Binûn

Hayy bin Yakzân — 2. Sayfa

Kaynak: Hayy bin Yakzân · İbn Tufeyl · Hindawi neşri · Türkçe çeviri

وإنما تفنن في هذه الأمور كلها في وقت اشتغاله بالتشريح وشهوته في وقوفه على خصائص أعضاء الحيوان وبماذا تختلف. وذلك في المدة التي حدَّدنا منتهاها بأحدٍ وعشرين عامًا.

Bütün bu işlerdeki ustalığını, teşrihle meşgul olduğu ve hayvan organlarının özelliklerini ve birbirlerinden ne ile ayrıldıklarını öğrenmeye can attığı sırada geliştirdi. Bu ise sonunu yirmi bir yıl olarak belirlediğimiz süre içinde gerçekleşti.

ثم إنه بعد ذلك أخذ في مآخذ أُخر من النظر فتصفَّح جميع الأجسام التي في عالم الكون والفساد، من الحيوانات على اختلاف أنواعها، والنبات والمعادن وأصناف الحجارة والتراب والماء والبخار والثلج والبرد والدخان واللهيب والجمر، فرأى لها أوصافًا كثيرة وأفعالًا مختلفة وحركات متفقة ومضادة، وأمعن النظر في ذلك وتثبَّت فرأى أنها تتفق ببعض الصفات وتختلف ببعض وأنها من الجهة التي تتفق بها واحدة ومن الجهة التي تختلف فيها متغايرة ومتكثرة، فكان تارة ينظر خصائص الأشياء وما يتفرد به بعضها عن بعض، فتكثر عنده كثرةً تخرج عن الحصر وينتشر له الوجود انتشارًا لا يضبط.

Bundan sonra başka inceleme yollarına koyuldu; çeşitli türleriyle hayvanlardan, bitkilerden, madenlerden, taş çeşitlerinden, toprak, su, buhar, kar, dolu, duman, alev ve kordan oluşan kevn ve fesad (oluş ve bozuluş) âlemindeki bütün cisimleri gözden geçirdi. Onların birçok nitelikleri, farklı fiilleri, birbiriyle uyuşan ve zıtlaşan hareketleri olduğunu gördü. Bunu dikkatle inceleyip iyice araştırdığında, onların bazı sıfatlarda birleştiklerini, bazılarında ise ayrıldıklarını; birleştikleri yön bakımından bir, ayrıldıkları yön bakımından ise birbirinden farklı ve çok olduklarını gördü. Bazen şeylerin özelliklerine ve birbirlerinden ayrıldıkları yönlere bakıyor; o zaman bunlar onun gözünde sayılamayacak kadar çoğalıyor ve varlık zapt edilemeyecek bir şekilde yayılıp dağılıyordu.

وكانت تتكثر عنده أيضًا ذاته، كان ينظر إلى اختلاف أعضائه وأن كل واحد منها منفرد بفعل وصفة تخصه، وكان ينظر إلى كل عضو منها فيرى أنه يحتمل القسمة إلى أجزاء كثيرة جدًّا، فيحكم على ذاته بالكثرة، وكذلك على ذات كل شيء.

Kendi zatı da gözünde çoğalıyordu: Organlarının farklılığına ve onlardan her birinin kendisine mahsus bir fiil ve sıfatla tek başına ayrıldığına bakıyordu. Onlardan her bir organa baktığında ise, onun pek çok parçaya bölünmeye elverişli olduğunu görüyor, böylece kendi zatının ve aynı şekilde her şeyin zatının çok olduğuna hükmediyordu.

ثم كان يرجع إلى نظر آخر من طريق ثانٍ، فيرى أن أعضاءه وإن كانت كثيرة فهي متصلة كلها بعضها ببعض لا انفصال بينها بوجهٍ؛ فهي في حكم الواحد، وأنها لا تختلف إلا بحسب اختلاف أفعالها، وأن ذلك الاختلاف إنما هو بسبب ما يصل إليها من قوة الروح الحيواني الذي انتهى إليه نظره أولًا، وأن ذلك الروح واحد ذاته، وهو حقيقة الذات وسائر الأعضاء كلها كالآلات، فكانت تتحد عنده ذاته بهذا الطريق.

Sonra ikinci bir yoldan başka bir bakışa dönüyor; organları çok olsa da hepsinin birbiriyle bitişik olduğunu, aralarında hiçbir şekilde ayrılık bulunmadığını, dolayısıyla bir hükmünde olduklarını görüyordu. Onların yalnızca fiillerinin farklılığına göre farklılaştıklarını, bu farklılığın ise ilk başta incelemesinin kendisinde son bulduğu hayvânî ruhun gücünden onlara ulaşan şey sebebiyle olduğunu; o ruhun zatı itibarıyla bir olduğunu, zatın hakikatinin o olduğunu, diğer organların tamamının ise aletler gibi olduğunu görüyordu. Böylece bu yolla kendi zatı onun nezdinde birleşiyordu.

ثم كان ينتقل إلى جميع أنواع الحيوان، فيرى كل شخص منها واحدًا بهذا النوع من النظر.

Sonra bütün hayvan türlerine geçiyor ve bu tür bir bakışla onlardan her bir ferdi bir olarak görüyordu.

ثم كان ينظر إلى نوع منها: كالظباء والخيل وأصناف الطير صنفًا صنفًا، فكان يرى أشخاص كل نوع يشبه بعضه بعضًا في الأعضاء الظاهرة والباطنة، والإدراكات والحركات والمنازع، ولا يرى بينها اختلافًا إلا في أشياء يسيرة بالإضافة إلى ما اتفقت فيه.

Ardından onlardan bir türe, mesela ceylanlara, atlara ve sınıf sınıf kuş çeşitlerine bakıyordu; her türün fertlerinin zahirî ve bâtınî organlarda, idraklerde, hareketlerde ve eğilimlerde birbirine benzediğini görüyor, üzerinde birleştikleri şeylere kıyasla aralarında pek az şey dışında bir farklılık görmüyordu.

وكان يحكم بأن الروح الذي لجميع ذلك النوع شيء واحد، وأنه لم يختلف إلا أنه انقسم على قلوب كثيرة، وأنه لو أمكن أن يجمع جميع الذي افترق في تلك القلوب منه ويُجعل في وعاء واحد لكان كله شيئًا واحدًا بمنزلة ماء واحد أو شراب واحد يفرق على أوانٍ كثيرة ثم يجمع بعد ذلك، فهو في حالتي تفريقه وجمعه شيء واحد إنما الغرض له التكثر بوجه ما، فكان يرى النوع بهذا النظر واحدًا ويجعل كثرة أشخاصه بمنزلة كثرة أعضاء الشخص الواحد التي لم تكن كثيرة في الحقيقة.

O türün tamamına ait olan ruhun tek bir şey olduğuna, sadece birçok kalbe bölünmüş olması dışında bir farklılığı bulunmadığına; o kalplere dağılmış olan ruhun tamamını toplayıp tek bir kaba koymak mümkün olsaydı, tıpkı birçok kaba dağıtılıp da sonra tekrar bir araya getirilen tek bir su veya tek bir içecek gibi, hepsinin tek bir şey olacağına hükmediyordu. Nitekim o, dağıtılma ve toplanma hâllerinin her ikisinde de tek bir şeydir; çokluk ona sadece bir bakıma ârız olmuştur. Böylece bu bakışla türü bir olarak görüyor ve fertlerinin çokluğunu, hakikatte çok olmayan tek bir ferdin organlarının çokluğu mesabesinde tutuyordu.

ثم كان يُحضر أنواع الحيوانات كلها في نفسه ويتأملها فيراها تتفق في أنها تحس وتغتذي وتتحرك بالإرادة إلى أي جهة شاءت وكان قد علم أن هذه الأفعال هي أخص أفعال الروح الحيواني وأن سائر الأشياء التي تختلف بها بعد هذا الاتفاق ليست شديدة الاختصاص بالروح الحيواني.

Sonra bütün hayvan türlerini zihninde canlandırıp onları derinlemesine düşünüyor; onların hissetme, beslenme ve kendi iradeleriyle diledikleri yöne hareket etme hususunda birleştiklerini görüyordu. Bu fiillerin hayvânî ruhun en hususi fiilleri olduğunu, bu ortaklıktan sonra birbirlerinden ayrıldıkları diğer şeylerin ise hayvânî ruha çok sıkı bir şekilde mahsus olmadığını zaten öğrenmişti.

فظهر له بهذا التأمل أن الروح الحيواني الذي لجميع جنس الحيوان واحد بالحقيقة وإن كان فيه اختلاف يسير اختص به نوع دون نوع، بمنزلة ماء واحد مقسوم على أوانٍ كثيرة بعضه أبرد من بعض، وهو في أصله واحد. وكل ما كان في طبقة واحدة من البرودة فهو بمنزلة اختصاص ذلك الروح الحيواني بنوع واحد وإن عرض له التكثر بوجه ما، فكان يرى جنس الحيوان كله واحدًا بهذا النوع من النظر.

Bu derin düşünceyle kendisine zahir oldu ki, bütün hayvan cinsine ait olan hayvânî ruh, bir türün diğerinden ayrı olarak kendisine mahsus kıldığı az bir farklılık bulunsa da, hakikatte birdir. Bu, tıpkı bir kısmı diğerinden daha soğuk olan birçok kaba bölünmüş, fakat aslında bir olan tek bir su gibidir. Soğukluğun aynı derecesinde olan her kısım, bir bakıma kendisine çokluk ârız olsa da, o hayvânî ruhun tek bir türe mahsus olması mesabesindedir. Böylece bu tür bir bakışla hayvan cinsinin tamamını bir olarak görüyordu.

ثم كان يرجع إلى أنواع النبات على اختلافها، فيرى كل نوع منها تشبه أشخاصه بعضها بعضًا في الأغصان والورق والزهر والثمر والأفعال، فكان يقيسها بالحيوان ويعلم أن لها شيئًا واحدًا اشتركت فيه هو لها بمنزلة الروح للحيوان وأنها بذلك الشيء واحد.

Sonra farklılıklarına rağmen bitki türlerine dönüyor; onlardan her bir türün fertlerinin dallarda, yapraklarda, çiçeklerde, meyvelerde ve fiillerde birbirine benzediğini görüyordu. Onları hayvanla kıyaslıyor ve onların da kendisinde ortak oldukları, hayvan için ruh ne ise onlar için de o mesabede olan tek bir şeye sahip olduklarını ve o şey sayesinde bir olduklarını anlıyordu.

وكذلك كان ينظر إلى جنس النبات كله فيحكم باتحاده بحسب ما يراه من اتفاق فعله في أنه يتغذى وينمو.

Aynı şekilde bitki cinsinin tamamına bakıyor, beslenme ve büyümeden ibaret olan fiilinin birliğini gördüğü için onun da bir olduğuna hükmediyordu.

ثم كان يجمع في نفسه جنس الحيوان وجنس النبات فيراهما جميعًا متفقين في الاغتذاء والنمو، إلا أن الحيوان يزيد على النبات بفضل الحس والإدراك والتحرك. وربما ظهر في النبات شيء شبيه به مثل تحوُّل وجوه الزهر إلى جهة الشمس وتحرُّك عروقه إلى الغذاء بسبب شيء واحد مشترك بينهما هو في أحدهما أتمُّ وأكمل وفي الآخر قد عاقه عائق ما، وأن ذلك بمنزلة ماء واحد قسم بقسمين أحدهما جامد والآخر سيال فيتحد عنده النبات والحيوان.

Sonra zihninde hayvan cinsi ile bitki cinsini bir araya getiriyor, her ikisinin de beslenme ve büyümede birleştiklerini, ancak hayvanın his, idrak ve hareket üstünlüğüyle bitkiden ayrıldığını görüyordu. Bazen bitkide de buna benzer bir şey, mesela çiçeklerin yüzlerinin güneş yönüne dönmesi ve köklerinin besine doğru hareket etmesi gibi durumlar görülüyordu; bu ise aralarında ortak olan, fakat birinde daha tam ve daha kâmil iken diğerinde bir engelin kendisini engellediği tek bir şey sebebiyleydi. Bu, tıpkı biri donmuş diğeri akıcı olan iki kısma ayrılmış tek bir su mesabesindeydi. Böylece onun nezdinde bitki ve hayvan birleşiyordu.

ثم ينظر إلى الأجسام التي لا تحس ولا تغتذي ولا تنمو من الحجارة والتراب والماء والهواء واللهب فيرى أنها أجسام مقدَّر لها طول وعرض وعمق وأنها لا تختلف، إلا أن بعضها ذو لون وبعضها لا لون له وبعضها حار والآخر بارد ونحو ذلك من الاختلافات.

Sonra taş, toprak, su, hava ve alev gibi hissetmeyen, beslenmeyen ve büyümeyen cisimlere bakıyor; onların uzunluğu, genişliği ve derinliği olan ölçülü cisimler olduklarını ve bir kısmının renkli bir kısmının renksiz, bir kısmının sıcak diğerinin soğuk olması ve buna benzer farklılıklar dışında birbirlerinden ayrılmadıklarını görüyordu.

وكان يرى أن الحار منها يصير باردًا والبارد يصير حارًّا وكان يرى الماء يصير بخارًا والبخار ماء والأشياء المحترقة تصير جمرًا ورمادًا ولهيبًا ودخانًا، والدخان إذا وافق في صعوده قبة حجر انعقد فيه وصار بمنزلة سائر الأشياء الأرضية فيظهر له بهذا التأمل أن جميعها شيء واحد في الحقيقة وإن لحقتها الكثرة بوجه ما فذلك مثل ما لحقت الكثرة للحيوان والنبات.

