قَالَ مَالِكٌ: قَالَ اللَّهُ تَعَالَى وَأَرْسَلْنَا الرِّيَاحَ لَوَاقِحَ [١٥ \ ٢٢] فَلَقَاحُ الْقَمْحِ عِنْدِي أَنْ يُحَبِّبَ وَيُسَنْبِلَ، وَلَا أَدْرِي مَا يَيْبَسُ فِي أَكْمَامِهِ وَلَكِنْ يُحَبِّبُ حَتَّى يَكُونَ لَوْ يَبِسَ لَمْ يَكُنْ فَسَادًا لَا خَيْرَ فِيهِ، وَلَقَاحُ الشَّجَرِ كُلِّهَا أَنْ تُثْمِرَ، ثُمَّ يَسْقُطُ مِنْهَا مَا يَسْقُطُ وَيَثْبُتُ مِنْهَا مَا يَثْبُتُ، وَلَيْسَ ذَلِكَ بِأَنْ تُوَرَّدَ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: إِنَّمَا عَوَّلَ مَالِكٌ فِي هَذَا التَّفْسِيرِ عَلَى تَشْبِيهِ لَقَاحِ الشَّجَرِ بِلَقَاحِ الْحَمْلِ، وَأَنَّ الْوَلَدَ إِذَا عُقِدَ وَخُلِقَ وَنُفِخَ فِيهِ الرُّوحُ كَانَ بِمَنْزِلَةِ تَحَبُّبِ الثَّمَرِ وَتَسَنْبِلُهُ ; لِأَنَّهُ سُمِّيَ بِاسْمٍ تَشْتَرِكُ فِيهِ كُلُّ حَامِلَةٍ، وَعَلَيْهِ جَاءَ الْحَدِيثُ: «نَهَى النَّبِيُّ ﷺ عَنْ بَيْعِ الْحِبِّ حَتَّى يَشْتَدَّ» اه مِنَ الْقُرْطُبِيِّ.
Mâlik şöyle dedi: Yüce Allah: { وَأَرْسَلْنَا الرِّيَاحَ لَوَاقِحَ } “Rüzgârları da aşılayıcılar olarak gönderdik...” [Hicr 15/22] buyurmuştur. Bana göre buğdayın aşılanması, tanelenmesi ve başak bağlamasıdır. Kılıfları içinde kuruyanı bilmem; fakat kuruduğunda içinde hiçbir hayır bulunmayan bir bozulma olmayacak derecede tanelenmesidir. Bütün ağaçların aşılanması ise meyve vermesi, ardından dökülecek olanın dökülmesi ve kalacak olanın sabit kalmasıdır; bu ise [sadece] çiçek açmasıyla olmaz. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Mâlik bu tefsirde ancak ağacın aşılanmasını gebelik aşılanmasına (döllenmesine) benzetmeye dayanmıştır. Çocuk şekillenip yaratıldığında ve kendisine ruh üflendiğinde, meyvenin tanelenmesi ve başak bağlaması mesabesindedir; zira bu, her gebe varlığın ortak olduğu bir isimle isimlendirilmiştir. Şu hadis de buna binaen gelmiştir: “Peygamber -sallallâhu aleyhi ve sellem- sertleşinceye kadar tanenin satılmasını yasakladı.” Kurtubî'den nakil bitti.
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ -: اسْتِنْبَاطُ الْإِمَامِ مَالِكٍ الْمَذْكُورُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ، لِأَنَّ لَقَاحَ الْقَمْحِ أَنْ يُحَبِّبَ وَيُسَنْبِلَ، وَاسْتِدْلَالُ ابْنِ الْعَرَبِيِّ لَهُ بِالْحَدِيثِ الْمَذْكُورِ لَيْسَ بِظَاهِرٍ عِنْدِي كُلَّ الظُّهُورِ.
Kitabın müellifi -Allah onu bağışlasın- dedi ki: İmam Mâlik'in bu ayetten buğdayın aşılanmasının tanelenmesi ve başak bağlaması olduğu yönündeki mezkûr istinbatı ile İbnü'l-Arabî'nin mezkûr hadisle ona delil getirmesi bana göre tam anlamıyla açık değildir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّ تَلْقِيحَ الثِّمَارِ هُوَ إِبَارُهَا، وَهُوَ أَنْ يُؤْخَذَ شَيْءٌ مِنْ طَلْعِ ذُكُورِ النَّخْلِ فَيُدْخَلُ بَيْنَ ظَهْرَانَيْ طَلْعِ الْإِنَاثِ، وَمَعْنَى ذَلِكَ فِي سَائِرِ الثِّمَارِ طُلُوعُ الثِّمَارِ مِنَ التِّينِ وَغَيْرِهِ، حَتَّى تَكُونَ الثَّمَرَةُ مَرْئِيَّةً مَنْظُورًا إِلَيْهَا. وَالْمُعْتَبَرُ عِنْدَ مَالِكٍ وَأَصْحَابِهِ فِيمَا يُذَكَّرُ مِنَ الثِّمَارِ التَّذْكِيرُ، وَفِيمَا لَا يُذَكَّرُ أَنْ يَثْبُتَ مِنْ نَوَّارِهِ مَا يَثْبُتُ وَيَسْقُطَ مَا يَسْقُطُ، وَحَدُّ ذَلِكَ فِي الزَّرْعِ ظُهُورُهُ مِنَ الْأَرْضِ، قَالَهُ مَالِكٌ. وَقَدْ رُوِيَ عَنْهُ أَنَّ إِبَارَهُ أَنْ يُحَبِّبَ اه، قَالَهُ الْقُرْطُبِيُّ. وَقَالَ أَيْضًا: لَمْ يَخْتَلِفِ الْعُلَمَاءُ أَنَّ الْحَائِطَ إِذَا انْشَقَّ طَلْعُ إِنَاثِهِ، فَأُخِّرَ إِبَارُهُ، وَقَدْ أُبِّرَ غَيْرُهُ مِمَّا حَالُهُ مِثْلُ حَالِهِ، أَنَّ حُكْمَهُ حُكْمُ مَا أُبِّرَ، فَإِنْ أُبِّرَ بَعْضُ الْحَائِطِ كَانَ مَا لَمْ يُؤَبَّرْ تَبَعًا لَهُ، كَمَا أَنَّ
İkinci mesele: Bil ki meyvelerin telkîhi (aşılanması) onların te'bîridir (döllenmesidir). Bu da erkek hurmanın çiçeğinden bir miktar alınıp dişi hurmanın çiçeklerinin arasına konulmasıdır. Diğer meyvelerde bunun anlamı ise incir ve benzeri ağaçlarda meyvenin görülüp fark edilecek derecede ortaya çıkmasıdır. Mâlik ve ashabına göre erkeklenen (aşılanan) meyvelerde itibar edilen şey erkekleme (aşı yapma), erkeklenmeyen meyvelerde ise çiçeklerinden kalacak olanın kalması ve dökülecek olanın dökülmesidir. Ekinlerde bunun sınırı ise topraktan boy göstermesidir; bunu Mâlik söylemiştir. Ondan, ekinin aşılanmasının (te'bîrinin) tanelenmesi olduğu da rivayet edilmiştir. Bunu Kurtubî nakletmiştir. Yine şöyle demiştir: Âlimler, bir hurma bahçesinde dişi hurmaların tomurcukları çatlayıp da kendi durumunda olan diğer ağaçlar aşılandığı halde onun aşılanması geciktirilirse, hükmünün aşılanmış olanın hükmü gibi olduğu; bahçenin bir kısmı aşılandığında aşılanmayan kısmın da ona tabi olduğu hususunda ihtilaf etmemişlerdir. Nitekim
الْحَائِطَ إِذَا بَدَا صَلَاحُ بَعْضِهِ كَانَ سَائِرُ الْحَائِطِ تَبَعًا لِذَلِكَ الصَّلَاحِ فِي جَوَازِ بَيْعِهِ اه. وَسَيَأْتِي لِهَذَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ زِيَادَةُ إِيضَاحٍ.
hurma bahçesinin bir kısmında olgunlaşma emaresi belirdiğinde, satışının caiz olması hususunda bahçenin geri kalanı da bu olgunlaşmaya tabi olur. İnşallah buna dair daha fazla açıklama gelecektir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: إِذَا بِيعَ حَائِطُ نَخْلٍ بَعْدَ أَنْ أُبِّرَ فَثَمَرَتُهُ لِلْبَائِعِ إِلَّا أَنْ يَشْتَرِطَهَا الْمُبْتَاعُ، فَإِنِ اشْتَرَطَهَا الْمُبْتَاعُ فَهِيَ لَهُ، وَالدَّلِيلُ عَلَى ذَلِكَ قَوْلُهُ ﷺ «مَنِ ابْتَاعَ نَخْلًا بَعْدَ أَنْ تُؤَبَّرَ فَثَمَرَتُهَا لِلْبَائِعِ الَّذِي بَاعَهَا إِلَّا أَنْ يَشْتَرِطَهَا الْمُبْتَاعُ» مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ ﵄. فَإِنْ بِيعَتِ النَّخْلُ قَبْلَ التَّأْبِيرِ فَالثَّمَرَةُ لِلْمُشْتَرِي، وَاخْتُلِفَ فِي اسْتِثْنَاءِ الْبَائِعِ لَهَا، فَمَشْهُورُ مَذْهَبِ مَالِكٍ أَنَّهَا كَالْجَنِينِ لَا يَجُوزُ لِلْبَائِعِ اشْتِرَاطُهَا وَلَا اسْتِثْنَاؤُهَا بِنَاءً عَلَى أَنَّ الْمُسْتَثْنَى مُشْتَرًى، خِلَافًا لِتَصْحِيحِ اللَّخْمِيِّ جَوَازَ اسْتِثْنَاءِ الْبَائِعِ لَهَا بِنَاءً عَلَى أَنَّ الْمُسْتَثْنَى مُبْقًى، وَجَوَازُ اسْتِثْنَائِهَا هُوَ مَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَأَبِي حَنِيفَةَ رَحِمَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى.
Üçüncü mesele: Bir hurma bahçesi aşılandıktan sonra satılırsa, satın alan şart koşmadığı müddetçe meyvesi satıcıya aittir. Eğer satın alan [meyveyi de] şart koşarsa, o takdirde meyve onundur. Bunun delili [Peygamberimiz] -sallallâhu aleyhi ve sellem-'in şu buyruğudur: “Kim aşılandıktan sonra bir hurma ağacı satın alırsa, satın alan şart koşmadıkça meyvesi onu satan satıcıya aittir.” İbn Ömer -radıyallâhu anhümâ-'nın hadisinden müttefekun aleyhtir. Eğer hurma ağacı aşılanmadan önce satılırsa meyve alıcıya aittir. Satıcının meyveyi istisna etmesi (kendine ayırması) hususunda ise ihtilaf edilmiştir: Mâlik'in mezhebinin meşhur görüşüne göre, istisna edilen şeyin satın alınmış hükmünde olmasına dayanılarak, meyve ana karnındaki cenin gibi olup satıcının onu şart koşması da istisna etmesi de caiz değildir. el-Lahmî'nin, istisna edilenin [satıcının mülkiyetinde] bırakılmış olmasına dayanarak satıcının onu istisna etmesini caiz görmesi ise bu görüşün hilafınadır. Meyvenin istisna edilmesinin caiz oluşu Şâfiî, Ahmed ve Ebû Hanîfe'nin -Allah Teâlâ onlara rahmet etsin- mezhebidir.
