ضَرَبَ اللَّهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ الْمَثَلَ لِلْكَافِرِ بِالْأَعْمَى وَالْأَصَمِّ، وَضَرَبَ الْمَثَلَ لِلْمُؤْمِنِ بِالسَّمِيعِ وَالْبَصِيرِ، وَبَيَّنَ أَنَّهُمَا لَا يَسْتَوِيَانِ، وَلَا يَسْتَوِي الْأَعْمَى وَالْبَصِيرُ، وَلَا يَسْتَوِي الْأَصَمُّ وَالسَّمِيعُ، وَأَوْضَحَ هَذَا الْمَعْنَى فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ:
Allah Teâlâ bu yüce ayette kâfiri kör ve sağıra, mümini ise işiten ve görene benzetmiş; ikisinin bir olmadığını, kör ile görenin ve sağır ile işitenin eşit olamayacağını açıklamıştır. Bu manayı birçok ayette beyan etmiştir:
قَوْلُهُ: وَمَا يَسْتَوِي الْأَعْمَى وَالْبَصِيرُ وَلَا الظُّلُمَاتُ وَلَا النُّورُ وَلَا الظِّلُّ وَلَا الْحَرُورُ وَمَا يَسْتَوِي الْأَحْيَاءُ وَلَا الْأَمْوَاتُ إِنَّ اللَّهَ يُسْمِعُ مَنْ يَشَاءُ وَمَا أَنْتَ بِمُسْمِعٍ مَنْ فِي الْقُبُورِ إِنْ أَنْتَ إِلَّا نَذِيرٌ [٣٥ \ ١٩ - ٢٣] .
Şu buyruğu [gibi]: { وَمَا يَسْتَوِي الْأَعْمَى وَالْبَصِيرُ وَلَا الظُّلُمَاتُ وَلَا النُّورُ وَلَا الظِّلُّ وَلَا الْحَرُورُ وَمَا يَسْتَوِي الْأَحْيَاءُ وَلَا الْأَمْوَاتُ إِنَّ اللَّهَ يُسْمِعُ مَنْ يَشَاءُ وَمَا أَنْتَ بِمُسْمِعٍ مَنْ فِي الْقُبُورِ إِنْ أَنْتَ إِلَّا نَذِيرٌ } “Kör ile gören, karanlıklar ile aydınlık, gölge ile sıcaklık bir olmaz. Diriler ile ölüler de bir olmaz. Şüphesiz Allah dilediğine işittirir. Sen ise kabirlerde bulunanlara işittirecek değilsin. Sen ancak bir uyarıcısın.” [35/19-23].
وَقَوْلُهُ: أَفَمَنْ يَعْلَمُ أَنَّمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ الْحَقُّ كَمَنْ هُوَ أَعْمَى الْآيَةَ [١٣ \ ١٩] .
Ve şu buyruğu: { أَفَمَنْ يَعْلَمُ أَنَّمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ الْحَقُّ كَمَنْ هُوَ أَعْمَى } “Rabbinden sana indirilenin hak olduğunu bilen kimse, kör olan kimse gibi midir?...” [13/19].
وَقَوْلُهُ: إِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتَى وَلَا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعَاءَ إِذَا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ [٢٧ \ ٨٠] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Ve şu buyruğu: { إِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتَى وَلَا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعَاءَ إِذَا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ } “Şüphesiz sen ölülere işittiremezsin; arkalarını dönüp gittiklerinde sağırlara da daveti duyuramazsın.” [27/80] ve benzeri diğer ayetler [gibi].
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَا نَرَاكَ اتَّبَعَكَ إِلَّا الَّذِينَ هُمْ أَرَاذِلُنَا بَادِيَ الرَّأْيِ.
Allah Teâlâ'nın: { وَمَا نَرَاكَ اتَّبَعَكَ إِلَّا الَّذِينَ هُمْ أَرَاذِلُنَا بَادِيَ الرَّأْيِ } “Sana ancak basit bir görüşle aramızdaki en ayak takımımızın uyduğunu görüyoruz” kavli.
ذَكَرَ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ الْمَلَأَ مِنْ قَوْمِ نُوحٍ قَالُوا لَهُ: مَا نَرَاكَ اتَّبَعَكَ مِنَّا إِلَّا الْأَسَافِلُ وَالْأَرَاذِلُ، وَذَكَرَ فِي سُورَةِ الشُّعَرَاءِ أَنَّ اتِّبَاعَ الْأَرَاذِلِ لَهُ فِي زَعْمِهِمْ مَانِعٌ لَهُمْ مِنَ اتِّبَاعِهِ بِقَوْلِهِ: قَالُوا أَنُؤْمِنُ لَكَ وَاتَّبَعَكَ الْأَرْذَلُونَ [٢٦ \ ١١١] .
Allah Teâlâ bu yüce ayette Nûh'un kavminden ileri gelenlerin ona: “Sana bizden ancak en aşağılık ve ayak takımının uyduğunu görüyoruz” dediklerini zikretmiş; Şuarâ suresinde de ayak takımının ona uymasının, kendi zanlarınca kendilerinin ona tabi olmalarına engel teşkil ettiğini şu buyruğuyla belirtmiştir: { قَالُوا أَنُؤْمِنُ لَكَ وَاتَّبَعَكَ الْأَرْذَلُونَ } “Dediler ki: 'Sana en aşağılık kimseler uymuşken biz sana inanır mıyız?'” [26/111].
وَبَيَّنَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ نُوحًا عَلَيْهِ وَعَلَى نَبِيِّنَا الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ أَبَى أَنْ يَطْرُدَ أُولَئِكَ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ بِقَوْلِهِ: وَمَا أَنَا بِطَارِدِ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّهُمْ مُلَاقُو رَبِّهِمْ وَلَكِنِّي أَرَاكُمْ قَوْمًا تَجْهَلُونَ وَيَا قَوْمِ مَنْ يَنْصُرُنِي مِنَ اللَّهِ إِنْ طَرَدْتُهُمْ الْآيَةَ [١١ \ ٢٩، ٣٠] ، وَذَكَرَ تَعَالَى عَنْهُ ذَلِكَ فِي الشُّعَرَاءِ أَيْضًا بِقَوْلِهِ: إِنْ حِسَابُهُمْ إِلَّا عَلَى رَبِّي لَوْ تَشْعُرُونَ وَمَا أَنَا بِطَارِدِ الْمُؤْمِنِينَ.
Bu yüce surede, Nûh'un -ona ve Peygamberimize salât ve selâm olsun- kendisine tabi olan o müminleri kovmaktan imtina ettiğini şu buyruğuyla beyan etmiştir: { وَمَا أَنَا بِطَارِدِ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّهُمْ مُلَاقُو رَبِّهِمْ وَلَكِنِّي أَرَاكُمْ قَوْمًا تَجْهَلُونَ وَيَا قَوْمِ مَنْ يَنْصُرُنِي مِنَ اللَّهِ إِنْ طَرَدْتُهُمْ } “Ben iman edenleri kovacak değilim; çünkü onlar Rablerine kavuşacaklardır. Fakat ben sizi cahillik eden bir kavim olarak görüyorum. Ey kavmim! Eğer onları kovarsam, Allah'a karşı beni kim savunabilir?...” [11/29-30]. Allah Teâlâ onun hakkında bunu Şuarâ [suresinde] de şu buyruğuyla zikretmiştir: { إِنْ حِسَابُهُمْ إِلَّا عَلَى رَبِّي لَوْ تَشْعُرُونَ وَمَا أَنَا بِطَارِدِ الْمُؤْمِنِينَ } “Eğer şuurunda olsaydınız [bilirdiniz ki] onların hesabı ancak Rabbime aittir. Ben müminleri kovacak değilim.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: قَالَ يَا قَوْمِ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كُنْتُ عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَآتَانِي رَحْمَةً مِنْ عِنْدِهِ فَعُمِّيَتْ عَلَيْكُمْ أَنُلْزِمُكُمُوهَا وَأَنْتُمْ لَهَا كَارِهُونَ.
Allah Teâlâ'nın: { قَالَ يَا قَوْمِ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كُنْتُ عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَآتَانِي رَحْمَةً مِنْ عِنْدِهِ فَعُمِّيَتْ عَلَيْكُمْ أَنُلْزِمُكُمُوهَا وَأَنْتُمْ لَهَا كَارِهُونَ } “Dedi ki: 'Ey kavmim! Ne dersiniz, ya Rabbimden apaçık bir delil üzere isem ve bana katından bir rahmet vermiş de bu size gizli tutulmuşsa? Siz onu istemezken biz sizi ona zorlayacak mıyız?'” kavli.
ذَكَرَ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ عَنْ نَبِيِّهِ نُوحٍ: أَنَّهُ قَالَ لِقَوْمِهِ: أَرَأَيْتُمْ [١١ \ ٢٨] ، أَيْ: أَخْبِرُونِي إِنْ كُنْتُ عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي [١١ \ ٢٨] ، أَيْ: عَلَى يَقِينٍ وَنُبُوَّةٍ صَادِقَةٍ لَا شَكَّ فِيهَا، وَأَعْطَانِي رَحْمَةً مِنْهُ مِمَّا أَوْحَى إِلَيَّ مِنَ التَّوْحِيدِ وَالْهُدَى، فَخَفِيَ ذَلِكَ كُلُّهُ عَلَيْكُمْ، وَلَمْ تَعْتَقِدُوا أَنَّهُ حَقٌّ، أَيُمْكِنُنِي أَنْ أُلْزِمَكُمْ بِهِ، وَأَجْبُرَ قُلُوبَكُمْ عَلَى الِانْقِيَادِ وَالْإِذْعَانِ لِتِلْكَ الْبَيِّنَةِ الَّتِي تَفَضَّلَ اللَّهُ عَلَيَّ بِهَا، وَرَحِمَنِي بِإِيتَائِهَا، وَالْحَالُ أَنَّكُمْ كَارِهُونَ لِذَلِكَ؟ يَعْنِي لَيْسَ بِيَدِي تَوْفِيقُكُمْ إِلَى الْهُدَى وَإِنْ كَانَ وَاضِحًا جَلِيًّا لَا
Allah Teâlâ bu yüce ayette peygamberi Nûh'un kavmine şöyle dediğini zikretmiştir: { أَرَأَيْتُمْ } “Ne dersiniz” [11/28], yani: Bana haber verin, { إِنْ كُنْتُ عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي } “Ya Rabbimden apaçık bir delil üzere isem” [11/28], yani şüphe bulunmayan kesin bir bilgi ve dosdoğru bir peygamberlik üzere isem ve bana vahyettiği tevhid ve hidayetten ibaret katından bir rahmet vermiş de bütün bunlar size kapalı kalmış, siz onun hak olduğuna inanmamışsanız; siz bundan hoşlanmadığınız halde Allah'ın bana lütfettiği ve vermesiyle bana merhamet ettiği o apaçık delile boyun eğip teslim olmaya sizi zorlayabilir, kalplerinizi buna mecbur edebilir miyim? Yani açık ve net olup hiçbir
لَبْسَ فِيهِ، إِنْ لَمْ يَهْدِكُمُ اللَّهُ جَلَّ وَعَلَا إِلَيْهِ.
kapalılığı bulunmasa bile, Allah Teâlâ sizi ona iletmedikçe sizi hidayete erdirmek benim elimde değildir.
وَهَذَا الْمَعْنَى صَرَّحَ بِهِ جَلَّ وَعَلَا عَنْ نُوحٍ أَيْضًا فِي هَذِهِ السُّورَةِ الْكَرِيمَةِ بِقَوْلِهِ: وَلَا يَنْفَعُكُمْ نُصْحِي إِنْ أَرَدْتُ أَنْ أَنْصَحَ لَكُمْ إِنْ كَانَ اللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يُغْوِيَكُمْ هُوَ رَبُّكُمْ الْآيَةَ [١١ \ ٣٤] .
