وهذه حال البهائم غير الناطقة كلها، سواء كانت من صورة الإنسان أو لم تكن.
İster insan sûretinde olsun ister olmasın, konuşmayan (akıl sahibi olmayan) bütün hayvanların hali budur.
وإما أن يكون قبل ذلك — في مدة تصريفه للبدن — قد تعرف بهذا الموجود وعلم ما هو عليه من الكمال والعظمة والسلطان والحسن إلا أنه أعرض عنه واتبع هواه حتى وافته منيته وهو على تلك الحال فيحرم المشاهدة وعنده الشوق إليها فيبقى في عذاب طويل وآلام لا نهاية لها.
Ya da bundan önce —bedeni çekip çevirdiği süre içinde— bu mevcutla tanışmış, onun sahip olduğu kemali, azameti, saltanatı ve güzelliği bilmiş, ancak ondan yüz çevirmiş ve bu hal üzereyken eceli gelip çatana dek hevasına uymuştur; böyle biri, içinde müşahedeye karşı iştiyak bulunduğu halde müşahededen mahrum kalır ve uzun bir azap ile sonsuz acılar içinde kalır.
فإما أن يتخلَّص من تلك الآلام بعد جهد طويل ويشاهد ما تشوَّق إليه قبل ذلك، وإما أن يبقى في آلامه بقاءً سرمديًّا بحسب استعداده لكل واحد من الوجهين في حياته الجسمانية.
Artık cismanî hayatında bu iki yönün her birine olan istidadına göre, ya uzun bir çabadan sonra o acılardan kurtulur ve daha önce iştiyak duyduğu şeyi müşahede eder ya da acıları içinde ebedî bir bekayla kalır.
وأما مَن تعرَّف بهذا الموجود الواجب الوجود قبل أن يفارق البدن، وأقبل بكلِّيته عليه والتزم الفكرة في جلاله وحسنه وبهائه ولم يعرض عنه حتى وافته منيته، وهذا على حال من الإقبال والمشاهدة بالفعل؛ فهذا إذا فارق البدن بقي في لذة لا نهاية لها وغبطة وسرور وفرح دائم لاتصال مشاهدته لذلك الموجود الواجب الوجود وسلامة تلك المشاهدة من الكدر والشوائب، ويزول عنه ما تقتضيه هذه القوى الجسمانية من الأمور الحسية التي هي — بالإضافة إلى تلك الحال — آلام وشرور وعوائق.
Bedenden ayrılmadan önce bu Vâcibü'l-vücûd olan mevcutla tanışan, bütün varlığıyla ona yönelen, onun celâli, hüsnü ve parlaklığı hakkındaki tefekküre sımsıkı sarılan ve eceli gelip çatana dek ondan yüz çevirmeyip bilfiil yöneliş ve müşahede halinde bulunan kimseye gelince; işte bu kimse bedenden ayrıldığında, o Vâcibü'l-vücûd olan mevcudu müşahedesinin kesintisiz sürmesi ve bu müşahedenin bulanıklıklardan ve lekeleyici şeylerden salim olması sebebiyle sonsuz bir lezzet, gıpta, sürur ve daimî bir sevinç içinde kalır. Bu cismanî kuvvetlerin gerektirdiği ve —o hale kıyasla— birer acı, şer ve engel olan duyusal işler ise kendisinden zail olur (kalkar).
فلما تبيَّن له أن كمال ذاته ولذتها إنما هو بمشاهدة ذلك الموجود الواجب الوجود على الدوام مشاهدةً بالفعل أبدًا حتى لا يعرض عنه طرفة عين؛ لكي توافيه منيته وهو في حال المشاهدة بالفعل، فتتصل لذته دون أن يتخللها ألم. وإليه أشار الجنيد، شيخ الصوفية وإمامهم، عند موته بقوله لأصحابه: هذا وقت يؤخذ منه الله أكبر وأحرم للصلاة.
Zatının kemalinin ve lezzetinin, ancak o Vâcibü'l-vücûd olan mevcudu göz açıp kapayıncaya kadar bile ondan yüz çevirmeksizin ebediyen ve sürekli olarak bilfiil müşahede etmekle gerçekleşeceği kendisine belli oldu; ta ki eceli ona bilfiil müşahede halindeyken gelip çatsın da lezzeti, arasına hiçbir acı karışmaksızın kesintisiz sürsün. Sûfîlerin şeyhi ve imamı olan Cüneyd de ölüm anında dostlarına, “Bu, kendisinden istifade edilecek bir vakittir” diyerek tekbir alıp namaza durmakla buna işaret etmiştir.
ثم جعل يتفكَّر كيف يتأتى له دوام هذه المشاهدة بالفعل حتى لا يقع منه إعراض فكان يلازم الفكرة في ذلك الموجود كل ساعة فما هو إلا أن يسنح لبصره محسوس ما من المحسوسات أو يخرق سمعه صوت بعض الحيوان أو يتعرضه خيال من الخيالات أو يناله ألم في أحد أعضائه أو يصيبه الجوع أو العطش أو البرد أو الحر أو يحتاج القيام لدفع فضوله فتختل فكرته ويزول عما كان فيه ويتعذر عليه الرجوع إلى ما كان عليه من حال المشاهدة إلا بعد جهد.
Sonra, kendisinden hiçbir yüz çevirme sadır olmayacak şekilde bu bilfiil müşahedenin devamlılığının nasıl mümkün olacağını düşünmeye başladı. Her saat o mevcut hakkındaki tefekküre devam ediyordu; ancak gözüne duyulur şeylerden bir duyulur iliştiğinde, kulağına bazı hayvanların sesi çarptığında, önüne hayallerden bir hayal çıktığında, uzuvlarından birinde bir acı hissettiğinde, kendisine açlık, susuzluk, soğuk veya sıcak isabet ettiğinde ya da bedenindeki fazlalıkları defetmek için kalkmaya ihtiyaç duyduğunda tefekkürü bozuluyor, içinde bulunduğu halden çıkıyor ve müşahede halindeki önceki durumuna ancak büyük bir çabadan sonra dönebiliyordu.
وكان يخاف أن تفجأه منيته وهو في حال الإعراض فيفضي إلى الشقاء الدائم وألم الحجاب.
Yüz çevirme halindeyken ecelinin ansızın gelip çatmasından ve bunun kendisini daimî bedbahtlığa ve hicap (perdelenme) acısına sürüklemesinden korkuyordu.
فساءه حاله ذلك وأعياء الدواء.
Bu hali kendisini üzdü ve çaresi onu aciz bıraktı.
فجعل يتصفح أنواع الحيوانات كلها وينظر أفعالها وما تسعى فيه لعله ينظر في بعضها أنها شعرت بهذا الموجود وجعلت تسعى نحوه فيتعلم منها ما يكون سبب نجاته.
Bunun üzerine bütün hayvan türlerini gözden geçirmeye, onların fiillerine ve neyin peşinde koştuklarına bakmaya başladı; belki içlerinden bazılarının bu mevcudu fark ettiğini ve ona doğru çabaladığını görür de kendi kurtuluşuna sebep olacak şeyi onlardan öğrenirdi.
فرآها كلها إنما تسعى في تحصيل غذائها ومقتضى شهواتها من المطعوم والمشروب والمنكوح والاستظلال والاستدفاء وتجدُّ في ذلك ليلها ونهارها إلى حين مماتها وانقضاء مدتها.
Onların tamamının ancak gıdalarını ve yiyecek, içecek, çiftleşme, gölgelenme ve ısınma gibi şehvetlerinin gerektirdiği şeyleri elde etmek için çabaladıklarını, ölümlerine ve sürelerinin dolmasına kadar gece gündüz bu uğurda didindiklerini gördü.
ولم يرَ شيئًا منها ينحرف عن هذا الرأي ولا يسعى لغيره في وقت من الأوقات، فبان له بذلك أنها لم تشعر بذلك الموجود ولا اشتاقت إليه ولا تعرفت إليه بوجه من الوجوه، وأنها كلها صائرة إلى العدم أو إلى حال شبيه بالعدم.
Onlardan hiçbirinin bu görüşten (yoldan) saptığını ve herhangi bir vakitte bundan başkası için çabaladığını görmedi. Böylece kendisine apaçık belli oldu ki, onlar o mevcudu fark etmemişler, ona iştiyak duymamışlar ve hiçbir şekilde onunla tanışmamışlardır; onların hepsi yokluğa (ademe) veya yokluğa benzer bir hale doğru gitmektedir.
فلما حكم على ذلك بالحيوان علم أن الحكم على النبات أولى؛ إذ ليس للنبات من الإدراكات إلا بعض ما للحيوان.
Hayvanlar hakkında bu hükmü verince, bitkiler hakkında bu hükmü vermenin daha öncelikli (evlâ) olduğunu bildi; zira bitkiler, hayvanların sahip olduğu idraklerin ancak bir kısmına sahiptir.
وإذا كان الأكمل إدراكًا لم يصل إلى هذه المعرفة فالأنقص إدراكًا أحرى أن لا يصل مع أنه رأى أيضًا أن أفعال النبات كلها لا تتعدى الغذاء والتوليد.
İdrak bakımından daha kâmil olan bu marifete ulaşamadığına göre, idrak bakımından daha noksan olanın ulaşamaması daha doğaldır; kaldı ki bitkilerin bütün fiillerinin beslenme ve üremeyi aşmadığını da görmüştü.
ثم إنه بعد ذلك نظر إلى الكواكب والأفلاك فرآها كلها منتظمة الحركات جارية على نسق ورآها شفافة ومضيئة بعيدة عن قبول التغيير والفساد فحدس حدسًا قويًّا أن لها ذوات سوى أجسامها تعرف ذلك الموجود الواجب الوجود وأن تلك الذوات العارفة ليست بأجسام ولا منطبعة في أجسام مثل ذاته هو العارفة، وكيف لا يكون لها مثل تلك الذوات البريئة عن الجسمانية ويكون لمثله على ما به من الضعف وشدة الاحتياج إلى الأمور المحسوسة، وأنه من جملة الأجسام الفاسدة ومع ما به من النقص؟ فلم يَعُقْه ذلك عن أن تكون ذاته بريئة عن الأجسام لا تفسد فتبين له بذلك أن الأجسام السماوية أولى بذلك وعلم أنها تعرف ذلك الموجود الواجب الوجود وتشاهد على الدوام بالفعل؛ لأن العوائق التي قطعت به هو عن دوام المشاهدة من العوارض المحسوسة لا يوجد مثلها للأجسام السماوية.