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ -: وَهُوَ أَظْهَرُ عِنْدِي ; لِأَنَّ كَوْنَ الْمُسْتَثْنَى مُبْقًى أَظْهَرُ مِنْ كَوْنِهِ مُشْتَرًى لِأَنَّهُ كَانَ مَمْلُوكًا لِلْبَائِعِ، وَلَمْ يَزَلْ عَلَى مِلْكِهِ ; لِأَنَّ الْبَيْعَ لَمْ يَتَنَاوَلْهُ لِاسْتِثْنَائِهِ مِنْ جُمْلَةِ الْمَبِيعِ كَمَا تَرَى. وَهَذَا الَّذِي ذَكَرْنَا فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ هُوَ الْحَقُّ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى، فَمَا أُبِّرَ فَهُوَ لِلْبَائِعِ إِلَّا بِشَرْطٍ، وَمَا لَمْ يُؤَبَّرْ فَهُوَ لِلْمُشْتَرِي إِلَّا بِشَرْطٍ، خِلَافًا لِابْنِ أَبِي لَيْلَى الْقَائِلِ: هِيَ لِلْمُشْتَرِي فِي الْحَالَيْنِ ; لِأَنَّهَا مُتَّصِلَةٌ بِالْأَصْلِ اتِّصَالَ خِلْقَةٍ فَكَانَتْ تَابِعَةً لَهُ كَالْأَغْصَانِ. وَهَذَا الِاسْتِدْلَالُ فَاسِدُ الِاعْتِبَارِ ; لِمُخَالَفَتِهِ لِحَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ الْمُتَّفِقِ عَلَيْهِ الْمَذْكُورِ آنِفًا، فَقَدْ صَرَّحَ فِيهِ النَّبِيُّ ﷺ بِأَنَّ الْبَيْعَ إِنْ كَانَ وَقَعَ بَعْدَ التَّأْبِيرِ فَالثَّمَرَةُ لِلْبَائِعِ، وَخِلَافًا لِلْإِمَامِ أَبِي حَنِيفَةَ وَالْأَوْزَاعِيِّ - رَحِمَهُمَا اللَّهُ تَعَالَى - فِي قَوْلِهِمَا: إِنَّهَا لِلْبَائِعِ فِي الْحَالَيْنِ. وَالْحَدِيثُ الْمَذْكُورُ يَرُدُّ عَلَيْهِمَا، بِدَلِيلِ خِطَابِهِ أَعْنِي مَفْهُومَ مُخَالَفَتِهِ ; لِأَنَّ قَوْلَهُ ﷺ «مَنِ ابْتَاعَ نَخْلًا قَدْ أُبِّرَتْ» الْحَدِيثَ. يُفْهَمُ مِنْهُ أَنَّهَا إِنْ كَانَتْ غَيْرَ مُؤَبَّرَةٍ فَلَيْسَ الْحُكْمُ كَذَلِكَ، وَإِلَّا كَانَ قَوْلُهُ «قَدْ أُبِّرَتْ» وَقَوْلُهُ «بَعْدَ أَنْ تُؤَبَّرَ» فِي بَعْضِ الرِّوَايَاتِ لَغْوًا لَا فَائِدَةَ فِيهِ، فَيَتَعَيَّنُ أَنَّ ذِكْرَ وَصْفِ التَّأْبِيرِ لِيُحْتَرَزَ بِهِ عَنْ غَيْرِهِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْإِمَامَ أَبَا حَنِيفَةَ ﵀ لَا يَقُولُ بِحُجَّتِهِ مَفْهُومَ الْمُخَالَفَةِ، فَالْجَارِي عَلَى أُصُولِهِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ فِي الْحَدِيثِ الْمَذْكُورِ نَصَّ عَلَى حُكْمِ الثَّمَرَةِ الْمُؤَبَّرَةِ، وَسَكَتَ عَنْ غَيْرِ الْمُؤَبَّرَةِ، فَلَمْ يَتَعَرَّضْ لَهَا أَصْلًا. وَإِنْ أُبِّرَ بَعْضُ الثَّمَرَةِ الَّتِي بِيعَتْ أُصُولُهَا، وَبَعْضُهَا الْآخَرُ لَمْ يُؤَبَّرْ، فَمَذْهَبُ مَالِكٍ أَنَّهُ إِنْ كَانَ أَحَدُهُمَا أَكْثَرَ فَالْأَقَلُّ تَابِعٌ لَهُ، وَإِنِ اسْتَوَيَا فَلِكُلٍّ حُكْمُهُ، فَالْمُؤَبَّرُ لِلْبَائِعِ وَغَيْرُهُ لِلْمُشْتَرِي. وَمَذْهَبُ الْإِمَامِ أَحْمَدَ أَنَّ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الْمُؤَبَّرِ وَغَيْرِهِ حُكْمَهُ، وَأَبُو حَنِيفَةَ لَا فَرْقَ عِنْدَهُ بَيْنَ الْمُؤَبَّرِ وَغَيْرِهِ، فَالْجَمِيعُ عِنْدَهُ لِلْبَائِعِ إِلَّا إِذَا اشْتَرَطَهُ الْمُبْتَاعُ، وَمَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ ﵀ الصَّحِيحُ مِنَ الْخِلَافِ، أَنَّ مَا لَمْ يُؤَبَّرْ تَبَعٌ لِلْمُؤَبَّرِ
Kitabın müellifi -Allah onu bağışlasın- dedi ki: Bu [ikinci görüş] bana göre daha kuvvetlidir. Çünkü istisna edilenin [elde] bırakılmış olması, satın alınmış olmasından daha açıktır; zira o zaten satıcının mülkündeydi ve satılan şeylerin tamamından istisna edildiği için satış onu kapsamamış, böylece onun mülkiyetinde kalmaya devam etmiştir; nitekim gördüğün gibidir. Bu meselede zikrettiğimiz şey, inşallah hak olan görüştür. Dolayısıyla aşılanmış olan [meyve], şart koşulmadıkça satıcıya aittir; aşılanmamış olan ise, şart koşulmadıkça alıcıya aittir. İbn Ebî Leylâ'nın her iki durumda da meyvenin alıcıya ait olduğu yönündeki görüşü buna aykırıdır; [ona göre] meyve yaratılış bakımından ağaca bitişiktir ve dallar gibi ona tabidir. Bu istidlal, az önce zikredilen İbn Ömer'in müttefekun aleyh hadisine aykırı olması sebebiyle fâsiddir (itibarsızdır). Zira Peygamber -sallallâhu aleyhi ve sellem- o hadiste satışın aşılanmadan sonra gerçekleşmesi halinde meyvenin satıcıya ait olduğunu açıkça belirtmiştir. Yine İmam Ebû Hanîfe ve Evzâî'nin -Allah Teâlâ onlara rahmet etsin- her iki durumda da meyvenin satıcıya ait olduğu yönündeki görüşleri de buna aykırıdır. Zikredilen hadis, hitabın delaleti yani mefhum-ı muhalefeti gereğince onların aleyhine bir delildir. Çünkü Peygamber -sallallâhu aleyhi ve sellem-'in: “Kim aşılanmış bir hurma ağacı satın alırsa...” hadisinden, eğer aşılanmamışsa hükmün böyle olmadığı anlaşılır. Aksi takdirde bazı rivayetlerdeki “aşılanmış” ve “aşılandıktan sonra” sözü hiçbir faydası olmayan boş bir lafız olurdu. Bu durumda aşılama vasfının zikredilmesinin, aşılanmamış olanı dışarıda bırakmak için olduğu kesinleşir. Malumdur ki İmam Ebû Hanîfe -rahimehullâh- mefhum-ı muhalefeti hüccet saymamaktadır; dolayısıyla onun usulüne uygun olan şudur: Peygamber -sallallâhu aleyhi ve sellem- mezkûr hadiste aşılanmış meyvenin hükmünü nass ile belirtmiş, aşılanmamış olan hakkında ise susmuş ve ona hiç değinmemiştir. Ağaçları satılan meyvenin bir kısmı aşılanmış, diğer bir kısmı aşılanmamış ise Mâlik'in mezhebine göre ikisinden biri çoğunluktaysa az olan ona tabi olur; eğer eşit iseler her birinin kendi hükmü geçerlidir: Aşılanmış olan satıcıya, diğeri ise alıcıya aittir. İmam Ahmed'in mezhebine göre aşılanmış olanın da diğerinin de ayrı hükmü vardır. Ebû Hanîfe'ye göre ise aşılanmış ile aşılanmamış arasında bir fark yoktur; satın alan şart koşmadığı sürece tamamı ona göre satıcıya aittir. Şâfiî'nin -rahimehullâh- mezhebindeki sahih olan ihtilafa göre ise aşılanmamış olan aşılanmış olana tabidir
فَيَبْقَى الْجَمِيعُ لِلْبَائِعِ دَفْعًا لِضَرَرِ اخْتِلَافِ الْأَيْدِي. وَاعْلَمْ أَنَّ اسْتِثْنَاءَ بَعْضِ الثَّمَرَةِ دُونَ بَعْضٍ يَجُوزُ فِي قَوْلِ جُمْهُورِ الْعُلَمَاءِ، وِفَاقًا لِأَشْهَبَ مِنْ أَصْحَابِ مَالِكٍ وَخَالَفَ ابْنُ الْقَاسِمِ فَقَالَ: لَا يَجُوزُ اسْتِثْنَاءُ بَعْضِ الْمُؤَبَّرَةِ. وَحُجَّةُ الْجُمْهُورِ أَنَّ مَا جَازَ اسْتِثْنَاءُ جَمِيعِهِ جَازَ اسْتِثْنَاءُ بَعْضِهِ، وَحُجَّةُ ابْنِ الْقَاسِمِ أَنَّ النَّصَّ إِنَّمَا وَرَدَ فِي اشْتِرَاطِ الْجَمِيعِ.
ve birden fazla kişinin mülkiyeti sebebiyle doğacak zararı önlemek için tamamı satıcıda kalır. Bil ki meyvenin bir kısmını istisna edip bir kısmını etmemek, Mâlik'in ashabından Eşheb'e muvafık olarak ulemanın cumhurunun kavline göre caizdir. İbnü'l-Kâsım ise buna muhalefet edip: 'Aşılanmış meyvenin bir kısmının istisna edilmesi caiz değildir' demiştir. Cumhurun delili; tamamının istisnası caiz olan şeyin bir kısmının da istisnasının caiz olduğudur. İbnü'l-Kâsım'ın delili ise nassın sadece tamamının şart koşulması hakkında gelmiş olmasıdır.
وَاعْلَمْ أَنَّ أَكْثَرَ الْعُلَمَاءِ عَلَى أَنَّ الثَّمَرَةَ الْمُؤَبَّرَةَ الَّتِي هِيَ لِلْبَائِعِ إِنْ لَمْ يَسْتَثْنِهَا الْمُشْتَرِي، فَإِنَّهَا تَبْقَى إِلَى وَقْتِ الِانْتِفَاعِ الْمُعْتَادِ بِهَا، وَلَا يُكَلِّفُهُ الْمُشْتَرِي بِقَطْعِهَا فِي الْحَالِ، وَهُوَ مَذْهَبُ مَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ. وَخَالَفَ فِي ذَلِكَ أَبُو حَنِيفَةَ قَائِلًا: يَلْزَمُ قَطْعُهَا فِي الْحَالِ وَتَفْرِيغُ النَّخْلِ مِنْهَا ; لِأَنَّهُ مَبِيعٌ مَشْغُولٌ بِمِلْكِ الْبَائِعِ، فَلَزِمَ نَقْلُهُ وَتَفْرِيغُهُ مِنْهُ، كَمَا لَوْ بَاعَ دَارًا فِيهَا طَعَامٌ أَوْ قُمَاشٌ لَهُ. وَاحْتَجَّ الْجُمْهُورُ بِأَنَّ النَّقْلَ وَالتَّفْرِيغَ لِلْمَبِيعِ عَلَى حَسَبِ الْعُرْفِ وَالْعَادَةِ، كَمَا لَوْ بَاعَ دَارًا فِيهَا طَعَامٌ لَمْ يَجِبْ نَقْلُهُ عَلَى حَسَبِ الْعَادَةِ فِي ذَلِكَ، وَهُوَ أَنْ يَنْقُلَهُ نَهَارًا شَيْئًا بَعْدَ شَيْءٍ، وَلَا يَلْزَمُهُ النَّقْلُ لَيْلًا، وَلَا جَمْعَ دَوَابِّ الْبَلَدِ لِنَقْلِهِ، كَذَلِكَ هَاهُنَا يُفَرَّغُ النَّخْلُ مِنَ الثَّمَرَةِ فِي أَوَانٍ وَهُوَ وَقْتُ الْجِذَاذِ، قَالَهُ ابْنُ قُدَامَةَ فِي الْمُغْنِي.
Bil ki âlimlerin çoğunluğuna göre, alıcı istisna etmediği takdirde satıcıya ait olan aşılanmış meyve, kendisinden mutad olarak faydalanma vaktine kadar [ağacında] kalır ve alıcı satıcıyı onu hemen toplamaya zorlayamaz. Bu görüş Mâlik, Şâfiî ve Ahmed'in mezhebidir. Ebû Hanîfe ise buna muhalefet ederek şöyle demiştir: 'Meyveyi derhal koparmak ve hurma ağacını ondan boşaltmak gerekir; çünkü o, satıcının mülkü ile meşgul edilmiş bir satılandır, dolayısıyla içinde kendine ait yiyecek veya eşya bulunan bir evi sattığında olduğu gibi, onu nakletmek ve satılan şeyi boşaltmak gerekir.' Cumhur ise satılan şeyin nakli ve boşaltılmasının örf ve âdete göre olduğunu delil getirmiştir; nitekim içinde yiyecek bulunan bir evi satan kimsenin onu bu husustaki âdete göre nakletmesi vacip olup, bu da gündüz vakti peyderpey nakletmesidir; geceleyin nakletmesi veya nakil için beldedeki binek hayvanlarını toplaması gerekmez. Aynı şekilde burada da hurma ağacı vaktinde, yani hasat vaktinde meyveden boşaltılır. Bunu İbn Kudâme el-Muğnî'de ifade etmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: لَوِ اشْتُرِيَتِ النَّخْلُ وَبَقِيَتِ الثَّمَرَةُ لِلْبَائِعِ، فَهَلْ لِمُشْتَرِي الْأَصْلِ أَنْ يَشْتَرِيَ الثَّمَرَةَ قَبْلَ بُدُوِّ صَلَاحِهَا؟ أَوَّلًا: اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي ذَلِكَ، فَمَشْهُورُ مَذْهَبِ مَالِكٍ جَوَازُ ذَلِكَ ; لِأَنَّ لَهَا عِنْدَهُ حُكْمَ التَّبَعِيَّةِ وَإِنْ أُفْرِدَتْ بِالْعَقْدِ، وَعَنْهُ فِي رِوَايَةٍ أُخْرَى: لَا يَجُوزُ ذَلِكَ. وَلِلشَّافِعِيَّةِ وَالْحَنَابِلَةِ وَجْهَانِ بِالْمَنْعِ وَالْجَوَازِ. قَالَ ابْنُ قُدَامَةَ فِي الْمُغْنِي: وَنَسَبَ الْقُرْطُبِيُّ لِلشَّافِعِيِّ وَأَبِي حَنِيفَةَ وَالثَّوْرِيِّ وَأَهْلِ الظَّاهِرِ وَفُقَهَاءِ الْحَدِيثِ الْقَوْلَ بِمَنْعِ ذَلِكَ ثُمَّ قَالَ: وَهُوَ الْأَظْهَرُ مِنْ أَحَادِيثِ النَّهْيِ عَنْ بَيْعِ الثَّمَرَةِ قَبْلَ بُدُوِّ صَلَاحِهَا.
