedir. Bunlardan bazılarında, istidadı bulunmadığı için onun eseri ortaya çıkmaz; bunlar hayatı olmayan cemâdâttır (cansız varlıklardır) ve geçen örnekteki hava mesabesindedir. Bazılarında onun eseri ortaya çıkar; bunlar istidatlarına göre bitki türleridir ve geçen örnekteki kesif cisimler mesabesindedir. Bazılarında ise onun eseri çokça ortaya çıkar; bunlar hayvan türleridir ve geçen örnekteki cilalı cisimler mesabesindedir.
ومن هذه الأجسام الصقيلة ما يزيد على شدة قبوله لضياء الشمس أنه يحكي صورة الشمس ومثالها.
Bu cilalı cisimlerden bazıları vardır ki, güneş ışığını şiddetle kabul etmesinin ötesinde, güneşin sûretini ve misalini de yansıtır.
وكذلك أيضًا من الحيوان ما يزيد على شدة قبوله للروح أنه يحكي الروحَ ويتصور بصورته، وهو الإنسان خاصة، وإليه الإشارة بقوله ﷺ: «إن الله خلق آدم على صورته.»
Aynı şekilde hayvanlardan da öyleleri vardır ki, ruhu şiddetle kabul etmesinin ötesinde, ruhu yansıtır ve onun sûretiyle şekillenir; bu özellikle insandır. [Hz. Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu sözüyle işaret edilen de odur: “Şüphesiz Allah, Âdem'i kendi sûretinde yarattı.”
فإن قويت فيه هذه الصورة حتى تتلاشى جميع الصور في حقها، وتبقى هي وحدها وتحرق سبحات نورها كل ما أدركته؛ كانت حينئذٍ بمنزلة المرآة المنعكسة على نفسها المحرقة لسواها، وهذا لا يكون إلا للأنبياء صلوات الله عليهم أجمعين. وهذا كله مبيَّن في مواضعه اللائقة به، فليُرجع إلى تمام ما حَكَوه من وصف ذلك التخلق.
Eğer insanda bu sûret, bütün diğer sûretler onun karşısında yok olacak, yalnızca o tek başına kalacak ve nurunun parıltıları idrak ettiği her şeyi yakacak kadar kuvvetlenirse, işte o zaman kendi üzerine yansıyan ve kendisi dışındakileri yakan ayna mesabesinde olur. Bu ise yalnızca peygamberler —Allah'ın salâtı hepsinin üzerine olsun— için söz konusu olur. Bütün bunlar kendisine layık yerlerde açıklanmıştır; şimdi onların bu yaratılışın vasfı hakkında anlattıkları şeyin tamamına dönelim.
قالوا: فلما تعلَّق هذا الروح بتلك القرارة خضعت له جميع القوى وسجدت له، وسُخِّرت بأمر الله تعالى في كمالها، فتكوَّن بإزاء تلك القرارة نفاخة أخرى منقسمة إلى ثلاث قرارات بينهما حجب لطيفة ومسالك نافذة وامتلأت بمثل ذلك الهوائي الذي امتلأت منه القرارة الأولى إلا أنه ألطف منه.
Dediler ki: Bu ruh o oyuğa taalluk edince, bütün kuvvetler ona boyun eğip secde etti ve Allah Teâlâ'nın emriyle onun kemali için musahhar kılındı (emrine verildi). O oyuğun karşısında, aralarında ince perdeler ve işlek yollar bulunan üç oyuğa bölünmüş başka bir kabarcık oluştu ve birinci oyuğun dolduğu o havaî cismin benzeriyle, fakat ondan daha latif olanıyla doldu.
وسكن في هذه البطون الثلاثة المنقسمة من واحدة طائفة من تلك القوى التي خضعت له وتوكلت بحراستها والقيام عليها وإنهاء ما يطرأ فيها من دقيق الأشياء وجليلها إلى الروح الأول المتعلق بالقرارة الأولى.
Bir taneden bölünmüş bu üç karıncıkta, ona boyun eğen o kuvvetlerden bir grup yerleşti; bunların korunmasını, idare edilmesini ve orada meydana gelen ince ve büyük her şeyin birinci oyuğa taalluk eden ilk ruha ulaştırılmasını üstlendi.
وتكوَّن أيضًا بإزاء هذه القرارة من الجهة المقابلة للقرارة الثانية، نفاخة ثالثة مملوءة جسمًا هوائيًّا إلا أنه أغلظ من الأولين. وسكن في هذه القرارة فريق من تلك القوى الخاضعة وتوكلت بحفظها والقيام عليها، فكانت هذه القرارة الأولى والثانية والثالثة أول ما تخلَّق من تلك الطينة المتخمرة على الترتيب الذي ذكرناه.
Yine bu oyuğun hizasında, ikinci oyuğun karşısındaki yönde, havaî bir cisimle dolu, ancak ilk ikisinden daha kesif olan üçüncü bir kabarcık oluştu. Bu oyuğa da o boyun eğen kuvvetlerden bir bölük yerleşti ve onun korunmasını ve idare edilmesini üstlendi. Böylece bu birinci, ikinci ve üçüncü oyuklar, zikrettiğimiz tertip üzere o mayalanmış çamurdan ilk yaratılan şeyler oldu.
واحتاج بعضها إلى بعض، فالأولى منها حاجتها إلى الآخرين حاجةَ استخدام وتسخير.
Bunlar birbirine muhtaç oldu. Bunlardan birincisinin diğer ikisine olan ihtiyacı, kullanma ve emri altına alma ihtiyacıydı.
والأخريان حاجتهما إلى الأولى حاجة المرءوس إلى الرئيس والمدبَّر إلى المدبِّر، وكلاهما لما يتخلق بعدهما من الأعضاء رئيس لا مرءوس.
Diğer ikisinin birinciye olan ihtiyacı ise idare edilenin reise, yönetilenin yöneticiye olan ihtiyacıydı. Bununla birlikte her ikisi de kendilerinden sonra yaratılacak olan organlar için yönetilen değil, reistir.
وأحدهما، وهو الثاني، أتمُّ رئاسة من الثالث، فالأول منهما لمَّا تعلَّق به الروح واشتعلت حرارته تشكَّل بشكل النار الصنوبري. وتشكل أيضًا الجسم الغليظ المحدق به على شكله وتكون لحمًا صلبًا وصار عليه غلاف صفيق يحفظه، وسمي العضو كله قلبًا واحتاج لما يتبع الحرارة من التحليل وإفناء الرطوبات إلى شيء يمده ويغذوه ويُخْلِف ما تحلل منه على الدوام وإلا لم يَطُلْ بقاؤه. واحتاج أيضًا إلى يحسَّ بما يلائمه فيجتذبه وبما يخالفه فيدفعه، فتكفَّل له العضو الواحد بما فيه من القوى التي أصلها منه بحاجته الواحدة، وتكفَّل له العضو الآخر بحاجته الأخرى.
İkisinden biri, yani ikincisi, reisliği bakımından üçüncüsünden daha tamdır. Bunların ilki, ruh kendisine taalluk edip sıcaklığı tutuşunca, ateşin çam kozalağı şeklini aldı. Onu kuşatan yoğun cisim de onun şeklini aldı, sert bir et oldu ve üzerinde onu koruyan kalın bir zar oluştu. Bu organın tamamına kalp adı verildi. Sıcaklığın beraberinde getirdiği çözülme ve rutubetlerin tükenmesi sebebiyle, kendisine destek olacak, onu besleyecek ve kendisinden çözülenlerin yerini sürekli dolduracak bir şeye muhtaç oldu; aksi takdirde varlığı uzun sürmezdi. Ayrıca kendisine uygun olanı hissedip çekecek, aykırı olanı da hissedip defedecek bir şeye muhtaç oldu. Böylece bir organ, kökü ondan [kalpten] gelen içindeki kuvvetlerle onun bir ihtiyacını üstlendi; diğer organ da onun öteki ihtiyacını üstlendi.
وكان المتكفِّل بالحس هو الدماغ، والمتكفل بالغذاء هو الكبد. واحتاج كل واحد من هذين إليه في أن يمدها بحرارته وبالقوى المخصوصة بهما التي أصلها منه فانتسجت بينهما لذلك كله مسالك وطرق، بعضها أوسع من بعض بحسب ما تدعو إليه الضرورة فكانت الشرايين والعروق.
Hissetmeyi üstlenen beyin, beslenmeyi üstlenen ise karaciğerdi. Bu ikisinden her biri, kendi sıcaklığıyla ve kökü kendisinden gelen onlara özgü kuvvetlerle kendilerine destek olması hususunda ona [kalbe] muhtaçtı. Bütün bunlardan ötürü aralarında, zaruretin gerektirdiği ölçüde bazısı bazısından daha geniş olan yollar ve geçitler örüldü; böylece atardamarlar ve toplardamarlar meydana geldi.