Daha sonra yıldızlara ve feleklere baktı; hepsinin hareketlerinin düzenli olduğunu ve belli bir nizam üzere akıp gittiğini, şeffaf ve parlak olduklarını, değişim ve fesadı kabul etmekten uzak bulunduklarını gördü. Bunun üzerine güçlü bir sezgiyle (tahminle) sezdi ki, onların kendi cisimleri dışında o Vâcibü'l-vücûd olan mevcudu bilen zatları vardır ve bu ârif (bilen) zatlar, tıpkı kendisinin ârif olan zatı gibi, ne cisimdir ne de cisimlere nakşedilmiştir (basılmıştır). Kendisi bunca zayıflığına, duyulur işlere olan şiddetli ihtiyacına, fesada uğrayan cisimler zümresinden olmasına ve sahip olduğu noksanlığa rağmen böyle bir zata sahip olurken, onların cismanîlikten beri olan böyle zatları nasıl olmasın? Bütün bunlar, kendi zatının cisimlerden beri ve fesada uğramayan bir varlık olmasına engel olmamıştı. Böylece semavî cisimlerin buna daha layık olduğu kendisine belli oldu ve onların o Vâcibü'l-vücûd olan mevcudu bildiklerini ve sürekli olarak bilfiil müşahede ettiklerini anladı; çünkü kendisini müşahedenin devamlılığından alıkoyan duyulur ârızalar gibi engellerin benzeri semavî cisimler için mevcut değildir.
ثم إنه تفكر: لم اختُصَّ هو من بين سائر أنواع الحيوانات بهذه الذات التي أشبه بها الأجسام السماوية.
Sonra şunu düşündü: Neden diğer hayvan türleri arasından yalnızca kendisi, semavî cisimlere benzemesini sağlayan bu zatla tahsis edilmişti?
وقد كان تبيَّن له أولًا من أمر العناصر واستحالة بعضها إلى بعض وأن جميع ما على وجه الأرض لا يبقى على صورته بل الكون والفساد متعاقبان عليه أبدًا وأن أكثر هذه الأجسام مختلطة مركبة من أشياء متضادة ولذلك تئول إلى الفساد وأنه لا يوجد منه شيء صرفًا، وما كان منها قريبًا من أن يكون صرفًا خالصًا لا شائبة فيه فهو بعيد عن الفساد جدًّا مثل الذهب والياقوت، وأن الأجسام البسيطة صرفة؛ ولذلك هي بعيدة عن الفساد والصور لا تتعاقب عليها.
Daha önce unsurların (anasırın) durumu, birbirlerine dönüşmeleri, yeryüzünde bulunan hiçbir şeyin kendi sûreti üzere kalmayıp oluş ve bozuluşun (kevn ve fesâdın) onlar üzerinde ebediyen birbirini takip ettiği kendisine belli olmuştu. Yine bu cisimlerin çoğunun zıt şeylerden karışmış ve terkip edilmiş olduğu, bu yüzden fesada uğradıkları; içlerinde saf (katışıksız) hiçbir şeyin bulunmadığı, onlardan saf, halis ve lekesiz olmaya yakın olan altın ve yakut gibi şeylerin ise fesattan oldukça uzak bulunduğu; basit cisimlerin ise saf oldukları ve bu yüzden fesattan uzak olup sûretlerin onlar üzerinde birbirini takip etmediği kendisine ayan olmuştu.
وتبيَّن له هنالك أن جميع الأجسام التي في عالم الكون والفساد منها ما تتقوَّم حقيقتها بصورة واحدة زائدة على معنى الجسمية — وهذه هي الأسطقسات الأربعة — ومنها ما تتقوم حقيقتها أكثر من ذلك كالحيوان والنبات.
Orada kendisine belli olmuştu ki, oluş ve bozuluş âlemindeki bütün cisimlerden kimisinin hakikati cisimlik anlamı üzerine eklenen tek bir sûretle kaim olur —ki bunlar dört unsurdur (ustukussât)—, kimisinin hakikati ise hayvan ve bitki gibi bundan daha fazlasıyla kaim olur.
فما كان قوام حقيقته بصور أقل كانت أفعاله أقل وبُعده عن الحياة أكثر؛ فإن عدم الصورة جملة لم يكن فيه إلى الحياة طريق، وصار في حال شبيهة بالعدم. وما كان قوام حقيقته بصور أكثر كانت أفعاله أكثر ودخوله في حالة الحياة أبلغ، وإن كانت تلك الصور بحيث لا سبيل إلى مفارقتها لمادتها التي اختصَّت بها كانت الحياة حينئذٍ في غاية الظهور والكمال والقوة.
Hakikatinin kıvamı daha az sûretle olanın fiilleri daha az, hayata olan uzaklığı ise daha çoktur; şayet sûretten bütünüyle yoksun olursa onda hayata giden hiçbir yol bulunmaz ve yokluğa benzer bir hale dönüşür. Hakikatinin kıvamı daha çok sûretle olanın ise fiilleri daha çok, hayat haline girişi daha ileri düzeydedir. Eğer bu sûretler, tahsis edildikleri maddelerinden ayrılmalarına imkân olmayacak bir durumda ise, o zaman hayat zuhur, kemal ve kuvvet bakımından en son noktada olur.
فالشيء العديم الصورة جملة هو الهيولى والمادة، ولا شيء من الحياة فيها وهي شبيهة بالعدم، والشيء المتقوم بصورة واحدة هي الأسطقسات الأربعة وهي في أول مراتب الوجود في عالم الكون والفساد، ومنها تتركَّب الأشياء ذوات الصور الكثيرة.
Sûretten bütünüyle yoksun olan şey heyûlâ ve maddedir; onda hayattan hiçbir eser yoktur ve o, yokluğa benzer. Tek bir sûretle kaim olan şey ise dört unsurdur; bunlar oluş ve bozuluş âleminde varlığın ilk mertebelerinde yer alır ve çok sûretli şeyler bunlardan terkip edilir.
وهذه الأسطقسات ضعيفة الحياة جدًّا؛ إذ ليست تتحرك إلا حركة واحدة وإنما كانت ضعيفة الحياة لأن لكل واحد منها ضدًّا ظاهر العناد يخالفه في مقتضى طبيعته ويطلب أن يغير صورته.
Bu unsurlar hayat bakımından oldukça zayıftır; zira tek bir hareketten başka hareket etmezler. Hayat bakımından zayıf olmalarının sebebi, onlardan her birinin, tabiatının gereği hususunda kendisine muhalefet eden ve sûretini değiştirmeye çalışan açıkça inatçı bir zıddının bulunmasıdır.
فوجوده لذلك غير متمكن وحياته ضعيف والنبات أقوى حياةً منه والحيوان أظهر حياةً منه.
Bu yüzden onun varlığı sağlam (köklü) değildir ve hayatı zayıftır. Bitki hayat bakımından ondan daha güçlüdür, hayvan ise hayat bakımından ondan daha zahirdir (belirgindir).
وذلك أن ما كان من هذه المركبات تغلب عليه طبيعة أسطقس واحد فلقوته فيه يغلب طبائع الأسطقسات الباقية ويبطل قواها ويصير ذلك المركَّب في حكم الأسطقس الغالب فلا يستأهل لأجل ذلك من الحياة إلا يسيرًا ضعيفًا. وما كان من هذه المركبات لا تغلب عليه طبيعة أسطقس واحد منها، فإن الأسطقسات أظهر فيه، ولا يستوي عليه أحدها فيكون بعيد الشبه من كل واحد من الأسطقسات وتكون فيه متعادلة متكافئة، فإذن لا يبطل أحدها قوة الآخر بأكثر مما يبطل ذلك الآخر قوته، بل يفعل بعضها في بعض فعلًا متساويًا فلا يكون فعل أحد الأسطقسات أظهر فيه ولا يستولي عليه أحدها فيكون بعيد الشبه من كل واحد من الأسطقسات فكأنه لا مضادَّة لصورته فيستأهل الحياة بذلك.
Çünkü bu mürekkep cisimlerden hangisine tek bir unsurun tabiatı galip gelirse, o unsur içindeki kuvveti sebebiyle diğer unsurların tabiatlarına baskın çıkar, onların kuvvetlerini batıl kılar (geçersizleştirir) ve o mürekkep cisim galip olan unsur hükmüne geçer; bu yüzden hayattan ancak az ve zayıf bir paya layık olur. Bu mürekkep cisimlerden hangisine içindeki unsurlardan tek birinin tabiatı galip gelmezse, onda unsurlar daha dengeli görünür ve içlerinden biri ona hâkim olmaz; böylece o cisim unsurların her birine benzemekten uzak olur ve unsurlar onda birbirine denk ve eşit hale gelir. Dolayısıyla onlardan biri diğerinin kuvvetini, o diğerinin kendisinin kuvvetini batıl kıldığından daha fazla batıl kılmaz; bilakis birbirleri üzerinde eşit bir etkiyle iş görürler. Böylece unsurlardan hiçbirinin fiili onda daha baskın olmaz ve içlerinden biri onu istila etmez; neticede unsurların her birine benzemekten uzak olur ve sanki sûretinin hiçbir zıddı yokmuş gibi bir hale gelerek bu sayede hayata layık olur.
ومتى زاد هذا الاعتدال وكان أتم وأبعد من الانحراف كان بعده عن أن يوجد له ضد أكثر وكانت حياته أكمل.
Bu itidal (denge) ne zaman artar, daha tam ve sapmadan daha uzak olursa, kendisi için bir zıt bulunmasından uzaklığı da o kadar çok ve hayatı o kadar kâmil olur.
ولما كان الروح الحيواني الذي مسكنه القلب شديد الاعتدال؛ لأنه ألطف من الأرض والماء وأغلظ من النار والهواء صار في حكم الوسط ولم يضاده شيء من الأسطقسات مضادة بيِّنة، فاستعد بذلك لصورة الحيوانية فرأى أن الواجب على ذلك أن يكون أعدل ما في هذه الأرواح الحيوانية مستعدًّا لأتم ما يكون من الحياة في عالم الكون والفساد، وأن يكون ذلك الروح قريبًا من أن يقال إنه لا ضد لصورته فيشبه لذلك هذه الأجسام السماوية التي لا ضد لصورها ويكون روح ذلك الحيوان، وكأنه وسط بالحقيقة بين الأسطقسات التي لا تتحرك إلى جهة العلو على الإطلاق ولا إلى جهة السفل، بل لو أمكن أن يُجعل في وسط المسافة بين المراكز وأعلى ما تنتهي إليه النار في جهة العلو ولم يطرأ عليه الفساد لثبت هناك ولم يطلب الصعود ولا النزول.
Meskeni kalp olan hayvânî ruh son derece mutedil (dengeli) olduğundan —çünkü topraktan ve sudan daha latif, ateşten ve havadan daha kesiftir (yoğundur)— orta (vasat) hükmüne geçmiş ve unsurlardan hiçbiri ona açık bir zıtlıkla karşı çıkmamıştır; bu sayede hayvanlık sûretine istidat kazanmıştır. Bunun üzerine gördü ki, bundan zorunlu olarak çıkan sonuç şudur: Bu hayvânî ruhlar içinde en mutedil olanı, oluş ve bozuluş âleminde olabilecek en tam hayata istidatlıdır ve bu ruh, sûretinin zıddı olmadığı söylenmeye çok yakındır. Bu yüzden sûretlerinin zıddı olmayan bu semavî cisimlere benzer. O hayvanın ruhu, sanki mutlak olarak ne yukarı yöne ne de aşağı yöne hareket eden unsurlar arasında hakiki bir orta gibidir; hatta merkez ile ateşin yukarı yönde ulaştığı en üst nokta arasındaki mesafenin tam ortasına konulması mümkün olsaydı ve kendisine fesat ârız olmasaydı, orada sabit kalır, ne yükselmeyi ne de alçalmayı talep ederdi.