Dördüncü mesele: Hurma ağacı satın alınıp meyvesi satıcıda kalsa, ağacı satın alan kişinin meyveyi olgunlaşma emareleri belirmeden önce satın alması caiz midir, değil midir? Âlimler bu hususta ihtilaf etmişlerdir: Mâlik'in mezhebindeki meşhur görüşe göre bu caizdir; çünkü ona göre akitte ayrı tutulsa bile [ağaca] tabi olma hükmündedir. Ondan gelen diğer bir rivayette ise bunun caiz olmadığı belirtilmiştir. Şâfiîler ve Hanbelîler nezdinde ise caiz olması ve yasak olması yönünde iki görüş vardır. İbn Kudâme el-Muğnî'de şöyle demiştir: Kurtubî; Şâfiî, Ebû Hanîfe, Sevrî, Zâhirîler ve hadis fakihlerine bunun yasak olduğu görüşünü nispet etmiş, sonra da şöyle demiştir: 'Olgunlaşma emaresi belirmeden önce meyvenin satılmasını yasaklayan hadisler karşısında açık ve kuvvetli olan görüş de budur.'
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: إِذَا اشْتُرِيَتِ الثَّمَرَةُ وَحْدَهَا دُونَ الْأَصْلِ قَبْلَ بُدُوِّ صَلَاحِهَا فَلَهَا ثَلَاثُ حَالَاتٍ: الْأُولَى: أَنَّ يَبِيعَهَا بِشَرْطِ التَّبْقِيَةِ إِلَى وَقْتِ الْجِذَاذِ، وَفِي هَذِهِ الْحَالَةِ لَا يَصِحُّ الْبَيْعُ إِجْمَاعًا. الثَّانِيَةُ: أَنْ يَبِيعَهَا بِشَرْطِ قَطْعِهَا فِي الْحَالِ، وَفِي هَذِهِ الْحَالَةِ يَصِحُّ الْبَيْعُ إِجْمَاعًا. الثَّالِثَةُ: أَنْ يَبِيعَهَا مِنْ غَيْرِ شَرْطِ تَبْقِيَةٍ وَلَا قَطْعٍ، بَلْ سَكَتَا عَنْ ذَلِكَ، وَعَقَدَا الْبَيْعَ مُطْلَقًا دُونَ شَرْطٍ، وَفِي هَذِهِ الْحَالَةِ لَا يَصِحُّ الْبَيْعُ عِنْدَ جُمْهُورِ الْعُلَمَاءِ، مِنْهُمْ: مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ - رَحِمَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى - وَأَجَازَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵀ الْبَيْعَ فِي هَذِهِ الْحَالَةِ، وَأَوْجَبَ قَطْعَ الثَّمَرَةِ حَالًا، قَالَ: لِأَنَّ إِطْلَاقَ الْعَقْدِ يَقْتَضِي الْقَطْعَ، فَهُوَ كَمَا لَوِ اشْتَرَطَهُ، وَحُجَّةُ الْجُمْهُورِ إِطْلَاقُ النُّصُوصِ الْوَارِدَةِ بِذَلِكَ عَنْهُ ﷺ مِنْ ذَلِكَ مَا أَخْرَجَهُ الشَّيْخَانِ
Beşinci mesele: Meyve ağacı olmaksızın tek başına olgunlaşma emaresi belirmeden önce satın alınırsa, bunun üç durumu vardır: Birincisi: Hasat vaktine kadar ağaçta bırakılması şartıyla satmasıdır; bu durumda icma ile satış sahih değildir. İkincisi: Derhal toplanması şartıyla satmasıdır; bu durumda icma ile satış sahihtir. Üçüncüsü: Ne bırakma ne de toplama şartı olmaksızın satmasıdır; aksine bu konuda susup herhangi bir şart koşmaksızın mutlak bir akit yapmalarıdır. Bu durumda aralarında Mâlik, Şâfiî ve Ahmed'in de -Allah Teâlâ onlara rahmet etsin- bulunduğu âlimlerin cumhuruna göre satış sahih değildir. Ebû Hanîfe -rahimehullâh- ise bu durumda satışı caiz görmüş ve meyvenin derhal toplanmasını vacip kılmıştır. Şöyle demiştir: 'Çünkü akdin mutlak olması toplamayı gerektirir, dolayısıyla bunu şart koşmuş gibi olur.' Cumhurun delili ise bu hususta [Peygamberimiz] -sallallâhu aleyhi ve sellem-'den varit olan nassların mutlak oluşudur. Bunlardan biri Şeyhayn'ın
وَالْإِمَامُ أَحْمَدُ وَأَبُو دَاوُدَ وَالنَّسَائِيُّ وَابْنُ مَاجَهْ عَنِ ابْنِ عُمَرَ ﵄ قَالَ: نَهَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنْ بَيْعِ الثِّمَارِ حَتَّى يَبْدُوَ صَلَاحُهَا، نَهَى الْبَائِعَ وَالْمُبْتَاعَ، وَفِي لَفْظٍ: نَهَى عَنْ بَيْعِ النَّخْلِ حَتَّى تَزْهُوَ، وَعَنْ بَيْعِ السُّنْبُلِ حَتَّى يَبْيَضَّ وَيَأْمَنَ الْعَاهَةَ. رَوَاهُ الْإِمَامُ أَحْمَدُ وَمُسْلِمٌ وَأَصْحَابُ السُّنَنِ إِلَّا ابْنُ مَاجَهْ. وَمِنْ ذَلِكَ مَا أَخْرَجَهُ الشَّيْخَانِ فِي صَحِيحَيْهِمَا عَنْ أَنَسٍ ﵁ قَالَ: «نَهَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنْ بَيْعِ الثِّمَارِ حَتَّى تُزْهِيَ، قِيلَ وَمَا زَهْوَتُهَا؟ قَالَ تَحْمَارُّ وَتَصْفَارُّ» . وَمِنْ ذَلِكَ أَيْضًا مَا رَوَاهُ أَحْمَدُ وَمُسْلِمٌ وَالنَّسَائِيُّ وَابْنُ مَاجَهْ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: لَا تَبَايَعُوا الثِّمَارَ حَتَّى يَبْدُوَ صَلَاحُهَا «. وَمِنْ ذَلِكَ مَا رَوَاهُ أَحْمَدُ وَأَبُو دَاوُدَ وَالتِّرْمِذِيُّ وَابْنُ مَاجَهْ وَابْنُ حِبَّانَ وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَاهُ عَنْ أَنَسٍ ﵁ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ نَهَى عَنْ بَيْعِ الْعِنَبِ حَتَّى يَسْوَدَّ، وَعَنْ بَيْعِ الْحَبِّ حَتَّى يَشْتَدَّ» .
İmam Ahmed, Ebû Dâvûd, Nesâî ve İbn Mâce'nin İbn Ömer -radıyallâhu anhümâ-'dan rivayet ettikleri şu hadistir: 'Resûlullah -sallallâhu aleyhi ve sellem- meyvelerin olgunlaşma emareleri belirinceye kadar satışını yasakladı; satıcıyı da alıcıyı da yasakladı.' Bir lafızda ise şöyledir: 'Hurmanın renklenmesine, başağın da beyazlaşıp afetten emin olmasına kadar satışını yasakladı.' Bunu İmam Ahmed, Müslim ve İbn Mâce hariç Sünen sahipleri rivayet etmiştir. Yine bunlardan biri Şeyhayn'ın Sahîh'lerinde Enes -radıyallâhu anh-'tan rivayet ettikleri şu hadistir: “Resûlullah -sallallâhu aleyhi ve sellem- olgunlaşıncaya kadar meyvelerin satışını yasakladı. Olgunlaşması nedir? diye soruldu. ‘Kızarması ve sararmasıdır’ buyurdu.” Yine bunlardan biri Ahmed, Müslim, Nesâî ve İbn Mâce'nin Ebû Hüreyre -radıyallâhu anh-'tan rivayet ettikleri şu hadistir: Resûlullah -sallallâhu aleyhi ve sellem- şöyle buyurdu: “Olgunlaşma emaresi belirinceye kadar meyveleri birbirinize satıp almayınız.” Yine bunlardan biri Ahmed, Ebû Dâvûd, Tirmizî, İbn Mâce, İbn Hibbân ve Hâkim'in rivayet edip sahih olduğunu belirttikleri, Enes -radıyallâhu anh-'tan nakledilen şu hadistir: “Peygamber -sallallâhu aleyhi ve sellem- kararıncaya kadar üzümün satılmasını ve sertleşinceye kadar tanenin satılmasını yasakladı.”
فَإِطْلَاقَاتُ هَذِهِ النُّصُوصِ وَنَحْوِهَا تَدُلُّ عَلَى مَنْعِ بَيْعِ الثَّمَرَةِ قَبْلَ بُدُوِّ صَلَاحِهَا فِي حَالَةِ الْإِطْلَاقِ وَعَدَمِ الِاشْتِرَاطِ كَمَا تَقَدَّمَ.
Bu nassların ve benzerlerinin mutlak ifadeleri, daha önce geçtiği gibi mutlak bırakılma ve şart koşulmama durumunda olgunlaşma emaresi belirmeden önce meyvenin satışının yasak olduğuna delalet eder.
وَقَرَأَ هَذِهِ الْآيَةَ الْكَرِيمَةَ جَمَاهِيرُ الْقُرَّاءِ وَأَرْسَلْنَا الرِّيَاحَ بِصِيغَةِ الْجَمْعِ وَقَرَأَهَا حَمْزَةُ وَأَرْسَلْنَا الرِّيحَ بِالْإِفْرَادِ، وَالْأَلِفُ عَلَى قِرَاءَةِ حَمْزَةَ لِلْجِنْسِ، وَلِذَلِكَ صَحَّ الْجَمْعُ فِي قَوْلِهِ لَوَاقِحَ قَالَ أَبُو حَيَّانَ فِي الْبَحْرِ الْمُحِيطِ: وَمَنْ قَرَأَ بِإِفْرَادِ الرِّيحِ فَعَلَى تَأْوِيلِ الْجِنْسِ، كَمَا قَالُوا أَهْلَكَ النَّاسَ الدِّينَارُ الصُّفْرُ وَالدِّرْهَمُ الْبِيضُ اه وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Kurrânın cumhuru bu kerim ayeti çoğul sîgasıyla { وَأَرْسَلْنَا الرِّيَاحَ } şeklinde okumuştur. Hamza ise tekil olarak { وَأَرْسَلْنَا الرِّيحَ } şeklinde okumuştur. Hamza'nın kıraatine göre elif-lâm cins içindir; bu sebeple de { لَوَاقِحَ } kavlindeki çoğul sîgası sahih olmuştur. Ebû Hayyân el-Bahru'l-Muhît'te şöyle demiştir: 'Rüzgâr kelimesini tekil okuyan kimse, tıpkı Arapların "İnsanları sarı altınlar ve beyaz gümüşler helak etti" derken altını ve gümüşü tekil lafızla ama cins kastederek çoğul sıfatla nitelemeleri gibi, bunu cins teviline dayandırmıştır.' Doğrusunu Allah bilir.