Onlardan sıcak olanın soğuk, soğuk olanın da sıcak hâle geldiğini; suyun buhara, buharın suya dönüştüğünü; yanan şeylerin kor, kül, alev ve duman olduğunu; dumanın ise yükselirken taş bir kubbeye denk geldiğinde orada yoğunlaşıp diğer toprak cinsi şeyler mesabesine geçtiğini görüyordu. Bu derin düşünceyle kendisine zahir oluyordu ki, tıpkı hayvan ve bitkiye çokluğun ilişmesi gibi kendilerine bir bakıma çokluk ilişmiş olsa da, onların hepsi hakikatte tek bir şeydir.

ثم ينظر إلى الشيء الذي اتحد به عند النبات والحيوان فيرى أنه جسم ما مثل هذه الأجسام: له طول وعرض وعمق وهو إما حار وإما بارد كواحد من هذه الأجسام التي لا تحس ولا تتغذى وإنما خالفها بأفعاله التي تظهر عنه بالآلات الحيوانية والنباتية لا غير، ولعل تلك الأفعال ليست ذاتية وإنما تسري إليه من شيء آخر ولو سرت إلى هذه الأجسام الأُخر لكانت مثله، فكان ينظر إليه بذاته مجردًا عن هذه الأفعال التي تظهر ببادئ الرأي أنها صادرة عنه، فكان يرى أنه ليس إلا جسمًا من هذه الأجسام فيظهر له بهذا التأمل أن الأجسام كلها شيء واحد: حيها وجمادها متحركها وساكنها، إلا أنه يظهر أن لبعضها أفعالًا بآلات، ولا يدري هل تلك الأفعال ذاتية لها أو سارية إليها من غيرها.

Sonra kendi nezdinde bitki ve hayvanın kendisiyle birleştiği şeye bakıyor ve onun da bu cisimler gibi bir cisim olduğunu görüyordu: Onun da uzunluğu, genişliği ve derinliği vardır; o da hissetmeyen ve beslenmeyen bu cisimlerden biri gibi ya sıcaktır ya da soğuktur. O, bunlardan yalnızca hayvânî ve nebâtî aletlerle kendisinden zuhur eden fiilleriyle ayrılmıştır, başka bir şeyle değil. Belki de bu fiiller zatî değildir, ona başka bir şeyden sirayet etmektedir ve eğer bu diğer cisimlere de sirayet etseydi onlar da onun gibi olurdu. Böylece ona, ilk bakışta kendisinden sadır olduğu görünen bu fiillerden soyutlanmış olarak, bizzat kendi zatıyla bakıyor; onun bu cisimlerden bir cisim olmaktan başka bir şey olmadığını görüyordu. Bu derin düşünceyle kendisine zahir oluyordu ki, canlısı ve cansızıyla, hareketlisi ve hareketsiziyle bütün cisimler tek bir şeydir; şu kadar var ki onlardan bazılarının aletlerle gerçekleştirdiği birtakım fiilleri olduğu görülmektedir. Ancak o, bu fiillerin onlara zatî mi olduğunu yoksa kendilerine başkasından mı sirayet ettiğini bilmiyordu.

وكان في هذه الحال لا يرى شيئًا غير الأجسام، فكان بهذا الطريق يرى الوجود كله شيئًا واحدًا وبالنظر الأول يرى الوجود كثرة لا تنحصر ولا تتناهى.

Bu hâldeyken cisimlerden başka bir şey görmüyordu. Böylece bu yolla varlığın tamamını tek bir şey olarak görüyor, ilk bakışla ise varlığı sınırlanamayan ve sonu gelmeyen bir çokluk olarak görüyordu.

وبقي بحكم هذه الحالة مدة، ثم إنه تأمل جميع الأجسام حيها وجامدها، وهي التي عنده تارةً شيء واحد وتارةً كثيرة لا نهاية لها، فرأى أن كل واحد منها لا يخلو من أحد أمرين: إما أن يتحرك إلى جهة العلو مثل الدخان واللهيب والهواء إذا حصل تحت الماء، وإما أن يتحرك إلى الجهة المضادة لتلك الجهة وهي جهة السفل مثل الماء وأجزاء الحيوان والنبات. وأن كل جسم من هذه الأجسام لن يعرى عن إحدى هاتين الحركتين وأنه لا يسكن إلا إذا منعه مانع يعوقه عن طريقه مثل الحجر النازل يصادف وجه الأرض صلبًا فلا يمكنه أن يخرقه، ولو أمكنه ذلك لما انثنى عن حركته فيما يظهر ولذلك إذا رفعته وجدته يتحامل عليك بميله إلى جهة السفل طالبًا للنزول.

Bir müddet bu hâlin hükmü altında kaldı. Sonra, kendi nezdinde bazen tek bir şey bazen de sonsuz bir çokluk olan canlı ve cansız bütün cisimleri derinlemesine düşündü. Onlardan her birinin şu iki durumdan hâli olmadığını gördü: Ya duman, alev ve suyun altında kaldığında hava gibi yukarı yöne doğru hareket eder ya da o yönün zıddı olan aşağı yöne doğru, su ile hayvan ve bitki parçaları gibi hareket eder. Bu cisimlerden hiçbir cisim bu iki hareketten birinden uzak kalmaz ve onu yolundan alıkoyan bir engel kendisini engellemedikçe durmaz; tıpkı aşağı inen taşın, yerin sert yüzeyiyle karşılaşıp onu delemediği için durması gibi. Görünüşe göre eğer bunu yapabilseydi hareketinden vazgeçmezdi; bu yüzdendir ki onu kaldırdığında, aşağı inmek isteyerek aşağı yöne olan meyliyle sana ağırlık yüklediğini bulursun.

وكذلك الدخان في صعوده لا ينثني إلا أن يصادف قبة صلبة تحبسه؛ فحينئذٍ ينعطف يمينًا وشمالًا، ثم إذا تخلَّص من تلك القبة خرق الهواء صاعدًا لأن الهواء لا يمكنه أن يحبسه.

Aynı şekilde duman da yükselirken, kendisini hapseden sert bir kubbeyle karşılaşmadıkça yolundan dönmez; öyle bir engelle karşılaştığında ise sağa ve sola kıvrılır, sonra o kubbeden kurtulduğunda havayı yararak yükselmeye devam eder, çünkü hava onu hapsedemez.

وكان يرى أن الهواء إذا ملئ به زق جلد ورُبط ثم غوِّص تحت الماء طلب الصعود وتحامل على من يمسكه تحت الماء، ولا يزال يفعل ذلك حتى يوافي موضع الهواء، وذلك بخروجه من تحت الماء فحينئذٍ يسكن ويزول عنه ذلك التحامل والميل إلى جهة العلو الذي كان يوجد منه قبل ذلك.

Yine görüyordu ki bir deri tulum havayla doldurulup bağlandıktan sonra suyun altına daldırıldığında yükselmeyi ister ve kendisini suyun altında tutan kimseye karşı direnip zorluk çıkarır; suyun altından çıkarak havanın bulunduğu yere ulaşıncaya kadar da bunu yapmaya devam eder. İşte o zaman sakinleşir ve daha önce kendisinde bulunan o direnme ve yukarı yöne meyletme hâli ondan zail olur.

ونظر هل يجد جسمًا يعرى عن إحدى هاتين الحركتين أو الميل إلى إحداهما في وقت ما؟ فلم يجد ذلك في الأجسام التي لديه، وإنما طلب ذلك لأنه طمع أن يجده فيرى طبيعة الجسم من حيث هو جسم دون أن يقترن به وصف من الأوصاف التي هي منشأ التكثر.

Herhangi bir vakitte bu iki hareketten veya bu ikisinden birine meyletmekten uzak kalan bir cisim bulup bulamayacağına baktı, fakat elinin altındaki cisimler arasında böyle bir şey bulamadı. Bunu araştırmasının sebebi, öyle bir cisim bulmayı umması ve böylece çokluğun kaynağı olan vasıflardan hiçbiri kendisine bitişmeksizin cisim olması bakımından cismin tabiatını görmek istemesiydi.

فلما أعياه ذلك ونظر إلى الأجسام التي هي أقل الأجسام حملًا للأوصاف فلم يرها تعرى عن أحد هذين الوصفين بوجه، وهما اللذان يعبَّر عنهما بالثقل والخفة، فنظر إلى الثقل والخفة هل هما للجسم من حيث هو جسم أو هما لمعنًى زائد على الجسمية؟ فظهر له أنهما لمعنًى زائد على الجسمية لأنهما لو كانا للجسم من حيث هو جسم لما وجد جسم إلا وهما له.

Bu arayış kendisini yorup aciz bırakınca, vasıfları en az taşıyan cisimlere baktı; ancak onların da ağırlık ve hafiflik diye tabir edilen bu iki vasıftan birinden hiçbir surette uzak kalmadıklarını gördü. Bunun üzerine ağırlık ve hafifliğe baktı: Bunlar cisim olması bakımından mı cisme aittir, yoksa cisimlik üzerine ilave bir manadan dolayı mıdır? Kendisine zahir oldu ki bunlar cisimlik üzerine ilave bir manadan dolayıdır; çünkü eğer cisim olması bakımından cisme ait olsalardı, her ikisinin de kendisinde bulunmadığı hiçbir cisim olmazdı.

ونحن نجد الثقيل لا توجد فيه الخفة والخفيف لا يوجد فيه الثقل، وهما لا محالة جسمان ولكل منهما معنًى متفرد به عن الآخر زائد على جسميته. وذلك المعنى هو الذي به غاير كل واحد منهما الآخر ولولا ذلك لكانا شيئًا واحدًا من جميع الوجوه.

Hâlbuki biz ağır olanda hafifliğin, hafif olanda da ağırlığın bulunmadığını görüyoruz. Şüphesiz bu ikisi de birer cisimdir ve her birinin, cisimliği üzerine ilave olarak kendisiyle diğerinden ayrıldığı kendine has bir manası vardır. İşte her birinin diğerinden farklı olmasını sağlayan şey o manadır; eğer o olmasaydı, her bakımdan tek bir şey olurlardı.

فتبين له أن حقيقة كل واحد من الثقيل والخفيف مركبة من معنيين؛ أحدهما: ما يقع فيه الاشتراك منهما جميعًا، وهو معنى الجسمية، والآخر ما تنفرد به حقيقة كل واحد منهما عن الآخر. وهما إما الثقل في أحدهما وإما الخفة في الآخر، المقترنان بمعنى الجسمية؛ أي المعنى الذي يحرك أحدهما الآخر علوًا والآخر سفلًا.

Böylece ona apaçık belli oldu ki ağır ve hafif olanlardan her birinin hakikati iki manadan mürekkeptir: Birincisi her ikisinin de kendisinde ortak olduğu şeydir ki bu, cisimlik manasıdır. İkincisi ise her birinin hakikatinin kendisiyle diğerinden ayrıldığı şeydir. Bunlar da cisimlik manasına bitişen, birindeki ağırlık ve diğerindeki hafifliktir; yani birini yukarı, diğerini aşağı hareket ettiren manadır.

وكذلك نظر إلى سائر الأجسام من الجمادات والأحياء فرأى أن حقيقة وجود كل واحد منهما مركبة من معنى الجسمية ومن شيء آخر زائد على الجسمية، إما واحد وإما أكثر من واحد، فلاحت له صور الأجسام على اختلافها وهو أول ما لاح له من العالم الروحاني، إذ هي صور لا تدرك بالحس وإنما تدرك بضرب ما من النظر العقلي.

Aynı şekilde cansızlardan ve canlılardan diğer bütün cisimlere baktı ve onlardan her birinin varlığının hakikatinin, cisimlik manası ile cisimlik üzerine ilave olan bir veya birden fazla başka bir şeyden mürekkep olduğunu gördü. Böylece cisimlerin sûretleri farklılıklarıyla birlikte kendisine göründü. Bu, ruhanî âlemden kendisine görünen ilk şeydi; zira bunlar duyularla idrak edilmeyen, ancak bir tür aklî nazarla idrak edilen sûretlerdir.

ولاح له في جملة ما لاح من ذلك أن الروح الحيواني الذي مسكنه القلب — وهو الذي تقدم شرحه أولًا — لا بد له أيضًا من معنًى زائد على جسميته يصلح بذلك المعنى لأن يعمل هذه الأعمال الغريبة التي تختص به من ضروب الإحساسات وفنون الإدراكات وأصناف الحركات؛ وذلك المعنى هو صورته وفضله الذي انفصل به عن سائر الأجسام، وهو الذي يعبر عنه النظَّار بالنفس الحيوانية.

Bundan kendisine görünen şeyler cümlesinden olarak şu da zahir oldu ki, meskeni kalp olan —ve daha önce açıklaması geçen— hayvânî ruhun da, türlü duyumlar, çeşitli idrakler ve muhtelif hareketler gibi kendisine has olan bu tuhaf işleri yapmaya elverişli olmasını sağlayan, cisimliği üzerine ilave bir manaya mutlaka ihtiyacı vardır. İşte o mana, onun sûreti ve kendisiyle diğer cisimlerden ayrıldığı faslıdır (ayrımıdır); nazar ehlinin (filozofların) “hayvânî nefis” diye tabir ettikleri şey de budur.

وكذلك أيضًا للشيء الذي يقوم للنبات مقام الحار الغريزي للحيوان، شيء يخصه هو فصله وهو الذي يعبَّر عنه النظَّار بالنفس النباتية.