ثم ما زالوا يصفون الخلقة كلها، والأعضاء بجملتها، على حسب ما وصفه الطبيعيون في خلقة الجنين في الرحم، لم يغادروا من ذلك شيئًا إلى أن كمل خلقه وتمت أعضاؤه وحصل في حدِّ خروج الجنين من البطن.
Sonra, tabiat âlimlerinin rahimdeki ceninin yaratılışı hakkında anlattıkları şekilde bütün yaratılışı ve tüm organları anlatmaya devam ettiler; yaratılışı tamamlanıp organları eksiksiz hâle gelinceye ve ceninin karından çıkma sınırına ulaşıncaya kadar bundan hiçbir şeyi eksik bırakmadılar.
واستعانوا في وصف كمال ذلك بتلك الطينة الكبيرة المتخمرة وأنها كانت قد تهيأت لأن يتخلَّق منها كل ما يحتاج إليه في خلق الإنسان من الأغشية المجلِّلة لجملة بدنه وغيرها، فلما كمُل انشقت عنه تلك الأغشية بشبه المخاض وتصدع باقي الطينة إذ كان قد لحقه الجفاف.
Bunun tamamlanmasını anlatırken, o büyük mayalanmış çamur kütlesinden ve onun, insanın yaratılışında ihtiyaç duyulan, bütün bedenini saran zarlar ve diğer her şeyin kendisinden yaratılmasına elverişli hâle gelmiş olmasından yardım aldılar. Yaratılışı tamamlanınca, doğum sancısına benzer bir şekilde o zarlar üzerinden yarıldı ve kuruma kendisine eriştiği için çamurun geri kalanı çatladı.
ثم استغاث ذلك الطفل عند فناء مادة غذائه واشتداد جوعه فلبته ظبية فقدت طلاها.
Sonra bu çocuk, besin maddesi tükenip açlığı şiddetlenince imdat istedi; yavrusunu kaybetmiş bir ceylan da onun çağrısına yetişti.
ثم استوى ما وصفه هؤلاء بعد هذا الموضع وما وصفته الطائفة الأولى في معنى التربية، فقالوا جميعًا:
Bu noktadan sonra bunların anlattıkları ile birinci grubun yetiştirilme hususunda anlattıkları birleşti ve hepsi şöyle dediler :
إن الظبية التي تكفَّلت به وافقت خصبًا ومرعًى أثيثًا، فكثر لحمها ودر لبنها، حتى قامت بغذاء ذلك الطفل أحسن قيام. وكانت معه لا تبعد عنه إلا لضرورة الرعي. وأَلِف الطفل تلك الظبية حتى كان بحيث إذا هي أبطأت عنه اشتد بكاؤه فطارت إليه. ولم يكن بتلك الجزيرة شيء من السباع العادية، فتربَّى الطفل ونما واغتذى بلبن تلك الظبية إلى أن تم له حولان، وتدرَّج في المشي وأثغر فكان يتبع تلك الظبية وكانت هي ترفق به وترحمه وتحمله إلى مواضع فيها شجر مثمر، فكانت تطعمه ما تساقط من ثمراتها الحلوة النضيجة وما كان منها صلب القشر كسرته له بطواحنها، ومتى عاد إلى اللبن أروته، ومتى ظمئ إلى الماء أوردته، ومتى ضحا ظللته ومتى خصر أدفأته، وإذا جنَّ الليل صرفته إلى مكانه الأول وجللته بنفسها وبريش كان هناك مما مُلئ به التابوت أولًا في وقت وضع الطفل فيه.
Onun bakımını üstlenen ceylan, bolluğa ve gür bir otlağa denk geldi; böylece eti çoğaldı, sütü bollaştı ve o çocuğun beslenmesini en güzel şekilde yürüttü. Onunla birlikte kalıyor, otlama zarureti dışında ondan uzaklaşmıyordu. Çocuk da o ceylana öyle alıştı ki, ceylan yanına gelmekte geciktiğinde ağlaması şiddetleniyor, ceylan da hemen ona koşuyordu. O adada saldırgan yırtıcı hayvanlardan hiçbiri yoktu. Çocuk büyüdü, gelişti ve iki yaşını dolduruncaya kadar o ceylanın sütüyle beslendi. Yavaş yavaş yürümeye başladı ve diş çıkardı. Artık o ceylanın peşinden gidiyor, ceylan da ona şefkat ve merhamet göstererek onu meyveli ağaçların bulunduğu yerlere götürüyordu. Ağaçlardan dökülen tatlı ve olgun meyveleri ona yediriyor, kabuğu sert olanları ise azı dişleriyle onun için kırıyordu. Çocuk ne zaman süte dönmek istese onu doyuruyor, ne zaman suya susasa onu suya götürüyor, ne zaman güneşte kalsa onu gölgelendiriyor, ne zaman üşüse onu ısıtıyordu. Gece çöktüğünde ise onu ilk yerine geri götürüyor, kendi bedeniyle ve çocuğun ilk başta sandığa konulduğu sırada sandığın içine doldurulmuş olan oradaki tüylerle onun üzerini örtüyordu.
وكان في غدوهما ورواحهما قد زلفهما زبزب يسرح ويبيت معهما حيث مبيتهما.
Sabah gidişlerinde ve akşam dönüşlerinde bir ceylan sürüsü onlara katılmış, onlarla birlikte otluyor ve onların gecelediği yerde geceliyordu.
فما زال الطفل مع الظباء على تلك الحال، يحكي نغمتها بصوته حتى لا يكاد يفرَّق بينهما. وكذلك كان يحكي جميع ما يسمعه من أصوات الطير وأنواع سائر الحيوان محاكاة شديدة لقوة انفعاله لما يريده. وأكثر ما كانت محاكاته لأصوات الظباء في الاستصراخ والاستئلاف والاستدعاء والاستدفاع؛ إذ للحيوانات في هذه الأحوال المختلفة أصوات مختلفة فألفته الوحوش وألفها ولم تنكره ولا أنكرها.
Çocuk ceylanlarla birlikte hep bu hâl üzere kaldı; kendi sesiyle onların nağmelerini öyle taklit ediyordu ki araları neredeyse ayırt edilemiyordu. Aynı şekilde istediği şeye karşı etkilenme gücü yüksek olduğundan, işittiği bütün kuş seslerini ve diğer hayvan türlerinin seslerini de büyük bir ustalıkla taklit ediyordu. En çok taklit ettiği şeyler ise imdat isteme, yakınlık kurma, çağırma ve kendini koruma anlarındaki ceylan sesleriydi; çünkü hayvanların bu farklı hâllerde farklı sesleri vardır. Böylece vahşi hayvanlar ona alıştı, o da onlara alıştı; ne onlar onu yadırgadı ne de o onları yadırgadı.
فلما ثبت في نفسه أمثلة الأشياء بعد مغيبها عن مشاهدته حدث له نزوع إلى بعضها وكراهية لبعض.
Eşyaların sûretleri, gözünün önünden kaybolduktan sonra da zihninde yerleşince, onda bunların bazılarına karşı bir meyil, bazılarına karşı da bir hoşnutsuzluk meydana geldi.
وكان في ذلك كله ينظر إلى جميع الحيوانات فيراها كاسية بالأوبار والأشعار وأنواع الريش، وكان يرى ما لها من العَدْو وقوة البطش وما لها من الأسلحة المعدة لمدافعة من ينازعها مثل القرون والأنياب والحوافر والصياصي والمخالب.
Bütün bu süre içinde tüm hayvanlara bakıyor, onların yünlerle, kıllarla ve çeşitli tüylerle örtülü olduğunu görüyordu. Onların koşma hızlarını, yakalama güçlerini ve kendileriyle çekişenleri savuşturmak için hazırlanmış boynuzlar, azı dişleri, toynaklar, mahmuzlar ve pençeler gibi silahlarını görüyordu.
ثم يرجع إلى نفسه فيرى ما به من العري وعدم السلاح وضعف العدو وقلة البطش عندما كانت تنازعه الوحوش أكل الثمرات وتستبد بها دونه وتغلبه عليها فلا يستطيع المدافعة عن نفسه ولا الفرار عن شيء منها.