قَوْلُهُ تَعَالَى فَأَنْزَلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَسْقَيْنَاكُمُوهُ. بَيَّنَ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ عَظِيمَ مِنَّتِهِ بِإِنْزَالِ الْمَاءِ مِنَ السَّمَاءِ، وَجَعْلِهِ إِيَّاهُ عَذْبًا صَالِحًا لِلسُّقْيَا، وَبَيَّنَ ذَلِكَ أَيْضًا فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ كَقَوْلِهِ أَفَرَأَيْتُمُ الْمَاءَ الَّذِي تَشْرَبُونَ أَأَنْتُمْ أَنْزَلْتُمُوهُ مِنَ الْمُزْنِ أَمْ نَحْنُ الْمُنْزِلُونَ لَوْ نَشَاءُ جَعَلْنَاهُ أُجَاجًا فَلَوْلَا تَشْكُرُونَ [٥٦ \ ٦٨ - ٧٠] وَقَوْلِهِ: هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً لَكُمْ مِنْهُ شَرَابٌ وَمِنْهُ شَجَرٌ فِيهِ تُسِيمُونَ يُنْبِتُ لَكُمْ بِهِ الزَّرْعَ وَالزَّيْتُونَ وَالنَّخِيلَ وَالْأَعْنَابَ وَمِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ [١٦ \ ١٠ - ١١] وَقَوْلِهِ وَأَنْزَلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً طَهُورًا لِنُحْيِيَ بِهِ بَلْدَةً مَيْتًا وَنُسْقِيَهُ مِمَّا خَلَقْنَا أَنْعَامًا وَأَنَاسِيَّ كَثِيرًا [٢٥ \ ٤٨ - ٤٩] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Yüce Allah'ın: { فَأَنْزَلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَسْقَيْنَاكُمُوهُ } “Gökten bir su indirip onunla sizi suladık...” buyruğu. Yüce Allah bu kerim ayette, gökten su indirmek ve onu içmeye elverişli tatlı bir su kılmak suretiyle [kullarına bahşettiği] büyük lütfunu açıklamıştır. Bunu diğer yerlerde de açıklamıştır; nitekim şöyle buyurmuştur: { أَفَرَأَيْتُمُ الْمَاءَ الَّذِي تَشْرَبُونَ أَأَنْتُمْ أَنْزَلْتُمُوهُ مِنَ الْمُزْنِ أَمْ نَحْنُ الْمُنْزِلُونَ لَوْ نَشَاءُ جَعَلْنَاهُ أُجَاجًا فَلَوْلَا تَشْكُرُونَ } “İçtiğiniz suyu gördünüz mü? Onu buluttan siz mi indirdiniz, yoksa indirenler biz miyiz? Dileseydik onu tuzlu yapardık; şükretmeniz gerekmez mi?” [Vâkıa 56/68-70], { هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً لَكُمْ مِنْهُ شَرَابٌ وَمِنْهُ شَجَرٌ فِيهِ تُسِيمُونَ يُنْبِتُ لَكُمْ بِهِ الزَّرْعَ وَالزَّيْتُونَ وَالنَّخِيلَ وَالْأَعْنَابَ وَمِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ } “Gökten suyu indiren O'dur. Ondan sizin için içecek vardır; hayvanları otlattığınız ağaçlar/bitkiler de onunla biter. Onunla sizin için ekinler, zeytinler, hurmalıklar, üzümler ve her türlü meyveden bitirir...” [Nahl 16/10-11] ve { وَأَنْزَلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً طَهُورًا لِنُحْيِيَ بِهِ بَلْدَةً مَيْتًا وَنُسْقِيَهُ مِمَّا خَلَقْنَا أَنْعَامًا وَأَنَاسِيَّ كَثِيرًا } “Gökten tertemiz bir su indirdik ki onunla ölü bir beldeyi canlandıralım ve yarattığımız pek çok hayvanı ve insanı sulayalım.” [Furkân 25/48-49] ve diğer benzeri ayetler.
وَالتَّحْقِيقُ أَنَّ أَسْقَى وَسَقَى لُغَتَانِ مَعْنَاهُمَا وَاحِدٌ كَأَسْرَى وَسَرَى، وَالدَّلِيلُ عَلَى ذَلِكَ
Tahkike göre 'eskâ' (أَسْقَى) ile 'sekâ' (سَقَى), tıpkı 'esrâ' (أَسْرَى) ile 'serâ' (سَرَى) gibi anlamları bir olan iki ayrı lügattir. Bunun delili ise
الْقِرَاءَتَانِ السَّبْعِيَّتَانِ فِي قَوْلِهِ: وَإِنَّ لَكُمْ فِي الْأَنْعَامِ لَعِبْرَةً نُسْقِيكُمْ مِمَّا فِي بُطُونِهِ [١٦ \ ٦٦] فَإِنَّهُ قَرَأَهُ بَعْضُ السَّبْعَةِ بِضَمِّ النُّونِ مِنْ أَسْقَى الرُّبَاعِيِّ، وَقَرَأَهُ بَعْضُهُمْ بِفَتْحِهَا مِنْ سَقَى الثُّلَاثِيِّ، وَيَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ أَيْضًا قَوْلُ لَبِيدٍ:
Yüce Allah'ın: { وَإِنَّ لَكُمْ فِي الْأَنْعَامِ لَعِبْرَةً نُسْقِيكُمْ مِمَّا فِي بُطُونِهِ } “Kuşkusuz sağmal hayvanlarda da sizin için bir ibret vardır: Karınlarındaki şeyden size içiririz...” [Nahl 16/66] ayetindeki yedi kıraatten ikisidir. Zira Yedi imamdan bazıları bunu dört harfli olan 'eskâ' (أَسْقَى) fiilinden nûn harfini ötre ile [nüskîküm], bazıları ise üç harfli olan 'sekâ' (سَقَى) fiilinden üstün ile [neskîküm] okumuştur. Lebîd'in şu sözü de buna delalet etmektedir:
سَقَى قَوْمِي بَنِي مَجْدٍ وَأَسْقَى ... نُمَيْرًا وَالْقَبَائِلَ مِنْ هِلَالِ
Kavmim Mecd oğullarını suladı (sekâ) ve Hilâl soyundan Nümeyr'i ve kabileleri de suladı (eskâ).
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَا أَنْتُمْ لَهُ بِخَازِنِينَ.
Yüce Allah'ın: { وَمَا أَنْتُمْ لَهُ بِخَازِنِينَ } “Siz onu depolayamazsınız.” buyruğu.
فِيهِ لِلْعُلَمَاءِ وَجْهَانِ مِنَ التَّفْسِيرِ كِلَاهُمَا يَشْهَدُ لَهُ قُرْآنُ الْأَوَّلِ: أَنَّ مَعْنَى وَمَا أَنْتُمْ لَهُ بِخَازِنِينَ [١٥ \ ٢٢] أَيْ لَيْسَتْ خَزَائِنُهُ عِنْدَكُمْ بَلْ نَحْنُ الْخَازِنُونَ لَهُ، نُنَزِّلُهُ مَتَى شِئْنَا، وَهَذَا الْوَجْهُ تَدُلُّ عَلَيْهِ آيَاتٌ كَقَوْلِهِ وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا عِنْدَنَا خَزَائِنُهُ وَمَا نُنَزِّلُهُ إِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ [١٥ \ ٢١] وَقَوْلِهِ: وَلِلَّهِ خَزَائِنُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ الْآيَةَ [٦٣ \ ٧] وَنَحْوِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ، الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّ مَعْنَى وَمَا أَنْتُمْ لَهُ بِخَازِنِينَ بَعْدَ أَنْ أَنْزَلْنَاهُ عَلَيْكُمْ، أَيْ لَا تَقْدِرُونَ عَلَى حِفْظِهِ فِي الْآبَارِ وَالْعُيُونِ وَالْغُدْرَانِ، بَلْ نَحْنُ الْحَافِظُونَ لَهُ فِيهَا، لِيَكُونَ ذَخِيرَةً لَكُمْ عِنْدَ الْحَاجَةِ، وَيَدُلُّ لِهَذَا الْوَجْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى وَأَنْزَلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً بِقَدَرٍ فَأَسْكَنَّاهُ فِي الْأَرْضِ وَإِنَّا عَلَى ذَهَابٍ بِهِ لَقَادِرُونَ [٢٣ \ ١٨] وَقَوْلُهُ: قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَصْبَحَ مَاؤُكُمْ غَوْرًا فَمَنْ يَأْتِيكُمْ بِمَاءٍ مَعِينٍ [٦٧] وَقَوْلُهُ: أَوْ يُصْبِحَ مَاؤُهَا غَوْرًا فَلَنْ تَسْتَطِيعَ لَهُ طَلَبًا [١٨ \ ٤١] وَقَوْلُهُ: أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَسَلَكَهُ يَنَابِيعَ فِي الْأَرْضِ الْآيَةَ [٣٩ \ ٢١] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Bunda âlimler için iki tefsir vechi vardır ki her ikisine de Kur'an şahittir. Birincisi: { وَمَا أَنْتُمْ لَهُ بِخَازِنِينَ } [Hicr 15/22] ifadesinin anlamı; onun hazineleri sizin yanınızda değildir, bilakis onu depolayan biziz, dilediğimiz zaman indiririz demektir. Bu veche şu ayetler delalet etmektedir: { وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا عِنْدَنَا خَزَائِنُهُ وَمَا نُنَزِّلُهُ إِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ } “Hazineleri bizim yanımızda olmayan hiçbir şey yoktur; biz onu ancak bilinen bir ölçüye göre indiririz.” [Hicr 15/21] ve { وَلِلَّهِ خَزَائِنُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerin ve yerin hazineleri Allah'ındır...” [Münâfikûn 63/7] ve benzeri ayetler. İkinci vecih: { وَمَا أَنْتُمْ لَهُ بِخَازِنِينَ } ifadesinin anlamı; onu size indirdikten sonra siz onu kuyularda, pınarlarda ve göletlerde korumaya güç yetiremezsiniz, bilakis ihtiyaç anında sizin için bir azık olsun diye oralarda onu koruyan biziz demektir. Bu veche ise Yüce Allah'ın şu buyrukları delalet etmektedir: { وَأَنْزَلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً بِقَدَرٍ فَأَسْكَنَّاهُ فِي الْأَرْضِ وَإِنَّا عَلَى ذَهَابٍ بِهِ لَقَادِرُونَ } “Gökten suyu bir ölçüye göre indirdik de onu yeryüzünde durdurduk. Şüphesiz biz onu gidermeye de kadiriz.” [Mü'minûn 23/18], { قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَصْبَحَ مَاؤُكُمْ غَوْرًا فَمَنْ يَأْتِيكُمْ بِمَاءٍ مَعِينٍ } “De ki: Gördünüz mü, eğer suyunuz çekilip batacak olsa, size kim bir akar su getirebilir?” [Mülk 67/30], { أَوْ يُصْبِحَ مَاؤُهَا غَوْرًا فَلَنْ تَسْتَطِيعَ لَهُ طَلَبًا } “Yahut suyu çekilir de artık onu asla arayıp bulamazsın.” [Kehf 18/41] ve { أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَسَلَكَهُ يَنَابِيعَ فِي الْأَرْضِ } “Görmedin mi Allah gökten bir su indirdi de onu yerdeki kaynaklara akıttı...” [Zümer 39/21] ve diğer benzeri ayetler.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنَّا لَنَحْنُ نُحْيِ وَنُمِيتُ.
Yüce Allah'ın: { وَإِنَّا لَنَحْنُ نُحْيِ وَنُمِيتُ } “Şüphesiz biz, evet biz hem diriltir hem öldürürüz...” buyruğu.
بَيَّنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّهُ هُوَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ، وَأَوْضَحَ ذَلِكَ مِنْ آيَاتٍ كَثِيرَةٍ كَقَوْلِهِ: إِنَّا نَحْنُ نُحْيِي وَنُمِيتُ وَإِلَيْنَا الْمَصِيرُ [٥٠ \ ٤٣] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ [٢ \ ٢٥٨] وَقَوْلِهِ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ يُحْيِي وَيُمِيتُ رَبُّكُمْ وَرَبُّ آبَائِكُمُ الْأَوَّلِينَ [٤٤ \ ٨] وَبَيَّنَ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ أَنَّهُ أَحْيَاهُمْ مَرَّتَيْنِ وَأَمَاتَهُمْ مَرَّتَيْنِ كَقَوْلِهِ: قَالُوا رَبَّنَا أَمَتَّنَا اثْنَتَيْنِ وَأَحْيَيْتَنَا اثْنَتَيْنِ [٤٠ \ ١١] الآية وَقَوْلِهِ كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْوَاتًا فَأَحْيَاكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ الْآيَةَ [٢ \ ٢٨] وَالْإِمَاتَةُ الْأُولَى هِيَ كَوْنُهُمْ نُطَفًا وَعَلَقًا وَمُضَغًا، وَالْإِمَاتَةُ الثَّانِيَةُ هِيَ مَوْتُهُمْ عِنْدَ انْقِضَاءِ آجَالِهِمْ فِي الدُّنْيَا، وَالْإِحْيَاءَةُ الْأُولَى نَفْخُ الرُّوحِ فِيهِمْ وَإِخْرَاجُهُمْ أَحْيَاءً مِنْ بُطُونِ أُمَّهَاتِهِمْ، وَالْإِحْيَاءَةُ الثَّانِيَةُ بَعْثُهُمْ مِنْ قُبُورِهِمْ أَحْيَاءً يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَسَيَأْتِي لَهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى زِيَادَةُ إِيضَاحٍ.