Aynı şekilde, bitkide hayvandaki garîzî (doğuştan gelen) sıcaklığın yerinde duran şey için de kendisine has olan ve onun faslını teşkil eden bir şey vardır ki nazar ehli bunu “nebâtî nefis” diye tabir eder.

وكذلك لجميع الأجسام الجمادات — وهي ما عدا الحيوان والنبات مما في عالم الكون والفساد — شيء يخصها به يفعل كل واحد منها فعله الذي يختص به مثل صنوف الحركات وضروب الكيفيات المحسوسة عنها، وذلك الشيء هو صورة كل واحد منها وهو الذي يعبر النظَّار عنه بالطبيعة.

Yine kevn ve fesad (oluş ve bozuluş) âleminde hayvan ve bitki dışında kalan bütün cansız cisimler için de kendilerine has bir şey vardır ki onlardan her biri, türlü hareketler ve kendilerinden hissedilen çeşitli keyfiyetler (nitelikler) gibi kendine özgü fiilini onunla gerçekleştirir. İşte o şey, onlardan her birinin sûretidir ve nazar ehlinin “tabiat” diye tabir ettiği şey de budur.

فلما وقف بهذا النظر على أن حقيقة الروح الحيواني الذي كان تشوقه إليه أبدًا مركبة من معنى الجسمية ومن معنًى آخر زائد على الجسمية وأن معنى هذه الجسمية مشترك لسائر الأجسام، والمعنى الآخر المقترن به ينفرد به هو وحده هان عنده معنى الجسمية فاطرحه وتعلق فكره بالمعنى الثاني، وهو الذي يعبر عنه بالنفس فتشوق إلى التحقق به فالتزم الفكرة فيه، وجعل مبدأ النظر في ذلك تصفح الأجسام كلها لا من جهة ما هي أجسام بل من جهة ما هي ذوات صور تلزم عنها خواص ينفصل بها بعضها عن بعض.

Bu nazarla, kendisine her zaman iştiyak duyduğu hayvânî ruhun hakikatinin, cisimlik manası ile cisimlik üzerine ilave başka bir manadan mürekkep olduğuna, bu cisimlik manasının diğer bütün cisimler için ortak olduğuna, ona bitişen diğer mananın ise yalnızca kendisine mahsus kaldığına vakıf olunca, cisimlik manası gözünde önemsizleşti; onu bir kenara bıraktı ve fikri, “nefis” diye tabir edilen ikinci manaya takıldı. Onun hakikatine ulaşmaya iştiyak duydu ve düşüncesini onun üzerinde yoğunlaştırdı. Bu konudaki nazarının başlangıcını da bütün cisimleri, cisim olmaları bakımından değil, kendilerinden birbirleriyle ayrıldıkları hususiyetlerin lazım geldiği sûret ashabı olmaları bakımından incelemek kıldı.

فتتبع ذلك وحصره في نفسه، فرأى جملة من الأجسام تشترك في صورة ما يصدر عنها فعل ما أو أفعال ما، ورأى فريقًا من تلك الجملة مع أنه يشارك الجملة بتلك الصورة، يزيد عليه بصورة أخرى يصدر عنها أفعال ما ورأى طائفة من ذلك الفريق مع أنها تشارك الفريق في الصورة الأولى والثانية تزيد عليه بصورة ثالثة تصدر عنها أفعال ما خاصة بها.

Bunun izini sürdü ve onu zihninde kuşattı. Gördü ki bir grup cisim, kendisinden belli bir fiilin veya fiillerin sadır olduğu bir sûrette ortaklaşmaktadır. Bu gruptan bir fırkanın ise o sûrette grupla ortak olmakla birlikte, kendisinden birtakım fiillerin sadır olduğu başka bir sûretle ondan fazlalık gösterdiğini gördü. Yine bu fırkadan bir taifenin de birinci ve ikinci sûrette fırkayla ortak olmakla birlikte, kendisinden yalnızca ona has birtakım fiillerin sadır olduğu üçüncü bir sûretle ondan fazlalık gösterdiğini gördü.

مثال ذلك أن الأجسام الأرضية مثل التراب والحجارة والمعادن والنبات والحيوان وسائر الأجسام هي جملة واحدة تشترك في صورة واحدة تصدر عنها الحركة إلى الأسفل ما لم يعقها عائق عن النزول، ومتى حرِّكت إلى جهة العلو بالقسر ثم تُركت تحركت بصورتها إلى أسفل.

Bunun misali şudur: Toprak, taşlar, madenler, bitkiler, hayvanlar ve diğer cisimler gibi arzî (yeryüzüne ait) cisimler, inmelerine bir engel mani olmadıkça kendisinden aşağı doğru hareketin sadır olduğu tek bir sûrette ortaklaşan tek bir bütündür. Bunlar zorla (kasrî olarak) yukarı yöne hareket ettirilip sonra bırakıldıklarında, kendi sûretleriyle aşağı doğru hareket ederler.

وفريق من هذه الجملة، وهو النبات والحيوان، مع مشاركته الجملة المتقدمة في تلك الصورة يزيد عليها صورة أخرى، يصدر عنها التغذي والنمو.

Bu bütünden bir fırka olan bitki ve hayvan, geçen bütünle o sûrette ortak olmakla birlikte, kendisinden beslenme ve büyümenin sadır olduğu başka bir sûretle ondan fazlalık gösterir.

والتغذي: هو أن يخلف المغتذي بدل ما تحلل بالفعل منه، بواسطة قوة الغاذية التي تحيل ما حصل له كمال الاستعداد، بسبب القوة الهاضمة من الغذاء بالقوة الواصلة بواسطة الجاذبية إلى مشاكلة جوهر المغتذي؛ حفظًا لشخصه وتكميلًا لمقداره.

Beslenme; beslenen varlığın, şahsını korumak ve miktarını tamamlamak amacıyla, çekici (câzibe) kuvvet vasıtasıyla ulaşan ve sindirici (hâzıme) kuvvet sebebiyle gıdadan tam bir istidat kazanmış olan şeyi beslenen cevherin benzerine dönüştüren besleyici (ğâziye) kuvvet aracılığıyla, kendisinden fiilen çözülüp eksilenin yerine yenisini koymasıdır.

والنمو: هو الزيادة بواسطة القوة النامية، وهي التي تزيد في أقطار الجسم، أعني الطول والعرض والعمق، على التناسب الطبيعي بما تدخل في أجزائه من الغذاء، فهذان الفعلان عامان للنبات والحيوان، وهما لا محالة صادران عن صورة مشتركة لهما، وهي المعبر عنها بالنفس النباتية.

Büyüme ise büyütücü (nâmiye) kuvvet vasıtasıyla gerçekleşen artıştır; bu kuvvet, cismin parçalarına dahil ettiği gıda ile onun boyutlarını, yani uzunluk, genişlik ve derinliğini tabiî orantı üzere artırır. İşte bu iki fiil bitki ve hayvan için ortaktır ve şüphesiz her ikisinde ortak olan bir sûretten sadır olmaktadır ki bu da “nebâtî nefis” diye tabir edilen şeydir.

وطائفة من هذا الفريق وهو الحيوان خاصة مع مشاركته الفريق المتقدم في الصورة الأولى والثانية تزيد عليه بصورة ثالثة يصدر عنها الحس والتنقل من حين إلى آخر.

Bu fırkadan bir taife olan özellikle hayvan ise, geçen fırkayla birinci ve ikinci sûrette ortak olmakla birlikte, kendisinden duyumsama ve zaman zaman yer değiştirmenin sadır olduğu üçüncü bir sûretle ondan fazlalık gösterir.

ورأى أيضًا كل نوع من أنواع الحيوان له خاصية ينحاز بها عن سائر الأنواع وينفصل بها متميزًا عنها؛ فعلم أن ذلك صادر له عن صورة له تخصه هي زائدة عن معنى الصورة المشتركة له ولسائر الحيوان، وكذلك لكل واحد من أنواع النبات مثل ذلك.

Ayrıca hayvan türlerinden her bir türün, kendisiyle diğer türlerden ayrıldığı ve seçilerek koptuğu bir hususiyeti olduğunu gördü. Böylece bunun, kendisi ve diğer hayvanlar arasında ortak olan sûret manası üzerine ilave olarak yalnızca ona mahsus bir sûretten sadır olduğunu bildi. Bitki türlerinden her biri için de durum aynıydı.

فتبين له أن الأجسام المحسوسات التي في عالم الكون والفساد بعضها تلتئم حقيقته من معانٍ كثيرة زائدة على معنى الجسمية وبعضها من معانٍ أقل، وعلم أن معرفة الأقل أسهل من معرفة الأكثر؛ فطلب أولًا الوقوف على حقيقة صورة الشيء الذي تلتئم حقيقته من أقل الأشياء، ورأى أن الحيوان والنبات لا تلتئم حقائقهما إلا من معانٍ كثيرة لتفنن أفعالهما، فأخَّر التفكير في صورهما.

Böylece kendisine apaçık belli oldu ki kevn ve fesad âleminde bulunan duyulur cisimlerden bazılarının hakikati, cisimlik manası üzerine ilave birçok manadan, bazılarınınki ise daha az manadan bir araya gelmektedir. Az olanı bilmenin çok olanı bilmekten daha kolay olduğunu anladı; bu yüzden önce, hakikati en az şeyden bir araya gelen şeyin sûretinin hakikatine vakıf olmayı istedi. Fiillerinin çeşitliliğinden ötürü hayvan ve bitkinin hakikatlerinin ancak birçok manadan bir araya geldiğini gördü ve onların sûretleri hakkında düşünmeyi erteledi.

وكذلك رأى أن أجزاء الأرض بعضها أبسط من بعض فقصد منها إلى أبسط ما قدر عليه. وكذلك رأى أن الماء شيء قليل التركيب لقلة ما يصدر عن صورته من الأفعال، وكذلك رأى النار والهواء.

Aynı şekilde toprağın parçalarından bazılarının bazılarından daha basit olduğunu gördü ve onlardan gücünün yettiği en basit olana yöneldi. Yine sûretinden sadır olan fiillerin azlığından dolayı suyun da terkibi az bir şey olduğunu gördü; ateş ve havayı da öyle gördü.

وكان قد سبق إلى ظنه أولًا أن هذه الأربعة يستحيل بعضها إلى بعض، وأن لها شيئًا واحدًا تشترك فيه وهو معنى الجسمية، وأن ذلك الشيء ينبغي أن يكون خلوًا من المعاني التي تميز بها كل واحد من هذه الأربعة عن الآخر، فلا يمكن أن يتحرك إلى فوق ولا إلى أسفل ولا أن يكون حارًّا ولا يكون باردًا ولا يكون رطبًا ولا يابسًا؛ لأن كل واحد من هذه الأوصاف لا يعم جميع الأجسام، فليست إذن للجسم بما هو جسم.

Daha önce zihninde, bu dördünün birbirine dönüştüğü, kendisinde ortaklaştıkları tek bir şeyin bulunduğu ve bunun da cisimlik manası olduğu, ayrıca bu şeyin bu dördünden her birinin diğerinden ayrıldığı manalardan hali olması gerektiği kanaati uyanmıştı. Dolayısıyla o şey ne yukarı ne de aşağı hareket edebilir, ne sıcak ne soğuk, ne yaş ne de kuru olabilir; çünkü bu vasıflardan hiçbiri bütün cisimleri kapsamaz, öyleyse bunlar cisim olması bakımından cisme ait değildir.

فإذا أمكن وجود جسم لا صورة فيه زائدة على الجسمية فليس تكون فيه صفة من هذه الصفات، ولا يمكن أن تكون فيه صفة إلا وهي تعم سائر الأجسام المتصورة بضروب الصور.

Şayet kendisinde cisimlik üzerine ilave hiçbir sûret bulunmayan bir cismin varlığı mümkün olsaydı, onda bu sıfatlardan hiçbir sıfat bulunmazdı ve onda, türlü sûretlerle sûretlenmiş diğer bütün cisimleri kapsamayan hiçbir sıfatın bulunması mümkün olmazdı.

فنظر هل يجد وصفًا واحدًا يعم جميع الأجسام: حيها وجمادها، فلم يجد شيئًا يعم الأجسام كلها إلا معنى الامتداد الموجود في جميعها، في الأقطار الثلاثة التي يعبَّر عنها بالطول والعرض والعمق فعلم أن هذا المعنى هو للجسم من حيث هو جسم لكنه لم يتأتَّ له بالحس وجود جسم بهذه الصفة وحدها حتى لا يكون فيه معنًى زائد على الامتداد المذكور، ويكون بالجملة خلوًا من سائر الصور.

Bunun üzerine canlısı ve cansızıyla bütün cisimleri kapsayan tek bir vasıf bulup bulamayacağına baktı. Uzunluk, genişlik ve derinlik diye tabir edilen üç boyutta, hepsinde mevcut olan yayılım (imtidâd) manasından başka bütün cisimleri kapsayan hiçbir şey bulamadı. Böylece bu mananın, cisim olması bakımından cisme ait olduğunu bildi; ancak kendisinde söz konusu yayılımdan başka ilave bir mana bulunmayacak ve tamamen diğer sûretlerden hali olacak şekilde yalnızca bu sıfata sahip bir cismin varlığını duyularla bulması mümkün olmadı.

ثم تفكر في هذا الامتداد إلى الأقطار الثلاثة هل هو معنى الجسم بعينه وليس ثم معنًى آخر أو ليس الأمر كذلك، فرأى أن وراء هذا الامتداد معنًى آخر هو الذي يوجد فيه هذا الامتداد، وأن الامتداد وحده لا يمكن أن يقوم بنفسه كما أن ذلك الشيء الممتد لا يمكن أن يقوم دون امتداد.