Bu manayı [Allah] Teâlâ Nûh'tan naklen bu yüce surede açıkça şöyle de belirtmiştir: { وَلَا يَنْفَعُكُمْ نُصْحِي إِنْ أَرَدْتُ أَنْ أَنْصَحَ لَكُمْ إِنْ كَانَ اللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يُغْوِيَكُمْ هُوَ رَبُّكُمْ } “Eğer Allah sizi azdırmak istiyorsa, ben size öğüt vermek istesem de öğüdüm size fayda vermez. O sizin Rabbinizdir...” [11/34].
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَيَا قَوْمِ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مَالًا إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى اللَّهِ الْآيَةَ.
Allah Teâlâ'nın: { وَيَا قَوْمِ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مَالًا إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى اللَّهِ } “Ey kavmim! Buna karşılık ben sizden bir mal istemiyorum. Benim mükâfatım ancak Allah'a aittir...” kavli.
ذَكَرَ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ عَنْ نَبِيِّهِ نُوحٍ عَلَيْهِ وَعَلَى نَبِيِّنَا الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ: أَنَّهُ أَخْبَرَ قَوْمَهُ أَنَّهُ لَا يَسْأَلُهُمْ مَالًا فِي مُقَابَلَةِ مَا جَاءَهُمْ بِهِ مِنَ الْوَحْيِ وَالْهُدَى، بَلْ يَبْذُلُ لَهُمْ ذَلِكَ الْخَيْرَ الْعَظِيمَ مَجَّانًا مِنْ غَيْرِ أَخْذِ أُجْرَةٍ فِي مُقَابِلِهِ.
Allah Teâlâ bu yüce ayette peygamberi Nûh'tan -ona ve Peygamberimize salât ve selâm olsun- kavmine; kendilerine getirdiği vahiy ve hidayete karşılık onlardan bir mal istemediğini, bilakis karşılığında hiçbir ücret almaksızın bu yüce hayrı kendilerine karşılıksız sunduğunu bildirdiğini zikretmiştir.
وَبَيَّنَ فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ أَنَّ ذَلِكَ هُوَ شَأْنُ الرُّسُلِ عَلَيْهِمْ صَلَوَاتُ اللَّهِ وَسَلَامُهُ، كَقَوْلِهِ فِي «سَبَإٍ» عَنْ نَبِيِّنَا ﷺ: قُلْ مَا سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَكُمْ إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى اللَّهِ الْآيَةَ [٣٤ \ ٤٧] .
Peygamberlerin -Allah'ın salât ve selâmı üzerlerine olsun- durumunun bu olduğunu birçok ayette açıklamıştır; Sebe' [suresinde] Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında buyurduğu şu ayet gibi: { قُلْ مَا سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَكُمْ إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى اللَّهِ } “De ki: 'Ben sizden herhangi bir ücret istemişsem o sizin olsun. Benim mükâfatım ancak Allah'a aittir...'” [34/47].
وَقَوْلِهِ فِيهِ أَيْضًا فِي آخِرِ «سُورَةِ ص» : قُلْ مَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ وَمَا أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ [٣٨ \ ٨٦] .
Yine Sâd suresinin sonunda onun hakkında buyurduğu şu ayet gibi: { قُلْ مَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ وَمَا أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ } “De ki: 'Buna karşılık ben sizden bir ücret istemiyorum ve ben kendiliğinden bir şeyler uyduranlardan da değilim.'” [38/86].
وَقَوْلِهِ فِي «الطُّورِ» ، وَ «الْقَلَمِ» : أَمْ تَسْأَلُهُمْ أَجْرًا فَهُمْ مِنْ مَغْرَمٍ مُثْقَلُونَ [٥٢ \ ٤٠] [٦٨ \ ٤٦] .
Tûr ve Kalem surelerindeki şu buyruğu [gibi]: { أَمْ تَسْأَلُهُمْ أَجْرًا فَهُمْ مِنْ مَغْرَمٍ مُثْقَلُونَ } “Yoksa sen onlardan bir ücret istiyorsun da bu yüzden ağır bir borç altında mı eziliyorlar?” [52/40], [68/46].
وَقَوْلِهِ فِي «الْفُرْقَانِ» : قُلْ مَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِلَّا مَنْ شَاءَ أَنْ يَتَّخِذَ إِلَى رَبِّهِ سَبِيلًا [٢٥ \ ٥٧] .
Furkan suresindeki şu buyruğu [gibi]: { قُلْ مَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِلَّا مَنْ شَاءَ أَنْ يَتَّخِذَ إِلَى رَبِّهِ سَبِيلًا } “De ki: 'Rabbine doğru bir yol tutmak dileyen kimseler olmanız dışında, buna karşılık sizden bir ücret istemiyorum.'” [25/57].
وَقَوْلِهِ فِي «الْأَنْعَامِ» : قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرَى لِلْعَالَمِينَ [٦ \ ٩٠] .
En'âm suresindeki şu buyruğu [gibi]: { قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرَى لِلْعَالَمِينَ } “De ki: 'Buna karşılık ben sizden bir ücret istemiyorum. O ancak âlemler için bir öğüttür.'” [6/90].
وَقَوْلِهِ عَنْ هُودٍ فِي «سُورَةِ هُودٍ» : يَاقَوْمِ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى الَّذِي فَطَرَنِي الْآيَةَ [١١ \ ٥١] .
Hûd suresinde Hûd hakkında buyurduğu şu ayet [gibi]: { يَاقَوْمِ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى الَّذِي فَطَرَنِي } “Ey kavmim! Buna karşılık ben sizden bir ücret istemiyorum. Benim mükâfatım ancak beni yaratana aittir...” [11/51].
وَقَوْلِهِ فِي «الشُّعَرَاءِ» عَنْ نُوحٍ، وَهُودٍ، وَصَالِحٍ، وَلُوطٍ، وَشُعَيْبٍ عَلَيْهِمْ وَعَلَى نَبِيِّنَا الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ: وَمَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى رَبِّ الْعَالَمِينَ [٢٦ \ ١٠٩] .
Şuarâ suresinde Nûh, Hûd, Sâlih, Lût ve Şuayb'dan -onlara ve Peygamberimize salât ve selâm olsun- naklen buyurduğu şu ayet [gibi]: { وَمَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى رَبِّ الْعَالَمِينَ } “Buna karşılık ben sizden hiçbir ücret istemiyorum. Benim mükâfatım ancak âlemlerin Rabbine aittir.” [26/109].
وَقَوْلِهِ تَعَالَى عَنْ رُسُلِ الْقَرْيَةِ الْمَذْكُورَةِ فِي «يس» : اتَّبِعُوا الْمُرْسَلِينَ اتَّبِعُوا مَنْ لَا يَسْأَلُكُمْ أَجْرًا الْآيَةَ [٣٦ \ ٢٠، ٢١] .
Yâsîn suresinde zikredilen beldenin elçileri hakkında Allah Teâlâ'nın buyurduğu şu ayet [gibi]: { اتَّبِعُوا الْمُرْسَلِينَ اتَّبِعُوا مَنْ لَا يَسْأَلُكُمْ أَجْرًا } “Elçilere uyun; sizden hiçbir ücret istemeyen kimselere uyun...” [36/20-21].
وَقَدْ بَيَّنَّا وَجْهَ الْجَمْعِ بَيْنَ هَذِهِ الْآيَاتِ الْمَذْكُورَةِ وَبَيْنَ قَوْلِهِ تَعَالَى:
Zikredilen bu ayetler ile Allah Teâlâ'nın şu buyruğu arasındaki cem (bağdaştırma) cihetini açıklamıştık:
قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى فِي كِتَابِنَا «دَفْعُ إِيهَامِ الِاضْطِرَابِ عَنْ آيَاتِ الْكِتَابِ» فِي «سُورَةِ سَبَإٍ» فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى قُلْ مَا سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَكُمْ [٣٤ \ ٤٧] .
{ قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى } “De ki: 'Ben buna karşılık akrabalık sevgisinden başka sizden hiçbir ücret istemiyorum'” [ayetini], Def'u Îhâmi'l-Iztırâb 'an Âyâti'l-Kitâb adlı kitabımızda, Sebe' suresinde Allah Teâlâ'nın: { قُلْ مَا سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَكُمْ } “De ki: 'Ben sizden herhangi bir ücret istemişsem o sizin olsun'” [34/47] kavlini incelerken [açıklamıştık].
وَيُؤْخَذُ مِنْ هَذِهِ الْآيَاتِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ الْوَاجِبَ عَلَى أَتْبَاعِ الرُّسُلِ مِنَ الْعُلَمَاءِ وَغَيْرِهِمْ أَنْ يَبْذُلُوا مَا عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ مَجَّانًا مِنْ غَيْرِ أَخْذِ عِوَضٍ عَلَى ذَلِكَ، وَأَنَّهُ لَا يَنْبَغِي أَخْذُ الْأُجْرَةِ عَلَى تَعْلِيمِ كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى، وَلَا عَلَى تَعْلِيمِ الْعَقَائِدِ وَالْحَلَالِ وَالْحَرَامِ.
Bu yüce ayetlerden şu sonuç çıkarılır: Âlimler ve diğerlerinden oluşan peygamber tâbilerinin, sahip oldukları ilmi buna karşılık bir bedel almaksızın meccanen (karşılıksız) vermeleri vaciptir; Allah Teâlâ'nın kitabını öğretmekten, akideleri, helal ve haramı öğretmekten ücret alınması uygun değildir.
وَيَعْتَضِدُ ذَلِكَ بِأَحَادِيثَ تَدُلُّ عَلَى نَحْوِهِ، فَمِنْ ذَلِكَ مَا رَوَاهُ ابْنُ مَاجَهْ، وَالْبَيْهَقِيُّ، وَالرُّوَيَانِيُّ فِي مُسْنَدِهِ، عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ ﵁، قَالَ: عَلَّمْتُ رَجُلًا الْقُرْآنَ، فَأَهْدَى لِي قَوْسًا، فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لِلنَّبِيِّ ﷺ فَقَالَ: «إِنْ أَخَذْتَهَا أَخَذْتَ قَوْسًا مِنْ نَارٍ» ، فَرَدَدْتُهَا.
Bu [hüküm], benzer manaya delalet eden hadislerle de teyit edilir. Bunlardan biri İbn Mâce, el-Beyhakî ve Müsned'inde er-Rûyânî'nin Ubey b. Ka'b'dan radıyallâhu anh rivayet ettiği şu hadistir; o şöyle demiştir: Bir adama Kur'an öğrettim, o da bana bir yay hediye etti. Bunu Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem zikrettim; buyurdu ki: «Eğer onu alırsan ateşten bir yay almış olursun.» Bunun üzerine onu geri verdim.
قَالَ الْبَيْهَقِيُّ، وَابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ فِي هَذَا الْحَدِيثِ: هُوَ مُنْقَطِعٌ، أَيْ بَيْنَ عَطِيَّةَ الْكَلَاعِيِّ، وَأُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ، وَكَذَلِكَ قَالَ الْمِزِّيُّ.
el-Beyhakî ve İbn Abdi'l-Berr bu hadis hakkında: “O munkatıdır, yani Atiyye el-Kelâî ile Ubey b. Ka'b arasında [kopukluk vardır]” demişlerdir; el-Mizzî de böyle demiştir.