ولو تحرك في المكان لتحرك حول الوسط كما تتحرك الأجسام السماوية، ولو تحرك في الوضع لتحرك على نفسه وكان كروي الشكل إذ لا يمكن غير ذلك فإذن هو شديد الشبه بالأجسام السماوية.
Eğer mekânda hareket etseydi, semavî cisimlerin hareket ettiği gibi merkezin (ortanın) etrafında hareket ederdi; eğer konumda (vaz'da) hareket etseydi, kendi ekseni etrafında hareket ederdi ve küre şeklinde olurdu, zira bundan başkası mümkün değildir. Öyleyse o, semavî cisimlere son derece benzemektedir.
ولما كان قد اعتبر أحوال الحيوان ولم يرَ فيها ما يُظن به أنه شعر بالموجود الواجب الوجود وقد كان علم من ذاته أنها قد شعرت؛ به قطع بذلك على أنه هو الحيوان المعتدل الروح الشبيه بالأجسام السماوية، وتبين له أنه نوع مباين لسائر أنواع الحيوان، وأنه إنما خُلق لغاية أخرى وأُعِدَّ لأمر عظيم لم يعدَّ له شيء من أنواع الحيوان، وكفى به شرفًا أن يكون أخس جزأيه — وهو الجسماني — أشبه الأشياء بالجواهر السماوية الخارجة عن عالم الكون والفساد المنزَّهة عن الحوادث النقص والاستحالة والتغيُّر.
Hayvanların hallerini inceleyip içlerinde Vâcibü'l-vücûd olan mevcudu fark ettiği zannedilebilecek hiçbir kimseyi görmemişken, kendi zatının onu fark ettiğini bildiğinden, semavî cisimlere benzeyen o mutedil ruhlu hayvanın bizzat kendisi olduğuna kesin olarak hükmetti. Kendisinin diğer hayvan türlerinden tamamen ayrı (mübayin) bir tür olduğu, başka bir gaye için yaratıldığı ve hayvan türlerinden hiçbirinin hazırlanmadığı büyük bir iş için hazırlandığı kendisine apaçık belli oldu. İki cüzünden (parçasından) daha aşağı olanının —yani cismanî olanın— bile, oluş ve bozuluş âleminin dışında bulunan, hadiselerden, noksanlıktan, başkalaşımdan (istihaleden) ve değişimden münezzeh olan semavî cevherlere en çok benzeyen şey olması kendisine şeref olarak yeterdi.
وأما أشرف جزأيه فهو الشيء الذي به عرف الموجود الواجب الوجود، وهذا الشيء العارف أمر رباني إلهي لا يستحيل ولا يلحقه الفساد ولا يوصف بشيء مما توصف به الأجسام، ولا يُدرك بشيء من الحواس ولا يتخيل ولا يتوصل إلى معرفته بآلة سواه، بل يُتوصَّل إليه به، فهو العارف والمعروف والمعرفة، وهو العالم والمعلوم والعلم، لا يتباين في شيء من ذلك؛ إذ التباين والانفصال من صفات الأجسام ولواحقها، ولا جسم هنالك ولا صفة جسم ولا لاحق بجسم.
İki cüzünden daha şerefli olanına gelince, o, Vâcibü'l-vücûd olan mevcudu kendisiyle bildiği şeydir. Bu bilen (ârif) şey, rabbanî ve ilahî bir emirdir; başkalaşmaz, kendisine fesat ilişmez, cisimlerin nitelendiği hiçbir şeyle nitelenmez, duyulardan hiçbiriyle idrak edilmez, tahayyül olunmaz ve onun marifetine kendisinden başka bir aletle ulaşılmaz, bilakis ona yine kendisiyle ulaşılır. Dolayısıyla o hem âriftir hem maruftur hem de marifettir; hem âlimdir hem malumdur hem de ilimdir. Bunların hiçbirinde ayrılık (tebayün) yoktur; zira ayrılık ve kopukluk cisimlerin sıfatlarından ve onlara ilişen şeylerdendir, orada ise ne cisim vardır ne cisim sıfatı ne de cisme ilişen bir şey.
فلما تبين له الوجه الذي اختصَّ به من بين سائر أصناف الحيوان بمشابهة الأجسام السماوية رأى أن الواجب عليه أن يتقبلها ويحاكي أفعالها ويتشبه بها جهده.
Diğer hayvan sınıfları arasından semavî cisimlere benzemekle tahsis edildiği yön kendisine apaçık belli olunca, üzerine düşen görevin onları örnek almak, onların fiillerini taklit etmek ve gücü yettiğince onlara benzemeye çalışmak olduğunu gördü.
وكذلك رأى أنه بجزئه الأشرف الذي به عرف الموجود الواجب الوجود فيه شبه ما منه من حيث هو منزَّه عن صفات الأجسام، كما أن الواجب الوجود منزَّه عنها. ورأى أيضًا أنه يجب عليه أن يسعى في تحصيل صفاته لنفسه من أي وجه أمكن، وأن يتخلق بأخلاقه ويقتدي بأفعاله ويجدَّ في تنفيذ إرادته ويسلم الأمر له ويرضى بجميع حكمه رضًا من قلبه ظاهرًا وباطنًا بحيث يسر به، وإن كان مؤلمًا لجسمه وضارًّا به ومتلفًا لبدنه بالجملة.
Aynı şekilde, Vâcibü'l-vücûd olan mevcudu kendisiyle bildiği en şerefli cüzü sayesinde, tıpkı Vâcibü'l-vücûd'un cisimlerin sıfatlarından münezzeh olması gibi, kendisinin de bu sıfatlardan münezzeh olması bakımından O'na bir nebze benzediğini gördü. Yine mümkün olan her yoldan O'nun sıfatlarını kendisi için kazanmaya çalışması, O'nun ahlakıyla ahlaklanması, fiillerine uyması, iradesini yerine getirmekte ciddiyet göstermesi, işi O'na teslim etmesi ve cismine acı verse, ona zarar dokundursa ve bedenini tamamen helak etse bile, bundan sevinç duyacak derecede zahiren ve batınen gönülden bir rıza ile O'nun bütün hükümlerine razı olması gerektiğini gördü.
وكذلك أيضًا رأى أن فيه شبهًا من سائر أنواع الحيوان بجزئه الخسيس الذي هو من عالم الكون والفساد وهو البدن المظلم والكثيف الذي يطالبه بأنواع المحسوسات من المطعوم والمشروب والمنكوح. ورأى أيضًا أن ذلك البدن لم يخلق له عبثًا، ولا قُرن به لأمر باطل، وأنه يجب عليه أن يتفقَّده ويصلح شأنه، وهذا التفقد لا يكون منه إلا بفعل يشبه أفعال سائر الحيوان.
Yine aynı şekilde, oluş ve bozuluş âleminden olan, kendisinden yiyecek, içecek ve evlenilecek şey gibi türlü duyulurları talep eden karanlık ve kesif bedeninden ibaret o bayağı cüzü sebebiyle diğer hayvan türlerine benzediğini de gördü. Ayrıca bu bedenin kendisi için boşuna yaratılmadığını, batıl bir iş için kendisine bağlanmadığını, onu kollayıp gözetmesi ve halini ıslah etmesi gerektiğini, bu gözetmenin ise ancak diğer hayvanların fiillerine benzeyen bir fiille gerçekleşebileceğini gördü.
فاتجهت عنده الأعمال التي يجب عليه أن يفعلها نحو ثلاثة أغراض: إما عمل يتشبه بالحيوان غير الناطق، وإما عمل يتشبه بالأجسام السماوية، وإما عمل يتشبه به بالموجود الواجب الوجود.
Böylece yapması gereken ameller onun nezdinde üç gayeye yöneldi: Ya konuşmayan (gayr-i nâtık) hayvana benzeyeceği bir amel, ya semavî cisimlere benzeyeceği bir amel ya da Vâcibü'l-vücûd olan mevcuda benzeyeceği bir amel.
فالتشبه الأول: يجب عليه من حيث البدن المظلم ذو الأعضاء المنقسمة والقوى المختلفة والمنازع المتفننة.
Birinci benzeyiş: Bölünmüş organlara, muhtelif kuvvetlere ve türlü eğilimlere sahip karanlık beden bakımından kendisine vaciptir.
والتشبه الثاني: يجب عليه من حيث له الروح الحيواني الذي مسكنه القلب، وهو مبدأ لسائر البدن ولما فيه من القوى.
İkinci benzeyiş: Meskeni kalp olan ve bütün bedenin ve içindeki kuvvetlerin ilkesi (mebdei) bulunan hayvânî ruha sahip olması bakımından kendisine vaciptir.
والتشبه الثالث: يجب عليه من حيث هو؛ أي من حيث هو الذات التي بها عرف ذلك الموجود الواجب الوجود.
Üçüncü benzeyiş: Kendisi olması bakımından, yani o Vâcibü'l-vücûd olan mevcudu kendisiyle bildiği zat olması bakımından kendisine vaciptir.
وكان أولًا قد وقف على أن سعادته وفوزه إنما هما في دوام المشاهدة لهذا الموجود الواجب الوجود حتى يكون بحيث لا يعرض عنه بطرفة عين.
Daha önce, saadetinin ve kurtuluşunun ancak göz açıp kapayıncaya kadar bile O'ndan yüz çevirmeyecek şekilde bu Vâcibü'l-vücûd olan mevcudu devamlı müşahede etmekte olduğuna vakıf olmuştu.
ثم إنه نظر بالوجه الذي يتأتى له به هذا الدوام، فأخرج له النظر أنه يجب عليه الاعتمال في هذه الأقسام من التشبهات: أما التشبه الأول، فلا يحصل له به شيء من هذه المشاهدة بل هو صارف عنها وعائق دونها؛ إذ هو تصرف في الأمور المحسوسة والأمور المحسوسة كلها حجب معترضة دون تلك المشاهدة، وإنما احتيج إلى هذا التشبه لاستدامة هذا الروح الحيواني الذي يحصل به التشبه الثاني بالأجسام السماوية.
Sonra bu devamlılığın kendisine hangi yolla mümkün olacağını düşündü; bu düşüncesi ona, söz konusu benzeyiş kısımlarında çaba göstermesi (i'timâl) gerektiği sonucunu çıkardı: Birinci benzeyişe gelince, bununla kendisine bu müşahededen hiçbir şey hâsıl olmaz, bilakis bu onu müşahededen alıkoyan ve ona engel olan bir şeydir; zira o, duyulur işlerde tasarrufta bulunmaktır ve duyulur işlerin tamamı o müşahedenin önüne gerilmiş perdelerdir. Bu benzeyişe sadece, semavî cisimlere olan ikinci benzeyişin kendisiyle gerçekleştiği bu hayvânî ruhun devamını sağlamak için ihtiyaç duyulmuştur.
فالضرورة تدعو إليه من هذا الطريق ولو كان لا يخلو من تلك المضرة.
Dolayısıyla zaruret, söz konusu zarardan hali olmasa bile, bu yoldan onu buna çağırmaktadır.
وأما التشبه الثاني فيحصل له به حظ عظيم من المشاهدة على الدوام لكنها مشاهدة يخالطها شوب؛ إذ مَن يشاهد ذلك النحو من المشاهدة على الدوام فهو مع تلك المشاهدة يعقل ذاته ويلتفت إليها حسبما يتبين بعد هذا.