Sonra üç boyuta doğru olan bu yayılım hakkında düşündü: Bu, cisim manasının bizzat kendisi midir ve ortada başka bir mana yok mudur, yoksa durum böyle değil midir? Gördü ki bu yayılımın ötesinde, bu yayılımın kendisinde bulunduğu başka bir mana vardır ve nasıl ki o yayılan şey yayılım olmaksızın kendi başına kaim olamazsa, yayılım da tek başına kaim olamaz.

واعتبر ذلك ببعض هذه الأجسام المحسوسة ذوات الصور كالطين مثلًا، كان له طول وعرض وعمق على قدر ما، ثم إن تلك الكرة بعينها لو أُخذت وردَّت إلى شكل مكعب أو بيضي لتبدل ذلك الطول وذلك العرض وذلك العمق وصارت على قدر آخر غير الذي كانت عليه، والطين واحد بعينه لم يتبدل، غير أنه لا بد له من طول وعرض وعمق على أي قدر كان، ولا يمكن أن يعرى عنها غير أنها لتعاقبها عليه تبيَّن له أنها معنًى على حياله ولكونه لا يعرى بالجملة عنها تبيَّن له أنها من حقيقته.

Bunu, sûret sahibi olan bu duyulur cisimlerden bazılarıyla, mesela çamurla kıyaslayıp değerlendirdi: Çamurun belli bir ölçüde uzunluğu, genişliği ve derinliği vardır. Sonra bizzat o küre alınıp küp veya yumurta şekline sokulsa, o uzunluk, o genişlik ve o derinlik değişir ve daha önce üzerinde bulunduğu ölçüden başka bir ölçüye bürünür; hâlbuki çamur değişmeksizin bizzat aynı çamurdur. Şu kadar var ki onun, hangi ölçüde olursa olsun mutlaka bir uzunluğu, genişliği ve derinliği olması gerekir ve bunlardan hali kalamaz. Ancak bunların onun üzerinde birbirini takip ederek değişmesinden ötürü kendisine belli oldu ki bu boyutlar başlı başına ayrı bir manadır; çamurun bunlardan tamamen hali kalamamasından ötürü de bunların onun hakikatinden olduğu kendisine apaçık belli oldu.

فلَاحَ له بهذا الاعتبار أن الجسم بما هو جسم مركب على الحقيقة من معنيين؛ أحدهما: يقوم منه مقام الطين للكرة في هذا المثال، والآخر: يقوم مقام طول الكرة وعرضها وعمقها أو المكعب أو أي شكل كان به.

Bu değerlendirmeyle kendisine göründü ki cisim, cisim olması bakımından hakikatte iki manadan mürekkeptir: Birincisi, bu misalde küre için çamurun yerinde duran manadır; ikincisi ise kürenin, küpün veya sahip olduğu herhangi bir şeklin uzunluğu, genişliği ve derinliği yerinde duran manadır.

وأنه لا يفهم الجسم إلا مركبًا من هذين المعنيين، وأن أحدهما لا يستغني عن الآخر.

Yine anladı ki cisim ancak bu iki manadan mürekkep olarak anlaşılabilir ve bunlardan biri diğerinden müstağni kalamaz.

ولكن الذي يمكن أن يتبدل ويتعاقب على أوجه كثيرة وهو معنى الامتداد يشبه الصورة التي لسائر الأجسام ذوات الصور، والذي يثبت على حال واحدة وهو الذي ينزل منزلة الطين المتقدم يشبه معنى الجسمية التي لسائر الأجسام ذوات الصور.

Fakat birçok vecihte değişebilen ve birbirinin yerini alabilen yayılım manası, sûret sahibi diğer bütün cisimlerin sûretine benzer; tek bir hâl üzere sabit kalan ve geçen misaldeki çamur mesabesinde olan şey ise sûret sahibi diğer bütün cisimlerin cisimlik manasına benzer.

وهذا الشيء الذي هو بمنزلة الطين في هذا المثال هو الذي يسميه النظار المادة والهيولى وهي عارية عن الصورة جملة.

Bu misalde çamur mesabesinde olan bu şey, nazar ehlinin “madde” ve “heyûlâ” diye adlandırdığı şeydir ki o, sûretten tamamen soyutlanmıştır.

فلما انتهى نظره إلى هذا الحد وفارق المحسوس بعض مفارقة وأشرف على تخوم العالم العقلي، استوحش وحن إلى ما أَلِفَه من عالم الحس، فتقهقر قليلًا وترك الجسم على الإطلاق؛ إذ هذا الأمر لا يدركه الحس ولا يقدر على تناوله.

Nazarı bu sınıra ulaşıp duyulur olandan bir miktar ayrılınca ve aklî âlemin sınırlarına yukarıdan bakınca, yabancılık çekti ve duyular âleminden alışık olduğu şeylere özlem duydu. Bunun üzerine biraz geri çekildi ve mutlak olarak cismi düşünmeyi bıraktı; zira bu iş, duyunun idrak edebileceği ve kavrayabileceği bir şey değildi.

وأخذ أبسط الأجسام المحسوسة التي شاهدها وهي تلك الأربعة التي كان قد وقف نظره عليها.

Müşahede ettiği duyulur cisimlerin en basitlerini ele aldı ki bunlar, daha önce nazarının üzerinde durduğu o dört unsurdu.

فأول ما نظر إلى الماء فرأى أنه إذا خُلِّي وما تقتضيه صورته ظهر منه برد محسوس وطلب النزول إلى أسفل فإذا سخِّن، إما بالنار وإما بحرارة الشمس، زال عنه البرد أولًا وبقي فيه طلب وصار يطلب الصعود إلى فوق، فزال عنه بالجملة الوصفان اللذان كانا أبدًا يصدران عنه وعن صورته ولم يُعرف من صورته أكثر من صدور هذين الفعلين عنها.

İlk olarak suya baktı. Gördü ki su, kendi hâline ve sûretinin gerektirdiği şeye bırakıldığında, ondan hissedilir bir soğukluk zuhur etmekte ve aşağı doğru inmeyi istemektedir. Ateşle veya güneşin sıcaklığıyla ısıtıldığında ise önce ondan soğukluk gitmekte, aşağı inme isteği kalmakta; fakat ısıtılmaya devam edildiğinde bu istek de gitmekte ve yukarı doğru yükselmeyi istemeye başlamaktadır. Böylece kendisinden ve sûretinden her zaman sadır olan iki vasıf ondan tamamen zail olmaktadır; hâlbuki onun sûretinden, kendisinden bu iki fiilin sadır olmasından başka bir şey bilinmiyordu.

فلما زال هذان الفعلان بطل حكم الصورة فزالت الصورة المائية عن ذلك الجسم عندما ظهرت منه أفعال من شأنها أن تصدر عن صورة أخرى وحدثت له صورة أخرى بعد أن لم تكن وصدر عنه بها أفعال لم يكن من شأنها أن تصدر عنه وهو بصورته الأولى؛ فعلم بالضرورة أن كل حدَث لا بد له من محدث، فارتسم في نفسه بهذا الاعتبار فاعل للصورة ارتسامًا على العموم دون تفصيل.

Bu iki fiil zail olunca sûretin hükmü batıl oldu; böylece o cisimden, başka bir sûretten sadır olması gereken fiiller zuhur ettiğinde suluk sûreti ondan zail oldu ve daha önce yokken onda başka bir sûret meydana geldi. Bu yeni sûretle ondan, ilk sûreti üzerindeyken kendisinden sadır olması şanından olmayan fiiller sadır oldu. Böylece zorunlu olarak bildi ki sonradan meydana gelen her şeyin (hâdisin) onu meydana getiren bir muhdisi olması gerekir. Bu değerlendirmeyle zihninde, ayrıntılı olmaksızın genel bir surette, sûretin bir fâili olduğu nakşoldu.

ثم إنه تتبع الصور التي كان قد علمها قبل ذلك صورة صورة فرأى أنها كلها حادثة وأنها لا بد لها من فاعل.

Sonra daha önce bilmiş olduğu sûretleri tek tek takip etti ve hepsinin sonradan meydana gelmiş (hâdis) olduğunu ve mutlaka bir fâile ihtiyaç duyduğunu gördü.

ثم إنه نظر إلى ذوات الصور فلم يرَ أنها شيء أكثر من استعداد الجسم لأن يصدر عنه ذلك الفعل مثل الماء فإنه إذا أفرط عليه التسخين استعد للحركة إلى فوق وصلح لها، فذلك الاستعداد هو صورته إذ ليس ها هنا إلا جسم وأشياء تحس عنه بعد أن لم تكن، فصلوح الجسم لبعض الحركات دون بعض هو استعداده بصورته. ولاح له مثل ذلك في جميع الصور فتبين له أن الأفعال الصادرة عنها ليست في الحقيقة لها وإنما هي لفاعل يفعل بها الأفعال المنسوبة إليها. وهذا المعنى الذي لاح له، وهو قول رسول الله ﷺ: «كنت سمعه الذي يسمع به وبصره الذي يبصر به.» وفي محكم التنزيل: {فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ وَلَكِنَّ اللهَ قَتَلَهُمْ وَمَا رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلَكِنَّ اللهَ رَمَى}.

Ardından sûretlerin zatlarına baktı ve onların, o fiilin kendisinden sadır olması için cismin sahip olduğu istidattan (yatkınlıktan) fazla bir şey olmadığını gördü. Mesela su, aşırı derecede ısıtıldığında yukarı doğru hareket etmeye istidat kazanır ve buna elverişli hâle gelir; işte bu istidat onun sûretidir. Zira burada bir cisimden ve daha önce yokken ondan hissedilen şeylerden başkası yoktur. Dolayısıyla cismin bazı hareketlere değil de bazılarına elverişli olması, sûreti sebebiyle sahip olduğu istidattır. Diğer bütün sûretlerde de kendisine aynı şey göründü ve böylece ona apaçık belli oldu ki sûretlerden sadır olan fiiller hakikatte onlara ait değildir; bilakis kendilerine nispet edilen fiilleri onlar vasıtasıyla işleyen bir fâile aittir. Kendisine görünen bu mana, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu sözüdür: “Ben onun kendisiyle işittiği kulağı ve kendisiyle gördüğü gözü olurum.” Muhkem Kur'ân'da ise şöyle buyrulur: {فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ وَلَكِنَّ اللهَ قَتَلَهُمْ وَمَا رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلَكِنَّ اللهَ رَمَى} “Onları siz öldürmediniz, fakat Allah öldürdü onları; attığın zaman da sen atmadın, fakat Allah attı.”

فلما لاح له من أمر هذا الفاعل ما لاح على الإجمال دون تفصيل حدث له شوق حثيث إلى معرفته على التفصيل، وهو بعدُ لم يكن فارق عالم الحس، فجعل يطلب هذا الفاعل على جهة المحسوسات وهو لا يعلم بعدُ: هل هو واحد أو كثير؟ فتصفح جميع الأجسام التي لديه، وهي التي كانت فكرته أبدًا فيها، فرآها كلها تتكون تارة وتفسد أخرى، وما لم يقف على فساد جملته وقف على فساد أجزائه مثل الماء والأرض فإنه رأى أجزاءهما تفسد بالنار وكذلك الهواء رآه يفسد بشدة البرد حتى يتكون منه الثلج فيسيل ماءً.

Bu fâilin durumu ayrıntısız ve icmalî olarak kendisine görününce, içinde onu ayrıntılı olarak bilmeye karşı şiddetli bir iştiyak doğdu. Henüz duyular âleminden ayrılmış değildi; bu yüzden bu fâili duyulur şeyler yönünden aramaya koyuldu. Henüz onun bir mi yoksa çok mu olduğunu bilmiyordu. Düşüncesinin her zaman kendileriyle meşgul olduğu, elinin altındaki bütün cisimleri inceledi; hepsinin bazen oluştuğunu (kevn), bazen de bozulduğunu (fesad) gördü. Bütününün bozulmasına vakıf olamadığı şeylerin ise parçalarının bozulmasına vakıf oldu; su ve toprak gibi ki bunların parçalarının ateşle bozulduğunu gördü. Aynı şekilde havanın da şiddetli soğukla bozulduğunu, hatta ondan kar oluşup sonra eriyerek su hâline geldiğini gördü.

وكذلك سائر الأجسام التي كانت لديه لم يرَ منها شيئًا بريئًا عن الحدوث والافتقار إلى الفاعل المختار، فاطرحها كلها وانتقلت فكرته إلى الأجسام السماوية.

Yine elinin altında bulunan diğer cisimlerin hiçbirinin sonradan meydana gelmiş olmaktan (hudûstan) ve irade sahibi (muhtâr) bir fâile muhtaç olmaktan beri olmadığını gördü. Bunun üzerine hepsini bir kenara bıraktı ve düşüncesi semavî cisimlere intikal etti.

وانتهى إلى هذا النظر على رأس أربعة أسابيع من منشئه وذلك ثمانية وعشرون عامًا، فعلم أن السماء وما فيها من الكواكب أجسام؛ لأنها ممتدة في الأقطار الثلاثة: الطول والعرض والعمق، لا ينفك شيء منها عن هذه الصفة، وكل ما لا ينفك عن هذه الصفة فهو جسم؛ فهي إذن كلها أجسام.