وَتَعَقَّبَهُ ابْنُ حَجَرٍ بِأَنَّ عَطِيَّةَ وُلِدَ فِي زَمَنِ النَّبِيِّ ﷺ.
İbn Hacer ise Atiyye'nin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında doğduğunu belirterek bu görüşü eleştirmiştir.
وَأَعَلَّهُ ابْنُ الْقَطَّانِ بِأَنَّ رَاوِيَهُ عَنْ عَطِيَّةَ الْمَذْكُورِ هُوَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنِ سَلْمٍ وَهُوَ مَجْهُولٌ.
İbnu'l-Kattân hadisi, söz konusu Atiyye'den rivayet eden kişinin Abdurrahman b. Selm olması ve onun da meçhul bulunması sebebiyle illetli saymıştır.
وَقَالَ فِيهِ ابْنُ حَجَرٍ فِي التَّقْرِيبِ: شَامِيٌّ مَجْهُولٌ.
İbn Hacer et-Takrîb'de onun hakkında: “Şamlı, meçhuldür” demiştir.
وَقَالَ الشَّوْكَانِيُّ فِي نَيْلِ الْأَوْطَارِ: وَلَهُ طُرُقٌ عَنْ أُبَيٍّ. قَالَ ابْنُ الْقَطَّانِ: لَا يَثْبُتُ مِنْهَا شَيْءٌ. قَالَ الْحَافِظُ: وَفِيمَا قَالَهُ نَظَرٌ.
eş-Şevkânî Neylü'l-Evtâr'da şöyle demiştir: Hadisin Ubey'den gelen yolları vardır. İbnu'l-Kattân: “Bunlardan hiçbiri sabit değildir” demiştir. Hâfız [İbn Hacer] ise: “Onun bu söylediği tartışmalıdır” demiştir.
وَذَكَرَ الْمِزِّيُّ فِي الْأَطْرَافِ لَهُ طُرُقًا، مِنْهَا: أَنَّ الَّذِي أَقْرَأَهُ أُبَيٌّ هُوَ الطُّفَيْلُ بْنُ عَمْرٍو، وَيَشْهَدُ لَهُ مَا أَخْرَجَهُ الطَّبَرَانِيُّ فِي الْأَوْسَطِ عَنِ الطُّفَيْلِ بْنِ عَمْرٍو الدَّوْسِيِّ قَالَ: أَقْرَأَنِي أُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ الْقُرْآنَ، فَأَهْدَيْتُ لَهُ قَوْسًا، فَغَدَا إِلَى النَّبِيِّ ﷺ وَقَدْ تَقَلَّدَهَا، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: «تَقَلَّدْهَا مِنْ جَهَنَّمَ» الْحَدِيثَ، وَقَالَ الشَّوْكَانِيُّ أَيْضًا: وَفِي الْبَابِ عَنْ مُعَاذٍ عِنْدَ الْحَاكِمِ، وَالْبَزَّارِ بِنَحْوِ حَدِيثِ أُبَيٍّ، وَعَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ عِنْدَ الدَّارِمِيِّ بِإِسْنَادٍ عَلَى شَرْطِ مُسْلِمٍ بِنَحْوِهِ أَيْضًا.
el-Mizzî el-Etrâf'ta onun yollarını zikretmiştir; bunlardan biri: Ubey'in Kur'an okuttuğu kişinin et-Tufeyl b. Amr olmasıdır. Buna et-Taberânî'nin el-Evsat'ta et-Tufeyl b. Amr ed-Devsî'den rivayet ettiği şu haber şahitlik eder: “Ubey b. Ka'b bana Kur'an okuttu, ben de ona bir yay hediye ettim. Sabahleyin onu kuşanmış olarak Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem yanına gitti. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Onu cehennemden kuşanmış olursun» buyurdu...” Hadis. eş-Şevkânî ayrıca şöyle demiştir: Bu konuda el-Hâkim ve el-Bezzâr'da Muâz'dan Ubey'in hadisi benzeri rivayet vardır; ed-Dârimî'de de Ebü'd-Derdâ'dan Müslim'in şartına uygun bir senetle benzer bir rivayet yer alır.
وَمِنْ ذَلِكَ مَا رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ، وَابْنُ مَاجَهْ، عَنْ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ ﵁، قَالَ: عَلَّمْتُ نَاسًا مِنْ أَهْلِ الصُّفَّةِ الْكِتَابَ وَالْقُرْآنَ، فَأَهْدَى إِلَيَّ رَجُلٌ مِنْهُمْ قَوْسًا، فَقُلْتُ لَيْسَتْ بِمَالٍ، وَأَرْمِي عَنْهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ ﷿، لَآتِيَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَلَأَسْأَلَنَّهُ، فَأَتَيْتُهُ، فَقُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، أَهْدَى إِلَيَّ رَجُلٌ قَوْسًا مِمَّنْ كُنْتُ أُعَلِّمُهُ الْكِتَابَ، وَالْقُرْآنَ، وَلَيْسَتْ بِمَالٍ، وَأَرْمِي عَلَيْهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ؟ فَقَالَ: «إِنْ كُنْتَ تُحِبُّ أَنْ تُطَوَّقَ طَوْقًا مِنْ نَارٍ فَاقْبَلْهَا» ، وَفِي إِسْنَادِهِ الْمُغِيرَةُ بْنُ زِيَادٍ الْمَوْصِليُّ، قَالَ الشَّوْكَانِيُّ: وَثَّقَهُ وَكِيعٌ، وَيَحْيَى بْنُ مَعِينٍ، وَتَكَلَّمَ فِيهِ جَمَاعَةٌ.
Bu kabilden olmak üzere Ebû Dâvûd ve İbn Mâce'nin Ubâde b. es-Sâmit'ten radıyallâhu anh rivayet ettiği şu hadis de vardır: Ubâde demiştir ki: Ehl-i Suffe'den bazı insanlara yazı ve Kur'an öğrettim. Onlardan bir adam bana bir yay hediye etti. Ben de: “O bir mal değildir; onunla Allah azze ve celle yolunda ok atarım. Mutlaka Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem gidip soracağım” dedim. Yanına vardım ve: “Ey Allah'ın Resûlü! Kendisine yazı ve Kur'an öğrettiğim kimselerden bir adam bana bir yay hediye etti; o mal sayılmaz, onunla Allah yolunda ok atarım [ne dersin]?” dedim. Şöyle buyurdu: «Ateşten bir halka takınmayı seversen onu kabul et.» Bunun senedinde el-Muğîre b. Ziyâd el-Mavsılî vardır. eş-Şevkânî: “Vekî' ve Yahyâ b. Maîn onu sika (güvenilir) saymış, bir grup ise onu tenkit etmiştir” demiştir.
وَقَالَ الْإِمَامُ أَحْمَدُ: ضَعِيفُ الْحَدِيثِ، حَدَّثَ بِأَحَادِيثَ مَنَاكِيرَ، وَكُلُّ حَدِيثٍ رَفَعَهُ فَهُوَ مُنْكَرٌ، وَقَالَ أَبُو زُرْعَةَ الرَّازِيُّ: لَا يُحْتَجُّ بِحَدِيثِهِ. اهـ. وَقَالَ فِيهِ ابْنُ حَجَرٍ فِي التَّقْرِيبِ: الْمُغِيرَةُ بْنُ زِيَادٍ الْبَجَلِيُّ أَبُو هِشَامٍ - أَوْ هَاشِمٍ - الْمَوْصِليُّ صَدُوقٌ لَهُ أَوْهَامٌ، وَهَذَا الْحَدِيثُ رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ مِنْ طَرِيقٍ أُخْرَى لَيْسَ فِيهَا الْمُغِيرَةُ الْمَذْكُورُ، حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عُثْمَانَ، وَكَثِيرُ بْنُ عُبَيْدٍ، قَالَا: ثَنَا بَقِيَّةُ، حَدَّثَنِي بِشْرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بَشَّارٍ، قَالَ عَمْرٌو: وَحَدَّثَنِي عُبَادَةُ بْنُ نُسَيٍّ، عَنْ جُنَادَةَ بْنِ أَبِي أُمَيَّةَ، عَنْ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ نَحْوَ هَذَا الْخَبَرِ، وَالْأَوَّلُ أَتَمُّ، فَقُلْتُ: مَا تَرَى فِيهَا يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ فَقَالَ: «جَمْرَةٌ بَيْنَ كَتِفَيْكَ تَقَلَّدْتَهَا» ، أَوْ «تَعَلَّقْتَهَا» اهـ مِنْهُ بِلَفْظِهِ، وَفِي سَنَدِ هَذِهِ الرِّوَايَةِ بَقِيَّةُ بْنُ الْوَلِيدِ وَقَدْ تَكَلَّمَ فِيهِ جَمَاعَةٌ، وَوَثَّقَهُ آخَرُونَ إِذَا رَوَى عَنِ الثِّقَاتِ، وَهُوَ مِنْ رِجَالِ مُسْلِمٍ، وَأَخْرَجَ لَهُ الْبُخَارِيُّ تَعْلِيقًا.
İmam Ahmed: “Hadisi zayıftır, münker hadisler rivayet etmiştir; merfû olarak naklettiği her hadis münkerdir” demiştir. Ebû Zür'a er-Râzî ise: “Onun hadisiyle delil getirilmez” demiştir. [İktibas sonu]. İbn Hacer et-Takrîb'de onun hakkında şöyle demiştir: “el-Muğîre b. Ziyâd el-Becelî Ebû Hişâm -veya Hâşim- el-Mavsılî sadûktur (doğrudur), vehimleri vardır.” Bu hadisi Ebû Dâvûd, söz konusu el-Muğîre'nin yer almadığı başka bir tarikten rivayet etmiştir: Bize Amr b. Osmân ve Kesîr b. Ubeyd anlattılar ve dediler ki: Bize Bakıyye anlattı, bana Bişr b. Abdillâh b. Beşşâr anlattı, Amr dedi ki: Bana Ubâde b. Nusey, Cünâde b. Ebî Ümeyye'den, o da Ubâde b. es-Sâmit'ten bu haberin bir benzerini anlattı; birincisi daha tamdır: “Bunun hakkında ne buyurursunuz ey Allah'ın Resûlü?” dedim. Buyurdu ki: «İki omzun arasına kuşandığın -veya astığın- bir kor parçasıdır.» [Ebû Dâvûd'un lafzı bitti]. Bu rivayetin senedinde Bakıyye b. el-Velîd vardır. Bir grup onu tenkit etmiş, başkaları ise sika (güvenilir) ravilerden rivayet ettiğinde onu sika saymıştır. O, Müslim'in ravilerindendir; el-Buhârî de ondan ta'lîk yoluyla rivayette bulunmuştur.
وَقَالَ فِيهِ ابْنُ حَجَرٍ فِي «التَّقْرِيبِ» : صَدُوقٌ، كَثِيرُ التَّدْلِيسِ عَنِ الضُّعَفَاءِ، وَالظَّاهِرُ أَنَّ أَعْدَلَ الْأَقْوَالِ فِيهِ أَنَّهُ إِنْ صَرَّحَ بِالسَّمَاعِ عَنِ الثِّقَاتِ فَلَا بَأْسَ بِهِ، مَعَ أَنَّ حَدِيثَهُ هَذَا مُعْتَضِدٌ بِمَا تَقَدَّمَ وَبِمَا سَيَأْتِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى.