Sonra kendisine dönüyor; vahşi hayvanlar meyveleri yemek için kendisiyle çekiştiğinde, onu bırakıp meyveleri tek başlarına sahiplendiğinde ve bu konuda kendisine üstün geldiğinde, kendisindeki çıplaklığı, silahsızlığı, koşmadaki zayıflığı ve yakalama gücünün azlığını görüyordu. Ne kendini savunabiliyor ne de onlardan herhangi birinden kaçabiliyordu.
وكان يرى أترابه من أولاد الظباء قد نبتت لها قرون بعد أن لم تكن وصارت قوية بعد ضعفها في العَدْو، ولم يرَ لنفسه شيئًا من ذلك، فكان يفكر في ذلك ولا يدري ما سببه.
Ceylan yavrularından kendi yaşıtlarının, daha önce yokken boynuzlarının çıktığını ve koşmada zayıfken güçlendiklerini görüyor, kendisinde ise bunlardan hiçbir şey göremiyordu. Bunun üzerine düşünüyor fakat sebebinin ne olduğunu bilemiyordu.
وكان ينظر إلى ذوي العاهات والخلق الناقص فلا يجد لنفسه شبيهًا فيهم.
Sakat ve yaratılışı eksik olan hayvanlara bakıyor, onlarda da kendisine benzer birini bulamıyordu.
وكان أيضًا ينظر إلى مخارج الفضول من سائر الحيوانات فيراها مستورة، أما مخرج أغلظ الفضلتين فبالأذناب وأما مخرج أرقِّهما فبالأوبار وما أشبهها، ولأنها كانت أيضًا أخفى قضبانًا منه، فكان ذلك كله يكربه ويسوءه.
Ayrıca diğer hayvanların dışkı çıkış yerlerine bakıyor ve oraların örtülü olduğunu görüyordu; iki fazlalıktan daha katı olanının çıkış yeri kuyruklarla, daha sıvı olanının çıkış yeri ise yünler ve benzerleriyle örtülüydü. Üstelik onların erkeklik organları da kendisininkinden daha gizliydi. Bütün bunlar onu sıkıyor ve üzüyordu.
فلما طال همه في ذلك كله وهو قد قارب سبعة أعوام ويئس من أن يكمل له ما قد أضرَّ به نقصه، اتخذ من أوراق الشجر العريضة شيئًا جعل بعضه خلفه وبعضه قدامه، وعمل من الخوص والحلفاء شبه حزام على وسطه علَّق به تلك الأوراق، فلم يلبث إلا يسيرًا حتى ذوى ذلك الورق وجف وتساقط عنه.
Yedi yaşına yaklaştığı sırada bütün bunlarla ilgili tasası uzayıp gidince ve eksikliği kendisine zarar veren şeylerin kendisinde tamamlanacağından ümidini kesince, geniş ağaç yapraklarından bir miktar aldı; bir kısmını arkasına, bir kısmını da önüne koydu. Hurma yaprağı ve halfa otundan beline kemer benzeri bir şey yaptı ve o yaprakları ona astı. Ancak çok geçmeden o yapraklar soldu, kurudu ve üzerinden döküldü.
فما زال يتخذ غيره ويخصف بعضه ببعض طاقات مضاعفة وربما كان ذلك أطول لبقائه إلا أنه على كل حال قصير المدة.
Bunun üzerine sürekli yenilerini edinmeye ve bunları kat kat birbirine dikmeye devam etti; bu belki onların daha uzun süre dayanmasını sağlıyordu, fakat her hâlükârda ömrü kısaydı.
واتخذ من أغصان الشجر عِصيًا وسوَّى أطرافها وعدل متنها.
Ağaç dallarından sopalar edindi, uçlarını düzeltip gövdelerini doğrulttu.
وكان يهش بها على الوحوش المنازعة له، فيحمل على الضعيف منها ويقاوم القوي منها، فنبل بذلك قدره عند نفسه بعض نباله. ورأى أن ليده فضلًا كثيرًا على أيديها؛ إذ أمكن له بها ستر عورته واتخاذ العصي التي يدافع بها عن حوزته؛ ما استغنى به عما أراده من الذنب والسلاح الطبيعي.
Kendisinin elindekine göz diken vahşi hayvanlara bu sopaları sallıyor, onların zayıf olanlarına saldırıyor ve güçlü olanlarına karşı koyuyordu. Böylece kendi nezdinde değeri biraz yüceldi. Elinin, onların ellerine [ön ayaklarına] göre çok büyük bir üstünlüğü olduğunu gördü; çünkü eli sayesinde avret yerini örtmesi ve sahip olduğu şeyleri korumak için sopalar edinmesi mümkün olmuştu. Bu da onu, arzuladığı kuyruktan ve doğal silahtan müstağni kılmıştı.
وفي خلال ذلك ترعرع وأربى على السبع سنين، وطال به العناء في تجديد الأوراق التي كان يستتر بها، فكانت نفسه عند ذلك تنازعه إلى اتخاذ ذَنب من ذنوب الوحوش الميتة ليعلقه على نفسه إلا أنه كان يرى أحياء الوحوش تتحامى ميتها وتفر عنه فلا يتأتى له الإقدام على ذلك الفعل إلى أن صادف في الأيام نسرًا ميتًا فهدي إلى نيل أمله منه واغتنم الفرصة فيه، إذ لم ير للوحوش عنه نفرةً فأقدم عليه وقطع جناحيه وذنبه صحاحًا كما هي وفتح ريشها وسواها وسلخ عنه سائر جلده وفصله على قطعتين، ربط إحداهما على ظهره وأخرى على سرته وما تحتها وعلق الذنب من خلفه وعلق الجناحين على عضديه، فأكسبه ذلك سترًا ودفئًا ومهابة في نفوس جميع الوحوش حتى كانت لا تنازعه ولا تعارضه.
Bu esnada boy atıp gelişti ve yedi yaşını geçti. Örtündüğü yaprakları yenileme zahmeti uzayıp gidince, içinden ölü vahşi hayvanların kuyruklarından bir kuyruk alıp kendine takmak geçiyordu. Ancak diri hayvanların kendi ölülerinden sakındıklarını ve onlardan kaçtıklarını görüyordu; bu yüzden bu işi yapmaya bir türlü cesaret edemiyordu. Nihayet günlerden bir gün ölü bir kartala rastladı. Vahşi hayvanların ondan ürkmediğini görünce, arzusuna ondan kavuşma yolunu buldu ve bunu fırsat bildi. Cesaretle yanına vardı, iki kanadını ve kuyruğunu olduğu gibi sağlamca kesti, tüylerini açıp düzeltti. Geri kalan derisini de yüzdü ve iki parçaya ayırdı; birini sırtına, diğerini de göbeğine ve alt kısmına bağladı. Kuyruğu arkasına, iki kanadı da pazılarına astı. Bu ona örtünme, sıcaklık ve bütün vahşi hayvanların kalbinde öyle bir heybet kazandırdı ki, artık hiçbiri onunla çekişmiyor ve ona karşı çıkmıyordu.
فصار لا يدنو إليه شيء منها سوى الظبية التي كانت أرضعته وربَّته، فإنها لم تفارقه ولا فارقها إلى أن أسنَّت وضعفت فكان يرتاد بها المراعي الخصبة ويجتني لها الثمرات الحلوة ويطعمها.
Böylece kendisini emzirip büyüten ceylan dışında hiçbir hayvan yanına yaklaşamaz oldu. O ceylan ise yaşlanıp güçten düşünceye kadar ondan ayrılmadı, o da ceylandan ayrılmadı. Onu verimli otlaklara götürüyor, onun için tatlı meyveler toplayıp ona yediriyordu.
وما زال الهزل والضعف يستولي عليها ويتوالى إلى أن أدركها الموت فسكنت حركاتها بالجملة وتعطلت جميع أفعالها.
Zayıflık ve güçsüzlük ceylanı gitgide sardı ve peşini bırakmadı; nihayet ölüm ona erişti, bütün hareketleri tamamen durdu ve tüm fiilleri işlevsiz kaldı.
فكان يناديها بالصوت الذي كانت عادتها أن تجيبه عند سماعه ويصيح بأشد ما يقدر عليه فلا يرى لها عند ذلك حركة ولا تغيرًا.
Çocuk, ceylanın işittiğinde kendisine karşılık vermeyi âdet edindiği sesle ona sesleniyor ve gücü yettiğince var kuvvetiyle bağırıyor, fakat bunun üzerine onda ne bir hareket ne de bir değişiklik görüyordu.
فكان ينظر إلى أذنيها وإلى عينيها فلا يرى بها آفة ظاهرة، وكذلك كان ينظر إلى جميع أعضائها فلا يرى بشيء منها آفة.