Bu kerim ayette dirilten ve öldürenin ancak Kendisi olduğunu açıklamıştır. Bunu pek çok ayette de beyan etmiştir; nitekim şöyle buyurmuştur: { إِنَّا نَحْنُ نُحْيِي وَنُمِيتُ وَإِلَيْنَا الْمَصِيرُ } “Şüphesiz biz diriltir ve öldürürüz; dönüş de ancak bizedir.” [Kâf 50/43], { رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ } “Benim Rabbim hem diriltir hem öldürür...” [Bakara 2/258] ve { لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ يُحْيِي وَيُمِيتُ رَبُّكُمْ وَرَبُّ آبَائِكُمُ الْأَوَّلِينَ } “O'ndan başka hiçbir ilah yoktur; diriltir ve öldürür. Sizin de Rabbinizdir, sizden önceki atalarınızın da Rabbidir.” [Duhân 44/8]. Diğer yerlerde onları iki defa dirilttiğini ve iki defa öldürdüğünü de açıklamıştır; nitekim şöyle buyurmuştur: { قَالُوا رَبَّنَا أَمَتَّنَا اثْنَتَيْنِ وَأَحْيَيْتَنَا اثْنَتَيْنِ } “Dediler ki: Rabbimiz, bizi iki defa öldürdün, iki defa dirilttin...” [Mü'min 40/11] ve { كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْوَاتًا فَأَحْيَاكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ } “Allah'ı nasıl inkâr edersiniz ki siz ölüler idiniz de sizi O diriltti. Sonra sizi öldürecek, sonra tekrar diriltecektir...” [Bakara 2/28]. Birinci öldürme (ölü oluşları), onların nutfe, alaka ve mudga halinde olmalarıdır. İkinci öldürme, dünyadaki ecelleri bittiğinde ölmeleridir. Birinci diriltme, kendilerine ruh üflenmesi ve annelerinin karınlarından canlı olarak çıkarılmalarıdır. İkinci diriltme ise kıyamet gününde kabirlerinden diri olarak yeniden diriltilmeleridir. İnşallah buna dair daha fazla açıklama gelecektir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَنَحْنُ الْوَارِثُونَ.
Yüce Allah'ın: { وَنَحْنُ الْوَارِثُونَ } “Ve [her şeyin asıl] vârisi de biziz.” buyruğu.
بَيَّنَ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّهُ الْوَارِثُ، وَلَمْ يُبَيِّنِ الشَّيْءَ الَّذِي يَرِثُهُ، وَبَيَّنَ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ أَنَّهُ يَرِثُ الْأَرْضَ وَمَنْ عَلَيْهَا كَقَوْلِهِ: إِنَّا نَحْنُ نَرِثُ الْأَرْضَ وَمَنْ عَلَيْهَا وَإِلَيْنَا يُرْجَعُونَ [١٩ \ ٤٠] وَقَوْلِهِ: وَنَرِثُهُ مَا يَقُولُ وَيَأْتِينَا فَرْدًا [١٩ \ ٨٠] وَمَعْنَى مَا يَقُولُ: أَيْ نَرِثُهُ الَّذِي يَقُولُ إِنَّهُ يُؤْتَاهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنَ الْمَالِ وَالْوَلَدِ، كَمَا ذَكَرَهُ اللَّهُ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: أَفَرَأَيْتَ الَّذِي كَفَرَ بِآيَاتِنَا وَقَالَ لَأُوتَيَنَّ مَالًا وَوَلَدًا [١٩ \ ٧٧] وَمَعْنَى كَوْنِهِ يَرِثُ الْأَرْضَ وَمَنْ عَلَيْهَا أَنَّهُ يَبْقَى بَعْدَ فَنَاءِ خَلْقِهِ مُتَّصِفًا بِصِفَاتِ الْكَمَالِ وَالْجَلَالِ يَفْعَلُ مَا يَشَاءُ كَيْفَ يَشَاءُ.
Yüce Allah bu kerim ayette asıl vârisin Kendisi olduğunu bildirmiş, fakat miras alacağı şeyi belirtmemiştir. Diğer yerlerde ise yeryüzüne ve onun üzerindekilere vâris olacağını açıklamıştır; nitekim şöyle buyurmuştur: { إِنَّا نَحْنُ نَرِثُ الْأَرْضَ وَمَنْ عَلَيْهَا وَإِلَيْنَا يُرْجَعُونَ } “Şüphesiz yeryüzüne ve onun üzerindekilere biz vâris oluruz ve onlar ancak bize döndürülürler.” [Meryem 19/40] ve { وَنَرِثُهُ مَا يَقُولُ وَيَأْتِينَا فَرْدًا } “Onun söylediği şeylere biz vâris oluruz ve o bize tek başına gelir.” [Meryem 19/80]. 'Onun söylediği şey' ifadesinin anlamı; Yüce Allah'ın onun hakkında zikrettiği şu ayette olduğu gibi: { أَفَرَأَيْتَ الَّذِي كَفَرَ بِآيَاتِنَا وَقَالَ لَأُوتَيَنَّ مَالًا وَوَلَدًا } “Ayetlerimizi inkâr edip de: 'Bana elbette mal ve evlat verilecektir' diyeni gördün mü?” [Meryem 19/77], kıyamet gününde kendisine verileceğini iddia ettiği mal ve evlada bizim vâris olmamız demektir. Yeryüzüne ve üzerindekilere vâris olmasının anlamı ise mahlukatı yok olduktan sonra da kemal ve celal sıfatlarıyla muttasıf olarak baki kalması, dilediğini dilediği gibi yapmasıdır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ مِنْ صَلْصَالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ.
Yüce Allah'ın: { وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ مِنْ صَلْصَالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ } “Andolsun biz insanı kuru balçıktan, değişken/şekillenmiş kara çamurdan yarattık.” buyruğu.
بَيَّنَ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّهُ خَلَقَ أَبَانَا آدَمَ مِنْ صَلْصَالٍ مِنْ حَمَأٍ مَسْنُونٍ، وَالصَّلْصَالُ الطِّينُ الْيَابِسُ الَّذِي يَصِلُ أَيْ يُصَوِّتُ مِنْ يُبْسِهِ إِذَا ضَرَبَهُ شَيْءٌ مَا دَامَ لَمْ تَمَسَّهُ النَّارُ، فَإِذَا مَسَّتْهُ النَّارُ فَهُوَ حِينَئِذٍ فَخَّارٌ، وَأَصْلُ الصَّلِيلِ وَالصَّلْصَلَةِ وَاحِدٌ، وَالْفَرْقُ بَيْنَهُمَا أَنَّكَ إِذَا تَوَهَّمْتَ فِي الصَّوْتِ مَدًّا فَهُوَ صَلِيلٌ، وَإِذَا تَوَهَّمْتَ فِيهِ تَرْجِيعًا فَهُوَ صَلْصَلَةٌ، وَالْحَمَأُ: الطِّينُ الْأَسْوَدُ الْمُتَغَيِّرُ، وَالْمَسْنُونُ قِيلَ: الْمُصَوَّرُ مِنْ سَنَّةِ الْوَجْهِ وَهِيَ صُورَتُهُ، وَمِنْهُ قَوْلُ ذِي الرُّمَّةِ:
Yüce Allah bu kerim ayette babamız Âdem'i kuru balçıktan, şekillenmiş kara çamurdan yarattığını beyan etmiştir. Salsâl (صَلْصَال), ateşe maruz kalmadığı sürece bir şey çarptığında kuruluğundan dolayı ses çıkaran (yasıl) kuru çamurdur; ateşe maruz kaldığında ise artık fehhâr (çömlek/pişmiş balçık) olur. Salîl (صَلِيل) ile salsale (صَلْصَلَة) kelimelerinin aslı birdir; aralarındaki fark ise seste bir uzama varsayarsan salîl, tekrarlanma varsayarsan salsaledir. Hame' (حَمَأ) ise kokusu değişmiş siyah çamurdur. Mesnûn (مَسْنُون) için ise, yüzün şekli ve sureti demek olan 'sennetü'l-vech' kökünden 'şekil verilmiş' anlamındadır denilmiştir. Zü'r-Rimme'nin şu beyti de bu köktendir:
تُرِيكَ سَنَّةَ وَجْهٍ غَيْرَ مُقْرِفَةٍ ... مَلْسَاءَ لَيْسَ بِهَا خَالٌ وَلَا نَدَبُ
Sana kusursuz, pürüzsüz, üzerinde hiçbir ben veya yara izi bulunmayan düzgün bir yüz şekli gösterir.
وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ أَنَّهُ لَمَّا سَأَلَهُ نَافِعُ بْنُ الْأَزْرَقِ عَنْ مَعْنَى الْمَسْنُونِ وَأَجَابَهُ بِأَنَّ مَعْنَاهُ الْمُصَوَّرُ قَالَ لَهُ: وَهَلْ تَعْرِفُ الْعَرَبَ ذَلِكَ؟ فَقَالَ لَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ: نَعَمْ، أَمَا سَمِعْتَ قَوْلَ حَمْزَةَ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ ﵁ وَهُوَ يَمْدَحُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ:
İbn Abbâs -radıyallâhu anhümâ-'dan rivayet edildiğine göre, Nâfi' b. el-Ezrak ona 'el-mesnûn' kelimesinin anlamını sorup da o 'şekillendirilmiş' cevabını verince, ona: 'Araplar bunu bilir mi?' dedi. İbn Abbâs da ona: 'Evet, Hamza b. Abdilmuttalib'in -radıyallâhu anh- Resûlullah -sallallâhu aleyhi ve sellem-'i överken söylediği şu sözü işitmedin mi?' dedi:
أَغَرٌّ كَأَنَّ الْبَدْرَ سَنَّةُ وَجْهِهِ ... جَلَا الْغَيْمُ عَنْهُ ضَوْءَهُ فَتَبَدَّدَا
Yüzünün şekli sanki dolunay olan ak alınlı bir zattır; öyle ki bulut ışığını açmış da etrafa yayılmıştır.
