Binûn

Hayy bin Yakzân — 4. Sayfa

Kaynak: Hayy bin Yakzân · İbn Tufeyl · Hindawi neşri · Türkçe çeviri

ثم شاهد لنفسه ذاتًا مفارقة لو جاز أن تتبعض ذات السبعين ألف وجه لقلنا إنها بعضها. ولولا أن هذه الذات حدثت بعد أن لم تكن لقلنا إنها هي! ولولا اختصاصها ببدنه عند حدوثه لقلنا إنها لم تحدث! وشاهد في هذه الرتبة ذواتًا مثل ذاته لأجسام كانت ثم اضمحلت ولأجسام لم تزل معه في الوجود، وهي من الكثرة في حدٍّ بحيث لا تتناهى إن جاز أن يقال لها كثيرة أو هي كلها متحدة إن جاز أن يقال لها واحدة.

Sonra kendisi için de maddeden ayrık bir zat müşahede etti. Eğer yetmiş bin yüzü olan o zatın parçalanması caiz olsaydı, bunun onun bir parçası olduğunu söylerdik. Eğer bu zat yok iken sonradan meydana gelmiş olmasaydı, bunun bizzat o olduğunu söylerdik! Ve eğer bedeni meydana geldiğinde ona tahsis edilmiş olmasaydı, onun sonradan meydana gelmediğini söylerdik! Bu mertebede, bir zamanlar var olup sonra yok olmuş cisimlere ve kendisiyle birlikte varlıkta kalmaya devam eden cisimlere ait, kendi zatı gibi zatlar müşahede etti. Bunlar, eğer kendilerine çok denmesi caizse, sonu gelmeyecek derecede bir çokluk sınırındaydılar; yahut kendilerine bir denmesi caizse, hepsi birleşmiş (müttehid) haldeydiler.

ورأى لذاته ولتلك الذوات التي في رتبته من الحسن والبهاء واللذة غير المتناهية ما لا عين رأت ولا أذن سمعت ولا خطر على قلب بشر ولا يصفه الواصفون ولا يعقله إلا الواصلون العارفون.

Kendi zatı ve kendi mertebesinde bulunan o zatlar için, ne bir gözün gördüğü, ne bir kulağın işittiği, ne bir beşerin kalbine doğan, ne vasfedenlerin vasfedebileceği ve vuslata eren âriflerden başkasının akledemeyeceği sonsuz bir güzellik, ihtişam ve lezzet gördü.

وشاهد ذواتًا كثيرة مفارقةً للمادة كأنها مرايا صدئة قد ران عليها الخَبث وهي مع ذلك مستدبرة للمرايا الصقيلة التي ارتسمت فيها صورة الشمس ومولية عنها بوجوهها. ورأى لهذه الذوات من القبح والنقص ما لم يقم بباله قط، ورآها في آلام لا تنقضي وحسرات لا تنمحي، قد أحاط بها سرادق العذاب وأحرقتها نار الحجاب ونشرت بمناشير بين الانزعاج والانجذاب. وشاهد هنا ذواتًا سوى هذه المعذبة تلوح ثم تضمحل وتنعقد ثم تنحلُّ فتثبَّت فيها وأنعم النظر إليها فرأى هولًا عظيمًا وخطبًا جسيمًا وخلقًا حثيثًا وأحكامًا بليغة وتسوية ونفخًا وإنشاء ونسخًا.

Bir de maddeden ayrık pek çok zat müşahede etti ki, bunlar sanki üzerlerini pislik kaplamış paslı aynalar gibiydiler; üstelik güneşin sûretinin nakşolduğu cilalı aynalara sırtlarını dönmüş ve yüzlerini onlardan çevirmiş haldeydiler. Bu zatlarda, hatırına hiç gelmemiş derecede bir çirkinlik ve noksanlık gördü. Onları, bitmeyen elemler ve silinmeyen hasretler içinde gördü; azap çadırı onları kuşatmış, hicap ateşi onları yakmış, sarsıntı ve çekim arasında testerelerle biçilmişlerdi. Burada, azap gören bu zatların dışında, beliren sonra kaybolan, düğümlenen sonra çözülen başka zatlar da müşahede etti. Onlara dikkatle baktı ve iyice inceledi; derken büyük bir dehşet, muazzam bir hadise, hummalı bir yaratılış, beliğ hükümler, tesviye (düzeltip biçimlendirme), ruh üfleme, inşa etme ve neshetme (bozup giderme) gördü.

فما هو إلا أن تثبت قليلًا فعادت إليه حواسه وتنبَّه من حاله تلك التي كانت شبيهة بالغشي وزلت قدمه عن ذلك المقام ولاح له العالم المحسوس وغاب عنه العالم الإلهي؛ إذ لم يكن اجتماعهما في حال واحدة إذ الأخرى والدنيا كضرتين إن أرضيت إحداهما أسخطت الأخرى.

Çok geçmeden biraz kendine gelir gibi oldu; duyuları geri döndü, baygınlığa benzeyen o halinden uyandı, ayağı o makamdan kaydı, duyulur âlem kendisine göründü ve ilâhî âlem ondan kayboldu. Zira ikisinin tek bir halde bir araya gelmesi mümkün değildi; çünkü ahiret ile dünya iki kuma gibidir, birini razı etsen diğerini küstürürsün.

فإن قلت يظهر مما حكيته من هذه المشاهدة أن الذوات المفارقة إن كانت لجسم دائم الوجود لا يفسد كالأفلاك كانت هي دائمة الوجود، وإن كانت لجسم يئول إلى الفساد كالحيوان الناطق فسدت هي واضمحلت وتلاشت حسبما مثَّلث به في مرايا الانعكاس فإن الصورة لا ثبات لها إلا بثبات المرآة فإذا فسدت المرآة صح فساد الصورة واضمحلت هي، فأقول لك: ما أسرعَ ما نسيت العهد وحِلت عن الربط! ألم نقدم إليك أن مجال العبارة هنا ضيق وأن الألفاظ على كل حال توهم غير الحقيقة، وذلك الذي توهمته إنما أوقعك فيه أن جعلت المثال والممثل به على حكم واحد من جميع الوجوه.

Eğer dersen ki: “Bu müşahededen anlattığın şeylerden anlaşılıyor ki, maddeden ayrık zatlar, felekler gibi varlığı devamlı olup bozulmayan bir cisme ait iseler kendileri de devamlı var olurlar; yok eğer düşünen canlı (insan) gibi bozulmaya yüz tutan bir cisme ait iseler, yansıma aynalarında getirdiğin misale göre onlar da bozulur, yok olur ve silinip giderler. Zira sûretin bekası ancak aynanın bekasıyladır; ayna bozulduğunda sûretin bozulması da gerçekleşir ve o da yok olur.” Sana derim ki: Verdiğin sözü ne çabuk unuttun ve bağdan ne çabuk çözüldün! Burada ifade alanının dar olduğunu ve lafızların her halükârda hakikatten başkasını vehmettirdiğini sana daha önce söylememiş miydik? Senin bu vehmettiğin şeye düşmenin sebebi, yalnızca misal ile misal getirilen şeyi bütün yönlerden aynı hükümde tutmandır.

ولا ينبغي أن يُفعل ذلك في أصناف المخاطبات المعتادة، فكيف ها هنا والشمس ونورها وصورتها وتشكلها والمرايا والصور الحاصلة فيها كلها أمور غير مفارقة للأجسام ولا قِوام لها إلا بها وفيها؟! فلذلك افتقرت في وجودها إليها وبطلت ببطلانها.

Alışılmış hitap türlerinde bile böyle yapılmaması gerekirken, burada nasıl yapılır ki?! Halbuki güneş, onun ışığı, sûreti, şekillenmesi, aynalar ve onlarda meydana gelen sûretler; bunların hepsi cisimlerden ayrık olmayan ve ancak cisimlerle ve cisimlerde kaim olabilen işlerdir. Bu yüzden varlıklarında onlara muhtaç olmuşlar ve onların batıl olmasıyla batıl olmuşlardır.

وأما الذوات الإلهية والأرواح الربانية فإنها كلها بريئة عن الأجسام ولواحقها ومنزهة غاية التنزيه عنها، فلا ارتباط ولا تعلق لها بها. وسواء — بالإضافة إليها — بطلان الأجسام أو ثبوتها ووجودها أو عدمها، وإنما ارتباطها وتعلقها بذات الواحد الحق الموجود الواجب الوجود الذي هو أولها ومبدؤها وسببها وموجدها وهو يعطيها الدوام ويمدها بالبقاء والتسرمد، ولا حاجة بها إلى الأجسام بل الأجسام محتاجة إليها.