Kulaklarına ve gözlerine bakıyor, onlarda görünür bir afet (bozukluk) görmüyordu. Aynı şekilde bütün organlarına bakıyor, hiçbirinde bir afet görmüyordu.
فكان يطمع أن يعثر على موضع الآفة فيزيلها عنها فترجع إلى ما كانت عليه فلم يتأتَّ له شيء من ذلك ولا استطاعه.
Afetin bulunduğu yeri bulup onu ondan gidermeyi ve böylece ceylanın eski hâline dönmesini umuyordu; ancak bunların hiçbiri onun için mümkün olmadı ve buna gücü yetmedi.
وكان الذي أرشده لهذا الرأي ما كان قد اعتبره في نفسه قبل ذلك؛ لأنه كان يرى أنه إذا أغمض عينيه أو حجبهما بشيء لا يبصر حتى يزول ذلك العائق، وكذلك كان يرى أنه إذا أدخل إصبعه في أذنيه وسدها لا يسمع شيئًا حتى يزول ذلك العارض، وإذا أمسك أنفه بيده لا يشم شيئًا من الروائح حتى يفتح أنفه.
Onu bu düşünceye yönelten şey, daha önce kendi nefsinde tecrübe ettiği durumdu. Çünkü gözlerini yumduğunda veya bir şeyle perdelediğinde, o engel ortadan kalkıncaya kadar göremediğini fark ediyordu. Aynı şekilde parmaklarını kulaklarına sokup tıkadığında, o engel kalkıncaya kadar hiçbir şey işitemediğini; eliyle burnunu tuttuğunda da burnunu açıncaya kadar hiçbir kokuyu alamadığını görüyordu.
فاعتقد من أجل ذلك أن جميع ما له من الإدراكات والأفعال قد تكون لها عوائق تعوقها، فإذا أُزيلت العوائق عادت الأفعال.
Bu sebeple, sahip olduğu bütün idraklerin ve fiillerin kendilerini engelleyen birtakım engelleri olabileceğine, bu engeller kaldırıldığında ise fiillerin geri döneceğine inandı.
فلما نظر إلى جميع أعضائها الظاهرة ولم يرَ فيها آفة ظاهرة — وكان يرى مع ذلك العطلة قد شملتها ولم يختص بها عضو دون عضو — وقع في خاطره أن الآفة التي نزلت بها إنما هي في عضو غائب عن العيان، مستكن في بطن الجسد، وأن ذلك العضو لا يغني عنه في فعله شيء من هذه هذه الأعضاء الظاهرة.
Ceylanın görünürdeki bütün organlarına bakıp onlarda görünür bir afet bulamayınca —bununla birlikte işlevsizliğin bir organa özgü kalmayıp onun tamamını kuşattığını görünce— zihnine, onun başına gelen afetin gözden gizli, bedenin iç kısmında saklı bir organda olduğu ve görünürdeki bu organlardan hiçbirinin kendi fiilini yapmada o organdan müstağni kalamayacağı düşüncesi doğdu.
فلما نزلت به الآفة عمَّت المضرة وشملت العطلة. وطمع بأنه لو عثر على ذلك العضو وأزال عنه ما نزل به لاستقامت أحواله وفاض على سائر البدن نفعه وعادت الأفعال إلى ما كانت عليه.
Afet o organın başına gelince, zarar genele yayılmış ve işlevsizlik her yeri kuşatmıştı. Eğer o organı bulur ve başına gelen şeyi ondan giderirse, durumunun düzeleceğini, faydasının bütün bedene yayılacağını ve fiillerin eski hâline döneceğini umdu.
وكان قد شاهد قبل ذلك في الأشباح الميتة من الوحوش وسواها أن جميع أعضائها مصمتة لا تجويف فيها إلا القحف والصدر والبطن، فوقع في نفسه أن العضو الذي بتلك الصفة لن يعدو أحد هذه المواضع الثلاثة. وكان يغلب على ظنه غلبة قوية أنه إنما هو في الموضع المتوسط من هذه المواضع الثلاثة؛ إذ استقر في نفسه أن جميع الأعضاء محتاجة إليه وأن الواجب بحسب ذلك أن يكون مسكنه في الوسط.
Daha önce vahşi hayvanların ve diğerlerinin ölü bedenlerinde, kafatası, göğüs ve karın dışında bütün organların içi dolu olduğunu ve hiçbirinde boşluk bulunmadığını gözlemlemişti. Bu yüzden, bu nitelikteki organın bu üç yerden birinin dışında olamayacağı zihnine doğdu. Onun, bu üç yerin ortasında bulunan yerde olduğu zannı kendisinde güçlü bir şekilde ağır basıyordu; çünkü bütün organların ona muhtaç olduğu ve buna göre onun meskeninin ortada olması gerektiği fikri zihninde yerleşmişti.
وكان أيضًا إذا رجع إلى ذاته شعر بمثل هذا العضو في صدره، ولأنه كان يعترض سائر أعضائه كاليد والرجل والأذن والأنف والعين ويقدِّر مفارقتها، فيتراءى له أنه كان يستغني عنها، وكان يقدِّر في رأسه مثل ذلك ويظن أنه يستغني عنه. فإذا فكَّر في الشيء الذي يجده في صدره لم يأتِ له الاستغناء عنه طرفة عين.
Ayrıca kendi zatına döndüğünde, göğsünde bu organ gibi bir şeyi hissediyordu. Çünkü el, ayak, kulak, burun ve göz gibi diğer organlarını gözden geçirip onlardan ayrıldığını varsaydığında, onlardan müstağni kalabileceği kendisine görünüyordu. Başı hakkında da aynı şeyi varsayıyor ve ondan müstağni kalabileceğini sanıyordu. Fakat göğsünde bulduğu şeyi düşündüğünde, göz açıp kapayıncaya kadar bile ondan müstağni kalabilmesi kendisine mümkün görünmüyordu.
وكذلك كان عند محاربته للوحوش، أكثر ما كان يتقي من صياصيهم على صدره لشعوره بالشيء الذي فيه.
Aynı şekilde vahşi hayvanlarla dövüşürken de, içindeki o şeyi hissettiği için, onların boynuzlarından en çok göğsünü korurdu.
فلما جزم الحُكم بأن العضو الذي نزلت به الآفة إنما هو في صدرها، أجمع على البحث عليه والتنقير عنه؛ لعله يظفر به ويرى آفته فيزيلها. ثم إنه خاف أنه يكون نفس فعله هذا أعظم من الآفة التي نزلت بها أولًا فيكون سعيه عليه.
Afetin başına geldiği organın ceylanın göğsünde olduğuna kesin olarak hükmedince, belki onu bulur, afetini görür ve giderir ümidiyle onu aramaya ve araştırıp bulmaya karar verdi. Sonra, yapacağı bu işin bizzat kendisinin, ceylanın başına ilk başta gelen afetten daha büyük olmasından ve böylece çabasının kendi aleyhine sonuçlanmasından korktu.
ثم إنه تفكَّر: هل رأى من الوحوش سواها من صار في مثل تلك الحال ثم عاد إلى مثل حاله الأولى؟ فلم يجد شيئًا! فحصل له من ذلك اليأس من رجوعها إلى حالها الأولى إن هو تركها وبقي له بعض الرجاء في رجوعها إلى تلك الحال إن هو وجد ذلك العضو وأزال الآفة عنه.
Ardından düşündü: Vahşi hayvanlar arasında ondan başka bu gibi bir duruma düşüp de sonra eski hâline dönen birini görmüş müydü? Hiçbir şey bulamadı! Bundan dolayı, eğer onu kendi hâline bırakırsa eski durumuna döneceğinden ümidini kesti; fakat o organı bulup afeti ondan giderirse eski hâline döneceğine dair içinde biraz ümit kaldı.
فعزم على شق صدرها وتفتيش ما فيه، فاتخذ من كسور الأحجار الصلدة وشقوق القصب اليابسة أشباه السكاكين، وشقَّ بها بين أضلاعها حتى قَطَع اللحم الذي بين الأضلاع وأفضى إلى الحجاب المستبطن للأضلاع فرآه قويًّا، فقوي ظنه بأن مثل ذلك الحجاب لا يكون إلا لمثل ذلك العضو وطمع بأنه إذا تجاوزه ألفى مطلوبه، فحاول شقَّه فصعب عليه لعدم الآلات ولأنها لم تكن إلا من الحجارة والقصب، فاستجدها ثانية واستحدها وتلطف في خرق الحجاب حتى انخرق له فأفضى إلى الرئة، فظن أنها مطلوبه فما زال يقلِّبها ويطلب موضع الآفة بها.