Doğuşundan itibaren dört yediliğin, yani yirmi sekiz yılın sonunda bu nazara ulaştı. Göğün ve içindeki yıldızların birer cisim olduğunu bildi; çünkü onlar uzunluk, genişlik ve derinlikten ibaret olan üç boyutta yayılmışlardır ve onlardan hiçbir şey bu sıfattan ayrılmaz. Bu sıfattan ayrılmayan her şey ise cisimdir; öyleyse onların hepsi cisimdir.

ثم تفكَّر هل هي ممتدة إلى غير نهاية، وذاهبة أبدًا في الطول والعرض والعمق إلى غير نهاية؟ أو هي متناهية محدودة بحدود تنقطع عندها ولا يمكن أن يكون وراءها شيء من الامتداد؟ فتحير بعد ذلك بعض الحيرة.

Sonra bunların sonsuza dek yayılıp yayılmadığını, uzunluk, genişlik ve derinlikte ebediyen sonsuza kadar gidip gitmediğini; yoksa kendisinde kesildikleri ve ötesinde hiçbir yayılımın bulunması mümkün olmayan sınırlarla sınırlı ve sonlu mu olduklarını düşündü. Bunun ardından bir miktar hayrete düştü.

ثم إنه بقوة نظره وذكاء خاطره رأى أن جسمًا لا نهاية له أمر باطل وشيء لا يمكن، ومعنًى لا يُعقل. وتقوَّى هذا الحكم عنده بحجج كثيرة سنحت له بينه وبين نفسه، وذلك أنه قال: أما الجسم السماوي فهو متناهٍ من الجهة التي تليني والناحية التي وقع عليها حسي، فهذا لا أشك فيه؛ لأنني أدركه ببصري. وأما الجهة التي تقابل هذه الجهة وهي التي يداخلني فيها الشك فإني أيضًا أعلم من المحال أن تمتد إلى غير نهاية؛ لأني إن تخيلت أن خطين اثنين يبتدئان من هذه الجهة المتناهية ويمران في سَمْك الجسم إلى غير نهاية حسب امتداد الجسم، ثم تخيلت أن أحد هذين الخطين أبدًا يمتدان إلى غير نهاية، ولا ينقص أحدهما عن الآخر، فيكون الذي قُطع منه جزء مساويًا الذي لم يُقطع منه شيء، وهو محال. كما أن الكل مثل الجزء محال.

Sonra nazarının gücü ve zihninin keskinliğiyle sonsuz bir cismin batıl bir iş, imkânsız bir şey ve akılla kavranamayacak bir mana olduğunu gördü. Bu hüküm, kendi içinden doğan birçok delille nezdinde kuvvet kazandı. Şöyle ki kendi kendine dedi ki: Semavî cisme gelince, o bana yakın olan yönden ve duyumun (görmemin) temas ettiği taraftan sonludur, bundan şüphe etmiyorum; çünkü onu gözümle idrak ediyorum. Bu yönün karşısında bulunan ve içime şüphenin girdiği yöne gelince, onun da sonsuza dek yayılmasının imkânsız olduğunu biliyorum. Çünkü ben, bu sonlu yönden başlayan ve cismin yayılımına göre cismin kalınlığı (derinliği) içinde sonsuza dek uzanan iki çizgi tahayyül etsem, sonra bu iki çizgiden birinin bana yakın olan ucundan büyük bir parça kesildiğini, ardından kalan kısmın alınıp kesilen ucu, kendisinden hiçbir şey kesilmeyen çizginin ucunun hizasına gelecek şekilde yerleştirildiğini ve zihnimle her iki çizgiyi sonsuz olarak farz edilen yöne doğru takip ettiğimi tahayyül etsem; ya her iki çizgi de ebediyen sonsuza dek uzanacak ve biri diğerinden eksik olmayacaktır ki bu durumda kendisinden bir parça kesilmiş olan çizgi, kendisinden hiçbir şey kesilmemiş olana eşit olur; bu ise bütünün parçaya eşit olmasının imkânsızlığı gibi imkânsızdır.

وأما ألا يمتد الناقص معه أبدًا بل ينقطع دون مذهبه ويقف عن الامتداد معه فيكون متناهيًا، فإذا رُدَّ عليه القدْرُ الذي قُطع منه أولًا، وقد كان متناهيًا، صار كله أيضًا متناهيًا، وحينئذٍ لا يقصر عن الخط الآخر الذي لم يقطع منه شيء، ولا يفضل عليه فيكون إذن مثله، وهو متناهٍ فذلك أيضًا متناهٍ، فالجسم الذي يفرض فيه هذه الخطوط متناهٍ، وكل جسم يمكن أن تفرض فيه هذه الخطوط، فكل جسم متناهٍ.

Ya da eksik olan çizgi diğeriyle birlikte ebediyen uzanmayıp onun gittiği yere varmadan kesilecek ve onunla birlikte uzanmaktan geri kalacaktır ki bu durumda sonlu olur. Başlangıçta ondan kesilen ve kendisi de sonlu olan miktar ona geri eklendiğinde, tamamı da sonlu olur. O zaman kendisinden hiçbir şey kesilmemiş olan diğer çizgiden ne kısa kalır ne de onu aşar; öyleyse onunla eşit olur. Beriki sonlu olduğuna göre o da sonludur. Dolayısıyla içinde bu çizgilerin farz edildiği cisim sonludur; her cisimde bu çizgiler farz edilebileceğine göre, her cisim sonludur.

فإذا فرضنا أن جسمًا غير متناهٍ فقد فرضنا باطلًا ومحالًا.

Öyleyse bir cismin sonsuz olduğunu farz ettiğimizde, batıl ve imkânsız bir şey farz etmiş oluruz.

فلما صح عنده بفطرته الفائقة التي تنبهت لمثل هذه الحجة؛ أن جسم السماء متناهٍ، أراد أن يعرف على أي شكل هو وكيفية انقطاعه بالسطوح التي تحده.

Böyle bir delile uyanan üstün fıtratıyla gök cisminin sonlu olduğu kendi nezdinde sahih olarak sabit olunca, onun hangi şekilde olduğunu ve kendisini sınırlayan yüzeylerle nasıl kesilip son bulduğunu bilmek istedi.

فنظر أولًا إلى الشمس والقمر وسائر الكواكب فرآها كلها تطلع من جهة المشرق وتغرب من جهة المغرب، فما كان منها يمر على سَمْت رأسه رآه يقطع دائرة عظمى، وما مال عن سمت رأسه إلى الشمال أو إلى الجنوب رآه يقطع دائرة أصغر من تلك، وما كان أبعد عن سمت الرأس على أحد الجانبين كانت دائرته أصغر من دائرة ما هو أقرب، حتى كانت أصغر الدوائر التي تتحرك عليها الكواكب دائرتين اثنتين: إحداهما حول القطب الجنوبي، وهي مدار سهيل، والأخرى حول القطب الشمالي، وهي مدار الفرقدين.

Önce güneşe, aya ve diğer yıldızlara baktı; hepsinin doğu yönünden doğup batı yönünden battığını gördü. Onlardan başının tam tepe noktasından (semtü'r-re's) geçenlerin büyük bir daire çizdiğini, başının tepe noktasından kuzeye veya güneye meyledenlerin ise ondan daha küçük bir daire çizdiğini gördü. İki taraftan birinde tepe noktasından daha uzak olanın dairesi, daha yakın olanın dairesinden daha küçüktü; öyle ki yıldızların üzerinde hareket ettiği dairelerin en küçüğü iki daireydi: Biri güney kutbu etrafındaydı ki bu Süheyl yıldızının yörüngesiydi, diğeri ise kuzey kutbu etrafındaydı ki bu da Ferkadeyn yıldızlarının yörüngesiydi.

ولما كان مسكنه على خط الاستواء الذي وصفناه أولًا، كانت هذه الدوائر كلها على سطح أفقه.

Meskeni, daha önce vasfettiğimiz ekvator çizgisi üzerinde olduğundan, bu dairelerin tamamı onun ufuk düzlemi üzerindeydi.

ومتشابهة الأحوال في الجنوب والشمال، وكان القطبان معًا ظاهرين له وكان يترقب إذا طلع كوكب من الكواكب على دائرة كبيرة وطلع كوكب آخر على دائرة صغيرة، وكان طلوعهما معًا فكان يرى غروبهما معًا.

Güneyde ve kuzeyde bu dairelerin durumları birbirine benziyordu ve her iki kutup da kendisi için görünür durumdaydı. Yıldızlardan biri büyük bir daire üzerinde doğup başka bir yıldız da küçük bir daire üzerinde doğduğunda ve doğuşları aynı anda gerçekleştiğinde onları gözlemliyor, batışlarının da aynı anda olduğunu görüyordu.

واطرد له ذلك في جميع الكواكب وفي جميع الأوقات؛ فتبين له بذلك أن الفلك على شكل الكرة وقوَّى ذلك في اعتقاده ما رآه من رجوع الشمس والقمر وسائر الكواكب إلى المشرق بعد مغيبها بالمغرب، وما رآه أيضًا من أنها تظهر لبصره على قدر واحد من العِظم في حال طلوعها وتوسطها وغروبها، وأنها لو كانت حركتها على غير شكل الكرة لكانت لا محالة في بعض الأوقات أقرب إلى بصره منها في وقت آخر، ولو كانت كذلك لكانت مقاديرها وأعظامها تختلف عند بصره فيراها في حال القرب أعظم مما يراها في حال البعد؛ لاختلاف أبعادها عن مركزه حينئذٍ بخلافها على الأول، فلما لم يكن شيء من ذلك تحقق عنده كروية الشكل.

Bu durum bütün yıldızlarda ve bütün vakitlerde hep aynı şekilde devam etti. Böylece kendisine apaçık belli oldu ki felek küre şeklindedir. Güneşin, ayın ve diğer yıldızların batıda battıktan sonra doğuya geri döndüklerini görmesi, ayrıca doğarken, göğün ortasındayken ve batarken gözüne aynı büyüklükte göründüklerini müşahede etmesi bu inancını pekiştirdi. Çünkü eğer onların hareketi küre şeklinde olmasaydı, şüphesiz bazı vakitlerde onun gözüne başka vakitlerde olduğundan daha yakın olurlardı. Eğer öyle olsaydı, o zaman onun bulunduğu merkezden uzaklıkları ilk durumun aksine farklılaşacağı için, gözüne görünen miktarları ve büyüklükleri de farklı olurdu ve yakın oldukları hâlde onları uzak oldukları hâlde gördüğünden daha büyük görürdü. Bunların hiçbiri gerçekleşmediğine göre, feleğin küre şeklinde olduğu kendi nezdinde kesinlik kazandı.

وما زال يتصفح حركة القمر فيراها آخذة من المغرب إلى المشرق، وحركات الكواكب السيارة كذلك، حتى تبين له قدر كبير من علم الهيئة وظهر له أن حركتها لا تكون إلا بأفلاك كثيرة كلها مضمنة في فلك واحد هو أعلاها، وهو الذي يحرك الكل من المشرق إلى المغرب في اليوم والليلة، وشرح كيفية انتقاله.

Ayın hareketini incelemeye devam etti ve onun batıdan doğuya doğru ilerlediğini, gezegenlerin hareketlerinin de aynı şekilde olduğunu gördü. Nihayet hey'et (astronomi) ilminden büyük bir miktar kendisine apaçık belli oldu ve bunların hareketinin ancak, hepsi en üstlerinde bulunan tek bir feleğin içinde yer alan birçok felekle gerçekleşebileceği kendisine zahir oldu. O en üstteki felek, bir gün ve bir gecede her şeyi doğudan batıya doğru hareket ettiren felektir. Onun nasıl intikal ettiğini açıklamaya gelince;

ومعرفة ذلك يطول، وهو مثبت في الكتب ولا يحتاج منه في غرضنا إلا للقدر الذي أردناه.

bunu bilmek uzun sürer ve bu konu kitaplarda kayıtlıdır; bizim maksadımız için ise bundan ancak istediğimiz kadarına ihtiyaç vardır.

فلما انتهى إلى هذه المعرفة ووقف على أن الفلك بجملته وما يحتوي عليه كشيء واحد متصل بعضه ببعض وأن جميع الأجسام التي كان ينظر فيها أولًا: كالأرض والماء والهواء والنبات والحيوان وما شاكلها هي كلها في ضمنه وغير خارجة عنه وأنه كله أشبه شيء بشخص من أشخاص الحيوان، وما فيه من الكواكب المنيرة هي بمنزلة حواس الحيوان، وما فيه من ضروب الأفلاك المتصل بعضها ببعض هي بمنزلة أعضاء الحيوان، وما في داخله من علم الكون والفساد هي بمنزلة ما في جوف الحيوان من أصناف الفضول والرطوبات التي كثيرًا ما يتكون فيها أيضًا حيوان كما يتكون في العالم الأكبر.

Bu bilgiye ulaşıp feleğin tamamının ve içindekilerin birbirine bitişik tek bir şey gibi olduğuna, daha önce incelediği toprak, su, hava, bitki, hayvan ve benzeri bütün cisimlerin tamamının onun içinde yer aldığına ve ondan dışarı çıkmadığına vakıf olunca anladı ki, âlemin tamamı en çok hayvan fertlerinden bir ferde benzemektedir: Onun içindeki parlak yıldızlar hayvanın duyuları mesabesindedir; içindeki birbirine bitişik türlü felekler hayvanın organları mesabesindedir; iç kısmında bulunan kevn ve fesad âlemi ise hayvanın karnında bulunan ve tıpkı büyük âlemde olduğu gibi içinde çoğu zaman yine canlıların oluştuğu çeşitli atıklar ve rutubetler mesabesindedir.