İkinci benzeyişe gelince, bununla kendisine devamlı surette müşahededen büyük bir pay hâsıl olur; ancak bu, içine bulanıklık (şevb) karışan bir müşahededir. Zira devamlı olarak bu tarz bir müşahedede bulunan kimse, bu müşahedeyle birlikte —ileride açıklanacağı üzere— kendi zatını da akleder ve ona yönelir.
وأما التشبه الثالث فتحصل به المشاهدة الصرفة والاستغراق المحض الذي لا التفات فيه بوجه من الوجوه إلا إلى الموجود الواجب الوجود، والذي يشاهد هذه المشاهدة قد غابت عنه ذات نفسه وفنيت وتلاشت.
Üçüncü benzeyişe gelince, bununla Vâcibü'l-vücûd olan mevcuttan başkasına hiçbir surette yönelişin bulunmadığı saf müşahede ve katıksız istiğrak (kendinden geçme) hâsıl olur. Bu müşahedede bulunan kimsenin kendi zatı kendisinden kaybolmuş, fâni olmuş ve yok olup gitmiştir.
وكذلك سائر الذوات كثيرة كانت أو قليلة إلا ذات الواحد الحق الواجب الوجود — جل وتعالى وعز.
Çok olsun az olsun diğer bütün zatlar da öyledir; sadece Vâcibü'l-vücûd olan Bir ve Hak olanın —şan ve yücelik O'nundur— zatı kalır.
فلما تبين له أن مطلوبه الأقصى هو هذا التشبه الثالث وأنه لا يحصل له إلا بعد التمرن والاعتمال مدة طويلة في التشبه الثاني، وأن هذه المدة لا تدوم له إلا بالتشبه الأول، وعلم أن التشبه الأول، وإن كان ضروريًّا فإنه عالق بذاته وإن كان معينًا بالعرض لا بالذات لكنه ضروري؛ فألزم نفسه ألا يجعل لها حظًّا من هذا التشبه الأول إلا بقدر الضرورة، وهي الكفاية التي لا بقاء للروح الحيواني بأقل منها.
En uzak gayesinin bu üçüncü benzeyiş olduğu, bunun kendisine ancak ikinci benzeyişte uzun bir müddet idman yapıp çaba gösterdikten sonra hâsıl olacağı, bu müddetin ise kendisine ancak birinci benzeyişle devam edeceği ona apaçık belli olunca ve birinci benzeyişin, zaruri olsa bile bizzat bir engel olduğunu, özü itibarıyla (bi'z-zât) değil de dolaylı olarak (bi'l-araz) yardımcı olsa da yine de zaruri bulunduğunu anlayınca; kendi nefsine bu birinci benzeyişten ancak zaruret miktarınca pay vermeyi şart koştu ki bu da hayvânî ruhun kendisinden daha azıyla beka bulamayacağı yeterlilik (kifayet) miktarıdır.
ووجد ما تدعو إليه الضرورة في بقاء هذا الروح أمرين؛ أحدهما: ما يمده به من داخل ويخلف عليه بدل ما يتحلل منه وهو الغذا.
Bu ruhun bekası hususunda zaruretin gerektirdiği şeyin iki emir olduğunu gördü; bunlardan birincisi: Onu içeriden destekleyen ve kendisinden çözülen (eksilen) şeyin yerini dolduran şeydir ki bu gıdadır.
والآخر: ما يقيه من الخارج ويدفع عنه وجوه الأذى، من البرد والحر والمطر ولفح الشمس والحيوانات المؤذية ونحو ذلك.
Diğeri ise: Onu dışarıdan koruyan ve soğuk, sıcak, yağmur, güneşin yakıcılığı, zararlı hayvanlar ve benzeri eziyet şekillerini kendisinden savan şeydir.
ورأى أنه إن تناول ضرورية من هذه جزافًا كيفما اتفق، ربما وقع في السرف وأخذ فوق الكفاية، فكان سعيه على نفسه من حيث لا يشعر، فرأى أن الحزم له أن يفرض لنفسه فيها حدودًا لا يتعداها ومقادير لا يتجاوزها. وبان له أن الغرض يجب أن يكون في جنس ما يتغذى به. وأي شيء يكون وفي مقداره وفي المدة التي تكون بين العودات إليه.
Bunlardan zaruri olanı gelişigüzel, rastgele alacak olursa belki de israfa düşeceğini ve yeterlilik miktarının üstünde alacağını, böylece farkında olmadan kendi aleyhine çalışmış olacağını gördü. Bunun üzerine kendisi için ihtiyatlı olanın, bu hususta aşmayacağı sınırlar ve geçmeyeceği miktarlar belirlemek olduğunu düşündü. Gayenin, kendisiyle besleneceği şeyin cinsinde, bunun hangi şey olacağında, miktarında ve ona tekrar dönüşler arasındaki müddette olması gerektiği kendisine apaçık belli oldu.
فنظر أولًا في أجناس ما به يتغذى فرآها ثلاثة أضرب؛ أولًا: إما نبات لم يكمل بعدُ نضجه ولم ينتهِ إلى غاية تمامه، وهي أصناف البقول الرطبة التي يمكن الاغتذاء بها.
Önce kendisiyle beslendiği şeylerin cinslerine baktı ve bunların üç çeşit olduğunu gördü; birincisi: Ya henüz olgunlaşması tamamlanmamış ve kemalinin son sınırına ulaşmamış bitkilerdir ki bunlar kendileriyle beslenilmesi mümkün olan taze sebze sınıflarıdır.
وإما ثمرات النبات الذي قد تمَّ وتناهى وأخرج بذره، ليتكون منه آخر من نوعه؛ حفظًا له، وهي أصناف الفواكه رطبها ويابسها.
Ya kemale erip son sınırına ulaşmış ve türünün korunması amacıyla kendisinden aynı türden bir başkasının oluşması için tohumunu çıkarmış bitkilerin ürünledir ki bunlar yaş ve kuru meyve sınıflarıdır.
وإما حيوان من الحيوانات التي يتغذى بها؛ إما البرية وإما البحرية.
Ya da kendileriyle beslenilen kara veya deniz hayvanlarından bir hayvandır.
وكان قد صح عنده أن هذه الأجناس كلها من فعل ذلك الموجود الواجب الوجود، الذي تبين له أن سعادته في القرب منه وطلب التشبه به. ولا محالة أن الاغتذاء بها مما يقطعها عن كمالها ويحول بينها وبين الغاية القصوى المقصودة بها. فكأن ذلك اعتراض على فعل الفاعل. وهذا الاعتراض مضاد لما يطلبه من القرب منه والتشبه به.
Saadetinin O'na yakınlaşmakta ve O'na benzemeyi talep etmekte olduğu kendisine apaçık belli olan o Vâcibü'l-vücûd mevcudun fiilinden bütün bu cinslerin meydana geldiği onun nezdinde sahih olarak sabit olmuştu. Şüphesiz bunlarla beslenmek, onları kemallerinden kesecek ve kendileriyle kastedilen en son gayeleriyle aralarına girecektir. Dolayısıyla bu, Fâil olanın fiiline bir itiraz gibidir. Bu itiraz ise O'na yakınlaşma ve O'na benzeme yönündeki talebine zıttır.
فرأى أن الصواب كان له لو أمكن أن يمتنع عن الغذاء جملةً واحدة، لكنه لما لم يمكنه ذلك ورأى أنه إن امتنع عنه آل ذلك إلى فساد جسمه فيكون ذلك اعتراضًا على فاعله أشد من الأول؛ إذ هو أشرف من تلك الأشياء الأُخر التي يكون فسادها سببًا لبقائه.
Eğer mümkün olsaydı, kendisi için doğru olanın gıdadan tamamen uzak durmak olduğunu gördü; fakat bu kendisi için mümkün olmadığından ve ondan uzak durursa bunun kendi cisminin fesadına yol açacağını, bunun ise Fâil'ine birincisinden daha şiddetli bir itiraz olacağını gördü; zira kendisi, fesatları kendi bekasına sebep olan o diğer şeylerden daha şereflidir.
فاستهل أيسر الضررين وتسامح في أخف الاعتراضين، ورأى أن يأخذ من هذه الأجناس إذا عدمت أيها تيسر له، بالقدر الذي يتبين له بعد هذا. فأما إن كانت كلها موجودة فينبغي له حينئذٍ أن يتثبت ويتخير منها ما لم يكن في أخذه كبير اعتراض على فعل الفاعل؛ وذلك مثل لحوم الفواكه التي تناهت في الطيب وصلح ما فيها من البزر لتوليد المثل على شرط التحفظ بذلك البزر بأن لا يأكله ولا يفسده ولا يلقيه في موضع لا يصلح للنبات مثل الصفاة والسبخة ونحوهما.
Bunun üzerine iki zarardan daha kolay olanını seçti ve iki itirazdan daha hafif olanına müsamaha gösterdi; bu cinsler bulunmadığında, hangisi kolayına gelirse ondan ileride kendisine belli olacak miktarda almayı uygun gördü. Amma hepsi mevcutsa, o zaman iyice araştırması ve içlerinden, alınmasında Fâil'in fiiline büyük bir itiraz bulunmayanı seçmesi gerekirdi; bu da olgunlukta son haddine varmış ve içindeki çekirdeği benzerini meydana getirmeye elverişli hale gelmiş meyvelerin etli kısımları gibidir; ancak o çekirdeği yememek, bozmamak ve yalçın kaya, çorak yer ve benzeri bitki bitmesine elverişli olmayan bir yere atmamak suretiyle korumak şartıyla.
فإن تعذر عليه وجود مثل هذه الثمرات ذات اللحم الغاذي كالتفاح والكمثرى والإجَّاص ونحوها، كان له عند ذلك أن يأكل إما من الثمرات التي لا يغذو منها إلا نفس البزر كالجوز والقسطل، وإما من البقول التي لم تصل بعدُ حدَّ كمالها.
Elma, armut, erik ve benzerleri gibi besleyici etli kısmı olan bu tür meyveleri bulması zorlaşırsa, o takdirde ya ceviz ve kestane gibi kendisinden sadece bizzat tohumun (için) besleyici olduğu meyvelerden ya da henüz kemal sınırına ulaşmamış sebzelerden yiyebilirdi.
والشرط عليه في هذين أن يقصد أكثرها وجودًا وأقواها توليدًا، وألا يستأصل أصولها ولا يُفني بزرها.
Bu ikisinde üzerine düşen şart, en çok bulunanına ve üreme gücü en kuvvetli olanına yönelmesi, köklerini kazımaması ve tohumlarını tüketmemesidir.
فإن عدم هذه فله أن يأخذ من الحيوان أو من بيضه. والشرط عليه في الحيوان أن يأخذ من أكثره وجودًا ولا يستأصل منه نوعًا بأسره. هذا ما رآه في جنس ما يتغذى به. وأما المقدار فرأى أن يكون بحسب ما يسد خلة الجوع ولا يزيد عليها.