İlâhî zatlara ve rabbânî ruhlara gelince; bunların tamamı cisimlerden ve cisimlere ilişen şeylerden berîdir ve onlardan son derece münezzehtir. Onların cisimlerle hiçbir irtibatı ve alakası yoktur. Onlara nispetle cisimlerin batıl olması veya sabit kalması, var olması veya yok olması müsavidir. Onların irtibatı ve alakası, yalnızca kendilerinin ilki, başlangıcı, sebebi ve var edicisi olan, varlığı zorunlu (Vâcibü'l-vücûd), mevcut, Bir ve Hak olanın zatıyladır. Onlara devamlılığı veren, bekayı ve ebedîliği bahşeden O'dur. Onların cisimlere hiçbir ihtiyacı yoktur; bilakis cisimler onlara muhtaçtır.

ولو جاز عدمها لعدمت الأجسام فإنها هي مباديها، كما أنه لو جاز أن تُعدم ذات الواحد الحق — تعالى وتقدس عن ذلك لا إله إلا هو — لعدمت هذه الذوات كلها ولعدمت الأجسام ولعدم العالم الحسي بأسره ولم يبقَ موجود إذ الكل مرتبط بعضه ببعض.

Eğer onların yok olması caiz olsaydı, cisimler de yok olurdu; çünkü onlar cisimlerin ilkeleridir. Nitekim Bir ve Hak olanın zatının —ki O bundan yüce ve mukaddestir, O'ndan başka ilâh yoktur— yok olması caiz olsaydı, bütün bu zatlar yok olur, cisimler yok olur, duyulur âlem bütünüyle yok olur ve hiçbir mevcut kalmazdı; zira hepsi birbirine bağlıdır.

والعالم المحسوس وإن كان تابعًا للعالم الإلهي شبيه الظل له، والعالم الإلهي مستغنٍ عنه وبريء منه فإنه مع ذلك قد يستحيل فرض عدمه إذ هو لا محالة تابع للعالم الإلهي، وإنما فساده أن يبدَّل لا أن يُعدم بالجملة، وبذلك نطق الكتاب العزيز حيثما وقع هذا المعنى منه في تغيير الجبال وتصييرها كالعهن والناس كالفراش، وتكوير الشمس والقمر وتفجير البحار، يوم تُبدَّل الأرض غير الأرض والسموات.

Duyulur âlem, her ne kadar ilâhî âleme tabi olup onun gölgesi gibi ise de ve ilâhî âlem ondan müstağni ve ondan berî ise de, bununla birlikte onun yokluğunu farzetmek imkânsızdır; zira o, kaçınılmaz olarak ilâhî âleme tabidir. Onun bozulması, tamamen yok edilmesi değil, yalnızca değiştirilmesidir. Aziz Kitap da, yerin başka bir yere ve göklerin de (başka göklere) değiştirileceği günde, dağların yürütülüp atılmış renkli yün gibi, insanların da pervaneler gibi yapılması, güneşin ve ayın dürülmesi, denizlerin kaynatılıp fışkırtılması hakkında bu mananın geçtiği her yerde bunu ifade etmiştir.

فهذا القدْر هو الذي أمكنني الآن أن أشير إليك به فيما شاهده حي بن يقظان في ذلك المقام الكريم، فلا تلتمس الزيادة عليه من جهة الألفاظ فإن ذلك كالمتعذِّر.

Hayy bin Yakzân'ın o yüce makamda müşahede ettiği şeyler hakkında şu an sana işaret edebildiğim miktar işte bu kadardır. Lafızlar cihetinden bunun üzerine daha fazlasını talep etme; zira bu neredeyse imkânsız gibidir.

وأما تمام خبره فسأتلوه عليك إن شاء الله تعالى؛ وهو أنه لما عاد إلى العالم المحسوس وذلك بعد جولانه حيث جال سئم تكاليف الحياة الدنيا واشتد شوقه إلى الحياة القصوى فجعل يطلب العود إلى ذلك المقام بالنحو الذي طلبه أولًا حتى وصل إليه بأيسر من السعي الذي وصل به أولًا ودام فيه ثانيًا مدة أطول من الأولى. ثم عاد إلى عالم الحس. ثم تكلف الوصول إلى مقامه بعد ذلك فكان أيسر عليه من الأولى والثانية وكان دوامه أطول.

Onun haberinin geri kalanına gelince, Allah Teâlâ dilerse onu da sana anlatacağım: O, dolaştığı yerlerde dolaştıktan sonra duyulur âleme geri döndüğünde, dünya hayatının külfetlerinden usandı ve en yüce hayata duyduğu iştiyak şiddetlendi. Bunun üzerine, ilk seferde talep ettiği tarzda o makama geri dönmeyi talep etmeye başladı; nihayet ilk seferde ulaştığı çabadan daha kolay bir çabayla oraya ulaştı ve ikinci seferde orada ilkinden daha uzun bir süre kaldı. Sonra duyu âlemine geri döndü. Ardından makamına ulaşmak için tekrar çaba gösterdi; bu seferki ona birincisinden ve ikincisinden daha kolay geldi ve kalışı daha uzun oldu.

وما زال الوصول إلى ذلك المقام الكريم يزيد عليه سهولة والدوام يزيد فيه طولًا مدة بعد مدة حتى صار يصل إليه متى شاء ولا ينفصل عنه إلا متى شاء، فكان يلازم مقامه ذلك ولا ينثني عنه إلا لضرورة بدنه التي كان قد قللها حتى كان لا يوجد أقل منها.

Zaman geçtikçe o yüce makama ulaşmak onun için giderek kolaylaşmaya ve orada kalışı da giderek uzamaya devam etti; nihayet oraya dilediği zaman ulaşır ve oradan ancak dilediği zaman ayrılır hale geldi. Artık o makamından hiç ayrılmıyor, oradan ancak, daha azı bulunamayacak derecede azalttığı bedeninin zarureti için dönüyordu.

وهو في كل ذلك كله يريد أن يريحه الله — عز وجل — من كل بدنه الذي يدعوه إلى مفارقة مقامه ذلك فيتخلَّص إلى لذته تخلصًا دائمًا ويبرأ عما يجده من الألم عند الإعراض عن مقامه ذلك إلى ضرورة البدن. وحينئذٍ اتفقت له صحبة أبسال، وكان من قصته معه ما يأتي ذكره بعد هذا إن شاء الله تعالى.

Bütün bunların yanı sıra o, kendisini o makamından ayrılmaya çağıran bütün bedeninden Allah azze ve celle'nin kendisini kurtarıp rahata kavuşturmasını, böylece lezzetine ebedî olarak kavuşmayı ve o makamından bedenin zaruretine döndüğünde duyduğu elemden kurtulmayı arzuluyordu. İşte o sırada Absâl ile arkadaşlığı kendisine nasip oldu. Onunla olan kıssası, Allah Teâlâ dilerse bundan sonra zikredilecektir.

ذكروا أن جزيرة قريبة من الجزيرة التي وُلد بها حي بن يقظان على أحد القولين المختلفين على صفة مبدئه انتقلت إليه ملة من الملل الصحيحة المأخوذة عن بعض الأنبياء المتقدمين صلوات الله عليهم.

Anlattıklarına göre, Hayy bin Yakzân'ın başlangıcının keyfiyeti hakkındaki iki farklı görüşten birine göre doğduğu adaya yakın bir adaya, geçmiş peygamberlerden —Allah'ın salâtları onların üzerine olsun— birinden alınan sahih dinlerden bir din (millet) intikal etmişti.

وكانت ملة محاكية لجميع الموجودات الحقيقية بالأمثال المضروبة التي تعطي خيالات تلك الأشياء وتثبت رسومها في النفوس حسبما جرت به العادة في مخاطبة الجمهور، فما زالت تلك الملة تنتشر بتلك الجزيرة وتتقوى وتظهر حتى قام بها ملكها وحمل الناس على التزامها.

Bu din, cumhura (halka) hitap etmede âdet olduğu üzere, o şeylerin hayallerini veren ve sûretlerini nefislerde sabitleyen darbımesellerle bütün hakiki mevcutları taklit ve temsil eden bir dindi. Bu din o adada yayılmaya, güçlenmeye ve üstün gelmeye devam etti; nihayet adanın hükümdarı da bu dini benimsedi ve insanları ona uymaya mecbur tuttu.

وكان قد نشأ بتلك الجزيرة فتيان من أهل الفضل والرغبة في الخير يسمى أحدهما أبسال والآخر سلامان فتلقيا تلك الملة وقبلاها أحسن قبول وأخذا على أنفسهما بالتزام جميع شرائعها والمواظبة على جميع أعمالها واصطحبا على ذلك.