فلما تبين له أنه كله كشخص واحد في الحقيقة، واتحدت عنده أجزاؤه الكثيرة بنوع من النظر الذي اتحدت عنده الأجسام التي في عالم الكون والفساد، تفكر في العالم بجملته: هل هو شيء حدث بعد أن لم يكن، وخرج إلى الوجود بعد العدم؟ أو هو أمر كان موجودًا فيما سلف ولم يسبقه العدم بوجه من الوجوه؟ فتشكك في ذلك ولم يترجَّح عنده أحد الحكمين على الآخر.

Âlemin tamamının hakikatte tek bir şahıs gibi olduğu kendisine apaçık belli olup, kevn ve fesad âlemindeki cisimlerin nezdinde birleştiği nazar türüne benzer bir nazarla onun çok sayıdaki parçaları da nezdinde birleşince, bir bütün olarak âlem hakkında düşündü: Acaba o, daha önce yokken sonradan meydana gelmiş (hâdis) ve yokluktan sonra varlığa çıkmış bir şey midir? Yoksa geçmişte hep var olan ve yokluğun hiçbir surette kendisini öncelemediği (kadîm) bir iş midir? Bu konuda şüpheye düştü ve nezdinde iki hükümden biri diğerine ağır basmadı.

وذلك أنه كان إذا أزمع على اعتقاد القدم اعترضته عوارض كثيرة من استحالة وجود ما لا نهاية له، بمثل الذي استحال عنده به وجود جسم لا نهاية له. وكذلك أيضًا كان يرى أن هذا الوجود لا يخلو من الحوادث فهو لا يمكن تقدمه عليها وما لا يمكن أن يتقدم على الحوادث فهو أيضًا محدَث.

Şöyle ki, âlemin kadîm (ezelî) olduğu inancına kesin olarak yöneldiğinde, tıpkı sonsuz bir cismin varlığının nezdinde imkânsız olması gibi, sonsuz olan bir şeyin varlığının imkânsızlığına dair birçok engel karşısına çıkıyordu. Aynı şekilde bu varlığın sonradan meydana gelen şeylerden (havâdisten) hali kalmadığını, dolayısıyla onlardan önce bulunmasının mümkün olmadığını, sonradan meydana gelen şeylerden önce bulunması mümkün olmayan şeyin ise kendisinin de sonradan meydana gelmiş (muhdes) olduğunu görüyordu.

وإذا أزمع على اعتقاد الحدوث اعترضته عوارض أخرى وذلك أنه كان يرى أن معنى حدوثه بعد أن لم يكن لا يفهم إلا على أن الزمان تقدمه والزمان من جملة العالم وغير منفك عنه فإذن لا يفهم تأخر العالم عن الزمان.

Âlemin sonradan meydana geldiği (hudûs) inancına kesin olarak yöneldiğinde ise karşısına başka engeller çıkıyordu. Şöyle ki, âlemin daha önce yokken sonradan meydana gelmesi manasının ancak zamanın onu öncelemesiyle anlaşılabileceğini, hâlbuki zamanın da âlemin bütününe dahil olduğunu ve ondan ayrılmadığını, öyleyse âlemin zamandan sonraya kalmasının anlaşılamayacağını görüyordu.

وكذلك كان يقول: «إذا كان حادثًا فلا بد له من محدِث، وهذا المحدث الذي أحدثه لمَ أحدثه الآن ولم يحدثه من قبل ذلك؟ ألطارئ طرأ عليه — ولا شيء هناك غيره — أم لتغير حدث في ذاته؟ فإن كان، فما الذي أحدث ذلك التغيُّر؟

Aynı şekilde şöyle diyordu: “Eğer âlem sonradan meydana gelmişse (hâdis ise), onu meydana getiren bir muhdisin bulunması zorunludur. Peki onu meydana getiren bu muhdis, onu niçin daha önce değil de şimdi meydana getirdi? Kendisine dışarıdan arız olan bir durumdan ötürü mü —ki orada ondan başka hiçbir şey yoktur— yoksa kendi zatında meydana gelen bir değişmeden ötürü mü? Eğer öyleyse, o değişmeyi meydana getiren nedir?”

وما زال يفكر في ذلك عدة سنين، فتتعارض عنده الحجج ولا يترجح عنده أحد الاعتقادين على الآخر.

Birkaç yıl boyunca bu konu hakkında düşünmeye devam etti; nezdinde deliller birbiriyle çatışıyor ve iki inançtan biri diğerine ağır basmıyordu.

فلما أعياه ذلك جعل يتفكر ما الذي يلزم عن كل واحد من الاعتقادين، فلعل اللازم عنهما يكون شيئًا واحدًا! فرأى أنه إن اعتقد حدوث العالم وخروجه إلى الوجود بعد العدم فاللازم عن ذلك ضرورة أنه لا يمكن أن يخرج إلى الوجود بنفسه، وأنه لا بد له من فاعل يُخرجه إلى الوجود، وأن ذلك الفاعل لا يمكن أن يدرَك بشيء من الحواس؛ لأنه لو أُدرِك بشيء من الحواس لكان جسمًا من الأجسام، ولو كان جسمًا من الأجسام لكان من جملة العالم، وكان حادثًا واحتاج إلى محدث، ولو كان ذلك المحدث الثاني أيضًا جسمًا لاحتاج إلى محدث ثالث والثالث إلى رابع، ويتسلسل ذلك إلى غير نهاية، وهو باطل.

Bu durum kendisini yorup aciz bırakınca, bu iki inançtan her birinden neyin lazım geldiğini düşünmeye başladı; belki de her ikisinden lazım gelen şey tek bir şeydi! Gördü ki, eğer âlemin sonradan meydana geldiğine (hudûsuna) ve yokluktan sonra varlığa çıktığına inanırsa, bundan zorunlu olarak lazım gelen şey şudur: Âlem kendi başına varlığa çıkamaz, onu varlığa çıkaracak bir fâilin bulunması şarttır ve bu fâilin duyulardan herhangi biriyle idrak edilmesi imkânsızdır. Çünkü eğer duyulardan biriyle idrak edilseydi cisimlerden bir cisim olurdu; cisimlerden bir cisim olsaydı âlemin bütününe dahil olur, sonradan meydana gelmiş (hâdis) olur ve bir muhdise ihtiyaç duyardı. Eğer o ikinci muhdis de bir cisim olsaydı, o da üçüncü bir muhdise, üçüncüsü ise dördüncüye ihtiyaç duyardı ve bu durum sonsuza dek teselsül ederdi (zincirleme sürüp giderdi) ki bu batıldır.

فإذن لا بد للعالم من فاعل ليس بجسم، وإذا لم يكن جسمًا فليس إلى إدراكه لشيء من الحواس سبيل، لأن الحواس الخمس لا تُدرِك إلا الأجسام، أو ما يلحق الأجسام. وإذا كان لا يمكن أن يُحس فلا يمكن أن يتخيَّل؛ لأن التخيل ليس شيئًا إلا إحضار صور المحسوسات بعد غيبتها، وإذا لم يكن جسمًا فصفات الأجسام كلها تستحيل عليه وأول صفات الأجسام هو الامتداد في الطول والعرض والعمق وهو منزَّه عن ذلك وعن جميع ما يتبع هذا الوصف من صفات الأجسام.

Öyleyse âlemin, cisim olmayan bir fâilinin bulunması zorunludur. Cisim olmadığına göre, duyulardan herhangi birinin onu idrak etmesine imkân yoktur; çünkü beş duyu ancak cisimleri veya cisimlere ilişen şeyleri idrak eder. Hissedilmesi mümkün olmadığına göre tahayyül edilmesi de mümkün değildir; çünkü tahayyül, duyulur şeylerin kaybolmalarından sonra sûretlerini zihinde hazır etmekten başka bir şey değildir. O, cisim olmadığına göre cisimlerin sıfatlarının tamamı onun hakkında imkânsızdır. Cisimlerin sıfatlarının ilki ise uzunluk, genişlik ve derinlikte yayılımdır; o ise bundan ve cisimlerin sıfatlarından olup bu vasfa tabi olan her şeyden münezzehtir.

وإذا كان فاعلًا للعالم فهو لا محالة قادر عليه وعالم به، {أَلَا يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ}.

Âlemin fâili olduğuna göre, şüphesiz ona kadirdir ve onu bilendir: {أَلَا يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ} “Yaratan bilmez mi? O, en ince işleri görüp bilendir, her şeyden haberdardır.”

ورأى أيضًا أنه إن اعتقد قِدم العالم وأن العدم لم يسبقه وأنه لم يزل كما هو، فإن اللازم عن ذلك أن حركته قديمة لا نهاية لها من جهة الابتداء؛ إذ لم يسبقها سكون يكون مبدؤها منه. وكل حركة فلا بد لها من محرِّك ضرورةً، والمحرك إما أن يكون قوة سارية في جسم من الأجسام — إما جسم المحرِّك نفسه وإما جسم آخر خارج عنه — وإما أن تكون قوة ليست سارية ولا شائعة في جسم.

Ayrıca gördü ki, eğer âlemin kadîm (ezelî) olduğuna, yokluğun onu öncelemediğine ve hep olduğu gibi süregeldiğine inanırsa, bundan lazım gelen şey, âlemin hareketinin başlangıç yönünden sonsuz ve kadîm olmasıdır; zira kendisinden başlayacağı bir sükûn (hareketsizlik) onu öncelememiştir. Her hareketin ise zorunlu olarak bir hareket ettiricisi (muharriki) bulunmalıdır. Hareket ettirici ise ya cisimlerden bir cisme —ister hareket ettiricinin kendi cismine isterse kendisi dışındaki başka bir cisme— sirayet etmiş bir kuvvettir ya da hiçbir cisme sirayet etmemiş ve yayılmamış bir kuvvettir.

وكل قوة سارية في جسم وشائعه فيه فإنها تنقسم بانقسامه وتتضاعف بتضاعفه، مثل الثقل في الحجر مثلًا، المحرك له إلى أسفل، فإنه إن قُسم الحجر نصفين انقسم ثقله نصفين، وإن زيد عليه آخر مثله زاد في الثقل آخر مثله، فإن أمكن أن يتزايد الحجر أبدًا إلى غير نهاية كان تزايد هذا الثقل إلى غير نهاية، وإن وصل الحجر إلى حدٍّ ما من العِظم ووقف وصل الثِّقَل إلى ذلك الحد ووقف. لكنه قد تبرهن أن كل جسم فإنه لا محالة متناهٍ، فإذن كل قوة في الجسم فهي لا محالة متناهية.

Bir cisme sirayet etmiş ve ona yayılmış olan her kuvvet, o cismin bölünmesiyle bölünür ve katlanmasıyla katlanır. Mesela taştaki ağırlık onu aşağıya doğru hareket ettirir; eğer taş ikiye bölünürse ağırlığı da ikiye bölünür, üzerine kendisi kadar bir taş daha eklenirse ağırlığı da bir o kadar artar. Eğer taşın sonsuza dek sürekli artması mümkün olsaydı, bu ağırlığın artışı da sonsuza dek sürerdi. Şayet taş büyüklükte belli bir sınıra ulaşıp durursa, ağırlık da o sınıra ulaşır ve durur. Ne var ki her cismin zorunlu olarak sonlu olduğu kesin delille kanıtlanmıştır; öyleyse cisimdeki her kuvvet de şüphesiz sonludur.

فإن وجدنا قوة تفعل فعلًا لا نهاية له فهي قوة ليست في جسم، وقد وجدنا الفلك يتحرك أبدًا حركة لا نهاية لها ولا انقطاع إذا فرضناه قديمًا لا ابتداء له، فالواجب على ذلك أن تكون القوة التي تحركت ليست في جسمه، ولا في جسم خارج عنه، فهي إذن لشيء بريء عن الأجسام وغير موصوف بشيء من أوصاف الجسمية. وقد كان لاح له في نظره في عالم الكون والفساد أن حقيقة وجود كل جسم إنما هي من جهة صورته التي هي استعادة لضروب الحركات، وأن وجوده الذي له من جهة مادته وجود ضعيف لا يكاد يُدرك فإن وجود العالم كله إنما هو من جهة استعداده لتحريك هذا المحرك البريء عن المادة وعن صفات الأجسام المنزَّه عن أن يدركه حس أو يتطرق إليه خيال، سبحانه. وإذا كان فاعلًا لحركات الفلك على اختلاف أنواعها فعلًا لا تفاوت فيه ولا فتور، فهو لا محالة قادر عليها وعالم بها.

Şayet sonsuz bir fiil işleyen bir kuvvet bulursak, o kuvvet bir cisimde değildir. Feleğin ise, onu başlangıcı olmayan kadîm bir varlık olarak varsaydığımızda, sonsuz ve kesintisiz bir hareketle ebediyen hareket ettiğini görmekteyiz. Buna göre zorunlu olan, onu hareket ettiren kuvvetin ne kendi cisminde ne de kendisi dışındaki başka bir cisimde bulunmasıdır. Öyleyse bu kuvvet, cisimlerden münezzeh olan ve cisimlik vasıflarından hiçbir vasıfla nitelenmeyen bir şeye aittir. Oluş ve bozuluş (kevn ve fesâd) âlemi hakkındaki incelemesinde kendisine zahir olmuştu ki, her cismin varlığının hakikati, ancak çeşitli hareketlere istidat kazandıran sûreti yönündendir; maddesi yönünden sahip olduğu varlığı ise neredeyse idrak edilemeyecek kadar zayıf bir varlıktır. Öyleyse bütün âlemin varlığı, ancak maddeden ve cisimlerin sıfatlarından beri olan, bir duyunun idrak etmesinden veya bir hayalin kendisine ulaşmasından münezzeh bulunan —şanım yüce olsun— bu hareket ettiricinin (muharrikin) hareket ettirmesine olan istidadı yönündendir. Türlerinin farklılığına rağmen feleğin hareketlerinin fâili olup bunu hiçbir düzensizlik ve gevşeklik bulunmayan bir fiille yaptığına göre, şüphesiz bunlara kadirdir ve bunları bilendir.