Bunları da bulamazsa, o zaman hayvandan veya yumurtasından alabilirdi. Hayvan hususunda üzerine düşen şart ise en çok bulunanından alması ve herhangi bir türü bütünüyle tüketmemesidir. Kendisiyle besleneceği şeyin cinsi hakkındaki görüşü buydu. Miktarına gelince, açlık ihtiyacını giderecek kadar olması ve bunun üzerine çıkmaması gerektiğini gördü.
وأما الزمان الذي بين كل عودتين فرأى أنه إذا أخذ حاجته من الغذاء أن يقيم عليه ولا يتعرض لسواه حتى يلحقه ضعف يقطع به عن بعض الأعمال التي تجب عليه في التشبه الثاني، وهي التي يأتي ذكرها بعد هذا.
Her iki dönüş (öğün) arasındaki zamana gelince; gıdadan ihtiyacını aldığında onunla yetinmesi ve ikinci benzeyişte üzerine vacip olan —ve ileride zikri geçecek bulunan— bazı amellerden kendisini alıkoyacak bir zaaf kendisine ilişinceye kadar başka bir şeye yönelmemesi gerektiğini gördü.
فأما ما تدعو إليه الضرورة في بقاء الروح الحيواني مما يقيه من خارج، فكان الخطب فيه عليه يسيرًا؛ إذ كان مكتسيًا بالجلود وقد كان له مسكن يقيه مما يرد عليه من خارج فاكتفى بذلك ولم يرَ الاشتغال به، والتزم في غذائه القوانين التي رسمها لنفسه وهي التي تقدَّم شرحها.
Hayvânî ruhun bekası hususunda kendisini dışarıdan koruyacak şeylerden zaruretin gerektirdiği hususa gelince, bu konuda işi kolaydı; zira derilere bürünmüştü ve dışarıdan kendisine gelecek şeylerden onu koruyan bir meskeni vardı. Bu yüzden bununla yetindi ve bununla meşgul olmayı uygun görmedi; gıdasında ise kendisi için çizdiği ve açıklaması yukarıda geçen kanunlara bağlı kaldı.
ثم أخذ في العمل الثاني، وهو التشبه بالأجسام السماوية والاقتداء بها والتقبل لصفاتها وتتبع أوصافها؛ فانحصرت عنده في ثلاثة أضرب: الضرب الأول: أوصاف لها بالإضافة إلى ما تحتها من عالم الكون والفساد، وهي ما تعطيه إياه من التسخين بالذات أو التبريد بالعرض والإضاءة والتلطيف والتكثيف، إلى سائر ما تفعل فيه من الأمور التي بها يستعد لفيضان الصور الروحانية عليه من عند الفاعل الواجب الوجود.
Sonra ikinci amele, yani semavî cisimlere benzeme, onlara uyma, sıfatlarını benimseme ve vasıflarını izleme işine girişti; bunlar onun nezdinde üç çeşitte toplandı: Birinci çeşit: Altlarında bulunan oluş ve bozuluş âlemine nispetle sahip oldukları vasıflardır ki bunlar; özü itibarıyla (bi'z-zât) ısıtma veya dolaylı olarak (bi'l-araz) soğutma, aydınlatma, inceltme (taltîf) ve yoğunlaştırma (teksîf) gibi ona verdikleri şeyler ile Vâcibü'l-vücûd olan Fâil katından ruhanî sûretlerin kendi üzerine feyezan etmesine (taşmasına) kendileri sayesinde hazır hale geldiği ve o âlemde yaptıkları diğer işlerdir.
والضرب الثاني: أوصاف لها في ذاتها، مثل كونها شفافة ونيرة وطاهرة منزهة عن الكدر وضروب الرجس، ومتحركة بالاستدارة بعضها على مركز نفسها وبعضها على مركز غيرها.
İkinci çeşit: Şeffaf, nurlu, temiz, bulanıklıktan ve türlü pisliklerden münezzeh olmaları ve bazısı kendi merkezi etrafında, bazısı da başkasının merkezi etrafında olmak üzere dairesel olarak hareket etmeleri gibi kendi zatlarında sahip oldukları vasıflardır.
والضرب الثالث: أوصاف لها بالإضافة إلى الموجود الواجب الوجود، مثل كونها تشاهد مشاهدة دائمة ولا تعرض عنه وتتشوق إليه وتتصرف بحكمه وتتسخر في تتميم إرادته، ولا تتحرك إلا بمشيئته وفي قبضته. فجعل يتشبه بها جهده في كلٍّ من هذه الأضرب الثلاثة.
Üçüncü çeşit: Devamlı bir müşahede ile müşahede etmeleri, O'ndan yüz çevirmemeleri, O'na iştiyak duymaları, O'nun hükmüyle tasarrufta bulunmaları, iradesini tamamlamak için boyun eğmeleri (musahhar olmaları) ve ancak O'nun meşiyetiyle ve O'nun kabzasında hareket etmeleri gibi Vâcibü'l-vücûd olan mevcuda nispetle sahip oldukları vasıflardır. Böylece bu üç çeşidin her birinde gücü yettiğince onlara benzemeye çalıştı.
أما الضرب الأول: فكان تشبهه بها أن ألزم نفسه ألا يرى ذا حاجة أو عاهة أو مضرة أو ذا عائق من الحيوان أو النبات وهو يقدر على أزالتها عنه إلا ويزيلها.
Birinci çeşide gelince: Bunda onlara benzemesi, hayvanlardan veya bitkilerden ihtiyaç, afet, zarar veya engel sahibi olan birini görüp de onu ondan gidermeye gücü yettiğinde, mutlaka onu gidermeyi kendi nefsine şart koşması şeklinde oldu.
فمتى وقع بصره على نبات قد حجبه عن الشمس حاجب أو تعلق به نبات آخر يؤذيه أو عطش يكاد يفسده أزال عنه ذلك الحاجب إن كان مما يزال، وفصل بينه وبين ذلك المؤذي وتعهده بالسقي ما أمكنه.
Ne zaman gözü, bir engelin kendisini güneşten perdelediği veya kendisine eziyet veren başka bir bitkinin dolandığı ya da neredeyse kendisini kurutacak bir susuzluğun iliştiği bir bitkiye ilişse, eğer giderilebilecek türdense o engeli ondan giderir, onunla o eziyet verenin arasını ayırır ve gücü yettiğince onu sulamayı üstlenirdi.
ومتى وقع بصره على حيوان قد أرهقه سَبُعٌ أو نشب به ناشب أو تعلق به شوك أو سقط في عينيه أو أذنيه شيء يؤذيه، أو مسه ظمأ أو جوع تكفَّل بإزالة ذلك كله عنه جهده وأطعمه وسقاه.
Ne zaman gözü, yırtıcı bir hayvanın bunalttığı, bir tuzağın (veya okun) saplandığı, bir dikenin takıldığı, gözlerine veya kulaklarına kendisine eziyet veren bir şeyin düştüğü ya da susuzluk veya açlığın dokunduğu bir hayvana ilişse, bütün bunları gücü yettiğince ondan gidermeyi üstlenir, onu doyurur ve sulardı.
ومتى وقع بصره على ماء يسيل إلى سَقْي نبات أو حيوان وقد عاقه عن ممره ذلك عائق من حجر سقط فيه أو جُرف انهار عليه أزال ذلك كله عنه.
Ve ne zaman gözü, bir bitkiyi veya hayvanı sulamak için akan, ancak içine düşmüş bir taş veya üzerine çökmüş bir uçurum kenarı yüzünden o geçidinden engellenmiş bir suya ilişse, bütün bunları ondan giderirdi.
وما زال يمعن في هذا النوع من ضروب التشبه حتى بلغ فيه الغاية.
Benzeyiş çeşitlerinden bu türde o kadar ileri gitti ki, bunda son noktaya ulaştı.
وأما الضرب الثاني: فكان تشبهه بها فيه أن ألزم نفسه دوام الطهارة وإزالة الدنس والرجس عن جسمه والاغتسال بالماء في أكثر الأوقات وتنظيف ما كان من أظافره وأسنانه ومغابن بدنه وتطيبها بما أمكن من طيبات النبات وصنوف الدهون العطرة وتعهد لباسه بالتنظيف والتطييب حتى كان يتلألأ حسنًا وجمالًا ونظافة وطيبًا.
İkinci çeşide gelince: Bunda onlara benzemesi; devamlı temizliği, cisminden kiri ve pisliği gidermeyi, çoğu vakitlerde suyla yıkanmayı, tırnaklarını, dişlerini ve bedeninin kıvrım yerlerini temizlemeyi, bunları bitkilerin hoş kokulu olanlarından ve güzel kokulu yağ çeşitlerinden mümkün olanlarla kokulandırmayı, elbisesini temizleyip güzel kokular sürmeyi kendi nefsine şart koşması şeklinde oldu; öyle ki güzellik, cemal, temizlik ve hoş kokudan parıldıyordu.
والتزم مع ذلك ضروب الحركة على الاستدارة؛ فتارةً كان يطوف بالجزيرة ويدور على ساحلها ويسيح بأكنافها، وتارةً كان يطوف ببيته أو ببعض الكدى أدوارًا معدودة: إما مشيًا وإما هرولة، وتارة يدور على نفسه حتى يغشى عليه.
Bununla birlikte dairesel hareket çeşitlerine de bağlı kaldı; bazen adayı tavaf ediyor, sahilinde dönüyor ve etrafında dolaşıyordu; bazen evini veya bazı kayalık tepeleri yürüyerek ya da koşar adım (hervele ile) sayılı turlarla tavaf ediyor, bazen de bayılıncaya kadar kendi etrafında dönüyordu.
وأما الضرب الثالث: فكان تشبهه بها فيه أن كان يلازم الفكرة في ذلك الموجود الواجب الوجود ثم يقطع علائق المحسوسات، ويغمض عينيه ويسد أذنيه ويضرب جهده عن تتبع الخيال ويروم بمبلغ طاقته ألا يفكر في شيء سواه ولا يشرك به أحدًا ويستعين على ذلك بالاستدارة على نفسه والاستحثاث فيها.
Üçüncü çeşide gelince: Bunda onlara benzemesi; o Vâcibü'l-vücûd olan mevcut hakkındaki tefekküre devam etmesi, sonra duyulurlarla olan alakaları kesmesi, gözlerini yumması, kulaklarını tıkaması, hayalin peşine düşmekten gücü yettiğince yüz çevirmesi, bütün takatiyle O'ndan başka hiçbir şey hakkında düşünmemeyi ve O'na hiçbir kimseyi ortak koşmamayı arzulaması ve bunun için kendi etrafında dönmekten ve bu dönüşü hızlandırmaktan yardım alması şeklinde oldu.
فكان إذا اشتد في الاستدارة غابت عنه جميع المحسوسات وضعف الخيال وسائر القوى التي إلى الآلات الجسمانية وقوي فعل ذاته — التي هي بريئة من الجسم — فكانت في بعض الأوقات فكرته قد تخلص عن الشوب ويشاهد بها الموجود الواجب الوجود ثم تكر عليه القوى الجسمانية فتفسد عليه حاله وترده إلى أسفل السافلين، فيعود من ذي قبل. فإن لَحِقه ضعف يقطع به من غرضه تناول بعض الأغذية على الشرائط المذكورة ثم انتقل إلى شأنه من التشبه بالأجسام السماوية بالأضرب الثلاثة المذكورة.