O adada fazilet ehli ve hayra rağbet eden iki genç yetişmişti; birinin adı Absâl, diğerinin adı ise Salâmân idi. İkisi de bu dini benimseyip en güzel şekilde kabul ettiler; onun bütün şeriatlarına (hükümlerine) uymayı ve bütün amellerine devam etmeyi kendi nefislerine şart koştular ve bu hususta arkadaş oldular.

وكانا يتفقهان في بعض الأوقات فيما ورد من ألفاظ تلك الشريعة في صفة الله — عز وجل — وملائكته وصفات المعاد والثواب والعقاب.

Bazen o şeriatın Allah azze ve celle'nin sıfatı, melekleri, meâdın (ahiretin), sevabın ve cezanın sıfatları hakkında varid olan lafızlarını inceleyip anlamaya çalışıyorlardı.

فأما أبسال فكان أشد غوصًا على الباطن وأكثر عثورًا على المعاني الروحانية وأطمع في التأويل. وأما سلامان صاحبه فكان أكثر احتفاظًا بالظاهر وأشد بُعدًا عن التأويل وأوقف عن التصرف والتأمل. وكلاهما مُجِدٌّ في الأعمال الظاهرة ومحاسبة النفس ومجاهدة الهوى.

Absâl, bâtına dalmakta daha ileri, ruhanî manaları bulmakta daha mahir ve te'vile daha arzulu idi. Arkadaşı Salâmân ise zahire bağlılığı daha fazla, te'vilden daha uzak, tasarruf ve teemmülden (derin düşünmekten) daha çekimser idi. Bununla birlikte her ikisi de zahirî amellerde, nefis muhasebesinde ve hevâ ile mücahedede son derece gayretliydi.

وكان في تلك الشريعة أقوال تحمل على العزلة والانفراد وتدل على أن الفوز والنجاة فيهما، وأقوال أُخر تحمل على المعاشرة وملازمة الجماعة.

O şeriatta uzlete ve yalnızlığa teşvik eden, kurtuluş ve necâtın bunlarda olduğuna delalet eden sözler bulunduğu gibi, insanlarla kaynaşmaya ve cemaate bağlı kalmaya teşvik eden başka sözler de vardı.

فتعلَّق أبسال بطلب العزلة ورجح القول فيها لما كان في طباعه من دوام الفكرة وملازمة العبرة والغوص على المعاني، وأكثر ما كان يتأتى له أمله من ذلك بالانفراد.

Absâl, tabiatında bulunan sürekli tefekkür, ibret almaya devam etme ve manaların derinliğine dalma meyli sebebiyle uzleti talep etmeye bağlandı ve bu konudaki sözü tercih etti; zira bu husustaki emeline en çok yalnızlıkla ulaşabiliyordu.

وتعلق سلامان بملازمة الجماعة ورجح القول فيها لما كان في طباعه من الجبن عن الفكرة والتصرف. فكانت ملازمته الجماعة عنده مما يدرأ الوسواس ويزيل الظنون المعترضة ويعيذ من همزات الشياطين. وكان اختلافهما في هذا الرأي سبب افتراقهما.

Salâmân ise tabiatında bulunan tefekkür ve tasarruftan çekinme huyu sebebiyle cemaate devam etmeye bağlandı ve bu konudaki sözü tercih etti. Onun nezdinde cemaate devam etmek, vesveseyi savan, zihne takılan şüpheleri gideren ve şeytanların dürtülerinden koruyan şeylerdendi. Bu görüşteki ihtilafları, birbirlerinden ayrılmalarının sebebi oldu.

وكان أَبْسَال قد سمع عن الجزيرة التي ذُكر أن حي بن يقظان تكوَّن بها وعرف ما بها من الخصب والمرافق والهواء المعتدل، وأن الانفراد بها يتأتى لملتمسه، فأجمع على أن يرتحل إليها ويعتزل الناس بها بقية عمره.

Absâl, Hayy bin Yakzân'ın kendisinde meydana geldiği zikredilen adayı duymuş; oradaki bolluğu, imkânları, ılıman havayı ve arayan kimse için orada yalnız kalmanın mümkün olduğunu öğrenmişti. Bunun üzerine oraya göç etmeye ve ömrünün geri kalanında insanlardan uzlet ederek orada yaşamaya karar verdi.

فجمع ما كان له من المال واشترى ببعضه مركبًا تحمله إلى تلك الجزيرة وفرَّق باقيه على المساكين وودَّع صاحبه سلامان وركب متن البحر، فحمله الملاحون إلى تلك الجزيرة ووضعوه بساحلها وانفصلوا عنها.

Sahip olduğu malı topladı; bir kısmıyla kendisini o adaya taşıyacak bir gemi kiraladı, geri kalanını da yoksullara dağıttı. Arkadaşı Salâmân ile vedalaşıp denize açıldı. Gemiciler onu o adaya taşıyıp sahiline bıraktılar ve oradan ayrıldılar.

فبقي أبسال بتلك الجزيرة يعبد الله — عز وجل — ويعظمه ويقدسه ويفكر في أسمائه الحسنى وصفاته العليا فلا ينقطع خاطره ولا تتكدر فكرته. وإذا احتاج إلى غذاء تناول من ثمرات تلك الجزيرة وصيدها ما يسد بها جوعته. وأقام على تلك الحال مدة وهو في أتم غبطة وأعظم أُنس بمناجاة ربه.

Absâl o adada kalarak Allah azze ve celle'ye ibadet ediyor, O'nu yüceltip takdis ediyor, en güzel isimleri ve en yüce sıfatları hakkında tefekkür ediyordu; ne zihni dağılıyor ne de tefekkürü bulanıyordu. Gıdaya ihtiyaç duyduğunda o adanın meyvelerinden ve av hayvanlarından açlığını giderecek kadarını alıyordu. Rabbine münacat etmenin verdiği en tam bir gıpta ve en büyük bir ünsiyet içinde bir süre bu hal üzere kaldı.

وكان كل يوم يشاهد من ألطافه ومزايا تُحَفه وتيسيره عليه في مطلبه وغذائه ما يثبِّت يقينه ويقر عينه. وكان في تلك المدة حي بن يقظان شديد الاستغراق في مقاماته الكريمة فكان لا يبرح مغارته إلا مرة في الأسبوع لتناول ما سنح من الغذاء؛ فلذلك لم يعثر عليه أبسال بأول وهلة بل كان يتطوف بأكناف تلك الجزيرة ويسيح في أرجائها فلا يرى إنسيًّا ولا يشاهد أثرًا فيزيد بذلك أنسه وتنبسط نفسه لما كان قد عزم عليه من التناهي في طلب العزلة والانفراد.

Her gün O'nun lütuflarından, ihsanlarının güzelliklerinden, aradığı şeyde ve gıdasında kendisine sağladığı kolaylıklardan, yakînini pekiştiren ve gözünü aydınlatan şeyler müşahede ediyordu. Bu süre zarfında Hayy bin Yakzân ise o yüce makamlarında derin bir istiğrak halindeydi; mağarasından ancak haftada bir kez, karşısına çıkan gıdadan almak için ayrılıyordu. Bu yüzden Absâl ilk başta ona rastlamadı; bilakis o adanın etrafını dolaşıyor, her tarafını geziyor, fakat ne bir insan görüyor ne de bir ize rastlıyordu. Uzlet ve yalnızlık talebinde son noktaya varma hususunda verdiği karar sebebiyle, bu durum onun ünsiyetini artırıyor ve nefsine ferahlık veriyordu.

إلى أن اتفق في بعض تلك الأوقات أن خرج حي بن يقظان لالتماس غذائه وأبسال قد ألمَّ بتلك الجهة، فوقع بصر كل منهما على الآخر. فأما أبسال فلم يشك أنه من العباد المنقطعين وصل تلك الجزيرة لطلب العزلة عن الناس كما وصل هو إليها. فخشي إن هو تعرض له وتعرف به أن يكون سببًا في فساد حاله وعائقًا بينه وبين أمله.

Nihayet o vakitlerin birinde, Absâl'in o tarafa uğradığı bir sırada Hayy bin Yakzân'ın da gıdasını aramak için dışarı çıkması tevafuk etti ve ikisinin gözü birbirine ilişti. Absâl, onun da tıpkı kendisi gibi insanlardan uzlet etmek amacıyla bu adaya gelmiş, dünyadan el etek çekmiş âbidlerden biri olduğundan şüphe etmedi. Bu yüzden, onun karşısına çıkıp kendisiyle tanışırsa, bunun kendi halinin bozulmasına sebep olacağından ve kendisiyle emeli arasına bir engel koyacağından korktu.