İbn Hacer et-Takrîb'de onun hakkında: “Sadûktur (doğrudur), zayıf ravilerden çokça tedlîs yapar” demiştir. Görünüşe göre onun hakkındaki en mutedil görüş; sika kimselerden işittiğini açıkça belirttiğinde (semâ' lafzı kullandığında) bir beis olmadığıdır. Bununla birlikte onun bu hadisi, geçmiş olan ve -Allah Teâlâ dilerse- gelecek olan rivayetlerle desteklenmektedir.
وَمِنْ ذَلِكَ مَا رَوَاهُ الْإِمَامُ أَحْمَدُ، وَالتِّرْمِذِيُّ، عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ ﵄، عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «اقْرَءُوا الْقُرْآنَ وَاسْأَلُوا اللَّهَ بِهِ، فَإِنَّ مِنْ بَعْدِكُمْ قَوْمًا يَقْرَءُونَ الْقُرْآنَ يَسْأَلُونَ بِهِ النَّاسَ» ، قَالَ التِّرْمِذِيُّ فِي هَذَا الْحَدِيثِ: لَيْسَ إِسْنَادُهُ بِذَلِكَ.
Bu kabilden olmak üzere İmam Ahmed ve et-Tirmizî'nin İmrân b. Husayn'dan radıyallâhu anhümâ, Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet ettikleri şu hadis de vardır: «Kur'an okuyun ve onunla Allah'tan isteyin. Çünkü sizden sonra öyle bir topluluk gelecek ki Kur'an okuyacaklar ve onunla insanlardan [menfaat] isteyecekler.» et-Tirmizî bu hadis hakkında: “Senedi o kadar kuvvetli değildir” demiştir.
وَمِنْهَا مَا رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ فِي سُنَنِهِ: حَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ بَقِيَّةَ، أَخْبَرَنَا خَالِدٌ، عَنْ حُمَيْدٍ الْأَعْرَجِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: خَرَجَ عَلَيْنَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَنَحْنُ نَقْرَأُ الْقُرْآنَ، وَفِينَا الْأَعْرَابِيُّ، وَالْأَعْجَمِيُّ: فَقَالَ: «اقْرَءُوا فَكُلٌّ حَسَنٌ، وَسَيَجِيءُ أَقْوَامٌ يُقِيمُونَهُ كَمَا يُقَامُ الْقَدَحُ يَتَعَجَّلُونَهُ وَلَا يَتَأَجَّلُونَهُ» حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي عَمَرُ، وَابْنُ لَهِيعَةَ، عَنْ بَكْرِ بْنِ سِوَادَةَ، عَنْ وَفَاءِ بْنِ شُرَيْحٍ الصَّدَفِيِّ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ السَّاعِدِيِّ قَالَ: خَرَجَ عَلَيْنَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَنَحْنُ نَقْتَرِي فَقَالَ: «الْحَمْدُ لِلَّهِ، كِتَابُ اللَّهِ وَاحِدٌ، وَفِيكُمُ الْأَحْمَرُ، وَفِيكُمُ الْأَبْيَضُ، وَفِيكُمُ الْأَسْوَدُ، اقْرَءُوا قَبْلَ أَنْ يَقْرَأَهُ أَقْوَامٌ يُقِيمُونَهُ كَمَا يَقُومُ السَّهْمُ يَتَعَجَّلُ أَجْرَهُ وَلَا يَتَأَجَّلَهُ» اهـ.
Bunlardan biri de Ebû Dâvûd'un Sünen'inde rivayet ettiği şu hadistir: Bize Vehb b. Bakıyye anlattı, bize Hâlid, Humeyd el-A'rec'den, o Muhammed b. el-Münkedir'den, o Câbir b. Abdillâh'tan haber verdi; Câbir dedi ki: Biz Kur'an okurken ve içimizde bedevi de Acem (Arap olmayan) da varken Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yanımıza çıktı ve şöyle buyurdu: «Okuyun, hepsi güzeldir. İleride öyle topluluklar gelecek ki, kadehin düzeltildiği gibi onu dosdoğru okuyacaklar; onun mükâfatını hemen dünyada isteyecekler, ahirete bırakmayacaklar.» Bize Ahmed b. Sâlih anlattı, bize Abdullah b. Vehb anlattı, bana Amr ve İbn Lehîa, Bekr b. Sevâde'den, o Vefâ b. Şüreyh es-Sadefî'den, o Sehl b. Sa'd es-Sâidî'den haber verdi; o şöyle dedi: Biz Kur'an okurken Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yanımıza çıktı ve buyurdu ki: «Allah'a hamdolsun, Allah'ın Kitabı birdir; aranızda kırmızısı da beyazı da siyahı da vardır. Oku, okun düzeltildiği gibi onu düzelten ve sevabını hemen dünyada isteyip ahirete ertelemeyen topluluklar onu okumadan önce okuyun.»
وَمِنْهَا مَا رَوَاهُ الْإِمَامُ أَحْمَدُ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ شِبْلٍ، عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: «اقْرَءُوا الْقُرْآنَ وَلَا تَغْلُوا فِيهِ وَلَا تَجْفُوا عَنْهُ وَلَا تَأْكُلُوا بِهِ وَلَا تَسْتَكْثِرُوا بِهِ» ، قَالَ الشَّوْكَانِيُّ ﵀ فِي «نَيْلِ الْأَوْطَارِ» فِي هَذَا الْحَدِيثِ: قَالَ فِي مَجْمَعِ الزَّوَائِدِ: رِجَالُ أَحْمَدَ ثِقَاتٌ.
Bunlardan biri de İmam Ahmed'in Abdurrahman b. Şibl'den, Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet ettiği şu hadistir: «Kur'an okuyun; onda aşırılığa kaçmayın, ondan uzaklaşmayın, onunla geçim sağlamayın ve onunla malınızı çoğaltmaya çalışmayın.» Şevkânî rahimehullâh Neylü'l-Evtâr'da bu hadis hakkında: “Mecmeu'z-Zevâid'de 'Ahmed'in ravileri sikadır' denilmiştir” demiştir.
وَمِنْهَا مَا أَخْرَجَهُ الْأَثْرَمُ فِي سُنَنِهِ عَنْ أُبَيٍّ ﵁ قَالَ: كُنْتُ أَخْتَلِفُ إِلَى رَجُلٍ مُسِنٍّ قَدْ أَصَابَتْهُ عِلَّةٌ، قَدِ احْتَبَسَ فِي بَيْتِهِ أُقْرِئُهُ الْقُرْآنَ، فَيُؤْتَى بِطَعَامٍ لَا آكُلُ مِثْلَهُ بِالْمَدِينَةِ،
Bunlardan biri de el-Esrem'in Sünen'inde Ubey'den radıyallâhu anh rivayet ettiği şu haberdir: Ubey dedi ki: Bir hastalığa yakalanmış ve evine kapanmış yaşlı bir adama Kur'an okutmak için gidip geliyordum. Bana Medine'de benzerini yemediğim bir yemek getiriliyordu.
فَحَاكَ فِي نَفْسِي شَيْءٌ فَذَكَرْتُهُ لِلنَّبِيِّ ﷺ فَقَالَ: «إِنْ كَانَ ذَلِكَ الطَّعَامُ طَعَامَهُ وَطَعَامَ أَهْلِهِ فَكُلْ مِنْهُ، وَإِنْ كَانَ يُتْحِفُكَ بِهِ فَلَا تَأْكُلْهُ» اهـ بِوَاسِطَةِ نَقْلِ ابْنِ قُدَامَةَ فِي «الْمُغْنِي» وَالشَّوْكَانِيِّ فِي «نَيْلِ الْأَوْطَارِ» .
İçime bir şüphe düştü ve bunu Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem anlattım. Buyurdu ki: «Eğer o yemek onun ve ailesinin yemeği ise ondan ye; şayet bunu sana özel bir ikram olarak hazırlıyorsa onu yeme.» [Haber], İbn Kudâme'nin el-Muğnî ve eş-Şevkânî'nin Neylü'l-Evtâr adlı eserlerindeki nakli vasıtasıyla aktarılmıştır.
فَهَذِهِ الْأَدِلَّةُ وَنَحْوُهَا تَدُلُّ عَلَى أَنَّ تَعْلِيمَ الْقُرْآنِ وَالْمَسَائِلِ الدِّينِيَّةِ لَا يَجُوزُ أَخْذُ الْأُجْرَةِ عَلَيْهِ.
Bu deliller ve benzerleri, Kur'an ve dinî meselelerin öğretilmesine karşılık ücret almanın caiz olmadığına delalet etmektedir.
وَمِمَّنْ قَالَ بِهَذَا: الْإِمَامُ أَحْمَدُ فِي إِحْدَى الرِّوَايَتَيْنِ، وَأَبُو حَنِيفَةَ، وَالضَّحَّاكُ بْنُ قَيْسٍ، وَعَطَاءٌ.
Bu görüşü savunanlar arasında iki rivayetten birinde İmam Ahmed, Ebû Hanîfe, ed-Dahhâk b. Kays ve Atâ yer almaktadır.
وَكَرِهَ الزُّهْرِيُّ، وَإِسْحَاقُ تَعْلِيمَ الْقُرْآنِ بِأَجْرٍ.
ez-Zührî ve İshâk, Kur'an'ın ücret karşılığında öğretilmesini mekruh görmüşlerdir.
وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ شَقِيقٍ: هَذِهِ الرُّغُفُ الَّتِي يَأْخُذُهَا الْمُعَلِّمُونَ مِنَ السُّحْتِ.
Abdullah b. Şakîk şöyle demiştir: “Öğretmenlerin aldığı bu ekmekler suht (haram kazanç) türündendir.”
وَمِمَّنْ كَرِهَ أُجْرَةَ التَّعْلِيمِ مَعَ الشَّرْطِ: الْحَسَنُ، وَابْنُ سِيرِينَ، وَطَاوُسٌ، وَالشَّعْبِيُّ، وَالنَّخَعِيُّ، قَالَهُ فِي «الْمُغْنِي» ، وَقَالَ: إِنَّ ظَاهِرَ كَلَامِ الْإِمَامِ أَحْمَدَ جَوَازُ أَخْذِ الْمُعَلِّمِ مَا أُعْطِيَهُ مِنْ غَيْرِ شَرْطٍ.
Öğretim ücretini şart koşulması durumunda mekruh görenler arasında el-Hasan, İbn Sîrîn, Tâvûs, eş-Şa'bî ve en-Nehaî yer alır. Bunu [müellif] el-Muğnî'de zikretmiş ve şöyle demiştir: İmam Ahmed'in sözünün zahiri, öğretmenin şart koşulmaksızın kendisine verileni almasının caiz olduğu yönündedir.
وَذَهَبَ أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى جَوَازِ أَخْذِ الْأُجْرَةِ عَلَى تَعْلِيمِ الْقُرْآنِ، وَهُوَ مَذْهَبُ مَالِكٍ، وَالشَّافِعِيِّ.
İlim ehlinin çoğunluğu Kur'an öğretimi karşılığında ücret almanın caiz olduğu görüşüne varmıştır; Mâlik ve eş-Şâfiî'nin mezhebi de budur.
وَمِمَّنْ رَخَّصَ فِي أُجُورِ الْمُعَلِّمِينَ: أَبُو قِلَابَةَ، وَأَبُو ثَوْرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ.
Öğretmenlerin ücret almasına ruhsat verenler arasında Ebû Kılâbe, Ebû Sevr ve İbnu'l-Münzir de bulunmaktadır.