Bunun üzerine onun göğsünü yarmaya ve içindekini araştırmaya azmetti. Sert taş kırıklarından ve kuru kamış yarıklarından bıçak benzeri aletler edindi. Onlarla kaburgalarının arasını yardı; nihayet kaburgaların arasındaki eti kesti ve kaburgaların iç tarafını kaplayan zara ulaştı. Onun sağlam olduğunu görünce, böyle bir zarın ancak öyle bir organ için olabileceği yönündeki zannı kuvvetlendi ve onu aşarsa aradığını bulacağını umdu. Onu yarmaya çalıştı; fakat aletlerin olmayışı ve elindekilerin sadece taş ve kamıştan ibaret oluşu sebebiyle bu iş ona zor geldi. Onları yeniden elden geçirip keskince biledi ve zarı delmek için incelikle uğraştı; nihayet zar delindi ve akciğere ulaştı. Aradığının o olduğunu sandı; durmadan onu evirip çeviriyor ve içindeki afetin yerini arıyordu.
وكان أولًا إنما وجد منها نصفها الذي هو في الجانب الواحد، فلما رآها مائلة إلى جهة واحدة، وكان قد اعتقد أن ذلك العضو لا يكون إلا في وسط الصدر، فيعرض البدن كما هو في الوسط في طوله؛ فما زال يفتش في وسط الصدر حتى ألفى القلب وهو مجلَّل بغشاء في غاية القوة، مربوط بعلائق في غاية الوثاقة، والرئة مطيفة به من الجهة التي بدأ بالشق منها، فقال في نفسه: إن كان لهذا العضو من الجهة الأخرى مثل ما له من هذه الجهة فهو في حقيقة الوسط ولا محالة أنه مطلوبي، لا سيما مع ما أرى له من حسن الوضع وجمال الشكل وقلة التشتت وقوة اللحم، وأنه محجوب بمثل هذا الحجاب الذي لم أرَ مثله لشيء من الأعضاء.
İlk başta onun sadece bir tarafta bulunan yarısını bulmuştu. Onun bir yöne doğru meyilli olduğunu görünce —ki o organın, bedenin boylamasına ortasında olduğu gibi enlemesine de tam göğsün ortasında olacağına inanmıştı— göğsün ortasını araştırmaya devam etti; nihayet son derece sağlam bir zarla kaplı, son derece güçlü bağlarla bağlı olan kalbi buldu. Akciğer ise yarmaya başladığı yönden onu kuşatmıştı. Kendi kendine dedi ki: “Eğer bu organın diğer yönde de bu yöndeki gibi bir yapısı varsa, o gerçekten tam ortadadır ve şüphesiz aradığım odur; özellikle de konumunun güzelliği, şeklinin hoşluğu, dağınıklıktan uzak oluşu, etinin sağlamlığı ve organların hiçbirinde benzerini görmediğim böyle bir zarla örtülü oluşu dikkate alınırsa.”
فبحث عن الجانب الآخر من الصدر فوجد فيه الحجاب المستبطن للأضلاع ووجد الرئة كمثل ما وجد من هذه الجهة، فحكم بأن ذلك العضو هو مطلوبه فحاول هتك حجابه وشق شغافه فبكد واستكراه ما قدر على ذلك بعد استفراغ مجهوده.
Göğsün diğer tarafını araştırdı; orada da kaburgaların iç tarafını kaplayan zarı ve bu yönde bulduğu gibi akciğeri buldu. Böylece o organın, aradığı şey olduğuna hükmetti. Onun perdesini yırtmaya ve iç zarını yarmaya çalıştı; bütün gücünü harcadıktan sonra büyük bir zahmet ve zorlukla bunu ancak başarabildi.
وجرَّد القلب فرآه مصمتًا من كل جهة فنظر هل يرى فيه آفة ظاهرة فلم يرَ فيه شيئًا! فشدَّ عليه يده فتبيَّن له أن فيه تجويفًا فقال: لعل مطلوبي الأقصى إنما هو في داخل هذا العضو وأنا حتى الآن لم أصل إليه.
Kalbi soyup ortaya çıkardı ve onun her yönden içi dolu ve sert olduğunu gördü. Onda görünür bir afet var mı diye baktı, fakat onda hiçbir şey görmedi! Eliyle onu sıktı, içinde bir boşluk olduğu kendisine belli oldu. Bunun üzerine dedi ki: “Belki de asıl aradığım şey bu organın içindedir ve ben şu ana kadar ona ulaşamadım.”
فشقَّ عليه فألفى فيه تجويفين اثنين؛ أحدهما من الجهة اليمنى والآخر من الجهة اليسرى، والذي من الجهة اليمنى مملوء بِعَلَق منعقد، والذي من الجهة اليسرى خالٍ لا شيء به، فقال: لن يعدو مطلبي أن يكون مسكنه أحد هذين البيتين.
Bunun üzerine onu yardı ve içinde biri sağ tarafta, diğeri sol tarafta olmak üzere iki boşluk buldu. Sağ taraftaki pıhtılaşmış kanla doluydu; sol taraftaki ise boştu, içinde hiçbir şey yoktu. Dedi ki: “Aradığım şeyin meskeni bu iki odacıktan birinin dışında olamaz.”
ثم قال: أما هذا البيت الأيمن فلا أرى فيه إلا هذا الدم المنعقد.
Sonra şöyle dedi: “Şu sağdaki odacığa gelince, orada bu pıhtılaşmış kandan başka bir şey görmüyorum.”
ولا شك أنه لم ينعقد حتى صار الجسد كله إلى هذه الحال — إذ كان قد شاهد الدماء متى سالت وخرجت انعقدت وجمُدت ولم يكن هذا إلا دمًا كسائر الدماء — وأنا أرى أن هذا الدم موجود في سائر الأعضاء لا يختص به عضو دون آخر، وأنا ليس مطلوبي شيئًا بهذه الصفة إنما مطلوبي الشيء الذي يختص به هذا الموضع الذي أجدني لا أستغني عنه طرفة عين وإليه كان انبعاثي من أول.
“Şüphesiz o, bütün beden bu hâle gelinceye kadar pıhtılaşmamıştır” —çünkü kanların ne zaman akıp dışarı çıksa pıhtılaşıp donduğunu gözlemlemişti ve bu da diğer kanlar gibi bir kandan başka bir şey değildi— “Ben bu kanın diğer bütün organlarda da bulunduğunu, bir organın diğerinden ayrı olarak ona mahsus olmadığını görüyorum. Benim aradığım ise bu nitelikte bir şey değildir; benim aradığım, göz açıp kapayıncaya kadar bile kendisinden müstağni kalamayacağımı bulduğum ve en başından beri kendisine yöneldiğim, bu yere mahsus olan şeydir.”
وأما هذا الدم فكم مرة جرحتني الوحوش في المحاربة فسال مني كثير منه فما ضرني ذلك ولا أفقدني شيئًا من أفعالي، فهذا بيت ليس فيه مطلوبي.
“Bu kana gelince, dövüş sırasında vahşi hayvanlar beni kaç kez yaraladı da benden onun birçoğu aktı; ama bu bana zarar vermedi ve fiillerimden hiçbirini bana kaybettirmedi. Öyleyse bu odacık, içinde aradığım şeyin bulunduğu yer değildir.”
وأما هذا البيت الأيسر فأراه خاليًا لا شيء فيه، وما أرى ذلك لباطل؛ فإني رأيت كل عضو من الأعضاء إنما لفعل يختص به، فكيف يكون هذا البيت على ما شاهدت من شَرَفِه باطلًا؟ ما أرى إلا أن مطلوبي كان فيه! فارتحل عنه وأخلاه.
“Şu soldaki odacığa gelince, onu boş görüyorum, içinde hiçbir şey yok. Bunun boşuna olduğunu da sanmıyorum; çünkü organlardan her bir organın sadece kendisine mahsus bir fiil için var olduğunu gördüm. Hal böyleyken, gördüğüm bunca şerefine rağmen bu odacık nasıl boşuna olabilir? Kanaatim o ki aradığım şey onun içindeydi; fakat oradan göçüp gitti ve orayı boş bıraktı.”
وعند ذلك طرأ على هذا الجسد من العطلة ما طرأ ففقد الإدراك وعدم الحراك.
İşte o sırada bu bedenin başına gelen işlevsizlik geldi; böylece idraki kaybetti ve hareketten yoksun kaldı.
فلما رأى أن الساكن في ذلك البيت قد ارتحل قبل انهدامه وتركه وهو بحاله تحقق أنه أحرى أن لا يعود إليه بعد أن حدث فيه من الخراب والتخريق ما حدث، فصار عنده الجسد كله خسيسًا لا قدر له بالإضافة إلى ذلك الشيء الذي اعتقد في نفسه أنه يسكنه مدة ويرحل عنه بعد ذلك.