وأما حي بن يقظان فلم يدرِ ما هو لأنه لم يره على صورة شيء من الحيوانات التي كان قد عاينها قبل ذلك. وكان عليه مدرعة سوداء من الشعر والصوف فظن أنها لباس طبيعي. فوقف يتعجب منه مليًّا.

Hayy bin Yakzân ise onun ne olduğunu anlayamadı; çünkü onu daha önce gördüğü hayvanlardan hiçbirinin sûretinde görmemişti. Üzerinde kıl ve yünden yapılmış siyah bir midraa (cübbe) vardı; onun doğal bir örtü olduğunu zannetti ve uzun süre hayretle ona nazar ederek olduğu yerde durdu.

وولَّى أبسال هاربًا منه خيفةَ أن يشغله عن حاله، فاقتفى حي بن يقظان أثره لما كان في طباعه من البحث عن الحقائق.

Absâl, kendisini halinden alıkoyacağından korkarak ondan kaçıp arkasını döndü. Hayy bin Yakzân ise tabiatında bulunan hakikatleri araştırma meyli sebebiyle onun izine düştü.

فلما رآه يشتد في الهرب، خنس عنه وتوارى له حتى ظن أبسال أنه قد انصرف عنه وتباعد من تلك الجهة. فشرع أبسال في الصلاة والقراءة والدعاء والبكاء والتضرع والتواجد حتى شغله ذلك عن كل شيء.

Onun hızla kaçtığını görünce, geri çekilip ondan gizlendi; öyle ki Absâl onun kendisinden vazgeçip döndüğünü ve o taraftan uzaklaştığını zannetti. Bunun üzerine Absâl namaza, kıraate, duaya, ağlamaya, yakarmaya ve vecde dalmaya başladı; nihayet bu hal onu her şeyden alıkoydu.

فجعل حي بن يقظان يتقرب منه قليلًا قليلًا وأبسال لا يشعر به حتى دنا منه، بحيث يسمع قراءته وتسبيحه، ويشاهد خضوعه وبكاءه، فسمع صوتًا حسنًا وحروفًا منظمة لم يعهد مثلها من شيء من أصناف الحيوان.

Hayy bin Yakzân ise Absâl hiç farkına varmadan yavaş yavaş ona yaklaşmaya başladı; nihayet onun kıraatini ve tesbihini işitecek, huşûunu ve ağlamasını müşahede edecek kadar yanına sokuldu. Derken güzel bir ses ve hayvan türlerinin hiçbirinden benzerini hiç duymadığı düzenli harfler işitti.

ونظر إلى أشكاله وتخطيطه فرآه على صورته وتبيَّن له أن المدرعة التي عليه ليست جلدًا طبيعيًّا وإنما هي لباس مُتَّخذ مثل لباسه هو. ولما رأى حسن خشوعه وتضرعه وبكائه لم يشكَّ في أنه من الذوات العارفة بالحق فتشوق إليه وأراد أن يرى ما عنده وما الذي أوجب بكاءه وتضرعه فزاد في الدنو منه حتى أحس به أبسال فاشتد في العَدْوِ واشتدَّ حي بن يقظان في أثره حتى التحق به — لما كان أعطاه الله من القوة والبسطة في العلم والجسم — فالتزمه وقبض عليه ولم يمكنه من البراح.

Onun şekline ve hatlarına baktığında kendisiyle aynı sûrette olduğunu gördü ve üzerindeki midraanın doğal bir deri olmayıp, tıpkı kendi elbisesi gibi edinilmiş bir elbise olduğunu anladı. Onun huşûunun, yakarışının ve ağlamasının güzelliğini görünce, Hakk'ı bilen zatlardan biri olduğundan şüphe etmedi. Ona karşı bir iştiyak duydu; onda ne olduğunu, ağlamasını ve yakarmasını gerektiren şeyin ne olduğunu görmek istedi. Ona biraz daha yaklaştı; nihayet Absâl onu fark etti ve hızla koşmaya başladı. Hayy bin Yakzân da —Allah'ın kendisine ilimde ve bedende verdiği kuvvet ve genişlik sayesinde— onun peşinden hızla koşarak ona yetişti; onu sıkıca tutup yakaladı ve kaçmasına fırsat vermedi.

فلما نظر إليه أَبْسال وهو مكتسٍ بجلود الحيوان ذوات الأوبار وشعره قد طال حتى جلل كثيرًا منه ورأى ما عنده من سرعة العَدْو وقوة البطش فَرِق منه فَرَقًا شديدًا وجعل يستعطفه ويرغب إليه بكلام لا يفهمه حي بن يقظان ولا يدري ما هو غير أنه يميز فيه شمائل الجزع.

Absâl, tüylü hayvan derilerine bürünmüş, saçları uzayıp bedeninin çoğunu örtmüş bir halde ona baktığında ve ondaki koşma hızını ve yakalama gücünü gördüğünde, ondan şiddetli bir şekilde korktu. Hayy bin Yakzân'ın anlamadığı ve ne olduğunu bilmediği, ancak içindeki telaş ve korku emarelerini ayırt edebildiği birtakım sözlerle ondan merhamet dilemeye ve kendisine yalvarmaya başladı.

فكان يؤنسه بأصوات كان قد تعلمها من الحيوانات ويجر يده على رأسه ويمسح أعطافه، ويتملق إليه ويظهر البِشر والفرح به. حتى سكن جأش أبسال وعلم أنه لا يريد به سوءًا.

Hayy bin Yakzân ise hayvanlardan öğrendiği seslerle onu yatıştırıyor, elini başının üzerinde gezdiriyor, yanlarını okşuyor, ona şefkat gösteriyor ve kendisiyle karşılaştığı için sevinç ve güler yüz gösteriyordu. Nihayet Absâl'in korkusu yatıştı ve onun kendisine bir kötülük yapmak istemediğini anladı.

وكان أبسال قديمًا، لمحبته في علم التأويل، قد تعلم أكثر الألسن ومهر فيها، فجعل يكلِّم حي بن يقظان ويسائله عن شأنه بكل لسان يعلمه ويعالج إفهامه فلا يستطيع، وحي بن يقظان في ذلك كله يتعجب مما يسمع ولا يدري ما هو، غير أنه يُظهر له البِشر والقبول، فاستغرب كل واحد منهما أمر صاحبه.

Absâl, te'vil ilmine olan sevgisi sebebiyle eskiden dillerin çoğunu öğrenmiş ve bunlarda maharet kazanmıştı. Bildiği her dille Hayy bin Yakzân ile konuşmaya, ona durumunu sormaya ve kendisine derdini anlatmaya çalıştıysa da buna muktedir olamadı. Hayy bin Yakzân ise bütün bu sırada işittiği şeylere hayret ediyor ve ne olduğunu bilmiyordu; ancak ona güler yüz ve hüsnükabul gösteriyordu. Böylece her biri arkadaşının durumunu garipsedi.

وكان عند أبسال بقية من زاد كان قد استصحبه من الجزيرة المعمورة فقرَّبه إلى حي بن يقظان فلم يدرِ ما هو لأنه لم يكن شاهده قبل ذلك.

Absâl'in yanında, mamur adadan beraberinde getirdiği azıktan bir miktar kalmıştı. Onu Hayy bin Yakzân'a yaklaştırdı; fakat o, daha önce hiç görmediği için bunun ne olduğunu bilemedi.

فأكل منه أبسال وأشار إليه ليأكل، ففكَّر حي بن يقظان فيما كان ألزم نفسه من الشروط لتناول الغذاء ولم يدرِ أصل ذلك الشيء الذي قُدِّم له، ما هو، وهل يجوز له تناوله أم لا! فامتنع عن الأكل. ولم يزل أبسال يرغِّب إليه ويستعطفه. وقد كان أولع به حي بن يقظان فخشي إن دام على امتناعه أن يوحشه فأقدم على ذلك الزاد وأكل منه.

Absâl ondan biraz yedi ve yemesi için ona işaret etti. Hayy bin Yakzân, gıda almak için kendi nefsine koştuğu şartları düşündü; önüne konulan bu şeyin aslının ne olduğunu, ondan yemesinin kendisi için caiz olup olmadığını bilemedi ve yemekten kaçındı. Absâl ise durmadan onu teşvik ediyor ve gönlünü almaya çalışıyordu. Hayy bin Yakzân da ona karşı büyük bir sevgi duymuştu; yememekte ısrar ederse onu ürküteceğinden korktu, bunun üzerine o azığa uzanıp ondan yedi.