Dönüşünü şiddetlendirdiğinde bütün duyulurlar kendisinden kayboluyor, hayal ve cismanî aletlere muhtaç olan diğer kuvvetler zayıflıyor ve —cisimden beri olan— kendi zatının fiili kuvvetleniyordu; öyle ki bazı vakitlerde tefekkürü bulanıklıktan kurtuluyor ve bununla Vâcibü'l-vücûd olan mevcudu müşahede ediyordu. Sonra cismanî kuvvetler tekrar üzerine hücum ediyor, halini bozuyor ve onu aşağıların en aşağısına (esfel-i sâfilîne) geri çeviriyordu; o da önceki haline dönüyordu. Eğer kendisini gayesinden alıkoyacak bir zaaf kendisine ilişirse, zikredilen şartlar üzere bazı gıdalar alıyor, sonra zikredilen üç çeşitle semavî cisimlere benzeme işine geçiyordu.
ودأب على ذلك مدة وهو يجاهد قواه الجسمانية وتجاهده وينازعها وتنازعه. وفي الأوقات التي يكون له عليها الظهور وتتخلص فكرته عن الشوب يلوح له شيء من أحوال أهل التشبه الثالث. ثم جعل يطلب التشبه الثالث ويسعى في تحصيله فينظر في صفات الموجود الواجب الوجود.
Cismanî kuvvetleriyle mücahede ederek ve onların da kendisiyle mücahede etmesiyle, onlarla çekişerek ve onların da kendisiyle çekişmesiyle bir müddet buna devam etti. Onlara galip geldiği ve tefekkürünün bulanıklıktan kurtulduğu vakitlerde, üçüncü benzeyiş ehlinin hallerinden bir şeyler kendisine parıldıyordu. Sonra üçüncü benzeyişi talep etmeye ve onu elde etmeye çalışmaya başladı ve Vâcibü'l-vücûd olan mevcudun sıfatlarını incelemeye koyuldu.
وقد كان تبين له أثناء نظره العلمي قبل الشروع في العمل أنها على ضربين: إما صفة ثبوت كالعلم والقدرة والحكمة، وإما صفة سلب كتنزهه عن الجسمانية ولواحقها وما يتعلق بها ولو على بعد.
Amel etmeye başlamadan önce ilmî nazarı (incelemesi) esnasında bu sıfatların iki çeşit olduğu kendisine apaçık belli olmuştu: Ya ilim, kudret ve hikmet gibi sübûtî sıfat ya da cismanîlikten, ona ilişen şeylerden ve uzaktan da olsa onunla alakalı olanlardan münezzeh olması gibi selbî sıfat.
وأن صفات الثبوت يشترط فيها هذا التنزيه حتى لا يكون فيها شيء من صفات الأجسام التي من جملتها الكثرة فلا تتكثر ذاته بهذه الصفات الثبوتية ثم ترجع كلها إلى معنًى واحد هي حقيقة ذاته.
Ve sübûtî sıfatlarda, aralarında çokluğun (kesretin) da bulunduğu cisimlerin sıfatlarından hiçbir şeyin bulunmaması için bu tenzihin şart olduğunu, böylece O'nun zatının bu sübûtî sıfatlarla çoğalmayacağını, bilakis hepsinin O'nun zatının hakikati olan tek bir manaya döndüğünü anlamıştı.
فجعل يطلب كيف يتشبه به في كل واحد من هذين الضربين.
Bunun üzerine bu iki çeşidin her birinde O'na nasıl benzeyeceğini araştırmaya başladı.
أما صفات الإيجاب، فلما علم أنها كلها راجعة إلى حقيقة ذاته وأنه لا كثرة فيها بوجه من الوجوه؛ إذ الكثرة من صفات الأجسام، وعلم أن علمه بذاته ليس معنًى زائدًا على ذاته بل ذاته هي علمه بذاته، وعلمه بذاته هو ذاته؛ تبين له أنه إن أمكنه هو أن يعلم ذاته فليس ذلك العلم الذي علم به ذاته معنًى زائدًا على ذاته، بل هو هو! فرأى أن التشبه به في صفات الإيجاب هو أن يعلمه فقط دون أن يشرك بذلك شيئًا من صفات الأجسام فأخذ نفسه بذلك.
Olumlu (îcâbî) sıfatlara gelince; bunların hepsinin O'nun zatının hakikatine döndüğünü ve bunlarda hiçbir surette çokluk bulunmadığını —zira çokluk cisimlerin sıfatlarındandır— ve O'nun kendi zatını bilmesinin zatı üzerine zait (ek) bir mana olmadığını, bilakis zatının kendi zatını bilmesi, kendi zatını bilmesinin de zatı olduğunu bildiğinden; eğer kendisinin de kendi zatını bilmesi mümkün olursa, kendi zatını kendisiyle bildiği o ilmin kendi zatı üzerine zait bir mana olmayacağı, bilakis bizzat kendisi olacağı ona apaçık belli oldu! Böylece olumlu sıfatlarda O'na benzemenin, buna cisimlerin sıfatlarından hiçbir şeyi ortak koşmaksızın sadece O'nu bilmek olduğunu gördü ve nefsini buna mecbur tuttu.
وأما صفات السلب فإنها كلها راجعة إلى التنزه عن الجسمية، فجعل يطرح أوصاف الجسمية عن ذاته، وكان قد أطرح منها كثيرًا في رياضته المتقدمة التي كان ينحو بها بالتشبه بالأجسام السماوية. إلا أنه أبقى منها بقايا كثيرة، كحركة الاستدارة — والحركة من أخص صفات الأجسام — وكالاعتناء بأمر الحيوان والنبات والرحمة لها والاهتمام بإزالة عوائقها، فإن هذه أيضًا من صفات الأجسام؛ إذ لا يراها أولًا إلا بقوة هي جسمانية ثم يكدح في أمرها بقوة جسمانية أيضًا. فأخذ في طرح ذلك كله عن نفسه إذ هي بجملتها مما لا تليق بهذه الحالة التي يطلبها الآن.
Selbî sıfatlara gelince, bunların hepsi cismanîlikten münezzeh olmaya dayanır. Bu yüzden zatından cismanîlik vasıflarını atmaya başladı; nitekim semavî cisimlere benzemeyi amaçladığı önceki riyazetinde bunların çoğunu atmıştı. Ancak dairesel hareket —ki hareket cisimlerin en hususi sıfatlarındandır— ve hayvan ile bitkinin işine özen gösterme, onlara merhamet etme ve engellerini gidermeye önem verme gibi bunlardan pek çok kalıntı bırakmıştı; zira bunlar da cisimlerin sıfatlarındandır. Çünkü bunları ilk önce ancak cismanî bir kuvvetle görür, sonra onların işi için yine cismanî bir kuvvetle çabalar. Bunun üzerine bütün bunları nefsinden atmaya girişti; zira bunların tamamı şu an talep ettiği bu hale yakışmayan şeylerdi.
وما زال يقتصر على السكون في قصر مغارته مُطرقًا غاضًّا بصره معرضًا عن جميع المحسوسات والقوى الجسمانية مجتمع الهم والفكرة في الموجود الواجب الوجود وحده دون شركة، فمتى سنح لخياله سانح سواه طرده عن خياله جهده ودافعه وراض نفسه على ذلك ودأب فيه مدة طويلة بحيث تمر عليه عدة أيام لا يتغذى فيها ولا يتحرك.
Mağarasının dibinde başını önüne eğerek, bakışlarını indirerek, bütün duyulurlardan ve cismanî kuvvetlerden yüz çevirerek, himmetini ve tefekkürünü hiçbir ortak koşmaksızın yalnızca Vâcibü'l-vücûd olan mevcuda toplayarak sükûnet içinde kalmakla yetinmeye devam etti. Ne zaman hayaline O'ndan başka bir düşünce gelse, bütün gücüyle onu hayalinden kovup defediyor, nefsini buna alıştırıyor ve kendisine beslenmediği ve hareket etmediği birçok gün geçecek şekilde uzun bir müddet buna devam ediyordu.
وفي خلال شدة مجاهدته هذه ربما كانت تغيب عن ذكره وفكره جميع الذوات إلا ذاته فإنها كانت لا تغيب عنه في وقت استغراقه بمشاهدة الموجود الأول الحق الواجب الوجود.
Bu şiddetli mücahedesi esnasında bazen kendi zatı hariç bütün zatlar zikrinden ve fikrinden kayboluyordu; kendi zatı ise İlk, Hak ve Vâcibü'l-vücûd olan mevcudu müşahedeye daldığı (istiğrak) vakitte kendisinden kaybolmuyordu.
فكان يسوءه ذلك ويعلم أنه شوب في المشاهدة المحضة وشركة في الملاحظة.
Bu durum onu üzüyor ve bunun katıksız müşahedede bir bulanıklık ve mülahazada bir ortak koşma olduğunu biliyordu.
وما زال يطلب الفناء عن نفسه والإخلاص في مشاهدة الحق حتى تأتى له ذلك وغابت عن ذكره وفكره السموات والأرض وما بينهما، وجميع الصور الروحانية والقوى الجسمانية وجميع القوى المفارقة للمواد، والتي هي الذوات العارفة بالموجود الحق. وغابت ذاته في جملة تلك الذوات وتلاشى الكل واضمحل وصار هباءً منثورًا ولم يبقَ إلا الواحد الحق الموجود الثابت الوجود.
Kendi nefsinden fâni olmayı ve Hakk'ı müşahedede ihlası talep etmeye devam etti; nihayet bu kendisine nasip oldu ve gökler, yer ve ikisi arasındakiler, bütün ruhanî sûretler, cismanî kuvvetler ve maddeden ayrık (müfârık) olan —ve Hak olan mevcudu bilen zatlardan ibaret bulunan— bütün kuvvetler zikrinden ve fikrinden kayboldu. Bu zatlar arasında kendi zatı da kayboldu; her şey yok oldu, eriyip gitti ve dağılmış toz zerreleri haline geldi; geriye sadece vücudu sabit olan Mevcut, Hak ve Bir olandan başkası kalmadı.
وهو يقول بقوله الذي ليس معنًى زائدًا على ذاته: {لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلهِ الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ}، ففهم كلامه وسمع نداءه ولم يمنعه عن فهمه كونه لا يعرف الكلام ولا يتكلم. واستغرق في حالته هذه وشاهد ما لا عين رأت ولا أذن سمعت ولا خطر على قلب بشر.
O, zatı üzerine zait bir mana olmayan sözüyle şöyle diyordu: {لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلهِ الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ} “Bugün mülk kimindir? Bir ve Kahhâr olan Allah'ındır.” Böylece O'nun kelamını anladı ve nidasını işitti; konuşmayı bilmemesi ve konuşmaması O'nu anlamasına engel olmadı. Bu haline daldı (istiğrak) ve hiçbir gözün görmediği, hiçbir kulağın işitmediği ve hiçbir beşerin kalbine doğmamış olan şeyi müşahede etti.