وَنَقَلَ أَبُو طَالِبٍ عَنْ أَحْمَدَ أَنَّهُ قَالَ: التَّعْلِيمُ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ أَنْ يَتَوَكَّلَ لِهَؤُلَاءِ السَّلَاطِينِ، وَمِنْ أَنْ يَتَوَكَّلَ لِرَجُلٍ مِنْ عَامَّةِ النَّاسِ فِي ضَيْعَةٍ، وَمِنْ أَنْ يَسْتَدِينَ وَيَتَّجِرَ لَعَلَّهُ لَا يَقْدِرُ عَلَى الْوَفَاءِ فَيَلْقَى اللَّهَ تَعَالَى بِأَمَانَاتِ النَّاسِ، التَّعْلِيمُ أَحَبُّ إِلَيَّ.
Ebû Tâlib, Ahmed'den onun şöyle dediğini nakletmiştir: “Öğretmenlik yapmak; şu sultanlara vekil olmaktan, halktan sıradan bir adamın arazisinde vekilliğini üstlenmekten ve ödemeye güç yetiremeyip Allah Teâlâ'nın huzuruna insanların emanetleriyle çıkma endişesi taşıyarak borçlanıp ticaret yapmaktan bana daha sevimlidir; öğretmenlik bana daha sevimlidir.”
وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مَنْعَهُ مِنْهُ فِي مَوْضِعِ مَنْعِهِ لِلْكَرَاهَةِ لَا لِلتَّحْرِيمِ، قَالَهُ ابْنُ قُدَامَةَ فِي «الْمُغْنِي» .
Bu durum, onun menettiği yerdeki nehyin tahrîm (kesin haramlık) için değil kerahet için olduğuna delalet eder. Bunu İbn Kudâme el-Muğnî'de söylemiştir.
وَاحْتَجَّ أَهْلُ هَذَا الْقَوْلِ بِأَدِلَّةٍ، مِنْهَا مَا رَوَاهُ الشَّيْخَانِ، وَغَيْرُهُمَا مِنْ حَدِيثِ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ السَّاعِدِيِّ ﵁: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ جَاءَتْهُ امْرَأَةٌ، فَقَالَتْ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنِّي قَدْ وَهَبْتُ نَفْسِي لَكَ، فَقَامَتْ قِيَامًا طَوِيلًا، فَقَامَ رَجُلٌ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، زَوِّجْنِيهَا إِنْ لَمْ يَكُنْ لَكَ بِهَا حَاجَةٌ؟ فَقَالَ ﷺ «هَلْ عِنْدَكَ مِنْ شَيْءٍ تُصْدِقُهَا إِيَّاهُ؟» ، فَقَالَ: مَا عِنْدِي إِلَّا إِزَارِي، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ:
Bu görüş sahipleri birtakım delillerle ihticac etmişlerdir; bunlardan biri Şeyhayn (Buhârî ve Müslim) ile diğerlerinin Sehl b. Sa'd es-Sâidî'den radıyallâhu anh rivayet ettikleri şu hadistir: Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem bir kadın geldi ve: “Ey Allah'ın Resûlü! Ben kendimi sana hibe ettim” dedi ve uzun süre ayakta bekledi. Bunun üzerine bir adam kalkıp: “Ey Allah'ın Resûlü! Ona bir ihtiyacın yoksa onu benimle evlendir” dedi. [Resûlullah] sallallâhu aleyhi ve sellem: «Ona mehir olarak verebileceğin bir şeyin var mı?» diye sordu. Adam: “Üzerimdeki şu izârımdan (peştamalımdan) başka bir şeyim yok” dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem:
«إِنْ أَعْطَيْتَهَا إِزَارَكَ جَلَسْتَ لَا إِزَارَ لَكَ» ، فَالْتَمِسْ شَيْئًا. فَقَالَ: مَا أَجِدُ شَيْئًا، فَقَالَ: «الْتَمِسْ وَلَوْ خَاتَمًا مِنْ حَدِيدٍ» ، فَالْتَمَسَ فَلَمْ يَجِدْ شَيْئًا، فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ ﷺ: «هَلْ مَعَكَ مِنَ الْقُرْآنِ شَيْءٌ؟» قَالَ نَعَمْ، سُورَةُ كَذَا وَكَذَا يُسَمِّيهَا، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: «قَدْ
«İzârını ona verirsen, izârsız [açıkta] kalırsın. Bir şeyler ara» buyurdu. Adam: “Hiçbir şey bulamıyorum” dedi. [Peygamber]: «Demirden bir yüzük olsun ara» buyurdu. Adam aradı fakat hiçbir şey bulamadı. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona: «Ezberinde Kur'an'dan bir şey var mı?» diye sordu. Adam: “Evet, falan ve falan sureler” diyerek bunları isimlendirdi. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Seni...»
زَوَّجْتُكَهَا بِمَا مَعَكَ مِنَ الْقُرْآنِ» ، وَفِي رِوَايَةٍ «قَدْ مَلَّكْتُكَهَا بِمَا مَعَكَ مِنَ الْقُرْآنِ» فَقَالُوا: هَذَا الرَّجُلُ أَبَاحَ لَهُ النَّبِيُّ ﷺ أَنْ يَجْعَلَ تَعْلِيمَهُ بَعْضَ الْقُرْآنِ لِهَذِهِ الْمَرْأَةِ عِوَضًا عَنْ صَدَاقِهَا، وَهُوَ صَرِيحٌ فِي أَنَّ الْعِوَضَ عَلَى تَعْلِيمِ الْقُرْآنِ جَائِزٌ، وَمَا رَدَّ بِهِ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ الِاسْتِدْلَالَ بِهَذَا الْحَدِيثِ مِنْ أَنَّهُ ﷺ زَوَّجَهُ إِيَّاهَا بِغَيْرِ صَدَاقٍ إِكْرَامًا لَهُ لِحِفْظِهِ ذَلِكَ الْمِقْدَارَ مِنَ الْقُرْآنِ، وَلَمْ يَجْعَلِ التَّعْلِيمَ صَدَاقًا لَهَا - مَرْدُودٌ بِمَا ثَبَتَ فِي بَعْضِ الرِّوَايَاتِ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ أَنَّهُ ﷺ قَالَ: «انْطَلِقْ فَقَدْ زَوَّجْتُكَهَا فَعَلِّمْهَا مِنَ الْقُرْآنِ» وَفِي رِوَايَةٍ لِأَبِي دَاوُدَ «عَلِّمْهَا عِشْرِينَ آيَةً وَهِيَ امْرَأَتُكَ» .
«...ezberindeki Kur'an karşılığında onu seninle evlendirdim» buyurdu. Bir rivayette ise «Ezberindeki Kur'an karşılığında onu sana mülk kıldım [nikâhladım]» şeklindedir. Demişlerdir ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bu adama, bu kadına Kur'an'dan bir miktar öğretmesini onun mehri karşılığı yapmasını mübah kılmıştır. Bu da Kur'an öğretimi karşılığında bedel almanın caiz olduğu hususunda açıktır. Bazı âlimlerin bu hadisle istidlal edilmesine; [Peygamber'in] sallallâhu aleyhi ve sellem Kur'an'dan bu miktarı ezberlemiş olmasını ona bir ikram olarak mehirsiz evlendirdiği ve öğretmeyi mehir kılmadığı yönündeki itirazları, Sahîh-i Müslim'deki bazı rivayetlerde sabit olan Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem: «Haydi git, onu seninle evlendirdim; ona Kur'an'dan öğret» ve Ebû Dâvûd'un rivayetindeki «Ona yirmi ayet öğret; o senin eşindir» sözüyle reddedilmiştir.
وَاحْتَجُّوا أَيْضًا بِعُمُومِ قَوْلِهِ ﷺ الثَّابِتِ فِي صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ: «إِنَّ أَحَقَّ مَا أَخَذْتُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا كِتَابُ اللَّهِ» ، قَالُوا: الْحَدِيثُ وَإِنْ كَانَ وَارِدًا فِي الْجُعْلِ عَلَى الرُّقْيَا بِكِتَابِ اللَّهِ فَالْعِبْرَةُ بِعُمُومِ الْأَلْفَاظِ لَا بِخُصُوصِ الْأَسْبَابِ، وَاحْتِمَالُ الْفَرْقِ بَيْنَ الْجُعْلِ عَلَى الرُّقْيَةِ وَبَيْنَ الْأُجْرَةِ عَلَى التَّعْلِيمِ ظَاهِرٌ.
Ayrıca İbn Abbâs'ın hadisinden Sahîh-i Buhârî'de sabit olan Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem: «Karşılığında ücret almaya en layık olduğunuz şey Allah'ın Kitabı'dır» genel ifadesiyle de ihticac etmişler ve şöyle demişlerdir: Hadis, Allah'ın Kitabı ile rukye yapma karşılığında bir mükâfat (cu'l) alma hakkında vârid olmuş olsa da itibar lafızların umumunadır, sebeplerin hususuna değil. Rukye karşılığında alınan mükâfat ile öğretim karşılığındaki ücret arasındaki fark ihtimali de açıktır.
قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: الَّذِي يَظْهَرُ لِي - وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ - أَنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا لَمْ تَدْعُهُ الْحَاجَةُ الضَّرُورِيَّةُ فَالْأَوْلَى لَهُ أَلَّا يَأْخُذَ عِوَضًا عَلَى تَعْلِيمِ الْقُرْآنِ، وَالْعَقَائِدِ، وَالْحَلَالِ، وَالْحَرَامِ، لِلْأَدِلَّةِ الْمَاضِيَةِ، وَإِنْ دَعَتْهُ الْحَاجَةُ أَخَذَ بِقَدْرِ الضَّرُورَةِ مِنْ بَيْتِ مَالِ الْمُسْلِمِينَ ; لِأَنَّ الظَّاهِرَ أَنَّ المَأْخُوذَ مِنْ بَيْتِ الْمَالِ مِنْ قَبِيلِ الْإِعَانَةِ عَلَى الْقِيَامِ بِالتَّعْلِيمِ لَا مِنْ قَبِيلِ الْأُجْرَةِ.
Bu eserin müellifi —Allah onu affetsin— der ki: Bana zahir olan —en doğrusunu Allah Teâlâ bilir— şudur: İnsan zaruri bir ihtiyaca mecbur kalmadıkça, geçmiş delillerden ötürü Kur'an, akait, helal ve haram öğretimi karşılığında bir bedel almaması daha evladır. Şayet ihtiyacı onu buna sevk ederse, Müslümanların beytülmalinden zaruret miktarınca alır; çünkü beytülmalden alınan şeyin ücret kabilinden değil, öğretim vazifesini yerine getirmeye bir yardım kabilinden olduğu açıktır.
وَالْأَوْلَى لِمَنْ أَغْنَاهُ اللَّهُ أَنْ يَتَعَفَّفَ عَنْ أَخْذِ شَيْءٍ فِي مُقَابِلِ التَّعْلِيمِ لِلْقُرْآنِ، وَالْعَقَائِدِ، وَالْحَلَالِ وَالْحَرَامِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Allah'ın kendisini zengin kıldığı kimsenin ise Kur'an, akait, helal ve haram öğretimi karşılığında bir şey almaktan kaçınması (iffetli davranması) daha evladır. İlim Allah Teâlâ katındadır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْنَا احْمِلْ فِيهَا مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ الْآيَةَ، ذَكَرَ اللَّهُ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّهُ أَمَرَ نَبِيَّهُ نُوحًا عَلَيْهِ وَعَلَى نَبِيِّنَا الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ: أَنْ يَحْمِلَ فِي سَفِينَتِهِ مِنْ كُلِّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ، وَبَيَّنَ فِي سُورَةِ قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ أَنَّهُ أَمَرَهُ أَنْ يَسْلُكَهُمْ - أَيْ يُدْخِلَهُمْ - فِيهَا.