فلما ذاقه واستطابه بدا له سوء ما صنع من نقض عهوده في شرط الغذاء، وندم على فعله وأراد الانفصال عن أبسال والإقبال على شأنه من طلب الرجوع إلى مقامه الكريم فلم يتأتَّ له، فرأى أن يقيم مع أبسال في عالم الحس حتى يقف على حقيقة شأنه ولا يبقى في نفسه هو نزوع إليه وينصرف بعد ذلك إلى مقامه دون أن يشغله شاغل، فالتزم صحبة أبسال.

Onu tadıp lezzetli bulunca, gıda şartı hususundaki ahitlerini bozmakla ne kötü bir iş yaptığı kendisine göründü ve yaptığına pişman oldu. Absâl'den ayrılıp o yüce makamına geri dönmeyi talep etme işine yönelmek istediyse de bu kendisine müyesser olmadı. Bunun üzerine, onun durumunun hakikatine vakıf oluncaya ve kendi nefsinde ona karşı hiçbir meyil kalmayıncaya kadar duyu âleminde Absâl ile birlikte kalmayı, ondan sonra da kendisini meşgul edecek hiçbir şey olmaksızın makamına dönmeyi uygun gördü; böylece Absâl'in arkadaşlığına devam etti.

ولما رأى أبسال أيضًا أنه لا يتكلم آمن غوائله على دينه ورجا أن يعلمه الكلام والعلم والدين فيكون له بذلك أعظم أجر وزلفى عند الله.

Absâl de onun konuşmadığını görünce, onun kendi dinine verebileceği zararlardan emin oldu ve ona konuşmayı, ilmi ve dini öğretmeyi, böylece bununla Allah katında en büyük ecre ve yakınlığa nail olmayı umdu.

فشرع أبسال في تعليمه الكلام أولًا بأول بأن كان يشير له إلى أعيان الموجودات وينطق بأسمائها ويكرر ذلك عليه ويحمله على النطق فينطق بها مقترنًا بالإشارة حتى علمه الأسماء كلها ودرَّجه قليلًا قليلًا حتى تكلم في أقرب مدة.

Bunun üzerine Absâl ona adım adım konuşmayı öğretmeye başladı: Mevcutların fertlerine işaret ediyor, isimlerini söylüyor, bunu ona tekrar ediyor ve onu da söylemeye teşvik ediyordu; o da işaretle birlikte bunları söylüyordu. Nihayet ona bütün isimleri öğretti ve onu yavaş yavaş ilerleterek en kısa sürede konuşmasını sağladı.

فجعل أبسال يسأله عن شأنه ومن أين صار إلى تلك الجزيرة فأعلمه حي بن يقظان أنه لا يدري لنفسه ابتداء ولا أبًا ولا أمًّا أكثر من الظبية التي ربَّته ووصف له شأنه كله وكيف ترقى بالمعرفة حتى انتهى إلى درجة الوصول.

Ardından Absâl ona durumunu ve bu adaya nereden geldiğini sormaya başladı. Hayy bin Yakzân da ona, kendisi için bir başlangıç, bir baba ve kendisini büyüten ceylandan başka bir anne bilmediğini haber verdi; bütün durumunu ve marifetle nasıl yükselip vuslat derecesine ulaştığını ona anlattı.

فلما سمع أبسال منه وصف تلك الحقائق والذوات المفارقة لعالم الحس العارفة بذات الحق — عز وجل — ووصف ذلك الحق — تعالى وجل — بأوصافه الحسنى ووصف له ما أمكنه وصفه مما شاهده عند الوصول من لذات الواصلين وآلام المحجوبين لم يشك أبسال في أن جميع الأشياء التي وردت في شريعته من أمر الله — عز وجل — وملائكته وكتبه ورسله واليوم الآخر وجنته وناره هي أمثلة هذه التي شاهدها حي بن يقظان فانفتح بصر قلبه وانقدحت نار خاطره وتطابق عنده المعقول والمنقول وقربت عليه طريق التأويل ولم يبقَ عليه مُشكل في الشرع إلا تبين له ولا مغلق إلا انفتح ولا غامض إلا اتضح وصار من أولي الألباب.

Absâl ondan o hakikatlerin, duyu âleminden ayrık olup Hak azze ve celle'nin zatını bilen zatların vasfını işittiğinde, onun o Hak teâlâ ve celle'yi en güzel vasıflarıyla vasfettiğini duyduğunda ve vuslat esnasında müşahede ettiği, vuslata erenlerin lezzetleri ile perdelenenlerin (mahcupların) elemlerinden vasfedebildiği kadarını kendisine vasfettiğinde; kendi şeriatında Allah azze ve celle'nin emri, melekleri, kitapları, peygamberleri, ahiret günü, cenneti ve cehennemi hakkında varid olan bütün şeylerin, Hayy bin Yakzân'ın müşahede ettiği bu hakikatlerin misalleri olduğundan şüphe etmedi. Böylece kalbinin gözü açıldı, zihninin ateşi çaktı, kendi nezdinde makul ile menkul (akıl ile nakil) birbirine uygun düştü, te'vil yolu ona yakınlaştı; şeriatta onun için açıklığa kavuşmayan hiçbir müşkül, açılmayan hiçbir kapalı ve aydınlanmayan hiçbir müphem nokta kalmadı ve akıl sahiplerinden (ülü'l-elbâbdan) oldu.

وعند ذلك نظر إلى حي بن يقظان بعين التعظيم والتوقير وتحقق عنده أنه من أولياء الله الذين لا خوف عليهم ولا هم يحزنون. فالتزم خدمته والاقتداء به والأخذ بإشارته فيما تعارض عنده من الأعمال الشرعية التي قد تعلمها في ملته.

Bunun üzerine Hayy bin Yakzân'a tazim ve hürmet gözüyle baktı; onun, kendilerine hiçbir korku olmayan ve mahzun da olmayacak olan Allah dostlarından (evliyadan) olduğu kendi nezdinde kesinlik kazandı. Onun hizmetine girmeyi, kendisine uymayı ve kendi dininde öğrendiği şer'î amellerden zihninde birbiriyle çelişen hususlarda onun işaretiyle amel etmeyi üstlendi.

وجعل حي بن يقظان يستفحصه عن أمره وشأنه فجعل أبسال يصف له شأن جزيرته وما فيها من العالم وكيف كانت سِيرهم قبل وصول الملة إليهم. وكيف هي الآن بعد وصولها إليهم. ووصف له جميع ما ورد في الشريعة من وصف العالم الإلهي والجنة والنار والبعث والنشور والحشر والحساب والميزان والصراط.

Hayy bin Yakzân da ondan işini ve durumunu sorup araştırmaya başladı. Absâl de ona adasının durumunu, oradaki insanları, din kendilerine ulaşmadan önce yaşayışlarının nasıl olduğunu ve din onlara ulaştıktan sonra şimdi nasıl olduğunu anlatmaya koyuldu. Şeriatta ilâhî âlemin vasfı, cennet, cehennem, öldükten sonra dirilme (ba's ve nüşûr), haşir, hesap, mizan ve sırat hakkında varid olan her şeyi ona anlattı.

ففهم حي بن يقظان ذلك كله ولم يرَ فيه شيئًا على خلاف ما شاهده في مقامه الكريم. فعلم أن الذي وصف ذلك وجاء به مُحِقٌّ في وصفه صادق في قوله رسول من عند ربه، فآمن به وصدَّقه وشهد برسالته.

Hayy bin Yakzân bunların hepsini anladı ve bunlarda o yüce makamında müşahede ettiği şeye aykırı hiçbir şey görmedi. Böylece bunları anlatan ve getiren zatın, anlatımında haklı, sözünde doğru ve Rabbi katından gönderilmiş bir resul olduğunu bildi; ona iman etti, onu tasdik etti ve risaletine şehadet etti.

ثم جعل يسأله عما جاء به من الفرائض ووضعه من العبادات فوصف له الصلاة والزكاة والصيام والحج وما أشبهها من الأعمال الظاهرة فتلقى ذلك والتزمه وأخذ نفسه بأدائه امتثالًا للأمر الذي صحَّ عنده صدق قائله.

Sonra onun getirdiği farzları ve koyduğu ibadetleri sormaya başladı. Absâl de ona namazı, zekâtı, orucu, haccı ve bunlara benzer zahirî amelleri anlattı. Hayy bin Yakzân bunları kabul edip üstlendi ve söyleyeninin doğruluğu kendi nezdinde sabit olan bu emre uymak üzere bunları eda etmeyi kendi nefsine şart koştu.