فلا تعلِّق قلبك بوصف أمر لم يخطر على قلب بشر، فإن كثيرًا من الأمور التي قد تخطر على قلوب البشر يتعذر وصفها فكيف بأمر لا سبيل إلى خطوره على القلب ولا هو من عالمه ولا من طوره؟! ولست أعني بالقلب جسم القلب ولا الروح التي في تجويفه، بل أعني به صورة تلك الروح الفائضة بقواها على بدن الإنسان، فإن كل واحد من هذه الثلاثة قد يقال له قلب ولكن لا سبيل لخطور ذلك الأمر على واحد من هذه الثلاثة ولا يتأتى التعبير إلا عما الخطر علها.
Öyleyse hiçbir beşerin kalbine doğmamış bir işi anlatmaya kalbini bağlama; zira beşerin kalplerine doğan işlerin çoğunu bile anlatmak zorken, kalbe doğmasına hiçbir yol bulunmayan, ne onun âleminden ne de onun mertebesinden (tavrından) olan bir iş nasıl anlatılsın?! Kalp derken kalp cismini ya da boşluğundaki ruhu kastetmiyorum; bilakis onunla, o ruhun insan bedenine kuvvetleriyle feyezan eden (taşan) sûretini kastediyorum. Zira bu üçünden her birine kalp denilebilir, lakin o işin bu üçünden herhangi birine doğmasına hiçbir yol yoktur ve ancak kalbe doğan şeyler ifade edilebilir.
ومن رام التعبير عن تلك الحال فقد رام مستحيلًا، وهو بمنزلة من يريد أن يذوق الألوان المصبوغة من حيث هي الألوان ويطلب أن يكون السواد مثلًا حلوًا أو حامضًا.
O hali ifade etmeyi arzulayan kimse imkânsızı arzulamış olur; o, boyanmış renkleri renk olmaları bakımından tatmak isteyen ve mesela siyahlığın tatlı veya ekşi olmasını talep eden kimse konumundadır.
لكنا مع ذلك لا نخليك عن إشارات نومئ بها إلى ما شاهده من عجائب ذلك المقام على سبيل ضرب المثل لا على سبيل قرع باب الحقيقية؛ إذ لا سبيل إلى التحقق بما في ذلك المقام إلا بالوصول إليه.
Bununla birlikte biz yine de, hakikatin kapısını çalmak yoluyla değil de misal getirmek yoluyla, o makamın şaşırtıcı hallerinden onun müşahede ettiği şeylere ima ettiğimiz işaretlerden seni mahrum bırakmayacağız; zira o makamda bulunan şeyin hakikatine ermenin (tahakkuk etmenin) oraya ulaşmaktan başka yolu yoktur.
فأصغِ الآن بسمع قلبك وحدِّث ببصر عقلك إلى ما أشير به إليك لعلك أن تجد منه هديًا يلقيك على جادة الطريق! وشرطي عليك ألا تطلب مني في هذا الوقت مزيد بيان بالمشافهة على ما أُودعه هذه الأوراق فإن المجال ضيق والتحكم بالألفاظ على أمر ليس من شأنه أن يَلِفظ به خطر.
Şimdi kalbinin kulağıyla dinle ve sana işaret edeceğim şeye aklının gözüyle bak; umulur ki onda seni yolun ortasına (ana caddeye) bırakacak bir hidayet bulursun! Sana şartım, şu vakitte bu yapraklara emanet ettiğim şeylerin üzerine sözlü olarak (müşafehe ile) benden daha fazla açıklama istememendir; zira alan dardır ve lafızlarla ifade edilmesi tabiatından olmayan bir iş hakkında lafızlarla hüküm vermek tehlikelidir.
فأقول إنه لمَّا فني عن ذاته وعن جميع الذوات ولم يرَ في الوجود إلا الواحد القيوم وشاهد ما شاهد ثم عاد إلى ملاحظة الأغيار عندما أفاق من حاله تلك التي هي شبيهة بالسكْر خطر بباله أنه لا ذات له يغاير بها ذات الحق تعالى، وأن حقيقة ذاته هي ذات الحق وأن الشيء الذي كان يظن أولًا أنه ذاته المغايرة لذات الحق ليس شيئًا في الحقيقة، بل ليس ثَمَّ شيء إلا ذات الحق وأن ذلك بمنزلة نور الشمس الذي يقع على الأجسام الكثيفة فتراه يظهر فيها.
Derim ki: Kendi zatından ve bütün zatlardan fâni olup varlıkta Bir ve Kayyûm olandan başkasını görmeyip müşahede ettiği şeyi müşahede ettikten sonra, sarhoşluğa benzeyen o halinden ayıldığında başkalarını (ağyârı) mülahazaya geri dönünce; Hak Teâlâ'nın zatından kendisiyle ayrıldığı bir zatı bulunmadığı, kendi zatının hakikatinin Hakk'ın zatı olduğu, daha önce Hakk'ın zatından ayrı kendi zatı olduğunu zannettiği şeyin hakikatte hiçbir şey olmadığı, bilakis orada Hakk'ın zatından başka hiçbir şey bulunmadığı ve bunun, kesif cisimlerin üzerine düşüp de kendilerinde zahir olduğunu gördüğün güneş ışığı konumunda olduğu hatırına geldi.
فإنه وإن نُسب إلى الجسم الذي يظهر فيه فليس هو في الحقيقة شيئًا سوى نور الشمس.
Zira o ışık, kendisinde zahir olduğu cisme nispet edilse bile, hakikatte güneşin ışığından başka bir şey değildir.
وإن زال ذلك الجسم زال نوره وبقي نور الشمس بحاله لم ينقص عند حضور ذلك الجسم ولم يزد عند مغيبه.
Eğer o cisim zâil olursa onun ışığı da zâil olur, güneşin ışığı ise kendi hali üzere kalır; o cismin varlığıyla eksilmediği gibi kaybolmasıyla da artmaz.
ومتى حدث جسم يصلح لقبول ذلك النور قَبِله، فإذا عدم الجسم عدم ذلك القبول ولم يكن له معنًى. وتقوَّى عنده هذا الظن بما كان قد بان له من أن ذات الحق — عز وجل — لا تتكثر بوجه من الوجوه وأن علمه بذاته هو ذاته بعينها.
Ne zaman o ışığı kabul etmeye elverişli bir cisim meydana gelirse onu kabul eder; cisim yok olduğunda ise o kabul de yok olur ve bir manası kalmaz. Bu zannı, Hak azze ve celle'nin zatının hiçbir surette çoğalmadığı ve O'nun kendi zatını bilmesinin bizzat kendi zatı olduğu yönünde kendisine daha önce apaçık belli olan şeyle kuvvet buldu.
فلزم عنده من هذا أن مَن حصل عنده العلم بذاته فقد حصلت عنده ذاته. وقد كان حصل عنده العلم فحصلت عنده الذات.
Bundan, onun nezdinde şu sonuç lazım geldi: Kimin nezdinde O'nun zatına dair ilim hâsıl olursa, onun nezdinde O'nun zatı hâsıl olmuş demektir. Kendi nezdinde ise bu ilim hâsıl olmuştu, öyleyse kendi nezdinde O'nun zatı hâsıl olmuştu.
وهذه الذات لا تحصل إلا عند ذاتها ونفس حصولها هو الذات فإذن هو الذات بعينها.
Bu zat ise ancak kendi zatı nezdinde hâsıl olur ve bizzat bu hâsıl oluşun kendisi o zattır; öyleyse kendisi bizzat o zattır.
وكذلك جميع الذوات المفارقة للمادة العارفة بتلك الذات الحقة التي كان يراها أولًا كثيرة، وصارت عنده بهذا الظن شيئًا واحدًا.
Aynı şekilde, daha önce çok sayıda gördüğü, maddeden ayrık ve o gerçek zatı bilen bütün zatlar da bu zan sebebiyle onun nezdinde tek bir şey haline geldi.
وكادت هذه الشبهة ترسخ في نفسه لولا أن تداركه الله برحمته وتلافاه بهدايته فعلم أن الشبهة إنما ثارت عنده من بقايا ظلمة الأجسام وكدورة المحسوسات فإن الكثير والقليل والواحد والوحدة والجمع والاجتماع والافتراق هي كلها من صفات الأجسام، وتلك الذوات المفارقة العارفة بذات الحق — عز وجل — لبراءتها عن المادة لا يجب أن يقال إنها كثيرة ولا واحدة؛ لأن الكثرة إنما هي مغايرة الذوات بعضها لبعض. والوحدة أيضًا لا تكون إلا بالاتصال. ولا يفهم شيء من ذلك إلا في المعاني المركبة المتلبسة بالمادة.
Eğer Allah rahmetiyle onun imdadına yetişip hidayetiyle onu kurtarmasaydı, bu şüphe neredeyse nefsinde kökleşecekti. Böylece anladı ki bu şüphe, kendi nezdinde ancak cisimlerin karanlığının kalıntılarından ve duyulurların bulanıklığından kaynaklanmıştı. Zira çok, az, bir, birlik, toplam, birleşme ve ayrılma; bunların hepsi cisimlerin sıfatlarındandır. Hak azze ve celle'nin zatını bilen o maddeden ayrık zatlara ise, maddeden münezzeh olmaları sebebiyle ne çok ne de bir denmesi gerekir. Çünkü çokluk, ancak zatların birbirinden ayrı ve gayrı olmasıdır; birlik de ancak bitişiklikle olur. Bunların hiçbiri ise maddeye bürünmüş bileşik manalardan başkasında anlaşılmaz.
غير أن العبارة في هذا الموضع قد تضيق جدًّا؛ لأنك إن عبَّرت عن تلك الذوات المفارقة بصيغة الجمع حسب لفظنا هذا أَوْهَمَ ذلك معنى الكثرة فيها وهي بريئة عن الكثرة. وإن أنت عبَّرت بصيغة الإفراد أَوْهَم ذلك معنى الاتحاد وهو مستحيل عليها.
Ne var ki bu noktada ifade alanı oldukça daralır. Çünkü o maddeden ayrık zatları, şu kullandığımız lafızda olduğu gibi çoğul sigasıyla ifade edersen, bu onlarda çokluk manası bulunduğu vehmini uyandırır; halbuki onlar çokluktan münezzehtir. Eğer tekil sigasıyla ifade edersen, bu da ittihad (birleşme) manası vehmini uyandırır ki bu da onlar için imkânsızdır.
وكأني بِمَن يقف على هذا الموضع من الخفافيش الذين تظلم الشمس في أعينهم يتحرك في سلسلة جنونه ويقول: لقد أفرطتَ في تدقيقك حتى إنك قد انخلعت عن غريزة العقلاء واطَّرحت حكم المعقول؛ فإن من أحكام العقل أن الشيء إما واحد وإما كثير فليتئد في غلوائه وليكفَّ من غرب لسانه وليتهم نفسه وليعتبر بالعالم المحسوس الخسيس الذي هو بين أطباقه بنحو ما اعتبر به حي بن يقظان حيث كان ينظر فيه بنظر آخر فيراه كثيرًا كثرة لا تنحصر ولا تدخل تحت حدٍّ، ثم ينظر فيه بنظر آخر فيراه واحدًا. وبقي في ذلك مترددًا ولم يمكنه أن يقطع عليه بأحد الوصفين دون الآخر.