Allah Teâlâ'nın: “Ona her cinsten ikişer çift yükle dedik...” ayeti kerimesinde Allah celle ve alâ, peygamberi Nûh'a —ona ve Peygamberimize salât ve selâm olsun— gemisine her cinsten ikişer çift yüklemesini emrettiğini zikretmiş; Kadd Efleha'l-Mü'minûn Suresi'nde de onları oraya girdirmesini (islikhüm) emrettiğini beyan etmiştir.
فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ فِيهَا بُيُوتًا يَدْخُلُ فِيهَا الرَّاكِبُونَ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ فَإِذَا جَاءَ أَمْرُنَا وَفَارَ التَّنُّورُ فَاسْلُكْ فِيهَا مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ [٢٣ \ ٢٧] ، وَمَعْنَى اسْلُكْ أَدْخِلْ فِيهَا مِنْ كُلِّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ، تَقُولُ الْعَرَبُ: سَلَكْتُ الشَّيْءَ فِي الشَّيْءِ: أَدْخَلْتُهُ فِيهِ، وَفِيهِ لُغَةٌ أُخْرَى وَهِيَ: أَسْلَكْتُهُ فِيهِ، رُبَاعِيًّا بِوَزْنِ: أَفْعَلَ، وَالثُّلَاثِيَّةُ لُغَةُ الْقُرْآنِ، كَقَوْلِهِ: فَاسْلُكْ فِيهَا مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ الْآيَةَ [٢٣ \ ٢٧] ، وَقَوْلِهِ اسْلُكْ يَدَكَ فِي جَيْبِكَ الْآيَةَ [٢٨ \ ٣٢] ، وَقَوْلِهِ: كَذَلِكَ سَلَكْنَاهُ فِي قُلُوبِ الْمُجْرِمِينَ الْآيَةَ [٢٦ \ ٢٠٠] ، وَقَوْلِهِ:
Bu da gemide binenlerin gireceği bölmelerin bulunduğuna delalet etmiştir. Bu durum O'nun: “Nihayet emrimiz gelip de tandır kaynayınca ona her cinsten ikişer çift girdir...” [23:27] ayetindedir. Âyette geçen 'üslük' (اسْلُكْ), her çiftten ikişer taneyi oraya girdir demektir. Araplar: “Bir şeyi bir şeye soktum, girdirdim” anlamında 'selektü'ş-şey'e fi'ş-şey'' derler. Bunda 'ef'ale' vezninde dört harfli (rubâî) olarak 'eslektühû fîhi' şeklinde başka bir lehçe de vardır. Ancak üç harfli (sülâsî) olanı Kur'an'ın dilidir; nitekim O'nun: “Ona her cinsten ikişer çift girdir...” [23:27], “Elini koynuna sok...” [28:32], “Böylece onu günahkârların kalplerine soktuk...” [26:200] ve:
كَذَلِكَ نَسْلُكُهُ فِي قُلُوبِ الْمُجْرِمِينَ الْآيَةَ [١٥ \ ١٢] ، وَقَوْلِهِ: مَا سَلَكَكُمْ فِي سَقَرَ الْآيَةَ [٧٤ \ ٤٢] ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
“Böylece onu günahkârların kalplerine sokarız...” [15:12], “Sizi Sekar'a (cehenneme) ne soktu?” [74:42] ayetleri böyledir. Şairin şu sözü de bu kabildendir:
وَكُنْتُ لِزَازَ خَصْمِكَ لَمْ أُعَدِّدِ ... وَقَدْ سَلَكُوكَ فِي يَوْمٍ عَصِيبِ
“Ben senin hasmına karşı hazır bekleyen bir yardımcı idim, hiç geri durmadım / Oysa onlar seni zorlu bir güne sokmuşlardı.”
وَمِنَ الرُّبَاعِيَّةِ قَوْلُ عَبْدِ مَنَافِ بْنِ رُبْعٍ الْهُذَلِيِّ:
Dört harfli (rubâî) kullanımına ise Abdümenâf b. Rib' el-Hüzelî'nin şu sözü örnektir:
حَتَّى إِذَا أَسْلَكُوهُمْ فِي قَتَائِدَةٍ ... شَلًّا كَمَا تَطْرُدُ الْجَمَّالَةُ الشُّرُدَا
“Nihayet deve sürücülerinin kaçan develeri kovaladığı gibi süratle / Onları Katâide yoluna sevk edip soktuklarında...”
قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: الَّذِي يَظْهَرُ لِي أَنَّ أَصْلَ السَّلْكِ الَّذِي هُوَ الْخَيْطُ فِعْلٌ بِمَعْنَى مَفْعُولٍ كَذِبْحٍ بِمَعْنَى مَذْبُوحٍ، وَقِتْلٍ بِمَعْنَى مَقْتُولٍ ; لِأَنَّ الْخَيْطَ يَسْلُكُ أَيْ يَدْخُلُ فِي الْخَرَزِ لِيُنَظِّمَهُ، كَمَا قَالَ الْعَبَّاسُ بْنُ مِرْدَاسٍ السُّلَمِيُّ:
Bu eserin müellifi —Allah onu affetsin— der ki: Bana zahir olan şudur ki, 'ip' anlamına gelen selk (السَّلْك) kelimesinin aslı, zibh (ذِبْح) kelimesinin mezbûh (kesilmiş), kıtl (قِتْل) kelimesinin maktûl (öldürülmüş) manasında olması gibi mef'ûl anlamında bir mastardır (fi'l kalıbıdır). Çünkü ip, dizmek amacıyla boncuğun içine sokulur (yeslükü). Nitekim Abbâs b. Mirdâs es-Sülemî şöyle demiştir:
عَيْنٌ تَأَوَّبَهَا مِنْ شَجْوِهَا أَرَقٌ ... فَالْمَاءُ يَغْمُرُهَا طَوْرًا وَيَنْحَدِرُ
“Hüznünden ötürü uykusuzluğun yokladığı bir göz / Suyu bazen dolar taşar, bazen dökülür;”
كَأَنَّهُ نَظْمُ دُرٍّ عِنْدَ نَاظِمَةٍ ... تَقَطَّعَ السِّلْكُ مِنْهُ فَهُوَ مُنْتَثِرُ
“Dizen bir kadının elinde dizilmiş inciler gibidir / İpi kopmuş da darmadağın saçılmıştır.”
وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.
En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَهْلَكَ إِلَّا مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ الْآيَةَ، ذَكَرَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّهُ أَمَرَ نُوحًا أَنْ يَحْمِلَ فِي السَّفِينَةِ أَهْلَهُ إِلَّا مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ، أَيْ سَبَقَ عَلَيْهِ مِنَ اللَّهِ الْقَوْلُ بِأَنَّهُ شَقِىٌّ، وَأَنَّهُ هَالِكٌ مَعَ الْكَافِرِينَ.
Allah Teâlâ'nın: “Hakkında hüküm verilmiş olanlar müstesna, aileni de...” ayeti kerimesinde celle ve alâ şöyle zikretmiştir: O, Nûh'a, hakkında hüküm verilmiş olanlar —yani Allah tarafından bedbaht olduğuna ve kâfirlerle birlikte helak olacağına dair hakkında kesin hüküm geçmiş olanlar— müstesna, ailesini gemiye bindirmesini emretmiştir.
وَلَمْ يُبَيِّنْ هُنَا مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ مِنْهُمْ، وَلَكِنَّهُ بَيَّنَ بَعْدَ هَذَا أَنَّ الَّذِي سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ مِنْ أَهْلِهِ هُوَ ابْنُهُ وَامْرَأَتُهُ.
Burada ailesinden haklarında hüküm geçmiş olanların kimler olduğunu açıklamamış, ancak bundan sonra haklarında hüküm geçmiş olanların oğlu ile karısı olduğunu beyan etmiştir.
قَالَ فِي ابْنِهِ الَّذِي سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ: وَنَادَى نُوحٌ ابْنَهُ وَكَانَ فِي مَعْزِلٍ يَابُنَيَّ ارْكَبْ مَعَنَا وَلَا تَكُنْ مَعَ الْكَافِرِينَ [١١ \ ٤٢] إِلَى قَوْلِهِ وَحَالَ بَيْنَهُمَا الْمَوْجُ فَكَانَ مِنَ الْمُغْرَقِينَ [١١ \ ٤٣] ، وَقَالَ فِيهِ أَيْضًا: قَالَ يَانُوحُ إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صَالِحٍ الْآيَةَ [١١ \ ٤٦] ، وَقَالَ فِي امْرَأَتِهِ: ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا لِلَّذِينَ كَفَرُوا اِمْرَأَةَ نُوحٍ إِلَى قَوْلِهِ مَعَ الدَّاخِلِينَ [٦٦ \ ٠١] .
Hakkında hüküm verilmiş olan oğlu hakkında şöyle buyurmuştur: “Nûh bir kenara çekilmiş olan oğluna seslendi: Ey oğulcuğum! Bizimle beraber bin, kâfirlerle birlikte olma...” [11:42] ayetinden “...ve ikisinin arasına dalga girdi de boğulanlardan oldu” [11:43] ayetine kadar; ayrıca onun hakkında: “[Allah] buyurdu ki: Ey Nûh! O senin ailenden değildir; çünkü o sâlih olmayan bir ameldir...” [11:46] buyurmuştur. Karısı hakkında ise: “Allah inkâr edenlere Nûh'un karısını misal verdi...” ayetinden “...girenlerle beraber” [66:10] kısmına kadar buyurmuştur.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقَالَ ارْكَبُوا فِيهَا بِسْمِ اللَّهِ مَجْرَاهَا وَمُرْسَاهَا إِنَّ رَبِّي لِغَفُورٌ رَحِيمٌ.
Allah Teâlâ'nın: “Dedi ki: Binin ona! Onun yüzmesi de durması da Allah'ın adıyladır. Şüphesiz Rabbim çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir” ayeti.
ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ نَبِيَّهُ نُوحًا عَلَيْهِ وَعَلَى نَبِيِّنَا الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ أَمَرَ أَصْحَابَهُ الَّذِينَ قِيلَ لَهُ احْمِلْهُمْ فِيهَا أَنْ يَرْكَبُوا فِيهَا قَائِلًا: بِسْمِ اللَّهِ مَجْرَاهَا وَمُرْسَاهَا [١١ \ ٤١] ، أَيْ: بِسْمِ اللَّهِ يَكُونُ جَرْيُهَا عَلَى وَجْهِ الْمَاءِ، وَبِسْمِ اللَّهِ يَكُونُ مُنْتَهَى سَيْرِهَا وَهُوَ رُسُوُّهَا.
Allah Teâlâ bu kerim ayette, peygamberi Nûh'un —ona ve Peygamberimize salât ve selâm olsun— kendilerine gemiye bindirilmesi söylenen ashâbına: “Onun yüzmesi de durması da Allah'ın adıyladır” [11:41] diyerek gemiye binmelerini emrettiğini; yani suyun yüzeyinde akıp gitmesinin Allah'ın adıyla olacağını, seyrinin nihayete erip demir atmasının da Allah'ın adıyla gerçekleşeceğini zikretmiştir.