وَقِيلَ الْمَسْنُونُ الْمَصْبُوبُ الْمُفْرَغُ أَيْ أُفْرِغَ صُورَةَ إِنْسَانٍ كَمَا تُفْرَغُ الصُّوَرُ مِنَ الْجَوَاهِرِ الْمُذَوَّبَةِ فِي أَمْثِلَتِهَا، وَقِيلَ: الْمَسْنُونُ الْمُنْتِنُ، وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: الْمَسْنُونُ الْأَمْلَسُ، قَالَ: وَمِنْهُ قَوْلُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ حَسَّانَ: ثُمَّ خَاصِرَتُهَا إِلَى الْقُبَّةِ الْخَضْرَاءِ تَمْشِي فِي مَرْمَرٍ مَسْنُونٍ أَيْ أَمْلَسَ صَقِيلٍ، قَالَهُ ابْنُ كَثِيرٍ، وَقَالَ مُجَاهِدٌ: الصَّلْصَالُ هُوَ الْمُنْتِنُ، وَمَا قَدَّمْنَا هُوَ الْحَقُّ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: خَلَقَ الْإِنْسَانَ مِنْ صَلْصَالٍ كَالْفَخَّارِ [٥٥ \ ١٤] إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَاعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ - جَلَّ وَعَلَا - أَوْضَحَ فِي كِتَابِهِ أَطْوَارَ هَذَا الطِّينِ الَّذِي خَلَقَ مِنْهُ آدَمَ، فَبَيَّنَ أَنَّهُ
Mesnûn'un dökülmüş, kalıba boşaltılmış; yani eritilmiş madenlerin kalıplarına dökülerek suret verilmesi gibi insan suretine dökülmüş olduğu da söylenmiştir. Mesnûn'un kokmuş anlamına geldiği de söylenmiştir. Bazı âlimler ise mesnûn'un pürüzsüz ve düzgün anlamına geldiğini söyleyerek, Abdurrahman b. Hassân'ın şu beytinin bu kökten olduğunu belirtmişlerdir: 'Sonra onunla kol kola Yeşil Kubbe'ye doğru yürüdüm; cilalanmış, pürüzsüz mermerler üzerinde yürüyordu.' Yani pürüzsüz, cilalı anlamındadır; bunu İbn Kesîr ifade etmiştir. Mücâhid ise salsâl'ın kokmuş çamur olduğunu söylemiştir. Bizim önceden sunduğumuz açıklama ise Yüce Allah'ın: { خَلَقَ الْإِنْسَانَ مِنْ صَلْصَالٍ كَالْفَخَّارِ } “İnsanı kiremit gibi pişmiş kuru balçıktan yarattı.” [Rahmân 55/14] ayeti deliliyle hak olandır. Bunu bildiğinde bil ki Allah -celle ve alâ- Âdem'i yarattığı bu çamurun evrelerini Kitabı'nda açıklamış ve onun
أَوَّلًا تُرَابٌ بِقَوْلِهِ: إِنَّ مَثَلَ عِيسَى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرَابٍ [٣ \ ٥٩] وَقَوْلِهِ: يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِنَ الْبَعْثِ فَإِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ تُرَابٍ [٢٢ \ ٥] وَقَوْلِهِ: هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ الْآيَةَ [٤٠ \ ٦٧] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ، ثُمَّ أَشَارَ إِلَى أَنَّ ذَلِكَ التُّرَابَ بُلَّ فَصَارَ طِينًا يَعْلَقُ بِالْأَيْدِي فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ كَقَوْلِهِ: إِنَّا خَلَقْنَاهُمْ مِنْ طِينٍ لَازِبٍ [٣٧ \ ١١] وَقَوْلِهِ وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ مِنْ سُلَالَةٍ مِنْ طِينٍ [٢٣ \ ١٢] وَقَوْلِهِ: وَبَدَأَ خَلْقَ الْإِنْسَانِ مِنْ طِينٍ [٣٢ \ ٧] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ، وَبَيَّنَ أَنَّ ذَلِكَ الطِّينَ أَسْوَدُ، وَأَنَّهُ مُتَغَيِّرٌ بِقَوْلِهِ هُنَا مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ وَبَيَّنَ أَيْضًا أَنَّهُ يَبِسَ حَتَّى صَارَ صَلْصَالًا، أَيْ تَسْمَعُ لَهُ صَلْصَلَةً مِنْ يُبْسِهِ بِقَوْلِهِ: وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ مِنْ صَلْصَالٍ الْآيَةَ [١٥ \ ٢٦] وَقَوْلِهِ: خَلَقَ الْإِنْسَانَ مِنْ صَلْصَالٍ كَالْفَخَّارِ الْآيَةَ [٥٥ \ ١٤] وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
öncelikle toprak olduğunu şu buyruklarıyla bildirmiştir: { إِنَّ مَثَلَ عِيسَى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرَابٍ } “Şüphesiz Allah katında İsa'nın misali, Âdem'in misali gibidir; onu topraktan yarattı...” [Âl-i İmrân 3/59], { يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِنَ الْبَعْثِ فَإِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ تُرَابٍ } “Ey insanlar! Eğer yeniden dirilişten şüphede iseniz, şüphesiz biz sizi topraktan yarattık...” [Hac 22/5] ve { هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ } “Sizi bir topraktan, sonra bir nutfeden yaratan O'dur...” [Mü'min 40/67] ve diğer ayetler. Sonra başka yerlerde bu toprağın ıslatılıp ele yapışan cıvık bir çamur haline geldiğine işaret etmiştir; nitekim şöyle buyurmuştur: { إِنَّا خَلَقْنَاهُمْ مِنْ طِينٍ لَازِبٍ } “Şüphesiz biz onları cıvık ve yapışkan bir çamurdan yarattık.” [Sâffât 37/11], { وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ مِنْ سُلَالَةٍ مِنْ طِينٍ } “Andolsun biz insanı çamurdan süzülmüş bir özden yarattık.” [Mü'minûn 23/12] ve { وَبَدَأَ خَلْقَ الْإِنْسَانِ مِنْ طِينٍ } “İnsanın yaratılışına da çamurdan başladı.” [Secde 32/7] ve diğer ayetler. Sonra buradaki { مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ } “Değişken/şekillenmiş kara çamurdan” buyruğuyla bu çamurun siyah olduğunu ve kokusunun değiştiğini beyan etmiştir. Yine onun kuruyup salsâl olduğunu, yani kuruluğundan dolayı ses verir hale geldiğini de şu buyruklarıyla açıklamıştır: { وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ مِنْ صَلْصَالٍ } “Andolsun biz insanı kuru balçıktan yarattık...” [Hicr 15/26] ve { خَلَقَ الْإِنْسَانَ مِنْ صَلْصَالٍ كَالْفَخَّارِ } “İnsanı kiremit gibi pişmiş kuru balçıktan yarattı.” [Rahmân 55/14]. Doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
قَوْلُهُ تَعَالَى إِلَّا إِبْلِيسَ أَبَى أَنْ يَكُونَ مَعَ السَّاجِدِينَ. بَيَّنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ إِبْلِيسَ أَبَى أَنْ يَسْجُدَ لِآدَمَ، وَبَيَّنَ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ أَنَّهُ تَكَبَّرَ عَنِ امْتِثَالِ أَمْرِ رَبِّهِ، كَقَوْلِهِ فِي الْبَقَرَةِ: إِلَّا إِبْلِيسَ أَبَى وَاسْتَكْبَرَ الْآيَةَ [٢ \ ٣٤] وَقَوْلِهِ فِي ص إِلَّا إِبْلِيسَ اسْتَكْبَرَ وَكَانَ مِنَ الْكَافِرِينَ [٣٨ \ ٧٤] وَأَشَارَ إِلَى ذَلِكَ هُنَا بِقَوْلِهِ: قَالَ لَمْ أَكُنْ لِأَسْجُدَ لِبَشَرٍ خَلَقْتَهُ مِنْ صَلْصَالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ [١٥ \ ٣٣] . كَمَا تَقَدَّمَتِ الْإِشَارَةُ إِلَيْهِ.
Yüce Allah'ın: { إِلَّا إِبْلِيسَ أَبَى أَنْ يَكُونَ مَعَ السَّاجِدِينَ } “İblis hariç; o, secde edenlerle beraber olmaktan kaçındı.” buyruğu. Bu kerim ayette İblis'in Âdem'e secde etmekten kaçındığını açıklamış; diğer yerlerde ise Rabbinin emrine boyun eğmekten büyüklendiğini beyan etmiştir. Nitekim Bakara'da: { إِلَّا إِبْلِيسَ أَبَى وَاسْتَكْبَرَ } “İblis hariç; o kaçındı ve büyüklendi...” [Bakara 2/34] ve Sâd suresinde: { إِلَّا إِبْلِيسَ اسْتَكْبَرَ وَكَانَ مِنَ الْكَافِرِينَ } “İblis hariç; o büyüklük tasladı ve kâfirlerden oldu.” [Sâd 38/74] buyurmuştur. Burada da daha önce işaret edildiği üzere: { قَالَ لَمْ أَكُنْ لِأَسْجُدَ لِبَشَرٍ خَلَقْتَهُ مِنْ صَلْصَالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ } “[İblis:] Kuru balçıktan, değişken kara çamurdan yarattığın bir beşere secde edecek değilim, dedi.” [Hicr 15/33] buyruğuyla buna işaret etmiştir.
قَوْلُهُ تَعَالَى قَالَ يَا إِبْلِيسُ مَا لَكَ أَلَّا تَكُونَ مَعَ السَّاجِدِينَ. بَيَّنَ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّهُ سَأَلَ إِبْلِيسَ سُؤَالَ تَوْبِيخٍ وَتَقْرِيعٍ عَنِ الْمُوجِبِ لِامْتِنَاعِهِ مِنَ السُّجُودِ لِآدَمَ الَّذِي أَمَرَهُ بِهِ رَبُّهُ - جَلَّ وَعَلَا - وَبَيَّنَ أَيْضًا فِي الْأَعْرَافِ وَص أَنَّهُ وَبَّخَهُ أَيْضًا بِهَذَا السُّؤَالِ قَالَ فِي الْأَعْرَافِ قَالَ مَا مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُكَ [٧ \ ١٢] وَقَالَ فِي ص: قَالَ يَاإِبْلِيسُ مَا مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ لِمَا خَلَقْتُ بِيَدَيَّ الْآيَةَ [٣٨ \ ٧٥] وَنَادَاهُ بِاسْمِهِ إِبْلِيسَ فِي الْحِجْرِ وَص، وَلَمْ يُنَادِهِ بِهِ فِي الْأَعْرَافِ.
Yüce Allah'ın: { قَالَ يَا إِبْلِيسُ مَا لَكَ أَلَّا تَكُونَ مَعَ السَّاجِدِينَ } “[Allah] buyurdu: Ey İblis! Secde edenlerle beraber olmanı engelleyen nedir?” buyruğu. Yüce Allah bu kerim ayette, Rabbi -celle ve alâ-'nın emrettiği halde Âdem'e secde etmekten kaçınmasının gerekçesini İblis'e azarlama ve kınama sorusu olarak sorduğunu açıklamıştır. A'râf ve Sâd surelerinde de bu soruyla onu azarladığını beyan etmiştir. A'râf'ta: { قَالَ مَا مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُكَ } “[Allah] buyurdu: Sana emrettiğim halde seni secde etmekten alıkoyan nedir?” [A'râf 7/12] buyurmuş; Sâd'da ise: { قَالَ يَاإِبْلِيسُ مَا مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ لِمَا خَلَقْتُ بِيَدَيَّ } “[Allah] buyurdu: Ey İblis! İki elimle yarattığıma secde etmekten seni alıkoyan nedir?...” [Sâd 38/75] buyurmuştur. Hicr ve Sâd surelerinde ona 'İblis' ismiyle hitap etmiş, A'râf'ta ise bu isimle hitap etmemiştir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: قَالَ لَمْ أَكُنْ لِأَسْجُدَ لِبَشَرٍ خَلَقْتَهُ مِنْ صَلْصَالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ.
Yüce Allah'ın: { قَالَ لَمْ أَكُنْ لِأَسْجُدَ لِبَشَرٍ خَلَقْتَهُ مِنْ صَلْصَالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ } “[İblis] dedi ki: Kuru balçıktan, değişken kara çamurdan yarattığın bir beşere secde edecek değilim.” buyruğu.
هَذَا الْقَوْلُ الَّذِي ذَكَرَهُ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ عَنْ إِبْلِيسَ - لَعَنَهُ اللَّهُ - أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ لِيَسْجُدَ لِبَشَرٍ مَخْلُوقٍ مِنَ الطِّينِ، مَقْصُودُهُ بِهِ أَنَّهُ خَيْرٌ مِنْ آدَمَ ; لِأَنَّ آدَمَ خُلِقَ مِنَ الطِّينِ وَهُوَ خُلِقَ مِنَ النَّارِ، كَمَا يُوَضِّحُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: قَالَ أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نَارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ [٣٨ \ ٧٦] .
Allah -celle ve alâ-'nın bu kerim ayette İblis'ten -Allah ona lanet etsin- çamurdan yaratılmış bir beşere secde edecek olmadığını naklettiği bu sözle maksadı, kendisinin Âdem'den daha hayırlı olduğudur; zira Âdem çamurdan yaratılmış, kendisi ise ateşten yaratılmıştır. Nitekim Yüce Allah'ın şu buyruğu da bunu açıklamaktadır: { قَالَ أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نَارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ } “[İblis] dedi ki: Ben ondan daha hayırlıyım; beni ateşten yarattın, onu ise çamurdan yarattın.” [Sâd 38/76].
قَوْلُهُ تَعَالَى: قَالَ فَاخْرُجْ مِنْهَا فَإِنَّكَ رَجِيمٌ.
Yüce Allah'ın: { قَالَ فَاخْرُجْ مِنْهَا فَإِنَّكَ رَجِيمٌ } “[Allah] buyurdu: Öyleyse oradan çık, çünkü sen artık kovulmuş/taşlanmış birisin.” buyruğu.
بَيَّنَ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّهُ أَمَرَ إِبْلِيسَ بِالْخُرُوجِ مِنَ الْجَنَّةِ، مُؤَكِّدًا أَنَّهُ رَجِيمٌ، وَبَيَّنَ فِي الْأَعْرَافِ أَنَّهُ خُرُوجُ هُبُوطٍ، وَأَنَّهُ يَخْرُجُ مُتَّصِفًا بِالصَّغَارِ وَالذُّلِّ وَالْهَوَانِ بِقَوْلِهِ: قَالَ فَاهْبِطْ مِنْهَا فَمَا يَكُونُ لَكَ أَنْ تَتَكَبَّرَ فِيهَا فَاخْرُجْ إِنَّكَ مِنَ الصَّاغِرِينَ [٧ \ ١٣] .
Yüce Allah bu kerim ayette, kovulmuş/taşlanmış olduğunu tekit ederek İblis'e cennetten çıkmasını emrettiğini açıklamıştır. A'râf suresinde ise bunun bir iniş (aşağı atılma) şeklinde çıkış olduğunu ve alçalmış, hor ve hakir bir vaziyette çıkacağını şu buyruğuyla açıklamıştır: { قَالَ فَاهْبِطْ مِنْهَا فَمَا يَكُونُ لَكَ أَنْ تَتَكَبَّرَ فِيهَا فَاخْرُجْ إِنَّكَ مِنَ الصَّاغِرِينَ } “[Allah] buyurdu: Öyleyse oradan in! Orada büyüklük taslamak senin haddin değildir. Çık, çünkü sen alçaklardansın!” [A'râf 7/13].
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنَّ عَلَيْكَ اللَّعْنَةَ إِلَى يَوْمِ الدِّينِ بَيَّنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ اللَّعْنَةَ عَلَى إِبْلِيسَ إِلَى يَوْمِ الدِّينِ، وَصَرَّحَ فِي ص بِأَنَّ لَعْنَتَهُ - جَلَّ وَعَلَا - عَلَى إِبْلِيسَ إِلَى يَوْمِ الدِّينِ بِقَوْلِهِ: وَإِنَّ عَلَيْكَ لَعْنَتِي إِلَى يَوْمِ الدِّينِ [٣٨ \ ٧٨] وَقَدْ قَدَّمْنَا فِي الْفَاتِحَةِ بَيَانَ يَوْمِ الدِّينِ.