إلا أنه بقي في نفسه أمران كان يتعجب منهما ولا يدري وجه الحكمة فيهما؛ أحدهما: لمَ ضرب هذا الرسول الأمثال للناس في أكثر ما وصفه من أمر العالم الإلهي وأضرب عن المكاشفة حتى وقع الناس في أمر عظيم من التجسيم واعتقاد أشياء في ذات الحق هو منزَّه عنها وبريء منها، وكذلك في أمر الثواب والعقاب؟ والأمر الآخر: لمَ اقتصر على هذه الفرائض ووظائف العبادات وأباح الاقتناء للأموال والتوسُّع في المأكل حتى يفرغ الناس للاشتغال بالباطل والإعراض عن الحق؟ وكان رأيه هو ألا يتناول أحد شيئًا إلا ما يقيم به الرمق، وأما الأموال فلم تكن لها عنده معنًى.

Ne var ki içinde, kendilerine şaştığı ve hikmet yönünü bilemediği iki husus kaldı. Bunlardan biri şuydu: Bu resul, ilâhî âleme dair anlattığı şeylerin çoğunda insanlara niçin misaller getirmiş ve mükâşefeden (hakikati doğrudan açmaktan) yüz çevirmişti de, bunun sonucunda insanlar büyük bir tecsim (Allah'a cisim izafe etme) belasına düşmüş, Hakk'ın zatı hakkında O'nun münezzeh ve beri olduğu şeylere inanmış, sevap ve ceza konusunda da aynı duruma düşmüşlerdi? Diğer husus ise şuydu: Niçin bu farzlar ve ibadet vazifeleriyle yetinmiş, mallar edinmeyi ve yeme içmede bolluğa gitmeyi mübah kılmıştı da, böylece insanlar batılla uğraşmaya ve haktan yüz çevirmeye vakit bulabilmişlerdi? Oysa onun kendi görüşü, hiç kimsenin hayatta kalacak kadarı dışında bir şey almaması yönündeydi; mallara gelince, kendi nezdinde onların hiçbir anlamı yoktu.

وكان يرى ما في الشرع من الأحكام في أمر الأموال كالزكاة وتشعبها والبيوع والربا والحدود والعقوبات، فكان يستغرب ذلك كله ويراه تطويلًا، ويقول: إن الناس لو فهموا الأمر على حقيقته لأعرضوا عن هذه البواطل وأقبلوا على الحق واستغنوا عن هذا كله ولم يكن لأحد اختصاص بمال يُسأل عن زكاته أو تُقطع الأيدي على سرقته أو تذهب النفوس على أخذه مجاهرة.

Şeriatta mallar konusunda zekât ve onun dallanıp budaklanması, alışverişler, faiz, hadler (belirlenmiş şer'î cezalar) ve cezalar gibi hükümleri görüyor, bunların hepsini tuhaf karşılıyor ve sözü uzatma sayıyordu. Şöyle diyordu: “İnsanlar işi hakikatiyle anlasalardı, bu batıllardan yüz çevirir, hakka yönelir ve bütün bunlardan müstağni kalırlardı; hiç kimsenin kendine ait olup da zekâtından sorguya çekileceği, çalınması üzerine ellerin kesileceği ya da açıktan zorla alınması sebebiyle canların gideceği bir malı olmazdı.”

وكان الذي أوقعه في ذلك ظنه أن الناس كلهم ذوو فطر فائقة وأذهان ثاقبة ونفوس حازمة، ولم يكن يدري ما هم عليه من البلادة والنقص وسوء الرأي وضعف العزم وأنهم كالأنعام بل هم أضل سبيلًا.

Onu bu düşünceye düşüren şey, bütün insanların üstün yaratılışlara, keskin zihinlere ve kararlı nefislere sahip olduklarını sanmasıydı. Onların ne büyük bir anlayışsızlık, eksiklik, bozuk görüş ve irade zayıflığı içinde bulunduklarını, hayvanlar gibi, hatta yolca daha da sapkın olduklarını bilmiyordu.

فلما اشتد إشفاقه على الناس وطمع أن تكون نجاتهم على يديه حدثت له النية في الوصول إليهم وإيضاح الحق لديهم وتبييه لهم، ففاوض في ذلك صاحبه أبسال وسأله هل تمكنه حيلة في الوصول إليهم فأعلمه بما هم فيه من نقص الفطرة والإعراض عن أمر الله، فلم يتأتَّ له فهم ذلك وبقي في نفسه تعلُّق بما كان قد أمَّله.

İnsanlara olan şefkati şiddetlenip onların kurtuluşunun kendi eliyle olmasını arzuladığında, onlara ulaşma, hakkı yanlarında açıklığa kavuşturma ve kendilerine beyan etme niyeti içine doğdu. Bu konuyu arkadaşı Absâl ile görüştü ve onlara ulaşmak için bir çare bulup bulamayacağını sordu. Absâl de ona insanların içinde bulundukları yaratılış eksikliğini ve Allah'ın emrinden yüz çevirme halini bildirdi. Ancak Hayy bunu bir türlü anlayamadı ve umduğu şeye dair içinde bir bağlılık kaldı.

وطمع أَبْسال أيضًا أن يهدي الله على يديه طائفة من معارفه المريدين الذين كانوا أقرب من التخلص من سواهم فساعده على رأيه ورأيا أن يلتزما ساحل البحر ولا يفارقاه ليلًا ولا نهارًا لعل الله إن يُسَنِّي لهما عبور البحر فالتزما ذلك وابتهلا الله تعالى أن يهيئ لهما من أمرهما رشدًا.

Absâl de, kurtuluşa başkalarından daha yakın olan hakikat talibi tanıdıklarından bir topluluğu Allah'ın onun eliyle hidayete erdirmesini arzuladı ve bu görüşünde ona destek verdi. Umulur ki Allah kendilerine denizi geçmeyi kolaylaştırır diye deniz sahilinden ayrılmamayı, gece gündüz orada beklemeyi uygun gördüler. Bunu üstlendiler ve işlerinde kendilerine doğru bir yol hazırlaması için yüce Allah'a yalvardılar.

فكان من أمر الله — عز وجل — أن سفينة في البحر ضلَّت مسلكها ودفعتها الرياح وتلاطم الأمواج إلى ساحلها. فلما قربت من البر رأى أهلها الرجلين على الشاطئ، فدنوا منهما فكلمهم أَبْسال وسألهم أن يحملوهما معهم فأجابوهما إلى ذلك وأدخلوهما السفينة، فأرسل الله إليهم ريحًا رخاء حملت السفينة في أقرب مدة إلى الجزيرة التي أمَّلاها فنزلا بها ودخلا مدينتها.

Allah azze ve celle'nin emriyle, denizde bir gemi yolunu kaybetti; rüzgârlar ve çarpışan dalgalar onu adanın sahiline sürükledi. Gemi karaya yaklaştığında içindekiler kıyıda iki adamı gördüler ve onlara yaklaştılar. Absâl onlarla konuştu ve kendilerini de yanlarına almalarını istedi. Onlar da bu isteği kabul edip ikisini gemiye aldılar. Ardından Allah onlara tatlı bir rüzgâr gönderdi; bu rüzgâr gemiyi en kısa sürede umdukları adaya taşıdı. Orada indiler ve şehrine girdiler.

واجتمع أصحاب أَبْسال به فعرَّفهم شأن حي بن يقظان فاشتملوا عليه اشتمالًا شديدًا وأكبروا أمره واجتمعوا إليه وأعظموه وبجَّلوه. وأعلمه أَبْسال أن تلك الطائفة هم أقرب إلى الفهم والذكاء من جميع الناس وأنه إن عجز عن تعليمهم فهو عن تعليم الجمهور أعجز.

Absâl'in arkadaşları onun etrafında toplandılar; o da kendilerine Hayy bin Yakzân'ın durumunu anlattı. Bunun üzerine ona büyük bir ilgi gösterip etrafını sardılar, durumunu ululadılar, yanına toplandılar, kendisine tazim ve hürmet gösterdiler. Absâl ona, bu topluluğun bütün insanlar içinde anlayış ve zekâya en yakın kimseler olduğunu, eğer onları eğitmekten aciz kalırsa avamı (halkın geneli) eğitmekten daha da aciz kalacağını bildirdi.

وكان رأس تلك الجزيرة وكبيرها سلامان، وهو صاحب أَبْسال الذي كان يرى ملازمة الجماعة ويقول بتحريم العزلة، فشرع حي بن يقظان في تعليمهم وبث أسرار الحكمة إليهم.

O adanın reisi ve büyüğü Salâmân idi. O, Absâl'in arkadaşıydı; cemaate bağlı kalmayı uygun görür ve uzletin haram olduğunu söylerdi. Hayy bin Yakzân onları eğitmeye ve hikmetin sırlarını kendilerine açmaya başladı.