O odacıkta oturanın, orası yıkılmadan önce göçüp gittiğini ve orayı olduğu hâlde terk ettiğini görünce, orada meydana gelen bunca yıkım ve yırtılmadan sonra oraya geri dönmemesinin çok daha öncelikli ve kesin olduğunu anladı. Böylece, içinde bir müddet oturduğuna ve daha sonra ondan göçüp gittiğine inandığı o şeye kıyasla, bütün beden onun gözünde değersiz ve kıymetsiz bir hâle geldi.
فاقتصر على الفكرة في ذلك الشيء، ما هو وكيف هو وما الذي ربطه بهذا الجسد وإلى أين صار ومن أي الأبواب خرج عند خروجه من الجسد وما السبب الذي أزعجه إن كان خرج كارهًا، وما السبب الذي كرَّه إليه الجسد حتى فارقه إن كان خرج مختارًا. وتشتَّت فكره في ذلك كله وسلا عن الجسد وطرحه. وعلم أن أمه التي عطفت عليه وأرضعته إنما كانت ذلك الشيء المرتحل، وعنه كانت تصدر تلك الأفعال كلها لا هذا الجسد العاطل، وأن هذا الجسد بجملته إنما هو كالآلة وبمنزلة العصي التي اتخذها هو لقتال الوحوش.
Bunun üzerine düşüncesini yalnızca o şeye yoğunlaştırdı: O nedir, nasıldır, onu bu bedene bağlayan şey nedir, nereye gitmiştir, bedenden çıkarken hangi kapılardan çıkmıştır; eğer istemeyerek çıktıysa onu rahatsız edip çıkaran sebep nedir, yok eğer kendi seçimiyle çıktıysa bedeni ona sevimsiz gösterip de ondan ayrılmasına yol açan sebep nedir? Zihni bütün bunlara dağıldı; bedeni unuttu ve onu bir kenara attı. Kendisine şefkat gösteren ve onu emziren annesinin, bu işlevsiz beden değil, ancak o göçüp giden şey olduğunu; bütün o fiillerin ondan sadır olduğunu ve bu bedenin tamamıyla sadece bir alet gibi ve kendisinin vahşi hayvanlarla dövüşmek için edindiği sopalar mesabesinde olduğunu anladı.
فانتقلت علاقته عن الجسد إلى صاحب الجسد ومحركه ولم يبقَ له شوق إلا إليه.
Böylece bağlılığı bedenden, bedenin sahibine ve onu hareket ettirene geçti; artık yalnızca ona karşı özlem duyar oldu.
وفي خلال ذلك نتن ذلك الجسد وقامت منه روائح كريهة فزادت نفرته عنه وودَّ أن لا يراه.
Bu sırada o beden koktu ve ondan pis kokular yükselmeye başladı; böylece ondan nefreti daha da arttı ve onu görmemeyi arzu etti.
ثم إنه سنح لنظره غرابان يقتتلان حتى صرع أحدهما الآخر ميتًا، ثم جعل الحي يبحث في الأرض حتى حفر حفرة فوارى فيها ذلك الميت بالتراب، فقال في نفسه: ما أحسن ما صنع هذا الغراب في مواراة جيفة صاحبه وإن كان قد أساء في قتله إياه! وأنا كنت أحق بالاهتداء إلى هذا الفعل بأمي! فحفر حفرة وألقى فيها جسد أمه وحثا عليها وبقي يتفكر في ذلك الشيء المصرف للجسد لا يدري ما هو! غير أنه كان ينظر إلى أشخاص الظباء كلها فيراها على شكل أمه وعلى صورتها فكان يغلب على ظنه أن كل واحد منها إنما يحركه ويصرفه شيء هو مثل الشيء الذي كان يحرك أمه ويصرفها فكان يألف الظباء ويحن إليها لمكان ذلك الشبه.
Sonra gözüne, biri diğerini yere serip öldürünceye kadar birbirleriyle dövüşen iki karga ilişti. Ardından sağ kalan karga yeri eşelemeye başladı; nihayet bir çukur kazdı ve o ölüyü toprakla oraya gömdü. Kendi kendine dedi ki: “Bu karga, arkadaşını öldürmekle kötülük etmiş olsa da, onun leşini gömmekle ne güzel bir iş yaptı! Anneme karşı bu fiili bulup yapmak bana daha çok yakışırdı!” Bunun üzerine bir çukur kazdı, annesinin bedenini oraya bıraktı ve üzerine toprak attı. Ne olduğunu bilmeksizin, bedeni çekip çeviren o şey hakkında düşünmeye devam etti! Ancak ceylanların bütün fertlerine bakıyor, onların annesiyle aynı şekilde ve aynı sûrette olduğunu görüyordu. Onlardan her birini hareket ettiren ve çekip çeviren şeyin, annesini hareket ettiren ve çekip çeviren şeyin benzeri olduğu zannı kendisinde ağır basıyordu; bu benzerlikten dolayı ceylanlara ünsiyet duyuyor ve onlara şefkat besliyordu.
وبقي على ذلك برهة من الزمن يتصفح أنواع الحيوان والنبات ويطوف بساحل تلك الجزيرة ويتطلب هل يرى أو يجد لنفسه شبيهًا حسبما يرى لكل واحد من أشخاص الحيوان والنبات أشباهًا كثيرة فلا يجد شيئًا من ذلك.
Hayvan ve bitki türlerini inceleyerek, o adanın sahilini dolaşarak ve hayvan ile bitki fertlerinden her biri için birçok benzer gördüğü gibi kendisi için de bir benzer görüp bulabilir miyim diye arayarak bir süre bu hâl üzere kaldı; fakat buna dair hiçbir şey bulamadı.
وكان يرى البحر قد أحدق بالجزيرة من كل جهة فيعتقد أنه ليس في الوجود أرض سوى جزيرته تلك.
Denizin adayı her yönden kuşatmış olduğunu görüyor ve varlık âleminde kendi adasından başka bir kara parçası bulunmadığına inanıyordu.
واتفق في بعض الأحيان أن انقدحت نار في أجمة قلخ على سبيل المحاكَّة، فلما بصر بها رأى منظرًا هاله وخلقًا لم يعتده قبلُ، فوقف يتعجب منها مليًّا وما زال يدنو منها شيئًا فشيئًا فرأى ما للنار من الضوء الثاقب والفعل الغالب حتى لا تعلق بشيء إلا أتت عليه وأحالته إلى نفسها، فحمله العجب بها وبما ركب الله تعالى في طباعه من الجراءة والقوة على أن يمد يده إليها وأراد أن يأخذ منها شيئًا فلما باشرها أحرقت يده فلم يستطع القبض عليها، فاهتدى إلى أن يأخذ قبسًا لم تستولِ النار على جميعه فأخذ بطرفه السليم والنار في طرفه الآخر فتأتَّي له ذلك وحمله إلى موضعه الذي كان يأوي إليه، وكان قد خلا في جحر استحسنه للسكنى قبل ذلك.
Günün birinde, bir kamış koruluğunda sürtünme yoluyla bir ateş tutuştu. Onu görünce, kendisini korkutan bir manzara ve daha önce alışmadığı bir yaratık gördü. Uzun bir süre hayretle dikilip ona baktı ve yavaş yavaş ona yaklaşmaya devam etti. Ateşin delici ışığını ve iliştiği her şeyi yok edip kendi tabiatına dönüştürecek derecedeki baskın fiilini gördü. Ona duyduğu hayret ve Yüce Allah'ın onun tabiatına yerleştirdiği cesaret ve kuvvet, onu elini ateşe uzatmaya sevk etti. Ondan bir parça almak istedi; fakat ona dokununca ateş elini yaktı ve onu tutamadı. Bunun üzerine, ateşin tamamını sarmadığı bir kor parçası almayı akıl etti; bir ucunda ateş varken sağlam olan diğer ucundan tuttu. Bu iş onun için kolayca gerçekleşti ve onu barındığı yere taşıdı; daha önce oturmak için beğendiği bir kovuğa yerleşmişti.
ثم ما زال يمد تلك النار بالحشيش والحطب الجزل ويتعهدها ليلًا ونهارًا؛ استحسانًا لها وتعجبًا منها.
Sonra o ateşi beğenip ona hayran kaldığından, onu kuru otlar ve kalın odunlarla beslemeye, gece gündüz onu gözetip kollamaya devam etti.