Yüce Allah'ın: { وَإِنَّ عَلَيْكَ اللَّعْنَةَ إِلَى يَوْمِ الدِّينِ } “Ve şüphesiz din gününe (hesap gününe) kadar lanet senin üzerinedir.” buyruğu. Bu kerim ayette din gününe kadar lanetin İblis'in üzerinde olduğunu açıklamıştır. Sâd suresinde ise: { وَإِنَّ عَلَيْكَ لَعْنَتِي إِلَى يَوْمِ الدِّينِ } “Ve şüphesiz din gününe kadar lanetim senin üzerinedir.” [Sâd 38/78] buyurarak Kendi lanetinin din gününe kadar İblis'in üzerinde olduğunu açıkça belirtmiştir. Fâtiha suresinde 'din günü'nün açıklamasını daha önce sunmuştuk.
قَوْلُهُ تَعَالَى قَالَ رَبِّ بِمَا أَغْوَيْتَنِي الْآيَةَ. قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ هَذَا قَسَمٌ مِنْ إِبْلِيسَ بِإِغْوَاءِ اللَّهِ لَهُ عَلَى أَنَّهُ يُغْوِي بَنِي آدَمَ إِلَّا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ، وَيَدُلُّ لَهُ أَنَّهُ أَقْسَمَ بِعِزَّتِهِ تَعَالَى عَلَى ذَلِكَ فِي قَوْلِهِ قَالَ فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ الْآيَةَ [٣٨ \ ٨٢] وَقِيلَ: الْبَاءُ فِي قَوْلِهِ بِمَا أَغْوَيْتَنِي [١٥ \ ٣٩] سَبَبِيَّةٌ.
Yüce Allah'ın: { قَالَ رَبِّ بِمَا أَغْوَيْتَنِي } “[İblis] dedi ki: Rabbim! Beni azdırmana karşılık...” [Hicr 15/39] ayeti. Bazı âlimler bunun İblis'in, Allah'ın ihlâslı kulları müstesna Âdemoğullarını azdıracağına dair Allah'ın kendisini azdırması üzerine ettiği bir yemin olduğunu söylemişlerdir. Sâd suresindeki: { قَالَ فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ } “[İblis] dedi ki: İzzetine andolsun ki onların hepsini mutlaka azdıracağım...” [Sâd 38/82] ayetinde buna dair Allah'ın izzetine yemin etmiş olması da buna delalet eder. { بِمَا أَغْوَيْتَنِي } [Hicr 15/39] kavlindeki 'bâ' harfinin sebebiyet ifade ettiği de söylenmiştir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: لَأُزَيِّنَنَّ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ وَلَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ.
Yüce Allah'ın: { لَأُزَيِّنَنَّ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ وَلَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ } “...mutlaka onlara yeryüzünde [kötülükleri] süsleyeceğim ve onların hepsini mutlaka azdıracağım.” buyruğu.
ذَكَرَ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ إِبْلِيسَ أَخْبَرَ أَنَّهُ سَيَبْذُلُ جُهْدَهُ فِي إِضْلَالِ بَنِي آدَمَ حَتَّى يُضِلَّ أَكْثَرَهُمْ، وَبَيَّنَ هَذَا الْمَعْنَى فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ كَقَوْلِهِ: لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِرَاطَكَ الْمُسْتَقِيمَ ثُمَّ لَآتِيَنَّهُمْ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وَمِنْ خَلْفِهِمْ وَعَنْ أَيْمَانِهِمْ وَعَنْ شَمَائِلِهِمْ وَلَا تَجِدُ أَكْثَرَهُمْ شَاكِرِينَ [٧ \ ١٦ - ١٧] وَقَوْلِهِ: وَقَالَ لَأَتَّخِذَنَّ مِنْ عِبَادِكَ نَصِيبًا مَفْرُوضًا الْآيَةَ [٤ \ ١١٨] وَقَوْلِهِ: قَالَ أَرَأَيْتَكَ هَذَا الَّذِي كَرَّمْتَ عَلَيَّ لَئِنْ أَخَّرْتَنِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لَأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ إِلَّا قَلِيلًا [١٧ \ ٦٢] وَهَذَا قَالَهُ إِبْلِيسُ قَبْلَ أَنْ يَقَعَ ظَنًّا مِنْهُ أَنَّهُ يَتَمَكَّنُ مِنْ إِضْلَالِ أَكْثَرِ بَنِي آدَمَ، وَقَدْ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُ صَدَقَ ظَنُّهُ هَذَا بِقَوْلِهِ وَلَقَدْ صَدَّقَ عَلَيْهِمْ إِبْلِيسُ ظَنَّهُ فَاتَّبَعُوهُ إِلَّا فَرِيقًا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ [٣٤ \ ٢٠] وَكُلُّ آيَةٍ فِيهَا ذِكْرُ إِضْلَالِ إِبْلِيسَ لِبَنِي آدَمَ بَيَّنَ فِيهَا أَنَّ إِبْلِيسَ وَجَمِيعَ مَنْ تَبِعَهُ كُلُّهُمْ فِي النَّارِ، كَمَا قَالَ هُنَا وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمَوْعِدُهُمْ أَجْمَعِينَ لَهَا سَبْعَةُ أَبْوَابٍ الآية [١٥ \ ٤٣ - ٤٤] ، وَقَالَ فِي الْأَعْرَافِ: قَالَ اخْرُجْ مِنْهَا مَذْءُومًا مَدْحُورًا لَمَنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكُمْ أَجْمَعِينَ [٧ \ ١٨] وَقَالَ فِي سُورَةِ بَنِي إِسْرَائِيلَ: قَالَ اذْهَبْ فَمَنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزَاؤُكُمْ جَزَاءً مَوْفُورًا [١٧ \ ٦٣] وَقَالَ فِي ص: قَالَ فَالْحَقُّ وَالْحَقَّ أَقُولُ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكَ وَمِمَّنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ أَجْمَعِينَ [٣٨ \ ٨٤ - ٨٥] .
Yüce Allah bu kerim ayette, İblis'in Âdemoğullarının çoğunu saptırıncaya kadar onları yoldan çıkarmak için var gücünü sarf edeceğini haber verdiğini zikretmiştir. Bu anlamı diğer yerlerde de açıklamıştır; nitekim şöyle buyurmuştur: { لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِرَاطَكَ الْمُسْتَقِيمَ ثُمَّ لَآتِيَنَّهُمْ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وَمِنْ خَلْفِهِمْ وَعَنْ أَيْمَانِهِمْ وَعَنْ شَمَائِلِهِمْ وَلَا تَجِدُ أَكْثَرَهُمْ شَاكِرِينَ } “Mutlaka onlar için senin dosdoğru yolun üzerine oturacağım. Sonra onlara önlerinden, arkalarından, sağlarından ve sollarından sokulacağım; sen de onların çoğunu şükredenler olarak bulamayacaksın.” [A'râf 7/16-17], { وَقَالَ لَأَتَّخِذَنَّ مِنْ عِبَادِكَ نَصِيبًا مَفْرُوضًا } “Ve [şeytan] dedi ki: Elbette senin kullarından belirlenmiş bir pay edineceğim...” [Nisâ 4/118] ve { قَالَ أَرَأَيْتَكَ هَذَا الَّذِي كَرَّمْتَ عَلَيَّ لَئِنْ أَخَّرْتَنِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لَأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ إِلَّا قَلِيلًا } “[İblis] dedi ki: Benden üstün kıldığın şu kimseyi gördün mü? Eğer beni kıyamet gününe kadar ertelersen, pek azı müstesna onun zürriyetini mutlaka hükmüm altına alıp köklerini kazıyacağım!” [İsrâ 17/62]. İblis bunu henüz vuku bulmadan önce, Âdemoğullarının çoğunu saptırmaya güç yetirebileceği zannıyla söylemiştir. Yüce Allah ise onun bu zannının doğru çıktığını şu buyruğuyla açıklamıştır: { وَلَقَدْ صَدَّقَ عَلَيْهِمْ إِبْلِيسُ ظَنَّهُ فَاتَّبَعُوهُ إِلَّا فَرِيقًا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “Andolsun İblis onlar hakkındaki zannını doğru çıkardı da müminlerden bir grup hariç hepsi ona uydular.” [Sebe' 34/20]. İblis'in Âdemoğullarını saptırmasından bahsedilen her ayette, İblis'in ve ona uyanların hepsinin ateşte olacağı da açıklanmıştır; nitekim burada: { وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمَوْعِدُهُمْ أَجْمَعِينَ لَهَا سَبْعَةُ أَبْوَابٍ } “Şüphesiz onların hepsinin toplanma yeri cehennemdir; onun yedi kapısı vardır...” [Hicr 15/43-44] buyurmuştur. A'râf'ta: { قَالَ اخْرُجْ مِنْهَا مَذْءُومًا مَدْحُورًا لَمَنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكُمْ أَجْمَعِينَ } “[Allah] buyurdu: Oradan kınanmış ve kovulmuş olarak çık! Onlardan kim sana uyarsa, andolsun cehennemi hepinizle dolduracağım!” [A'râf 7/18], İsrâ suresinde: { قَالَ اذْهَبْ فَمَنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزَاؤُكُمْ جَزَاءً مَوْفُورًا } “[Allah] buyurdu: Git! Onlardan kim sana uyarsa, şüphesiz cehennem sizin tam karşılığınız olan cezadır.” [İsrâ 17/63] ve Sâd suresinde: { قَالَ فَالْحَقُّ وَالْحَقَّ أَقُولُ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكَ وَمِمَّنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ أَجْمَعِينَ } “[Allah] buyurdu: İşte gerçek budur ve ben gerçeği söylerim: Andolsun cehennemi seninle ve onlardan sana uyanların hepsiyle dolduracağım!” [Sâd 38/84-85] buyurmuştur.
قَوْلُهُ تَعَالَى: إِلَا عِبَادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ.
Yüce Allah'ın: { إِلَا عِبَادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ } “Ancak onlardan ihlâslı kılınmış kulların müstesna.” buyruğu.
ذَكَرَ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ الشَّيْطَانَ لَمَّا أَوْعَدَ بِأَنَّهُ سَيُضِلُّ أَكْثَرَ بَنِي آدَمَ، اسْتَثْنَى مِنْ ذَلِكَ عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ، مُعْتَرِفًا بِأَنَّهُ لَا قُدْرَةَ لَهُ عَلَى إِضْلَالِهِمْ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ فِي ص أَيْضًا قَالَ فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ إِلَّا عِبَادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ [٣٨ \ ٨٢ - ٨٣] وَعِبَادُ اللَّهِ الْمُخْلَصُونَ هُمُ الْمُرَادُونَ بِالِاسْتِثْنَاءِ فِي قَوْلِهِ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ لَأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ إِلَّا قَلِيلًا [١٧ \ ٦٢] وَقَوْلُهُ فِي سَبَأٍ وَلَقَدْ صَدَّقَ عَلَيْهِمْ إِبْلِيسُ ظَنَّهُ فَاتَّبَعُوهُ إِلَّا فَرِيقًا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ [٣٤ \ ٢٠] وَهُمُ الَّذِينَ احْتَرَزَ مِنْهُمْ بِقَوْلِهِ وَلَا تَجِدُ أَكْثَرَهُمْ شَاكِرِينَ [٧ \ ١٧] وَبَيَّنَ تَعَالَى فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ أَنَّ الشَّيْطَانَ لَا سُلْطَانَ لَهُ عَلَى أُولَئِكَ الْمُخْلَصِينَ كَقَوْلِهِ إِنَّ عِبَادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطَانٌ الْآيَةَ [١٥ \ ٤٢] وَقَوْلِهِ: إِنَّهُ لَيْسَ لَهُ سُلْطَانٌ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ إِنَّمَا سُلْطَانُهُ عَلَى الَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَهُ [١٦ \ ٩٩ - ١٠٠] وَقَوْلِهِ وَمَا كَانَ لَهُ عَلَيْهِمْ مِنْ سُلْطَانٍ إِلَّا لِنَعْلَمَ مَنْ يُؤْمِنُ بِالْآخِرَةِ مِمَّنْ هُوَ مِنْهَا فِي شَكٍّ الْآيَةَ [٣٤ \ ٢١] . وَقَوْلِهِ: وَمَا كَانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطَانٍ إِلَّا أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي [١٤ \ ٢٢] وَقَوْلِهِ: الْمُخْلَصِينَ [١٥ \ ٤٠] قَرَأَهُ ابْنُ عَامِرٍ وَابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو بِكَسْرِ اللَّامِ اسْمُ فَاعِلٍ، وَقَرَأَهُ نَافِعٌ وَالْكُوفِيُّونَ بِفَتْحِ اللَّامِ بِصِيغَةِ اسْمِ الْمَفْعُولِ.