وَبَيَّنَ فِي «سُورَةِ الْفَلَاحِ» : أَنَّهُ أَمَرَهُ إِذَا اسْتَوَى عَلَى السَّفِينَةِ هُوَ وَمَنْ مَعَهُ أَنْ يَحْمَدُوا
el-Felâh (Mü'minûn) Suresi'nde ise, kendisi ve beraberindekiler gemiye yerleştiklerinde,
اللَّهَ الَّذِي نَجَّاهُمْ مِنَ الْكَفَرَةِ الظَّالِمِينَ، وَيَسْأَلُوهُ أَنْ يُنْزِلَهُمْ مُنْزَلًا مُبَارَكًا، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: فَإِذَا اسْتَوَيْتَ أَنْتَ وَمَنْ مَعَكَ عَلَى الْفُلْكِ فَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي نَجَّانَا مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ وَقُلْ رَبِّ أَنْزِلْنِي مُنْزَلًا مُبَارَكًا وَأَنْتَ خَيْرُ الْمُنْزِلِينَ [٢٣ \ ٢٨، ٢٩] .
kendilerini o zalim kâfirlerden kurtaran Allah'a hamdetmelerini ve kendilerini bereketli bir yere indirmesini O'ndan istemelerini emrettiğini beyan etmiştir. Bu durum O'nun şu buyruğundadır: “Sen ve beraberindekiler gemiye yerleştiğinizde de ki: Bizi zalimler topluluğundan kurtaran Allah'a hamdolsun. Ve de ki: Rabbim! Beni bereketli bir yere indir; sen konaklatanların en hayırlısısın.” [23:28-29].
وَبَيَّنَ فِي «سُورَةِ الزُّخْرُفِ» مَا يَنْبَغِي أَنْ يُقَالَ عِنْدَ رُكُوبِ السُّفُنِ وَغَيْرِهَا بِقَوْلِهِ: وَالَّذِي خَلَقَ الْأَزْوَاجَ كُلَّهَا وَجَعَلَ لَكُمْ مِنَ الْفُلْكِ وَالْأَنْعَامِ مَا تَرْكَبُونَ لِتَسْتَوُوا عَلَى ظُهُورِهِ ثُمَّ تَذْكُرُوا نِعْمَةَ رَبِّكُمْ إِذَا اسْتَوَيْتُمْ عَلَيْهِ وَتَقُولُوا سُبْحَانَ الَّذِي سَخَّرَ لَنَا هَذَا وَمَا كُنَّا لَهُ مُقْرِنِينَ وَإِنَّا إِلَى رَبِّنَا لَمُنْقَلِبُونَ [٤٣ \ ١٢ - ١٤] ، وَمَعْنَى قَوْلِهِ مُقْرِنِينَ، أَيْ: مُطِيقِينَ، وَمِنْهُ قَوْلُ عَمْرِو بْنِ مَعْدِي كَرِبَ:
Zuhruf Suresi'nde de gemilere ve diğer vasıtalara binildiğinde ne söylenmesi gerektiğini şu buyruğuyla beyan etmiştir: “O ki bütün çiftleri yarattı ve sizin için gemilerden ve hayvanlardan bineceğiniz şeyleri var etti. Ta ki sırtlarına yerleşesiniz, sonra üzerlerine yerleştiğinizde Rabbinizin nimetini anıp şöyle diyesiniz: Bunu bizim hizmetimize veren Allah'ın şanı ne yücedir! Yoksa bizim buna gücümüz yetmezdi. Ve şüphesiz biz Rabbimize döneceğiz.” [43:12-14]. Âyette geçen 'mukrinîn' (مُقْرِنِينَ) ifadesinin manası 'güç yetirenler' demektir. Amr b. Ma'dîkerib'in şu sözü bu kabildendir:
لَقَدْ عَلِمَ الْقَبَائِلُ مَا عَقِيلٌ ... لَنَا فِي النَّائِبَاتِ بِمُقْرِنِينَا
“Kabileler bilmiştir ki Akîl oğulları / Felaketler karşısında bize güç yetirecek değildir.”
وَقَوْلُ الْآخَرِ:
Bir diğer şairin şu sözü de böyledir:
رَكِبْتُمْ صَعْبَتَيْ أَشَرٍ وَجُبْنٍ ... وَلَسْتُمْ لِلصِّعَابِ بِمُقْرِنِينَا
“Siz şımarıklık ve korkaklık gibi iki zor bineğe bindiniz / Oysa siz bu zorluklara güç yetirecek değilsiniz.”
وَقَوْلُ ابْنُ هَرْمَةَ:
İbn Herme'nin şu sözü de böyledir:
وَأَقْرَنَتْ مَا حَمَلَتْنِي وَلَقَلَّمَا يُطَاقُ ... احْتِمَالُ الصَّدِّ يَا دَعْدُ وَالْهَجْرُ
“Bana yüklediği şeye boyun eğip güç yetirdim; oysa pek az güç yetirilir / Ey Da'd! Yüz çevirmeye ve terk edilmeye tahammül etmeye.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَهِيَ تَجْرِي بِهِمْ فِي مَوْجٍ كَالْجِبَالِ الْآيَةَ.
Allah Teâlâ'nın: “Gemi, dağlar gibi dalgalar arasında onları götürüyordu...” ayeti.
ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ السَّفِينَةَ تَجْرِي بِنُوحٍ وَمَنْ مَعَهُ فِي مَاءٍ عَظِيمٍ، أَمْوَاجُهُ كَالْجِبَالِ.
Allah Teâlâ bu kerim ayette geminin, Nûh ve beraberindekileri dalgaları dağlar gibi olan muazzam bir suyun içinde akıtıp götürdüğünü zikretmiştir.
وَبَيَّنَ جَرَيَانَهَا هَذَا فِي ذَلِكَ الْمَاءِ الْهَائِلِ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ، كَقَوْلِهِ: إِنَّا لَمَّا طَغَى الْمَاءُ حَمَلْنَاكُمْ فِي الْجَارِيَةِ لِنَجْعَلَهَا لَكُمْ تَذْكِرَةً وَتَعِيَهَا أُذُنٌ وَاعِيَةٌ [٦٩ \ ١١، ١٢] ، وَقَوْلِهِ: فَفَتَحْنَا أَبْوَابَ السَّمَاءِ بِمَاءٍ مُنْهَمِرٍ وَفَجَّرْنَا الْأَرْضَ عُيُونًا فَالْتَقَى الْمَاءُ عَلَى أَمْرٍ قَدْ قُدِرَ وَحَمَلْنَاهُ عَلَى ذَاتِ أَلْوَاحٍ وَدُسُرٍ تَجْرِي بِأَعْيُنِنَا جَزَاءً لِمَنْ كَانَ كُفِرَ وَلَقَدْ تَرَكْنَاهَا آيَةً فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ [٥٤ \ ١١ - ١٥] .
Geminin o korkunç su içerisindeki bu akışını başka yerlerde de beyan etmiştir; nitekim O'nun: “Su taştığı vakit, onu sizin için bir ibret kılalım ve belleyen kulaklar bellesin diye sizi akıp giden gemide taşıdık” [69:11-12] ve: “Biz de boşalan bir su ile göğün kapılarını açtık. Yeryüzünü de fışkıran kaynaklar hâline getirdik; derken sular takdir edilmiş bir iş üzere birleşti. Onu da levhalardan ve çivilerden yapılmış bir gemiye bindirdik; nankörlük edilmiş olana bir mükâfat olmak üzere gözlerimizin önünde akıp gidiyordu. Andolsun ki biz onu bir ayet (ibret) olarak bıraktık; peki düşünen var mı?” [54:11-15] buyrukları böyledir.
وَبَيَّنَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ: أَنَّ أَمْوَاجَ الْبَحْرِ الَّذِي أَغْرَقَ اللَّهُ فِيهِ فِرْعَوْنَ وَقَوْمَهُ كَالْجِبَالِ أَيْضًا بِقَوْلِهِ: فَانْفَلَقَ فَكَانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطَّوْدِ الْعَظِيمِ [٢٦ \ ٣٦] ، وَالطَّوْدُ: الْجَبَلُ الْعَظِيمُ.
Başka bir yerde ise Allah'ın Firavun ve kavmini içinde boğduğu denizin dalgalarının da dağlar gibi olduğunu şu buyruğuyla beyan etmiştir: “Deniz yarıldı da her bir parça ulu bir dağ gibi oldu” [26:63]. et-Tavd (الطَّوْد), ulu dağ demektir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَمَّا جَاءَ أَمْرُنَا نَجَّيْنَا هُودًا وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا الْآيَةَ.
Allah Teâlâ'nın: “Emrimiz gelince Hûd'u ve beraberindeki inananları tarafımızdan bir rahmetle kurtardık...” ayeti.
لَمْ يُبَيِّنْ هُنَا أَمْرَهُ الَّذِي نَجَّى مِنْهُ هُودًا وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ عِنْدَ مَجِيئِهِ، وَلَكِنَّهُ بَيَّنَ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ: أَنَّهُ الْإِهْلَاكُ الْمُسْتَأْصِلُ بِالرِّيحِ الْعَقِيمِ الَّتِي أَهْلَكَهُمُ اللَّهُ بِهَا فَقَطَعَ دَابِرَهُمْ، كَقَوْلِهِ:
Burada geldiği vakit Hûd'u ve beraberindeki iman edenleri kendisinden kurtardığı 'emrini' açıklamamış, fakat başka yerlerde bunun, Allah'ın kendilerini helak edip köklerini kuruttuğu o kasıp kavuran rüzgârla (er-rîhu'l-akîm) gerçekleşen toptan helak olduğunu beyan etmiştir; nitekim O'nun şöyle buyurduğu gibi:
وَفِي عَادٍ إِذْ أَرْسَلْنَا عَلَيْهِمُ الرِّيحَ الْعَقِيمَ مَا تَذَرُ مِنْ شَيْءٍ أَتَتْ عَلَيْهِ إِلَّا جَعَلَتْهُ كَالرَّمِيمِ [٥١ \ ٤١، ٤٢] .
“Âd kavminde de [ibretler vardır]; hani onların üzerine kasıp kavuran o rüzgârı göndermiştik. Üzerinden geçtiği hiçbir şeyi bırakmıyor, mutlaka onu kül gibi savuruyordu.” [51:41-42].
وَقَوْلِهِ: وَأَمَّا عَادٌ فَأُهْلِكُوا بِرِيحٍ صَرْصَرٍ عَاتِيَةٍ سَخَّرَهَا عَلَيْهِمْ سَبْعَ لَيَالٍ وَثَمَانِيَةَ أَيَّامٍ حُسُومًا الْآيَةَ [٦٩ \ ٦، ٧] .
Ve O'nun: “Âd kavmine gelince, onlar da uğultulu, azgın bir fırtına ile helak edildiler. Allah onu, ardı arkası kesilmeksizin yedi gece sekiz gün onların üzerine musallat etti...” [69:6-7] buyruğu.
وَقَوْلِهِ: إِنَّا أَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ رِيحًا صَرْصَرًا فِي يَوْمِ نَحْسٍ مُسْتَمِرٍّ تَنْزِعُ النَّاسَ كَأَنَّهُمْ أَعْجَازُ نَخْلٍ مُنْقَعِرٍ [٥٤ \ ١٩، ٢٠] .
Ve O'nun: “Biz onların üzerine, uğursuzluğu devam eden bir günde dondurucu bir fırtına gönderdik; insanları sökülmüş hurma kütükleri gibi söküp atıyordu” [54:19-20] buyruğu.
وَقَوْلِهِ: فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ رِيحًا صَرْصَرًا فِي أَيَّامٍ نَحِسَاتٍ لِنُذِيقَهُمْ عَذَابَ الْخِزْيِ الْآيَةَ [٤١ \ ١٦] .
Ve O'nun: “Biz de onlara rezillik azabını tattırmak için o uğursuz günlerde üzerlerine dondurucu bir kasırga gönderdik...” [41:16] buyruğu.
قَوْلُهُ تَعَالَى: فَلَمَّا جَاءَ أَمْرُنَا نَجَّيْنَا صَالِحًا الْآيَةَ.
Allah Teâlâ'nın: “Emrimiz gelince Sâlih'i kurtardık...” ayeti.