فانتهى نظره بهذا الطريق إلى ما انتهى إليه بالطريق الأول، ولم يضرَّه في ذلك تشككه في قِدم العالم أو حدوثه. وصح له على الوجهين جميعًا وجود فاعل غير الجسم ولا متصل بجسم ولا منفصل عنه ولا داخل فيه ولا خارج عنه؛ إذ الاتصال والانفصال والدخول هي كلمات من صفات الأجسام وهو منزَّه عنها.

Böylece bu yolla yaptığı akıl yürütme de ilk yolla ulaştığı sonuca ulaştı ve âlemin kıdemi veya hudûsu konusundaki şüphesi bu hususta kendisine zarar vermedi. Her iki vecihte de cisim olmayan, bir cisme bitişik veya ondan ayrı olmayan, onun içinde veya dışında bulunmayan bir fâilin varlığı kendisi için kesinleşti; zira bitişiklik, ayrılık ve dahil olma cisimlerin sıfatlarından olan kavramlardır, o ise bunlardan münezzehtir.

ولما كانت المادة في كل جسم مفتقرة إلى الصورة، إذ لا تقوم إلا بها ولا تثبت لها حقيقة دونها، وكانت الصورة لا يصح وجودها إلا من فعل هذا الفاعل؛ تبين له افتقار جميع الموجودات في وجودها إلى هذا الفاعل وأنه لا قيام لشيء منها إلا به، فهو إذن علة لها وهي معلومة له سواء كانت محدثة الوجود بعد أن سبقها العدم أو كان الابتداء لها من جهة الزمان، ولم يسبقها العدم قط، فإنها على كلا الحالتين معلولة ومفتقرة إلى الفاعل متعلقة الوجود به، ولولا دوامه لم تدم ولولا وجوده لم توجد ولولا قِدمه لم تكن قديمة، وهو في ذاته غني عنها وبريء منها! وكيف لا يكون كذلك وقد تبرهن أن قدرته غير متناهية وأن جميع الأجسام وما يتصل بها أو يتعلق بها ولو بعض التعلق هو متناهٍ منقطع.

Her cisimdeki madde sûrete muhtaç olduğundan —zira ancak onunla kaim olur ve onsuz hakikati sabit olmaz— ve sûretin varlığı da ancak bu fâilin fiiliyle sahih olabildiğinden, bütün mevcutların varlıklarında bu fâile muhtaç olduğu ve onlardan hiçbir şeyin onun dışında kaim olamayacağı kendisine apaçık belli oldu. Öyleyse o, bunların illetidir, bunlar da onun malûlüdür (eseridir); ister yokluk kendilerini önceledikten sonra sonradan varlığa çıkmış (muhdes) olsunlar, isterse zaman bakımından kendileri için bir başlangıç bulunsun ama yokluk onları asla öncelememiş olsun. Her iki durumda da bunlar malûldür, fâile muhtaçtır ve varlıkları ona bağlıdır. Onun devamlılığı olmasaydı bunlar devam etmezdi, onun varlığı olmasaydı bunlar var olmazdı, onun kıdemi olmasaydı bunlar kadîm olmazdı. O ise kendi zatında bunlardan müstağnidir ve bunlardan beridir! Nasıl böyle olmasın ki; onun kudretinin sonsuz olduğu, bütün cisimlerin ve onlara bitişen ya da az da olsa onlarla bir alaka kuran şeylerin ise sonlu ve kesintili olduğu kesin delille kanıtlanmıştır.

فإذن العالم كله بما في السماوات والأرض والكواكب وما بينها وما فوقها وما تحتها فعله وخلقه ومتأخر عليه بالذات وإن كانت غير متأخرة عليها بالزمان.

Öyleyse göklerde, yerde, yıldızlarda ve bunların arasında, üstünde ve altında bulunan her şeyle birlikte bütün âlem, onun fiili ve yaratmasıdır; zaman bakımından ondan sonraya kalmamış olsa bile zat bakımından ondan sonradır.

كما أنك إذا أخذت في قبضتك جسمًا من الأجسام ثم حرَّكت يدك فإن ذلك الجسم لا محالة يتحرك تابعًا لحركة يدك حركةً متأخرة عن حركة يدك تأخرًا بالذات وإن كانت لم تتأخر بالزمان عنها، بل كان ابتداؤهما معًا فكذلك العالم كله معلول ومخلوق لهذا الفاعل بغير زمان: {إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَيْئًا أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ}.

Nitekim avucuna cisimlerden bir cisim alıp sonra elini hareket ettirdiğinde, o cisim şüphesiz elinin hareketine tabi olarak, zaman bakımından elinin hareketinden sonraya kalmasa, bilakis ikisinin başlangıcı birlikte olsa bile, zat bakımından elinin hareketinden sonra gelen bir hareketle hareket eder. İşte bunun gibi bütün âlem de zamansız olarak bu fâilin malûlü ve mahlukudur: {إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَيْئًا أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ} “Bir şeyi dilediği zaman O'nun emri, ona yalnızca ‘Ol!’ demektir; o da hemen oluverir.”

فلما رأى جميعَ الموجودات فعله، تصفحها من بعد ذلك تصفحًا على طريق الاعتبار في قدرة فاعلها، والتعجب من غريب صنعته ولطيف حكمته ودقيق علمه فتبيَّن له في أقل الأشياء الموجودة فضلًا عن أكثرها من آثار الحكمة وبدائع الصنعة ما قضى منه كل العجب، وتحقق عنده أن ذلك لا يصدر إلا عن فاعل مختار في غاية الكمال وفوق الكمال: {لَا يَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ فِي السَّمَاوَاتِ وَلَا فِي الْأَرْضِ وَلَا أَصْغَرُ مِنْ ذَلِكَ وَلَا أَكْبَرُ}.

Bütün mevcutların onun fiili olduğunu görünce, bundan sonra onları, fâillerinin kudretinden ibret alma ve onun eşsiz sanatına, ince hikmetine ve derin ilmine hayran kalma yoluyla inceden inceye gözden geçirdi. Böylece mevcut şeylerin çoğunda olduğu bir yana, en küçüğünde bile hikmet eserlerinden ve sanat harikalarından kendisini hayranlık içinde bırakan şeyler ona apaçık göründü. Bunun ancak kemalin zirvesinde, hatta kemalin de ötesinde bulunan muhtar (irade sahibi) bir fâilden sadır olabileceği nezdinde kesinlik kazandı: {لَا يَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ فِي السَّمَاوَاتِ وَلَا فِي الْأَرْضِ وَلَا أَصْغَرُ مِنْ ذَلِكَ وَلَا أَكْبَرُ} “Göklerde ve yerde zerre ağırlığınca bir şey, bundan daha küçüğü ve daha büyüğü O'ndan gizli kalmaz.”

ثم تأمل في جميع أصناف الحيوان كيف {أَعْطَى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ} ثم هداه لاستعماله؟ فلولا أنه هداه لاستعمال تلك الأعضاء التي خُلقت له في وجوه المنافع المقصود بها لما انتفع بها الحيوان وكانت كلًّا عليه، فعلم بذلك أنه أكرم الكرماء وأرحم الرحماء.

Sonra bütün hayvan sınıfları üzerinde derin derin düşündü: Nasıl da {أَعْطَى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ} “her şeye yaratılışını vermiş”, sonra da onu bu yaratılışı kullanmaya hidayet etmişti (yönlendirmişti)? Şayet kendisi için yaratılan o uzuvları, onlarla kastedilen menfaat yönlerinde kullanmaya hayvanı yönlendirmeseydi, hayvan onlardan faydalanamaz ve o uzuvlar kendisi için bir yük olurdu. Böylece onun, kerem sahiplerinin en keremlisi ve merhametlilerin en merhametlisi olduğunu bildi.

ثم إنه مهما نظر شيئًا من الموجودات له حسن، أو بهاء، أو كمال، أو قوة، أو فضيلة من الفضائل — أيَّ فضيلة كانت — تفكَّر وعلم أنها من فيض ذلك الفاعل المختار — جل جلاله — ومن جوده ومن فعله، فعلم أن الذي هو في ذاته أعظم منها وأكمل وأتمَّ وأحسن وأبهى وأجمل وأدوم، وأنه لا نسبة لهذه إلى تلك.

Sonra mevcutlardan kendisinde bir güzellik, bir parlaklık, bir kemal, bir kuvvet veya faziletlerden —hangi fazilet olursa olsun— bir fazilet bulunan neye baksa, derin derin düşündü ve bunların o muhtar fâilin —celâli yücedir— feyzinden, cömertliğinden ve fiilinden olduğunu bildi. Böylece onun kendi zatında bunlardan daha yüce, daha kâmil, daha tam, daha güzel, daha parlak, daha cemîl ve daha kalıcı olduğunu ve bunların onunkilere hiçbir nispetinin bulunmadığını anladı.

فما زال يتتبع صفات الكمال كلها فيراها له وصادرة عنه ويرى أنه أحق بها من كل ما يوصف بها دونه.

Kemal sıfatlarının tamamını izlemeye devam etti; bunların tümünün ona ait ve ondan sadır olduğunu, kendisi dışında bu sıfatlarla nitelenen her şeyden ziyade onun bunlara daha layık olduğunu görüyordu.

وتتبع صفات النقص كلها فرآه بريئًا منها ومنزَّهًا عنها، وكيف لا يكون بريئًا منها وليس معنى النقص إلا العدم المحض أو ما يتعلق بالعدم؟ وكيف يكون للعدم تعلق أو تلبس بمن هو الموجود المحض الواجب الوجود بذاته المعطي كل ذي وجود وجوده، فلا وجود إلا هو؛ فهو الوجود وهو الكمال وهو التمام وهو الحسن وهو البهاء وهو القدرة وهو العلم وهو هو و{كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ}.

Noksanlık sıfatlarının tamamını da izledi ve onun bunlardan beri ve münezzeh olduğunu gördü. Noksanlığın anlamı salt yokluktan (ademden) veya yoklukla alakalı olandan başka bir şey değilken, onlardan nasıl beri olmasın? Salt mevcut, zatı gereği Vâcibü'l-vücûd (zorunlu varlık) olan ve her varlık sahibine varlığını veren zat ile yokluğun nasıl bir alakası veya bulaşması olabilir? Ondan başka varlık yoktur; varlık odur, kemal odur, tamlık odur, güzellik odur, parlaklık odur, kudret odur, ilim odur, o odur ve {كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ} “O'nun zatından başka her şey helâk olucudur.”

فانتهت به المعرفة إلى هذا الحد على رأس خمسة أسابيع من منشئه وذلك خمسة وثلاثون عامًا. وقد رسخ في قلبه من أمر الفاعل ما شغله عن الفكرة في كل شيء إلا فيه، وذهل عما كان فيه من تصفح الموجودات والبحث عنها حتى صار بحيث لا يقع بصره على شيء من الأشياء إلا ويرى فيه أثر الصنعة من حينه، فينتقل بفكره على الفور إلى الصانع ويترك المصنوع، حتى اشتد شوقه إليه وانزعج قلبه بالكلية عن العالم الأدنى المحسوس، وتعلق بالعالم الأرفع المعقول.

Yaratılışından itibaren beşinci yedi yılın, yani otuz beş yılın sonunda marifet onu bu noktaya ulaştırdı. Fâilin durumu kalbinde öyle bir yer etti ki, kendisini ondan başka her şey hakkında düşünmekten alıkoydu. Mevcutları inceleme ve araştırma halinden tamamen uzaklaştı; öyle ki gözü şeylerden herhangi bir şeye iliştiğinde, derhal onda sanat eserini görüyor, fikriyle anında sanatkâra intikal edip sanat eserini (masnûu) bırakıyordu. Nihayet ona olan iştiyakı şiddetlendi, kalbi duyulur olan aşağı âlemden bütünüyle koptu ve akledilir olan yüce âleme bağlandı.

فلما حصل له العلم بهذا الموجود الرفيع الثابت الوجود الذي لا سبب لوجوده، وهو سبب لوجود جميع الأشياء، أراد أن يعلم بأي شيء حصل له هذا العالم، وبأي قوة أدرك هذا الموجود، فتصفح حواسه كلها وهي: السمع والبصر والشم والذوق واللمس، فرأى أنها لا تدرك شيئًا إلا جسمًا أو ما هو في الجسم، وذلك أن السمع إنما يدرك المسموعات وهي ما يحدث من تموج الهواء عند تصادم الأجسام، والبصر إنما يدرك الألوان، والشم يدرك الروائح، والذوق يدرك الطعوم واللمس يدرك الأمزجة والصلابة واللين والخشونة والملاسة، وكذلك القوة الخيالية لا تدرك شيئًا إلا أن يكون له طول وعرض وعمق.