فما هو إلا أن ترقَّى عن الظاهر قليلًا وأخذ في وصف ما سبق إلى فهمهم خلافه فجعلوا ينقبضون عنه وتشمئز نفوسهم مما يأتي به، ويتسخطونه بقلوبهم وإن أظهروا له الرضا في وجهه إكرامًا لغربته فيهم ومراعاةً لحقِّ صاحبهم أَبْسال.

Fakat zahirden birazcık yükselip onların daha önce anladıklarının aksine olan şeyleri anlatmaya başlar başlamaz, ondan çekinmeye başladılar; getirdiği şeylerden nefisleri tiksindi ve aralarında bir yabancı olmasına hürmeten ve arkadaşları Absâl'in hakkını gözeterek yüzüne karşı rıza gösterseler de kalplerinden ona öfkelendiler.

وما زال حي بن يقظان يستلطفهم ليلًا ونهارًا ويبين لهم الحق سرًّا وجهارًا فلا يزيدهم ذلك إلا نبوًّا ونفارًا مع أنهم كانوا محبين للخير راغبين في الحق إلا أنهم لنقص فطرتهم كانوا لا يطلبون الحق من طريقة ولا يأخذونه بجهة تحقيقه ولا يلتمسونه من بابه بل كانوا لا يريدون معرفته من طريق أربابه، فيئس من إصلاحهم، وانقطع رجاؤه من صلاحهم لقلة قبولهم.

Hayy bin Yakzân gece gündüz onların gönlünü almaya, gizli ve açık onlara hakkı açıklamaya devam etti. Ancak bu durum, hayrı sevmelerine ve hakka istekli olmalarına rağmen, onlarda uzaklaşma ve ürküntüyü artırmaktan başka bir işe yaramadı. Zira yaratılışlarındaki eksiklik yüzünden hakkı kendi yolundan aramıyor, onu tahkik yönüyle ele almıyor ve kapısından istemiyorlardı; aksine onu ehlinin yoluyla bilmek istemiyorlardı. Böylece onları ıslah etmekten ümidini kesti ve kabullerinin azlığı sebebiyle düzelmelerinden yana beklentisi sona erdi.

وتصفح طبقات الناس بعد ذلك فرأى كل حزب بما لديهم فرحون قد اتخذوا إلههم هواهم ومعبودهم شهواتهم وتهالكوا في جميع حطام الدنيا وألهاهم التكاثر حتى زاروا المقابر، لا تنجع فيهم الموعظة ولا تعمل فيهم الكلمة الحسنة ولا يزدادون بالجدل إلا إصرارًا.

Bundan sonra insanların tabakalarını gözden geçirdi. Gördü ki her zümre kendi elindekiyle sevinmektedir; hevalarını ilah, şehvetlerini mabud edinmişler, dünyanın değersiz metaını toplamak uğruna birbirlerini ezercesine üşüşmüşler ve kabirleri ziyaret edinceye kadar çokluk kuruntusu kendilerini oyalamıştır. Öğüt onlara fayda vermiyor, güzel söz kendilerine tesir etmiyor ve tartışmayla sadece inatları artıyordu.

وأما الحكمة فلا سبيل لهم إليها ولا حظ لهم منها، قد غمرتهم الجهالة وران على قلوبهم ما كانوا يكسبون، ختم الله على قلوبهم وعلى سمعهم وعلى أبصارهم غشاوة ولهم عذاب عظيم.

Hikmete gelince, onlara ulaşacak hiçbir yolları ve ondan hiçbir nasipleri yoktu. Cehalet onları kuşatmış, kazandıkları şeyler kalplerinin üzerine pas tutmuştu. Allah onların kalplerini ve kulaklarını mühürlemiştir, gözlerinin üzerinde de bir perde vardır ve onlar için büyük bir azap vardır.

فلما رأى سرادق العذاب قد أحاط بهم وظلمات الحجب قد تغشَّتهم والكل منهم — إلا اليسير — لا يتمسكون من مِلَّتهم إلا بالدنيا وقد نبذوا أعمالهم على خِفَّتها وسهولتها وراء ظهورهم واشتروا بها ثمنًا قليلًا وألهاهم عن ذكر الله تعالى التجارة والبيع ولم يخافوا يومًا تتقلب فيه القلوب والأبصار، بان له وتحقق على القطع أن مخاطبتهم بطريق المكاشفة لا تمكن وأن تكليفهم من العمل فوق هذا القدر لا يتفق، وأن حظ أكثر الجمهور من الانتفاع بالشريعة إنما هو في حياتهم الدنيا ليستقيم له معاشه ولا يتعدى عليه سواه فيما اختُصَّ هو به، وأنه لا يفوز منهم بالسعادة الأخروية إلا الشاذ النادر وهو مَن أراد حرث الآخرة وسعى لها سعيها وهو مؤمن. وأما من طغى وآثر الحياة الدنيا فإن الجحيم هي المأوى. وأي تعب أعظم وشقاوة أطم ممَّن إذا تصفَّحت أعماله من وقت انتباهه من نومه إلى حين رجوعه إلى الكرى لا تجد منها شيئًا إلا وهو يلتمس به تحصيل غاية من هذه الأمور المحسوسة الخسيسة؛ إما مال يجمعه أو لذة ينالها أو شهوة يقضيها أو غيطًا يتشفَّى به أو جاهٍ يحرزه أو عمل من أعمال الشرع يتزين به أو يدافع عن رقبته، وهي كلها ظلمات بعضها فوق بعض في بحر لُجِّي {وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا كَانَ عَلَى رَبِّكَ حَتْمًا مَقْضِيًّا}.

Azap çadırının onları kuşattığını, perde karanlıklarının üzerlerini bürüdüğünü, pek azı müstesna hepsinin dinlerinden yalnızca dünyaya sarıldıklarını, hafifliğine ve kolaylığına rağmen amellerini sırtlarının arkasına attıklarını, onları az bir pahaya sattıklarını, ticaret ve alışverişin kendilerini yüce Allah'ı zikretmekten alıkoyduğunu, kalplerin ve gözlerin dehşetle döneceği bir günden korkmadıklarını görünce; onlara mükâşefe yoluyla hitap etmenin mümkün olmadığı, bu miktarın üzerinde bir ameli onlara yüklemenin uygun düşmeyeceği, halkın çoğunun şeriattan faydalanma payının yalnızca dünya hayatlarında geçimlerinin düzene girmesi ve kendisine ait olan şeyde başkasının ona tecavüz etmemesi olduğu, içlerinden uhrevî saadete ancak ahiret ekinini isteyen ve mümin olarak onun için gereği gibi çalışan şaz ve nadir kimselerin erişebileceği, azgınlık edip dünya hayatını tercih eden kimsenin ise barınağının cehennem olduğu onun için ortaya çıktı ve kesinlik kazandı. Uykusundan uyandığı vakitten tekrar uykuya döndüğü ana kadar yaptığı işleri gözden geçirdiğinde, bunların içinde ya toplayacağı bir mal, ya erişeceği bir lezzet, ya tatmin edeceği bir şehvet, ya hıncını alacağı bir öfke, ya elde edeceği bir makam, ya da kendisiyle süsleneceği yahut boynunu kurtaracağı şer'î bir amel gibi bu bayağı ve duyusal işlerden bir gayeyi elde etmek dışında hiçbir şey bulamadığın kimseden daha büyük bir yorgunluk ve daha baskın bir bedbahtlık olabilir mi? Bunların hepsi derin bir denizdeki birbiri üstüne yığılmış karanlıklardır: {وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا كَانَ عَلَى رَبِّكَ حَتْمًا مَقْضِيًّا} “İçinizden oraya uğramayacak hiçbir kimse yoktur. Bu, Rabbinin üzerine aldığı kesinleşmiş bir hükümdür”.

فلما فهم أحوال الناس وأن أكثرهم بمنزلة الحيوان غير الناطق علم أن الحكمة كلها والهداية والتوفيق فيما نطقت به الرسل ووردت به الشريعة لا يمكن غير ذلك ولا يحتمل المزيد عليه، فلكل عملٍ رجالٌ وكل ميسر لما خلق له: {سُنَّةَ اللهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللهِ تَبْدِيلًا}.

İnsanların hallerini ve çoğunun konuşmayan hayvan mesabesinde olduğunu anlayınca, bütün hikmetin, hidayetin ve muvaffakiyetin peygamberlerin söylediği ve şeriatın getirdiği şeylerde olduğunu, bundan başkasının mümkün olamayacağını ve buna daha fazlasının eklenemeyeceğini bildi. Zira her iş için birileri vardır ve herkes ne için yaratıldıysa o kendisine kolaylaştırılmıştır: {سُنَّةَ اللهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللهِ تَبْدِيلًا} “Daha önce gelip geçenler hakkında Allah'ın kanunu budur. Allah'ın kanununda asla bir değişiklik bulamazsın”.