وَبَيَّنَ هَذَا الْأَمْرَ الَّذِي جَاءَ بِقَوْلِهِ: وَأَخَذَ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دِيَارِهِمْ جَاثِمِينَ كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيهَا أَلَا إِنَّ ثَمُودَ كَفَرُوا رَبَّهُمْ أَلَا بُعْدًا لِثَمُودَ [١١ \ ٦٧، ٦٨] ، وَنَحْوِهَا مِنَ الْآيَاتِ.
Gelen bu emri şu buyruğuyla açıklamıştır: “Zulmedenleri o korkunç ses yakalayıverdi de yurtlarında dizüstü çökekaldılar. Sanki orada hiç yaşamamışlardı. Bilin ki Semûd kavmi gerçekten Rablerini inkâr etti. Bilin ki Semûd kavmi yok olup gitti!” [11:67-68] ve benzeri ayetler.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَقَدْ جَاءَتْ رُسُلُنَا إِبْرَاهِيمَ بِالْبُشْرَى قَالُوا سَلَامًا الْآيَةَ.
Allah Teâlâ'nın: “Andolsun ki elçilerimiz İbrahim'e müjde ile geldiler, selâm sana dediler...” ayeti.
لَمْ يُبَيِّنْ هُنَا مَا الْمُرَادُ بِهَذِهِ الْبُشْرَى الَّتِي جَاءَتْ بِهَا رُسُلُ الْمَلَائِكَةِ إِبْرَاهِيمَ وَلَكِنَّهُ أَشَارَ بَعْدَ هَذَا إِلَى أَنَّهَا الْبِشَارَةُ بِإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ فِي قَوْلِهِ: وَامْرَأَتُهُ قَائِمَةٌ فَضَحِكَتْ فَبَشَّرْنَاهَا بِإِسْحَاقَ وَمِنْ وَرَاءِ إِسْحَاقَ يَعْقُوبَ [١١ \ ٧١] ; لِأَنَّ الْبِشَارَةَ بِالذُّرِّيَّةِ الطَّيِّبَةِ شَامِلَةٌ لِلْأُمِّ وَالْأَبِ، كَمَا يَدُلُّ لِذَلِكَ قَوْلُهُ: وَبَشَّرْنَاهُ بِإِسْحَاقَ نَبِيًّا مِنَ الصَّالِحِينَ [٣٧ \ ١١٢] .
Burada melek olan elçilerin İbrahim'e getirdikleri bu müjdenin ne olduğunu açıklamamış, fakat bundan sonra O'nun: “Karısı da ayakta idi, bunun üzerine güldü; biz de ona İshak'ı, İshak'ın ardından da Ya'kûb'u müjdeledik” [11:71] buyruğunda bunun İshak ve Ya'kûb müjdesi olduğuna işaret etmiştir; zira hayırlı zürriyet müjdesi hem anneyi hem babayı kapsar. Nitekim O'nun: “Biz de ona sâlihlerden bir peygamber olarak İshak'ı müjdeledik” [37:112] buyruğu da buna delalet eder.
وَقَوْلُهُ: قَالُوا لَا تَخَفْ وَبَشَّرُوهُ بِغُلَامٍ عَلِيمٍ [٥١ \ ٢٨] ، وَقَوْلُهُ: قَالُوا لَا تَوْجَلْ إِنَّا نُبَشِّرُكَ بِغُلَامٍ عَلِيمٍ، وَقِيلَ: الْبُشْرَى هِيَ إِخْبَارُهُمْ لَهُ بِأَنَّهُمْ أُرْسِلُوا لِإِهْلَاكِ قَوْمِ لُوطٍ، وَعَلَيْهِ فَالْآيَاتُ الْمُبَيِّنَةُ لَهَا كَقَوْلِهِ هُنَا فِي هَذِهِ السُّورَةِ: قَالُوا لَا تَخَفْ إِنَّا أُرْسِلْنَا إِلَى قَوْمِ لُوطٍ الْآيَةَ [١١ \ ٧٠] .
Ve O'nun: “Korkma dediler ve ona bilgin bir oğul müjdelediler” [51:28] buyruğu ile: “Korkma, dediler; biz sana bilgin bir oğul müjdeliyoruz” buyruğu da böyledir. Müjdenin, Lût kavmini helak etmek için gönderildiklerini ona haber vermeleri olduğu da söylenmiştir. Buna göre bu müjdeyi açıklayan ayetler, bu surede yer alan: “Korkma, biz Lût kavmine gönderildik, dediler...” [11:70] buyruğu;
وَقَوْلِهِ: قَالُوا إِنَّا أُرْسِلْنَا إِلَى قَوْمٍ مُجْرِمِينَ إِلَّا آلَ لُوطٍ الْآيَةَ [١٥ \ ٥٨، ٥٩] .
ve O'nun: “Dediler ki: Şüphesiz biz suçlu bir topluluğa gönderildik; Lût'un ailesi müstesna...” [15:58-59] buyruğu;
وَقَوْلِهِ: قَالُوا إِنَّا أُرْسِلْنَا إِلَى قَوْمٍ مُجْرِمِينَ لِنُرْسِلَ عَلَيْهِمْ حِجَارَةً مِنْ طِينٍ [٥١ \ ٣٢، ٣٣] ، وَقَوْلِهِ: وَلَمَّا جَاءَتْ رُسُلُنَا إِبْرَاهِيمَ بِالْبُشْرَى قَالُوا إِنَّا مُهْلِكُو أَهْلِ هَذِهِ الْقَرْيَةِ إِنَّ أَهْلَهَا كَانُوا ظَالِمِينَ [٢٩ \ ٣١] .
ve O'nun: “Dediler ki: Doğrusu biz, üzerlerine çamurdan taşlar yağdırmak için suçlu bir topluluğa gönderildik” [51:32-33] buyruğu ile O'nun: “Elçilerimiz İbrahim'e müjde ile geldiklerinde: Biz bu memleket halkını helak edeceğiz, çünkü halkı zalim kimselerdir dediler” [29:31] buyruğudur.
وَالظَّاهِرُ: الْقَوْلُ الْأَوَّلُ، وَهَذِهِ الْآيَةُ الْأَخِيرَةُ تَدُلُّ عَلَيْهِ ; لِأَنَّ فِيهَا التَّصْرِيحَ بِأَنَّ إِخْبَارَهُمْ بِإِهْلَاكِ قَوْمِ لُوطٍ بَعْدَ مَجِيئِهِمْ بِالْبُشْرَى ; لِأَنَّهُ مُرَتَّبٌ عَلَيْهِ بِأَدَاةِ الشَّرْطِ الَّتِي هِيَ «لَمَّا» كَمَا
Zahir olan ise birinci görüştür; nitekim bu son ayet de buna delalet eder. Zira bu ayette, gördüğün gibi 'lemmâ' (لَمَّا) şart edatı ile tertip edildiği üzere,
تَرَى.
Lût kavminin helak edileceğinin haber verilmesinin müjdeyle gelmelerinden sonra olduğu sarih bir şekilde belirtilmektedir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: فَمَا لَبِثَ أَنْ جَاءَ بِعِجْلٍ حَنِيذٍ فَلَمَّا رَأَى أَيْدِيَهُمْ لَا تَصِلُ إِلَيْهِ نَكِرَهُمْ وَأَوْجَسَ مِنْهُمْ الْآيَةَ، ذَكَرَ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ إِبْرَاهِيمَ لَمَّا سَلَّمَ عَلَى رُسُلِ الْمَلَائِكَةِ وَكَانَ يَظُنُّهُمْ ضُيُوفًا مِنَ الْآدَمِيِّينَ أَسْرَعَ إِلَيْهِمْ بِالْإِتْيَانِ بِالْقِرَى وَهُوَ لَحْمُ عِجْلٍ حَنِيذٍ أَيْ مُنْضَجٍ بِالنَّارِ، وَأَنَّهُمْ لَمَّا لَمْ يَأْكُلُوا أَوْجَسَ مِنْهُمْ خِيفَةً فَقَالُوا لَا تَخَفْ وَأَخْبَرُوهُ بِخَبَرِهِمْ.
Allah Teâlâ'nın: “Çok geçmeden kızartılmış bir buzağı getirdi. Ellerinin ona uzanmadığını görünce onları yadırgadı ve içine bir korku düştü...” ayeti kerimesinde Teâlâ şöyle zikretmiştir: İbrahim melek olan elçilere selâm verip onları insanlardan misafirler zannedince, hemen onlara bir ziyafet sundu ki bu, ateşte iyice pişirilmiş kızartılmış buzağı etiydi. Onların yemediklerini görünce içine bir korku düştü; bunun üzerine onlar: “Korkma” dediler ve durumlarını ona haber verdiler.
وَبَيَّنَ فِي «الذَّارِيَاتِ» : أَنَّهُ رَاغَ إِلَى أَهْلِهِ، أَيْ مَالَ إِلَيْهِمْ فَجَاءَ بِذَلِكَ الْعِجْلِ وَبَيَّنَ أَنَّهُ سَمِينٌ، وَأَنَّهُ قَرَّبَهُ إِلَيْهِمْ، وَعَرَضَ عَلَيْهِمُ الْأَكْلَ بِرِفْقٍ فَقَالَ لَهُمْ: أَلَا تَأْكُلُونَ [٥١ \ ٢٧] ، وَأَنَّهُ أَوْجَسَ مِنْهُمْ خِيفَةً وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: هَلْ أَتَاكَ حَدِيثُ ضَيْفِ إِبْرَاهِيمَ الْمُكْرَمِينَ إِذْ دَخَلُوا عَلَيْهِ فَقَالُوا سَلَامًا قَالَ سَلَامٌ قَوْمٌ مُنْكَرُونَ فَرَاغَ إِلَى أَهْلِهِ فَجَاءَ بِعِجْلٍ سَمِينٍ فَقَرَّبَهُ إِلَيْهِمْ قَالَ أَلَا تَأْكُلُونَ فَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خِيفَةً الْآيَةَ [٥١ \ ٢٤ - ٢٨] .
Zâriyât Suresi'nde ise ailesine gizlice gittiğini, yani onlara yönelip o buzağıyı getirdiğini, onun semiz olduğunu, önlerine yaklaştırdığını ve onlara nezaketle yemeyi teklif ederek: “Yemez misiniz?” [51:27] dediğini ve onlardan ötürü içine bir korku düştüğünü beyan etmiştir. Bu durum O'nun şu buyruğundadır: “İbrahim'in ağırlanan misafirlerinin haberi sana geldi mi? Hani yanına girmişler ve: Selâm! demişlerdi. O da: Selâm, yabancı kimseler! demişti. Hemen ailesine gidip semiz bir buzağı getirdi; onu önlerine yaklaştırıp: Yemez misiniz? dedi. Derken onlardan ötürü içine bir korku düştü...” [51:24-28].
تَنْبِيهٌ
UYARI
يُؤْخَذُ مِنْ قِصَّةِ إِبْرَاهِيمَ مَعَ ضَيْفِهِ هَؤُلَاءِ أَشْيَاءَ مِنْ آدَابِ الضِّيَافَةِ: مِنْهَا تَعْجِيلُ الْقِرَى ; لِقَوْلِهِ: فَمَا لَبِثَ أَنْ جَاءَ بِعِجْلٍ حَنِيذٍ [١١ \ ٦٩] .
İbrahim'in bu misafirleriyle olan kıssasından misafirlik adabına dair birtakım hususlar çıkarılır: Bunlardan biri, O'nun: “Çok geçmeden kızartılmış bir buzağı getirdi” [11:69] buyruğundan ötürü ziyafet ikramını acele yapmaktır.