Varlığının hiçbir sebebi olmayan, kendisi ise bütün şeylerin varlığının sebebi olan bu yüce ve varlığı sabit mevcut hakkındaki ilim kendisine hasıl olunca, bu ilmin kendisine ne ile hasıl olduğunu ve bu mevcudu hangi kuvvetle idrak ettiğini bilmek istedi. İlk olarak işitme, görme, koklama, tatma ve dokunmadan ibaret olan bütün duyularını gözden geçirdi. Bunların cisimden veya cisimde bulunan şeyden başkasını idrak etmediğini gördü. Zira işitme ancak işitilen şeyleri, yani cisimlerin çarpışması esnasında havanın dalgalanmasından meydana gelen şeyi idrak eder; görme ancak renkleri idrak eder; koklama kokuları idrak eder; tatma tatları idrak eder; dokunma ise mizaçları (sıcaklık-soğukluk gibi nitelikleri), sertliği, yumuşaklığı, pürüzlülüğü ve pürüzsüzlüğü idrak eder. Aynı şekilde hayal kuvveti de ancak uzunluğu, genişliği ve derinliği olan bir şeyi idrak eder.

وهذه المدركات كلها من صفات الأجسام وليس لهذه الحواس إدراك شيء سواها؛ ذلك لأنها قوًى شائعة في الأجسام ومنقسمة بانقسامها فهي لذلك لا تدرك إلا جسمًا منقسمًا؛ لأن هذه القوة إذا كانت شائعة في شيء منقسم فلا محالة أنها إذا أدركت شيئًا من الأشياء فإنه ينقسم بانقسامها، فإذن كل قوة في جسم فلا محالة أنها لا تدرك إلا جسمًا أو ما هو في جسم.

Bütün bu idrak edilen şeyler cisimlerin sıfatlarındandır ve bu duyuların bunlardan başka bir şeyi idrak etmesi söz konusu değildir. Bunun sebebi, onların cisimlere yayılmış ve cisimlerin bölünmesiyle bölünen kuvvetler olmasıdır; bu yüzden bölünen bir cisimden başkasını idrak edemezler. Çünkü bu kuvvet bölünen bir şeye yayılmış olduğunda, şüphesiz şeylerden bir şeyi idrak ettiğinde o şey de onun bölünmesiyle bölünür. Öyleyse cisimde bulunan her kuvvet, şüphesiz ancak bir cismi veya cisimde bulunan bir şeyi idrak eder.

وقد تبيَّن أن هذا الموجود الواجب الوجود بريء من صفات الأجسام من جميع الاتجاهات فإذن لا سبيل إلى إدراكه إلا بشيء ليس بجسم ولا هو قوة في جسم ولا تعلُّق له بوجه من الوجوه بالأجسام ولا هو داخل فيها ولا خارج عنها ولا متصل بها ولا منفصل عنها.

Bu Vâcibü'l-vücûd olan mevcudun her bakımdan cisimlerin sıfatlarından beri olduğu ortaya çıkmıştı. Öyleyse onu idrak etmenin yolu, ancak cisim olmayan, cisimde bir kuvvet bulunmayan, cisimlerle hiçbir şekilde alakası olmayan, onların ne içinde ne dışında bulunan, onlara ne bitişik ne de onlardan ayrı olan bir şeyle mümkündür.

وقد كان تبين له أن إدراكه بذاته، ورسخت المعرفة به عنده؛ فتبين له بذلك أن ذاته التي أدركه بها أمر غير جسماني لا يجوز عليه شيء من صفات الأجسام وأن كل ما يدركه من ظاهر ذاته من الجسيمات فإنها ليست حقيقة ذاته وإنما حقيقة ذاته ذلك الشيء الذي أدرك به الموجود المطلق الواجب الوجود.

Onu kendi zatıyla idrak ettiği kendisine apaçık belli olmuş ve onun hakkındaki marifet nezdinde iyice yerleşmişti. Böylece onu kendisiyle idrak ettiği zatının, cisimlerin sıfatlarından hiçbirinin kendisi hakkında caiz olmadığı gayri cismanî bir emir (varlık) olduğu; zatının zahirinden idrak ettiği bütün cismanî şeylerin ise zatının hakikati olmadığı, bilakis zatının hakikatinin, mutlak mevcut olan Vâcibü'l-vücûd'u kendisiyle idrak ettiği o şey olduğu kendisine ayan oldu.

فلما علم أن ذاته ليست هذه المتجسمة التي يدركها بحواسه ويحيط بها أديمه هان عنده بالجملة جسمه وجعل يتفكر في تلك الذات الشريفة التي أدرك بها ذلك الموجود الشريف الواجب الوجود ونظر في ذاته تلك الشريفة هل يمكن أن تبيد أو تفسد وتضمحل أو هي دائمة البقاء؟ فرأى أن الفساد والاضمحلال إنما هو من صفات الأجسام بأن تخلع صورة وتلبس أخرى مثل الماء إذا صار هواء والهواء إذا صار ماء والنبات إذا صار ترابًا والتراب إذا صار نباتًا، هذا هو معنى الفساد.

Zatının, duyularıyla idrak ettiği ve derisinin kuşattığı bu cismanî yapı olmadığını bilince, cismi nezdinde bütünüyle değersizleşti ve o şerefli mevcut olan Vâcibü'l-vücûd'u kendisiyle idrak ettiği o şerefli zat hakkında düşünmeye koyuldu. O şerefli zatını inceledi: Acaba yok olması, bozulması (fesada uğraması) ve dağılıp gitmesi mümkün müydü, yoksa bekası daimî miydi? Gördü ki bozulma ve dağılıp gitme, bir sûreti çıkarıp başka bir sûreti giymek suretiyle ancak cisimlerin sıfatlarındandır; tıpkı suyun havaya, havanın suya, bitkinin toprağa ve toprağın bitkiye dönüşmesi gibi. Fesadın (bozulmanın) anlamı işte budur.

وأما الشيء الذي ليس بجسم ولا يحتاج في قوامه إلى الجسم وهو منزه بالجملة عن الجسمانية فلا يُتصوَّر فساده البتة.

Cisim olmayan, varlığını sürdürmesinde (kıvamında) cisme ihtiyaç duymayan ve cismanîlikten bütünüyle münezzeh olan şeye gelince, onun fesada uğraması asla tasavvur edilemez.

فلما ثبت له أن ذاته الحقيقية لا يمكن فسادها أراد أن يعلم كيف يكون حالها إذا طرحت البدن وتخلت عنه وقد كان تبيَّن له أنها لا تطرحه إلا إذا لم يصلح آلة لها، فتصفح جميع القوى المدركة فرأى أن كل واحدة منها تارةً تكون مدركة بالقوة وتارةً تكون مدركة بالفعل، مثل العين في حال تغميضها أو إعراضها عن البصر فإنها تكون مدركة بالقوة، ومعنى مدركة بالقوة أنها لا تدرك الآن وتدرك في المستقبل. وفي حال فتحها واستقبالها للمبصر تكون مدركة بالفعل، ومعنى مدركة بالفعل أنها الآن تدرك.

Hakiki zatının fesada uğramasının imkânsız olduğu kendisi için sabit olunca, bedeni atıp ondan sıyrıldığında halinin nasıl olacağını bilmek istedi. Zatının, bedeni ancak kendisi için elverişli bir alet olmaktan çıktığında atacağı ona zaten belli olmuştu. Bunun üzerine idrak edici bütün kuvvetleri gözden geçirdi ve onlardan her birinin bazen bilkuvve (potansiyel olarak) idrak edici, bazen de bilfiil (fiilen) idrak edici olduğunu gördü. Tıpkı gözün yumulması veya görülecek şeyden yüz çevirmesi halinde bilkuvve idrak edici olması gibi; bilkuvve idrak edici olmasının anlamı, şu an idrak etmeyip gelecekte idrak edebilecek olmasıdır. Açılması ve görülecek şeye yönelmesi halinde ise bilfiil idrak edici olur; bilfiil idrak edici olmasının anlamı da şu an idrak ediyor olmasıdır.

وكذلك كل واحدة من هذه القوى تكون مدركة بالقوة وتكون مدركة بالفعل، وكل واحدة من هذه القوى إن كانت لم تدرك قط بالفعل فهي ما دامت بالقوة لا تتشوق إلى إدراك الشيء المخصوص بها لأنها لم تتعرف به بعدُ، مثل مَن خُلق مكفوف البصر، وإن كانت قد أدركت بالفعل تارةً ثم صارت بالقوة فإنها ما دامت بالقوة تشتاق إلى الإدراك بالفعل لأنها قد تعرفت إلى المدرك وتعلقت به وحنَّت إليه مثل من كان يصيرًا ثم عمي فإنه لا يزال يشتاق إلى المبصرات.

Aynı şekilde bu kuvvetlerden her biri bilkuvve idrak edici ve bilfiil idrak edici olur. Bu kuvvetlerden her biri, eğer daha önce hiç bilfiil idrak etmemişse, bilkuvve kaldığı sürece kendisine mahsus olan şeyi idrak etmeye iştiyak duymaz; çünkü henüz onunla tanışmamıştır, tıpkı doğuştan kör yaratılan kimse gibi. Eğer bir kez bilfiil idrak etmiş, sonra bilkuvve hale dönmüşse, bilkuvve kaldığı sürece bilfiil idrak etmeye iştiyak duyar; çünkü idrak edilen şeyle tanışmış, ona bağlanmış ve ona özlem duymuştur, tıpkı önceden görürken sonradan kör olan kimsenin görülen şeylere sürekli iştiyak duyması gibi.

وبحسب ما يكون الشيء المدرَك أتم وأبهى وأحسن يكون الشوق أكثر والتألم لفقده أعظم؛ ولذلك كان تألم من يفقد بصره بعد الرؤية أعظم من تألم من يفقد شمه؛ إذ الأشياء التي يدركها البصر أتم وأحسن من التي يدركها الشم. فإن كان في الأشياء شيء لا نهاية لكماله ولا غاية لحسنه وجماله وبهائه وهو فوق الكمال والبهاء والجمال وليس في الوجود كمال ولا حسن ولا بهاء ولا جمال إلا صادر من جهته وفائض من قِبله فمن فقد إدراك ذلك الشيء بعد أن تعرف به فلا محالة أنه ما دام فاقدًا له يكون في آلام لا نهاية لها كما أن من كان مدركًا له على الدوام فإنه يكون في لذة لا انفصام لها، وغبطة لا غاية وراءها وبهجة وسرور لا نهاية لهما.

İdrak edilen şey ne kadar tam, ne kadar parlak ve ne kadar güzel olursa, ona duyulan iştiyak da o kadar çok ve onu kaybetmenin acısı o kadar büyük olur. Bu yüzdendir ki, gördükten sonra görme duyusunu kaybeden kimsenin acısı, koklama duyusunu kaybeden kimsenin acısından daha büyüktür; zira görmenin idrak ettiği şeyler, koklamanın idrak ettiği şeylerden daha tam ve daha güzeldir. Şayet varlıklar içinde kemalinin sonu, hüsnünün, cemalinin ve parlaklığının gayesi olmayan, kemalin, parlaklığın ve cemalin ötesinde bulunan, varlık âlemindeki her kemalin, hüsnün, parlaklığın ve cemalin ancak kendi tarafından sadır olduğu ve kendi katından feyzettiği bir şey varsa, onunla tanıştıktan sonra o şeyi idrak etmeyi kaybeden kimse, şüphesiz onu kaybetmiş halde kaldığı sürece sonsuz acılar içinde olur. Nitekim onu sürekli idrak eden kimse de kesintisiz bir lezzet, ötesinde hiçbir gaye bulunmayan bir gıpta (mutluluk) ve sonsuz bir behçet ve sürur içinde olur.

وقد كان تبين له أن الموجود الواجب الوجود متصف بأوصاف الكمال كلها ومنزه عن صفات النقص وبريء منها.

Vâcibü'l-vücûd olan mevcudun bütün kemal vasıflarıyla muttasıf olduğu, noksanlık sıfatlarından ise münezzeh ve beri bulunduğu kendisine apaçık belli olmuştu.

وتبين له أن الشيء الذي به يتوصل إلى إدراكه أمر لا يشبه الأجسام ولا يفسد لفسادها فظهر له بذلك أن من كانت له مثل هذه الذات المعدة لمثل هذا الإدراك فإنه إذا أُطرح البدن بالموت فإما أن يكون قبل ذلك — في مدة تصريفه للبدن — لم يتعرف قط بهذا الموجود الواجب الوجود ولا اتصل به ولا سمع عنه، فهذا إذا فارق البدن لا يشتاق إلى ذلك الموجود ولا يتألم لفقده.

Onun idrakine kendisiyle ulaşılan şeyin, cisimlere benzemeyen ve onların fesada uğramasıyla fesada uğramayan bir emir (varlık) olduğu da kendisine belli olmuştu. Böylece ona zahir oldu ki, bu tür bir idrak için hazırlanmış böyle bir zata sahip olan kimse, ölümle bedeni attığında şu durumlardan birindedir: Ya bundan önce —bedeni çekip çevirdiği süre içinde— bu Vâcibü'l-vücûd olan mevcutla hiç tanışmamış, onunla temas kurmamış ve onun hakkında hiçbir şey duymamıştır; böyle biri bedenden ayrıldığında o mevcuda iştiyak duymaz ve onu kaybetmekten dolayı acı çekmez.

وأما جميع القوى الجسمانية فإنها تبطل ببطلان الجسم فلا تشتاق أيضًا إلى مقتضيات تلك القوى ولا تحن إليها ولا تتألم لفقدها.

Bütün cismanî kuvvetlere gelince, bunlar cismin ortadan kalkmasıyla (batıl olmasıyla) ortadan kalkar; dolayısıyla o kuvvetlerin gerektirdiği şeylere de iştiyak duymaz, onlara özlem çekmez ve onları kaybetmekten dolayı acı duymaz.