وكان يزيد أُنسه بها ليلًا لأنها كانت تقوم له مقام الشمس في الضياء والدفء، فعظم بها ولوعه واعتقد أنها أفضل الأشياء التي لديه، وكان دائمًا يراها تتحرك إلى جهة فوق وتطلب العلو فغلب على ظنه أنها من جملة الجواهر السماوية التي كان يشاهدها.
Işık ve sıcaklık bakımından kendisi için güneşin yerini tuttuğundan, geceleyin ona olan ünsiyeti daha da artıyordu. Ona olan düşkünlüğü büyüdü ve onun yanındaki şeylerin en üstünü olduğuna inandı. Onun daima yukarı yöne doğru hareket ettiğini ve yüksekliği talep ettiğini görüyordu; bu yüzden onun, gözlemlediği semâvî cevherlerden biri olduğu zannı kendisinde ağır bastı.
وكان يختبر قوَّتها في جميع الأشياء بأن يلقيها فيها فيراها مستولية عليها إما بسرعة وإما ببطء بحسب قوة استعداد الجسم الذي كان يلقيه للاحتراق أو ضعفه.
Her şeyi ateşe atarak onun bütün şeyler üzerindeki gücünü sınıyordu; ateşin, attığı cismin yanmaya olan istidadının gücüne veya zayıflığına göre, ya hızla ya da yavaşça onlara üstün geldiğini görüyordu.
وكان من جملة ما ألقى فيها على سبيل الاختبار لقوتها شيء من أصناف الحيوانات البحرية — كان قد ألقاه البحر إلى ساحله — فلما أنضجت ذلك الحيوان وسطع قتاره تحركت شهوته إليه فأكل منه شيئًا فاستطابه فاعتاد بذلك أكل اللحم، فصرف الحيلة في صيد البر والبحر حتى مهر في ذلك.
Onun gücünü sınamak amacıyla içine attığı şeyler arasında, denizin sahile fırlattığı deniz hayvanı çeşitlerinden biri de vardı. Ateş o hayvanı pişirip de kokusu etrafa yayılınca, ona karşı iştahı kabardı; ondan biraz yedi, tadını beğendi ve böylece et yemeye alıştı. Bunun üzerine kara ve deniz avcılığında ustalaşıncaya kadar bu işte türlü çarelere başvurdu.
زادت محبته للنار إذ تأتَّى له بها من وجوه الاغتذاء الطيب شيءٌ لم يأتِ له قبل ذلك؛ فلما اشتد شغفه بها لما رأى من حسن آثارها وقوة اقتدارها وقع في نفسه أن الشيء الذي ارتحل من قلب أمه الظبية التي أنشأته كان من جوهر هذا الوجود أو من شيء يجانسه وأكَّد ذلك في ظنه ما كان يراه من حرارة الحيوان طول مدة حياته وبرودته من بعد موته — وكان هذا دائمًا لا يختل — وما كان يجده في نفسه من شدة الحرارة عند صدره بإزاء الموضع الذي كان قد شقَّ عليه من الظبية، فوقع في نفسه أنه لو أخذ حيوانًا حيًّا وشق قلبه ونظر إلى ذلك التجويف الذي صادفه خاليًا عندما شق عليه في أمه الظبية لرآه في الحيوان الحي وهو مملوء بذلك الشيء الساكن فيه، وتحقق هل هو من جوهر النار وهل فيه شيء من الضوء والحرارة أم لا.
Ateş sayesinde daha önce elde edemediği güzel beslenme yolları kendisine nasip olduğundan, ateşe olan sevgisi daha da arttı. Güzel eserlerini ve üstün kudretini gördüğü için ona olan tutkusu şiddetlenince, kendisini büyüten annesi ceylanın kalbinden göçüp giden şeyin, bu varlığın cevherinden veya onunla aynı cinsten olan bir şeyden olduğu zihnine doğdu. Hayvanın hayatı boyunca süren sıcaklığı ile ölümünden sonraki soğukluğunu —ki bu hiç şaşmadan daima böyleydi— görmesi ve ceylanda yardığı yerin tam hizasında kendi göğsünde bulduğu şiddetli sıcaklık, bu zannını pekiştirdi. Zihnine şu düşünce geldi: Eğer canlı bir hayvanı alır, kalbini yarar ve annesi ceylanda yardığı zaman boş bulduğu o boşluğa bakarsa, canlı hayvanda orayı içinde oturan o şeyle dolu olarak görecek; böylece onun ateşin cevherinden olup olmadığını, içinde bir ışık ve sıcaklık bulunup bulunmadığını kesin olarak anlayacaktı.
فعمد إلى بعض الوحوش واستوثق منه كتافًا وشقَّه على الصفة التي شق بها الظبية حتى وصل إلى القلب.
Bunun üzerine vahşi hayvanlardan birine yöneldi, onu sıkıca bağladı ve ceylanı yardığı şekilde onu da kalbe ulaşıncaya kadar yardı.
فقصد أولًا إلى الجهة اليسرى منه وشقها، فرأى ذلك الفراغ مملوءًا بهواء بخاري يشبه الضباب الأبيض، فأدخل إصبعه فيه فوجده من الحرارة في حد كاد يحرقه، ومات ذلك الحيوان على الفور.
Önce onun sol tarafına yönelip orayı yardı; o boşluğun beyaz sise benzeyen buharlı bir havayla dolu olduğunu gördü. Parmağını oraya soktu; onu neredeyse elini yakacak derecede sıcak buldu ve o hayvan derhâl öldü.
فصحَّ عنده أن ذلك البخار الحار هو الذي كان يحرك هذا الحيوان وأن في كل شخص من أشخاص الحيوانات مثل ذلك ومتى انفصل عن الحيوان مات.
Böylece onun nezdinde kesinlik kazandı ki, bu hayvanı hareket ettiren şey o sıcak buhardır; hayvan fertlerinden her birinde bunun bir benzeri vardır ve o, hayvandan ayrıldığı zaman hayvan ölür.
ثم تحرَّكت في نفسه الشهوة للبحث عن سائر أعضاء الحيوان وترتيبها وأوضاعها وكمياتها وكيفية ارتباط بعضها ببعض، وكيف تستمد من هذا البخار الحار حتى تستمر لها الحياة به وكيف بقاء هذا البخار المدة التي يبقى ومن أين يستمد وكيف لا تنفذ حرارته؟ فتتبع ذلك كله بتشريح الحيوانات الأحياء والأموات ولم يزل يُنعم النظر فيها ويجيل الفكرة حتى بلغ في ذلك كله مبلغ كبار الطبيعيين، فتبين له أن كل شخص من أشخاص الحيوان وإن كان كثيرًا بأعضائه وتفنُّن حواسه وحركاته فإنه واحد بذلك الروح الذي مبدؤه من قرار واحد وانقسامه في سائر الأعضاء منبعث منه، وأن جميع الأعضاء إنما هي خادمة له أو مؤدية عنه، وأن منزلة ذلك الروح في تصريف الجسد كمنزلة من يحارب الأعداء بالسلاح التام ويصيد جميع صيد البر والبحر، فيمد لكل جنس آلة يصيده بها، والتي يحارب بها تنقسم إلى ما يدفع به نكاية غيره وإلى ما ينكي بها غيره.
Sonra nefsinde, hayvanın diğer organlarını, bunların tertibini, konumlarını, miktarlarını, birbirleriyle nasıl bağlantılı olduklarını, kendileriyle hayatın devam etmesi için bu sıcak buhardan nasıl beslendiklerini, bu buharın kaldığı süre boyunca nasıl varlığını koruduğunu, nereden beslendiğini ve sıcaklığının nasıl tükenmediğini araştırma arzusu uyandı. Canlı ve ölü hayvanları teşrih ederek (kesip inceleyerek) bütün bunların izini sürdü; büyük tabiat âlimlerinin seviyesine ulaşıncaya kadar onları dikkatle incelemeye ve üzerlerinde düşünmeye devam etti. Böylece kendisine açıkça belli oldu ki, hayvan fertlerinden her bir fert, organları, duyularının ve hareketlerinin çeşitliliği bakımından çok olsa da, başlangıcı tek bir merkezden olan ve diğer organlara dağılımı oradan kaynaklanan o ruh sayesinde birdir; bütün organlar yalnızca onun hizmetkârı veya onun adına iş gören araçlardır. O ruhun bedeni çekip çevirmedeki konumu, tam teçhizatlı silahla düşmanlarla savaşan, kara ve denizin bütün avlarını avlayan ve her cins için kendisiyle onu avlayacağı bir alet hazırlayan kimsenin konumu gibidir. Kendisiyle savaştığı aletler, başkasının zararını savuşturduğu aletler ve başkasına zarar verdiği aletler olmak üzere ikiye ayrılır.