فانصرف إلى سلامان وأصحابه فاعتذر عما تكلَّم به معه وتبرأ إليهم منه وأعلمهم أنه قد رأى مثل رأيهم واهتدى بمثل هديهم وأوصاهم بملازمة ما هم عليه من الْتزام حدود الشرع والأعمال الظاهرة وقلة الخوض فيما لا يعنيهم والإيمان بالمتشابهات والتسليم لها والإعراض عن البدع والأهواء والاقتداء بالسلف الصالح والترك لمحدثات الأمور. وأمرهم بمجانبة ما عليه جمهور العوام من إهمال الشريعة والإقبال على الدنيا، وحذرهم منه غاية التحذير. وعلم هو وصاحبه أَبْسال أن هذه الطائفة المريدة القاصرة لا نجاة لها إلا بهذه الطريق وأنها إن رفعت عنه إلى بقاع الاستبصار اختلَّ ما هي عليه ولم يمكنها أن تلحق بدرجة السعداء وتذبذبت وانتكست وساءت عاقبتها. وإن هي دامت على ما هي عليه حتى يوافيها اليقين فازت بالأمن وكانت من أصحاب اليمين، وأما السابقون السابقون فأولئك هم المقربون.

Bunun üzerine Salâmân ve arkadaşlarının yanına döndü; onlarla konuştuğu şeylerden dolayı özür diledi ve o sözlerden beri olduğunu kendilerine bildirdi. Onlara, kendilerinin görüşü gibi düşündüğünü ve onların tuttuğu doğru yolu tuttuğunu haber verdi. Kendilerine, şeriatın sınırlarına ve zahirî amellere bağlı kalmak, üzerlerine vazife olmayan şeylere az dalmak, müteşâbih (anlamı kapalı) olanlara iman edip teslim olmak, bid'atlerden ve hevalardan yüz çevirmek, selef-i sâlihîne uymak ve sonradan çıkarılan işleri terk etmek hususunda üzerinde bulundukları hale devam etmelerini tavsiye etti. Avamın çoğunluğunun içinde bulunduğu şeriatı ihmal etme ve dünyaya yönelme halinden uzak durmalarını emretti ve onları bundan son derece sakındırdı. O ve arkadaşı Absâl bildiler ki, hakikati arzulayan fakat idraki yetersiz olan bu topluluk için kurtuluş ancak bu yolladır; eğer bu yoldan basiret ve hakikati müşahede makamlarına yükseltilirlerse üzerinde bulundukları düzen bozulacak, saadete erenlerin derecesine ulaşamayacak, bocalayacak, gerisin geri dönecek ve akıbetleri kötü olacaktır. Ama eğer ölüm (yakîn) kendilerine gelinceye kadar üzerinde bulundukları halde devam ederlerse, güvenliğe kavuşacak ve sağ ashabından olacaklardır. Önde olanlara, o en önde olanlara (sâbikûna) gelince, işte onlar Allah'a yakın kılınanlardır (mukarrebûndur).

فودَّعاهم وانفصلا عنهم وتلطفا في العود إلى جزيرتهما حتى يسَّر الله — عز وجل — عليهما العبور إليها. وطلب حي بن يقظان مقامه الكريم بالنحو الذي طلبه أولًا حتى عاد إليه واقتدى به أَبْسال حتى قرب منه أو كاد، وعبدا الله في تلك الجزيرة حتى أتاهما اليقين.

Böylece onlarla vedalaşıp yanlarından ayrıldılar ve Allah azze ve celle kendilerine oraya geçmeyi kolaylaştırıncaya kadar kendi adalarına dönmenin çaresini aradılar. Hayy bin Yakzân yüce makamını ilk başta aradığı şekilde aradı ve sonunda ona geri döndü. Absâl de ona uydu; hatta onun makamına yaklaştı ya da yaklaşacak gibi oldu. Ölüm kendilerine gelinceye kadar o adada Allah'a ibadet ettiler.

هذا — أيدنا الله وإياك بروح منه — ما كان من نبأ حي بن يقظان وأَبْسال وسلامان وقد اشتمل على حظ من الكلام لا يوجد في كتاب ولا يُسمع في معتاد خطاب، وهو من العلم المكنون الذي لا يقبله إلا أهل المعرفة بالله ولا يجهله إلا أهل الغِرَّة بالله.

İşte —Allah bizi de seni de kendi katından bir ruh ile desteklesin— Hayy bin Yakzân, Absâl ve Salâmân'ın kıssasından olanlar bunlardır. Bu kıssa, hiçbir kitapta bulunmayan ve alışılmış hitaplarda işitilmeyen bir söz payını içermektedir. Bu, yalnızca Allah'ı bilen marifet ehlinin kabul edeceği ve yalnızca Allah'a karşı aldanış içinde olanların cahil kalacağı saklı ilimdendir.

وقد خالفنا فيه طريق السلف الصالح في الضنانة به والشُّحِّ عليه. إلا أن الذي سهَّل علينا إفشاء هذا السر وهتك الحجاب ما ظهر في زماننا من آراء مفسدة نبغت بها متفلسفة العصر وصرحت بها حتى انتشرت في البلدان وعمَّ ضررها وخشينا على الضعفاء الذين اطرحوا تقليد الأنبياء — صلوات الله عليهم — وأرادوا تقليد السفهاء والأغبياء أن يظنوا أن تلك الآراء هي الأسرار المضنون بها على غير أهلها فيزيد بذلك حبهم فيها وولوعهم بها.

Biz bu konuda, onu kıskançlıkla saklama ve esirgeme hususunda selef-i sâlihînin yoluna muhalefet ettik. Ancak bu sırrı ifşa etmeyi ve perdeyi aralamayı bizim için kolaylaştıran şey, zamanımızda asrın felsefecilerinin ortaya çıkardığı ve memleketlerde yayılıp zararı umumileşinceye kadar açıkça dile getirdikleri bozguncu görüşlerin zuhur etmesi oldu. Biz, peygamberleri —Allah'ın salâtları onların üzerine olsun— taklit etmeyi bir kenara atıp beyinsizleri ve ahmakları taklit etmek isteyen zayıf kimselerin, o görüşleri ehli olmayanlardan kıskançlıkla saklanan sırlar sanmalarından ve böylece onlara olan sevgilerinin ve düşkünlüklerinin artmasından korktuk.

فرأينا أن نلمع إليهم بطرف من سر الأسرار لنجتذبهم إلى جانب التحقيق ثم نصدهم عن ذلك الطريق، ولم نُخلِّ مع ذلك ما أودعناه هذه الأوراق اليسيرة من الأسرار عن حجاب رقيق وستر لطيف ينتهك سريعًا لمن هو أهله ويتكاثف لمن لا يستحق تجاوزه حتى لا يتعداه.

Bu yüzden, onları tahkik tarafına çekmek ve ardından o yoldan alıkoymak için kendilerine sırların sırrından bir nebze parlatmayı uygun gördük. Bununla birlikte, bu birkaç yaprağa emanet ettiğimiz sırları ince bir perdeden ve latif bir örtüden de hali bırakmadık; öyle ki bu perde, ehli olan kimse için hızla yırtılır, onu aşmayı hak etmeyen kimse içinse ötesine geçemesin diye kalınlaşır.

وأنا أسأل إخواني الواقفين على هذا الكلام أن يقبلوا عذري فيما تساهلت في تبيينه وتسامحت في تثبيته فلم أفعل ذلك إلا لأني تسنَّمت شواهق يزلُّ الطرف عن مرآها، وأردت تقريب الكلام فيها على وجه الترغيب والتشويق في دخول الطريق.

Ben, bu sözlere vakıf olan kardeşlerimden, açıklamakta gevşek davrandığım ve ortaya koymakta müsamahakâr olduğum hususlarda özrümü kabul etmelerini diliyorum. Ben bunu ancak, gözlerin kendisine bakmaktan kaydığı yüksek zirvelere tırmandığım ve yola girmeye özendirmek ve şevk vermek üzere bu konudaki sözü anlaşılır kılmak istediğim için yaptım.

وأسأل الله التجاوز والعفو، وأن يوردنا من المعرفة به الصفو، إنه منعم كريم. والسلام عليك أيها الأخ المفترض إسعافه ورحمة الله وبركاته.

Allah'tan kusurlarımı bağışlamasını ve affetmesini, bizi kendisi hakkındaki marifetin en saf pınarına ulaştırmasını dilerim. Şüphesiz O, nimet veren ve kerem sahibi olandır. Kendisine yardım edilmesi boynumuzun borcu olan ey kardeş; Allah'ın selamı, rahmeti ve bereketi senin üzerine olsun.