Gözlerinde güneşin karardığı yarasalardan olup da bu noktaya muttali olan birinin, delilik zincirinde çırpınarak şöyle dediğini görür gibiyim: “İncelemede o kadar aşırıya gittin ki akıllıların fıtratından sıyrıldın ve aklın hükmünü bir kenara attın! Zira bir şeyin ya bir ya da çok olması aklın hükümlerindendir.” Böyle diyen kimse taşkınlığında biraz yavaşlasın, dilinin keskinliğini dizginlesin, kendi nefsini itham etsin ve içinde bulunduğu şu bayağı duyulur âlemden, tıpkı Hayy bin Yakzân'ın ibret aldığı gibi ibret alsın! Hani o, bu âleme bir bakışla baktığında onu zaptedilemez ve bir sınır altına girmez bir çoklukla çok olarak görüyor, sonra başka bir bakışla baktığında ise onu bir olarak görüyordu; bu konuda kararsız kalmış ve o iki vasıftan biriyle diğerini dışlayacak şekilde kesin bir hüküm verememişti.
هذا، والعالم المحسوس منشأ الجمع والإفراد وفيه الانفصال والاتصال والتحيز والمغايرة والاتفاق والاختلاف، فما ظنه بالعالم الإلهي الذي لا يقال فيه كل ولا بعض، ولا ينطق في أمره بلفظ من الألفاظ المسموعة إلا وتوهم فيه شيء على خلاف الحقيقة، فلا يعرفه إلا من شاهده ولا تثبت حقيقته إلا عند من حصل فيه؟
Üstelik duyulur âlem çoğulluğun ve tekilliğin kaynağıdır; ayrılma, bitişme, mekân tutma, başkalık, uyuşma ve farklılaşma hep ondadır. Hal böyleyken, kendisinde ne tümden ne de parçadan söz edilebilen, hakkında işitilen lafızlardan herhangi bir lafız söylendiğinde mutlaka hakikatin hilafına bir şey vehmettiren, dolayısıyla onu müşahede edenden başkasının bilemediği ve hakikati ancak oraya ulaşan kimse nezdinde sabit olan ilâhî âlem hakkında o ne zannediyor?
وأما قوله: حتى انخلعت عن غريزة العقلاء واطَّرحت حكم المعقول، فنحن نسلم له ذلك ونتركه مع عقله وعقلائه فإن العقل الذي يعنيه هو وأمثاله إنما هو القوة الناطقة التي تتصفَّح أشخاص الموجودات المحسوسة وتقتنص منها المعنى الكلي.
Onun, “Hatta akıllıların fıtratından sıyrıldın ve aklın hükmünü bir kenara attın” sözüne gelince; biz bunu ona teslim ediyor ve kendisini aklıyla ve akıllılarıyla baş başa bırakıyoruz. Zira onun ve benzerlerinin kastettiği akıl, yalnızca duyulur mevcutların fertlerini inceleyen ve onlardan küllî manayı yakalayan nutuk (düşünme) kuvvetidir.
والعقلاء الذين يعنيهم هم الذين ينظرون بهذا النظر. والنمط الذي كلامنا فيه فوق هذا كله، فليسدَّ عنه سمعه مَن لا يعرف سوى المحسوسات وكلياتها وليرجع إلى فريقه الذين، {يَعْلَمُونَ ظَاهِرًا مِنَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَهُمْ عَنِ الْآخِرَةِ هُمْ غَافِلُونَ}.
Onun kastettiği akıllılar da işte bu bakışla bakan kimselerdir. Bizim hakkında konuştuğumuz tarz ise bütün bunların üzerindedir. Öyleyse duyulurlardan ve onların küllîlerinden başkasını bilmeyen kimse buna kulağını tıkasın ve kendi güruhuna geri dönsün; onlar ki {يَعْلَمُونَ ظَاهِرًا مِنَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَهُمْ عَنِ الْآخِرَةِ هُمْ غَافِلُونَ} “dünya hayatının yalnızca zahirini bilirler; ahiretten ise onlar büsbütün gafildirler”.
فان كنت ممَّن يقتنع بهذا النوع من التلويح والإشارة إلى ما في العالم الإلهي ولا تحمِّل ألفاظنا من المعاني على ما جرت العادة بها في تحميلها إياه، فنحن نَزيدك شيئًا مما شاهده حي بن يقظان في مقام أولي الصدق الذي تقدم ذكره فنقول: إنه بعد الاستغراق المحض والفناء التام وحقيقة الوصول شاهد الفَلك الأعلى الذي لا جسم له ورأى ذاتًا بريئة عن المادة ليست هي ذات الواحد الحق ولا هي نفس الفَلك ولا هي غيرهما، وكأنها صورة الشمس التي تظهر في مرآة من المرائي الصقيلة فإنها ليست هي الشمس ولا المرآة ولا هي غيرهما.
Eğer sen ilâhî âlemde bulunan şeylere dair bu türden bir telmih ve işaretle yetinen kimselerdensen ve lafızlarımıza âdet olduğu üzere yüklenen manaları yüklemiyorsan, Hayy bin Yakzân'ın daha önce zikri geçen sıdk sahiplerinin makamında müşahede ettiği şeylerden sana biraz daha fazlasını anlatalım ve diyelim ki: O, katıksız bir istiğrak, tam bir fenâ ve vuslatın hakikatinden sonra, cismi olmayan en üst feleği müşahede etti ve maddeden münezzeh bir zat gördü; bu zat ne Bir ve Hak olanın zatıydı, ne feleğin kendisiydi ne de ikisinden başka bir şeydi. Sanki o, cilalı aynalardan bir aynada beliren güneşin sûreti gibiydi; zira o sûret ne güneştir, ne aynadır ne de ikisinden başka bir şeydir.
ورأى لِذات ذلك الفَلك المفارقة من الكمال والبهاء والحسن ما يعظم عن أن يوصف بلسان ويدق عن أن يكسى بحرف أو صوت، ورآه في غاية من اللذة والسرور والغبطة والفرح بمشاهدته ذات الحق جل جلاله. وشاهد أيضًا للفلك الذي يليه — وهو فلك الكواكب الثابتة — ذاتًا بريئة عن المادة أيضًا، ليست هي ذات الواحد الحق ولا ذات الفلك الأعلى المفارقة ولا نفسه ولا هي غيرها، وكأنها صورة الشمس التي تظهر في المرآة قد انعكست إليها من مرآة أخرى مقابلة للشمس. ورأى لهذه الذات أيضًا من البهاء والحسن واللذة مثل ما رأى لتلك التي للفلك الأعلى. وشاهد أيضًا للفلك الذي يلي هذا وهو فلك زُحَل ذاتًا مفارقة للمادة ليست هي شيئًا من الدواب التي شاهدها قبله ولا هي غيرها وكأنها صورة الشمس التي تظهر في مرآة قد انعكست إليها الصورة من مرآة مقابلة للشمس، ورأى لهذه الذات أيضًا مثل ما رأى لما قبلها من البهاء واللذة.
O feleğin maddeden ayrık zatına ait öyle bir kemal, ihtişam ve güzellik gördü ki, bu, dille tarif edilemeyecek kadar büyük, harf veya ses kisvesine büründürülemeyecek kadar inceydi. Ve onu, Hak celle celâlühû'nun zatını müşahede etmesi sebebiyle lezzet, sevinç, gıpta ve ferahlığın zirvesinde gördü. Onu takip eden felek için de —ki o, sabit yıldızlar feleğidir— yine maddeden münezzeh bir zat müşahede etti; bu zat ne Bir ve Hak olanın zatıydı, ne en üst feleğin maddeden ayrık zatıydı, ne kendisiydi ne de bunlardan başka bir şeydi. Sanki o, güneşe karşı duran başka bir aynadan yansıyarak aynada beliren güneşin sûreti gibiydi. En üst feleğin zatı için gördüğü ihtişam, güzellik ve lezzetin benzerini bu zat için de gördü. Bunu takip eden felek için de —ki o, Zühal feleğidir— maddeden ayrık bir zat müşahede etti; bu zat ne kendisinden önce müşahede ettiği zatlardan biriydi ne de onlardan başka bir şeydi. Sanki o, güneşe karşı duran bir aynadan kendisine sûretin yansıdığı bir aynada beliren güneşin sûreti gibiydi. Kendisinden öncekiler için gördüğü ihtişam ve lezzetin benzerini bu zat için de gördü.
وما زال يشاهد لكل فلك ذاتًا مفارقة بريئة عن المادة ليست هي شيئًا من الذوات التي قبلها ولا هي غيرها وكأنها صورة الشمس التي تنعكس من مرآة على مرآة على رتب مرتبة بحسب ترتيب الأفلاك. وشاهد لكل ذات من هذه الذوات من الحسن والبهاء واللذة والفرح ما لا عين رأت ولا أذن سمعت ولا خطر على قلب بشر، إلى أن انتهى إلى عالم الكون والفساد وهو جميعه حشو فلك القمر، فرأى له ذاتًا بريئة عن المادة ليست شيئًا من الذوات التي شاهدها قبلها ولا هي سواها.
Feleklerin tertibine göre sıralanmış mertebeler üzere, sanki bir aynadan diğer bir aynaya yansıyan güneşin sûreti gibi, her bir felek için maddeden ayrık ve münezzeh, ne kendisinden önceki zatlardan biri ne de onlardan başka bir şey olan bir zat müşahede etmeye devam etti. Tamamı Ay feleğinin içini dolduran oluş ve bozuluş (kevn ve fesad) âlemine ulaşıncaya kadar, bu zatların her biri için ne bir gözün gördüğü, ne bir kulağın işittiği ne de bir beşerin kalbine doğan türden bir güzellik, ihtişam, lezzet ve ferahlık müşahede etti. Nihayet bu âlem için de maddeden münezzeh bir zat gördü ki o, ne daha önce müşahede ettiği zatlardan biriydi ne de onlardan başkasıydı.
ولهذه الذات سبعون ألف وجه في كل وجه سبعون ألف فم، وفي كل فم سبعون ألف لسان يسبح بها ذات الواحد الحق ويقدسها ويمجدها لا يفتر. ورأى لهذه الذات التي توهَّم فيها الكثرة وليست كثيرة من الكمال واللذة مثل الذي رآه لما قبلها.
Bu zatın yetmiş bin yüzü, her yüzünde yetmiş bin ağzı ve her ağzında da kendisiyle Bir ve Hak olanın zatını hiç usanmadan tesbih ettiği, takdis ettiği ve yücelttiği yetmiş bin dili vardı. Kendisinde çokluk vehmedilen, halbuki çok olmayan bu zat için de, kendisinden öncekiler için gördüğü kemal ve lezzetin benzerini gördü.
وكأن هذه الذات صورة الشمس التي تظهر في ماء مترجرج وقد انعكست إليها الصورة من آخر المرايا التي انتهى إليها الانعكاس على الترتيب المتقدم من المرآة الأولى التي قابلت الشمس بعينها.
Bu zat, sanki bizzat güneşin karşısında duran ilk aynadan başlayarak önceki tertip üzere yansımanın kendisinde son bulduğu aynaların sonuncusundan sûretin kendisine yansıdığı, dalgalanan bir suda beliren güneşin sûreti gibiydi.