وكذلك آلات الصيد تنقسم إلى ما يصلح لحيوان البحر وإلى ما يصلح لحيوان البر. وكذلك الأشياء التي يشرِّح بها تنقسم إلى ما يصلح للشق وإلى ما يصلح للكسر وإلى ما يصلح للثقب. والبدن واحد، وهو يصرف ذلك أنحاء من التصريف بحسب ما تصلح له كل آلة وبحسب الغايات التي تُلتمس بذلك التصرف.
Aynı şekilde av aletleri de deniz hayvanına uygun olanlar ve kara hayvanına uygun olanlar diye ikiye ayrılır. Yine kendisiyle teşrih yaptığı şeyler de yarmaya yarayanlar, kırmaya yarayanlar ve delmeye yarayanlar diye kısımlara ayrılır. Beden birdir ve o, her aletin neye yaradığına ve bu tasarrufla aranan gayelere göre bunları çeşitli şekillerde kullanır.
كذلك، ذلك الروح الحيواني واحد، وإذا عمل بآلة العين كان فعله إبصارًا، وإذا عمل بآلة الآذن كان فعله سمعًا، وإذا عمل بآلة الأنف كان فعله شمًّا، وإذا عمل بآلة اللسان كان فعله ذوقًا، وإذا عمل بالجلد واللحم كان فعله لمسًا، وإذا عمل بالعضد كان فعله حركة، وإذا عمل بالكبد كان فعله غذاءً واغتذاءً.
Aynı şekilde o hayvânî ruh da birdir: Göz aletiyle iş gördüğünde fiili görme olur; kulak aletiyle iş gördüğünde fiili işitme olur; burun aletiyle iş gördüğünde fiili koklama olur; dil aletiyle iş gördüğünde fiili tatma olur; deri ve etle iş gördüğünde fiili dokunma olur; pazı ile iş gördüğünde fiili hareket olur; karaciğerle iş gördüğünde ise fiili besleme ve beslenme olur.
ولكل واحد من هذه أعضاءٌ تخدمه، ولا يتم لشيء من هذه الفعل إلا بما يصل إليها من ذلك الروح على الطريق التي تسمى عصبًا. ومتى انقطعت تلك الطرق أو انسدت تعطل فعل ذلك العضو.
Bunlardan her birinin kendisine hizmet eden organları vardır; ancak sinir adı verilen yoldan o ruhtan kendilerine ulaşan şey sayesinde bunlardan herhangi birinin fiili tamamlanır. O yollar kesildiğinde veya tıkandığında o organın fiili işlevsiz kalır.
وهذه الأعصاب إنما تستمد الروح من بطون الدماغ، والدماغ يستمد الروح من القلب، والدماغ فيه أرواح كثيرة؛ لأنه موضع تتوزع فيه أقسام كثيرة، فأي عضو عَدم هذا الروح بسبب من الأسباب تعطل فعله وصار بمنزلة الآلة المطروحة التي لا يصرفها الفاعل ولا ينتفع بها.
Bu sinirler ruhu yalnızca beynin karıncıklarından alır, beyin ise ruhu kalpten alır. Beyinde birçok ruh vardır; çünkü orası birçok kısmın dağıldığı bir yerdir. Hangi organ bir sebepten dolayı bu ruhtan yoksun kalırsa fiili işlevsizleşir ve failin kullanmadığı, kendisinden faydalanmadığı bir kenara atılmış alet mesabesine düşer.
فإن خرج هذا الروح بجملته عن الجسد أو فَنِيَ أو تحلَّل بوجه من الوجوه تعطل الجسد كله وصار إلى حالة الموت فانتهى به إلى هذا من منشئه، وذلك أحد وعشرون عامًا.
Eğer bu ruh bütünüyle bedenden çıkarsa ya da herhangi bir şekilde yok olur veya çözülürse, bütün beden işlevsiz kalır ve ölüm hâline geçer. Doğuşundan itibaren yirmi birinci yılı olan bu zamana kadar ulaştığı nokta burası oldu.
وفي خلال هذه المدة المذكورة تفنن في وجوه حيله واكتسى بجلود الحيوانات التي كان يشرِّحها واحتذى بها، واتخذ الخيوط من الأشعار ولِحاء قصب الخطمي والخبَّازى والقنَّب وكل نبات ذي خيط.
Sözü edilen bu süre zarfında çare ve hüner yollarında ustalaştı; teşrih ettiği hayvanların derilerini giyindi ve onlardan ayakkabı edindi. Kıllardan, hatmi, ebegümeci ve kenevir kamışlarının kabuklarından ve lifli her bitkiden iplikler yaptı.
وكان أصل اهتدائه إلى ذلك أنه أخذ من الحَلفا وعمل خطاطيف من الشوك القوي والقصب المحدد على الحجارة.
Bunu bulmasının aslı, halfa otundan alması ve sağlam dikenlerden ile taşlar üzerinde sivriltilmiş kamışlardan çengeller yapmasıydı.
واهتدى إلى البناء بما رأى من فعل الخطاطيف، فاتخذ مخزنًا وبيتًا لفضلة غذائه وحصَّن عليه بباب من القصب المربوط بعضه إلى بعض لئلا يصل إليه شيء من الحيوانات عند مغيبه عن تلك الجهة في بعض شئونه.
Kırlangıçların yaptıklarını görerek bina yapmayı öğrendi; bazı işleri için o taraftan uzaklaştığında hayvanlardan hiçbirinin oraya ulaşmaması için, artan yiyecekleri için bir kiler ve bir ev edindi ve orayı birbirine bağlanmış kamışlardan bir kapıyla sağlamlaştırdı.
واستألف جوارح الطير ليستعين بها في الصيد، واتخذ الدواجن ببيضها وفراخها واتخذ من صياصي البقر الوحشية شبه الأسنة وركَّبها في القصب القوي وفي عصي الزان وغيرها. واستعان في ذلك بالنار وبحروف الحجارة حتى صارت شبه الرماح واتخذ تُرسه من جلود مضاعة، كل ذلك لما رأى من عدمه السلاح الطبيعي.
Avda kendilerinden yararlanmak için yırtıcı kuşları evcilleştirdi; yumurtaları ve civcivleri için kümes hayvanları edindi. Yaban sığırlarının boynuzlarından mızrak uçlarına benzer şeyler yaptı ve bunları sağlam kamışlara, kayın ağacı sopalarına ve diğerlerine monte etti. Bu işte ateşten ve taşların keskin kenarlarından yararlandı; nihayet onlar mızrak benzeri bir hâle geldi. Tabiî silahtan yoksun olduğunu gördüğü için, bütün bunların yanı sıra üst üste konup örülmüş derilerden kendine bir kalkan edindi.
ولما رأى أن يده تفي له بكل ما فاته من ذلك، وكان لا يقاومه شيء من الحيوانات على اختلاف أنواعها إلا أنها كانت عنه فتعجزه هربًا، فكَّر في وجه الحيلة في ذلك فلم يرَ شيئًا أنجع له من أن يتألف بعض الحيوانات الشديدة العَدْو ويحسن إليها بإعداد الغذاء الذي يصلح لها حتى يتأتى له الركوب عليها ومطاردة سائر الأصناف بها.
Elinin, yoksun olduğu bütün bu şeyleri telafi ettiğini ve türlerinin farklılığına rağmen hayvanlardan hiçbirinin kendisine karşı koyamadığını, ancak kendisinden kaçarak onu âciz bıraktıklarını görünce, bu konuda nasıl bir çare bulacağını düşündü. Çok hızlı koşan bazı hayvanları evcilleştirip, üzerlerine binmesi ve diğer türleri onlarla kovalaması mümkün oluncaya kadar kendilerine uygun yiyecekler hazırlayarak onlara iyi davranmaktan daha faydalı bir yol görmedi.
وكان بتلك الجزيرة خيل برية وحمر وحشية فاتخذ منها ما يصلح له وراضها حتى كمل له بها غرضه، وعمل عليها من الشرَك والجلود أمثال الشكائم والسروج فتأتى له بذلك ما أمله من طرد الحيوانات التي صعبت عليه الحيلة في أخذها.
O adada yaban atları ve yaban eşekleri vardı; onlardan kendisine uygun olanları seçti ve amacı onlarla tam olarak gerçekleşinceye kadar onları eğitti. Onların üzerine kayışlardan ve derilerden gem ve eyer benzeri şeyler yaptı; böylece yakalamakta çare bulmakta zorlandığı hayvanları kovalama yönündeki emeli bununla gerçekleşmiş oldu.