Yüce Allah bu kerim ayette, şeytanın Âdemoğullarının çoğunu saptıracağı tehdidinde bulunduğunda, onları saptırmaya gücünün yetmeyeceğini itiraf ederek Allah'ın ihlâslı kullarını bundan istisna ettiğini zikretmiştir. Sâd suresindeki şu buyruk da bunun bir benzeridir: { قَالَ فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ إِلَّا عِبَادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ } “[İblis] dedi ki: İzzetine andolsun ki ihlâslı kulların müstesna, onların hepsini mutlaka azdıracağım!” [Sâd 38/82-83]. Allah'ın ihlâslı kulları; İsrâ suresindeki: { لَأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ إِلَّا قَلِيلًا } “...pek azı müstesna onun zürriyetini mutlaka hükmüm altına alacağım!” [İsrâ 17/62] ve Sebe' suresindeki: { وَلَقَدْ صَدَّقَ عَلَيْهِمْ إِبْلِيسُ ظَنَّهُ فَاتَّبَعُوهُ إِلَّا فَرِيقًا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “Andolsun İblis onlar hakkındaki zannını doğru çıkardı da müminlerden bir grup hariç hepsi ona uydular.” [Sebe' 34/20] ayetlerindeki istisna ile kastedilenlerdir. Yine onlar, şeytanın { وَلَا تَجِدُ أَكْثَرَهُمْ شَاكِرِينَ } “...ve sen onların çoğunu şükredenler olarak bulamayacaksın.” [A'râf 7/17] sözüyle istisna ettiği kimselerdir. Yüce Allah diğer yerlerde de şeytanın o ihlâslı kullar üzerinde hiçbir hâkimiyetinin olmadığını açıklamıştır; nitekim şöyle buyurmuştur: { إِنَّ عِبَادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطَانٌ } “Şüphesiz benim [ihlâslı] kullarım üzerinde senin hiçbir hâkimiyetin yoktur...” [Hicr 15/42], { إِنَّهُ لَيْسَ لَهُ سُلْطَانٌ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ إِنَّمَا سُلْطَانُهُ عَلَى الَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَهُ } “Şüphesiz iman edip de yalnız Rablerine tevekkül edenler üzerinde onun hiçbir hâkimiyeti yoktur. Onun hâkimiyeti ancak onu dost edinenler üzerinedir...” [Nahl 16/99-100], { وَمَا كَانَ لَهُ عَلَيْهِمْ مِنْ سُلْطَانٍ إِلَّا لِنَعْلَمَ مَنْ يُؤْمِنُ بِالْآخِرَةِ مِمَّنْ هُوَ مِنْهَا فِي شَكٍّ } “Halbuki onun onlar üzerinde hiçbir hâkimiyeti yoktu; ancak ahirete inanan kimseyi, ondan şüphe içinde olandan ayırt edip bilelim diye [buna imkân verdik]...” [Sebe' 34/21] ve { وَمَا كَانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطَانٍ إِلَّا أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي } “Benim sizin üzerinizde hiçbir hâkimiyetim yoktu; yalnız sizi çağırdım, siz de bana uydunuz...” [İbrâhîm 14/22]. { الْمُخْلَصِينَ } [Hicr 15/40] kelimesini İbn Âmir, İbn Kesîr ve Ebû Amr lâm harfinin kesresiyle ism-i fâil [el-muhlisîn / ihlâslı olanlar] olarak okumuş; Nâfi' ve Kûfeliler ise lâm harfinin fethasıyla ism-i mef'ûl sîgasında [el-muhlasîn / ihlâslı kılınanlar] şeklinde okumuşlardır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ ادْخُلُوهَا بِسَلَامٍ آمِنِينَ.
Yüce Allah'ın: { إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ ادْخُلُوهَا بِسَلَامٍ آمِنِينَ } “Şüphesiz takva sahipleri cennetlerde ve pınarlardadır. Oraya esenlikle, güven içinde girin [denilir].” buyruğu.
بَيَّنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ الْمُتَّقِينَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ، وَيُقَالُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ: ادْخُلُوهَا بِسَلَامٍ آمِنِينَ وَذَكَرَ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ صِفَاتِ ثَوَابِهِمْ، وَرُبَّمَا بَيَّنَ بَعْضَ تَقْوَاهُمُ الَّتِي نَالُوا بِهَا هَذَا الثَّوَابَ الْجَزِيلَ كَقَوْلِهِ فِي الذَّارِيَاتِ: إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ آخِذِينَ مَا آتَاهُمْ رَبُّهُمْ إِنَّهُمْ كَانُوا قَبْلَ ذَلِكَ مُحْسِنِينَ كَانُوا قَلِيلًا مِنَ اللَّيْلِ مَا يَهْجَعُونَ وَبِالْأَسْحَارِ هُمْ يَسْتَغْفِرُونَ وَفِي أَمْوَالِهِمْ حَقٌّ لِلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ [٥١ \ ١٥ - ١٩] وَقَوْلِهِ فِي الدُّخَانِ: إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي مَقَامٍ أَمِينٍ فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ يَلْبَسُونَ مِنْ سُنْدُسٍ وَإِسْتَبْرَقٍ مُتَقَابِلِينَ كَذَلِكَ وَزَوَّجْنَاهُمْ بِحُورٍ عِينٍ يَدْعُونَ فِيهَا بِكُلِّ فَاكِهَةٍ آمِنِينَ لَا يَذُوقُونَ فِيهَا الْمَوْتَ إِلَّا الْمَوْتَةَ الْأُولَى وَوَقَاهُمْ عَذَابَ الْجَحِيمِ فَضْلًا مِنْ رَبِّكَ ذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ [٤٤ \ ٥١ - ٥٧] وَقَوْلِهِ فِي الطُّورِ: إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَنَعِيمٍ فَاكِهِينَ بِمَا آتَاهُمْ رَبُّهُمْ وَوَقَاهُمْ رَبُّهُمْ عَذَابَ الْجَحِيمِ كُلُوا وَاشْرَبُوا هَنِيئًا بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ مُتَّكِئِينَ عَلَى سُرُرٍ مَصْفُوفَةٍ وَزَوَّجْنَاهُمْ بِحُورٍ عِينٍ [٥٢ \ ١٧ - ٢٠] .
Bu kerim ayette, takva sahiplerinin kıyamet gününde cennetlerde ve pınarlarda olacaklarını ve kıyamet gününde kendilerine: 'Oraya esenlikle, güven içinde girin' denileceğini beyan etmiştir. Başka yerlerde de onların mükâfatlarının vasıflarını zikretmiş, kimi zaman da bu bol mükâfata nail oldukları takvalarından bazı hususları açıklamıştır; nitekim Zâriyât suresinde şöyle buyurmuştur: { إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ آخِذِينَ مَا آتَاهُمْ رَبُّهُمْ إِنَّهُمْ كَانُوا قَبْلَ ذَلِكَ مُحْسِنِينَ كَانُوا قَلِيلًا مِنَ اللَّيْلِ مَا يَهْجَعُونَ وَبِالْأَسْحَارِ هُمْ يَسْتَغْفِرُونَ وَفِي أَمْوَالِهِمْ حَقٌّ لِلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ } “Şüphesiz takva sahipleri Rablerinin kendilerine verdiğini almış olarak cennetlerde ve pınarlardadırlar. Kuşkusuz onlar bundan önce de iyilik yapan kimselerdi. Geceleri pek az uyurlardı. Seher vakitlerinde de bağışlanma dilerlerdi. Mallarında da isteyen ve mahrum olan için bir hak vardı.” [Zâriyât 51/15-19]. Duhân suresinde: { إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي مَقَامٍ أَمِينٍ فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ يَلْبَسُونَ مِنْ سُنْدُسٍ وَإِسْتَبْرَقٍ مُتَقَابِلِينَ كَذَلِكَ وَزَوَّجْنَاهُمْ بِحُورٍ عِينٍ يَدْعُونَ فِيهَا بِكُلِّ فَاكِهَةٍ آمِنِينَ لَا يَذُوقُونَ فِيهَا الْمَوْتَ إِلَّا الْمَوْتَةَ الْأُولَى وَوَقَاهُمْ عَذَابَ الْجَحِيمِ فَضْلًا مِنْ رَبِّكَ ذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ } “Şüphesiz takva sahipleri güvenli bir makamda, cennetlerde ve pınarlardadırlar. İnce ve kalın ipekten elbiseler giyerek karşılıklı otururlar. İşte böyle; onları iri gözlü hurilerle de evlendirmişizdir. Orada güven içinde her türlü meyveden isterler. Orada ilk ölümden başka bir ölüm tatmazlar. Rabbinden bir lütuf olarak Allah onları cehennem azabından da korumuştur. İşte büyük kurtuluş budur.” [Duhân 44/51-57] buyurmuştur. Tûr suresinde: { إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَنَعِيمٍ فَاكِهِينَ بِمَا آتَاهُمْ رَبُّهُمْ وَوَقَاهُمْ رَبُّهُمْ عَذَابَ الْجَحِيمِ كُلُوا وَاشْرَبُوا هَنِيئًا بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ مُتَّكِئِينَ عَلَى سُرُرٍ مَصْفُوفَةٍ وَزَوَّجْنَاهُمْ بِحُورٍ عِينٍ } “Şüphesiz takva sahipleri cennetlerde ve nimetler içindedirler. Rablerinin kendilerine verdikleriyle sefa sürerler; Rableri onları cehennem azabından korumuştur. Yapmış olduklarınıza karşılık afiyetle yiyin için! Sıra sıra dizilmiş koltuklara yaslanırlar ve biz onları iri gözlü hurilerle evlendirmişizdir.” [Tûr 52/17-20] buyurmuştur.
وَقَوْلِهِ فِي الْقَمَرِ: إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَنَهَرٍ فِي مَقْعَدِ صِدْقٍ عِنْدَ مَلِيكٍ مُقْتَدِرٍ [٥٤ \ ٥٤ - ٥٥] وَقَوْلِهِ فِي الْمُرْسَلَاتِ: إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي ظِلَالٍ وَعُيُونٍ وَفَوَاكِهَ مِمَّا يَشْتَهُونَ كُلُوا وَاشْرَبُوا هَنِيئًا بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ [٧٧ \ ٤١ - ٤٣] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Kamer suresinde: { إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَنَهَرٍ فِي مَقْعَدِ صِدْقٍ عِنْدَ مَلِيكٍ مُقْتَدِرٍ } “Şüphesiz takva sahipleri cennetlerde ve ırmaklardadır; güçlü ve kudretli bir Melîk'in katında, dosdoğru bir makamdadırlar.” [Kamer 54/54-55], Mürselât suresinde ise: { إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي ظِلَالٍ وَعُيُونٍ وَفَوَاكِهَ مِمَّا يَشْتَهُونَ كُلُوا وَاشْرَبُوا هَنِيئًا بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “Şüphesiz takva sahipleri gölgeliklerde, pınarlarda ve arzuladıkları meyveler içindedirler. Yapmış olduklarınıza karşılık afiyetle yiyin için!” [Mürselât 77/41-43] buyurmuştur ve diğer benzeri ayetler.
وَقَدْ بَيَّنَّا فِي تَرْجَمَةِ هَذَا الْكِتَابِ الْمُبَارَكِ أَنَّ مِنْ أَنْوَاعِ الْبَيَانِ الَّتِي تَضَمَّنَهَا أَنَّ الشَّيْءَ الَّذِي لَهُ أَوْصَافٌ مُتَعَدِّدَةٌ فِي الْقُرْآنِ نُبَيِّنُ أَوْصَافَهُ عِنْدَ ذِكْرِ بَعْضِهَا، كَمَا تَقَدَّمَ مِثَالُهُ مِرَارًا وَكَمَا هُنَا.
Bu mübarek kitabın mukaddimesinde, içerdiği beyan türlerinden birinin de Kur'an'da birden çok vasfı bulunan bir şeyin bu vasıflarından biri geçtiğinde diğer vasıflarını da açıklamak olduğunu belirtmiştik; nitekim bunun örneği defalarca geçtiği gibi burada da geçmiştir.
وَالْمُتَّقِي اسْمُ فَاعِلِ الِاتِّقَاءِ، وَأَصْلُ مَادَّةِ الِاتِّقَاءِ (وق ي) لَفِيفٌ مَفْرُوقٌ فَاؤُهُ وَاوٌ وَعَيْنُهُ قَافٌ وَلَامُهُ يَاءٌ، فَدَخَلَهُ تَاءُ الِافْتِعَالِ فَصَارَتْ وَقِيَ أَوْ تَقِيَ، فَأُبْدِلَتِ الْوَاوُ الَّتِي هِيَ فَاءُ الْكَلِمَةِ تَاءً لِلْقَاعِدَةِ الْمُقَرَّرَةِ فِي التَّصْرِيفِ: أَنَّ كُلَّ وَاوٍ هِيَ فَاءُ الْكَلِمَةِ إِذَا دَخَلَتْ عَلَيْهَا تَاءُ الِافْتِعَالِ يَجِبُ إِبْدَالُهَا - أَعْنِي الْوَاوَ - تَاءً وَإِدْغَامُهَا فِي تَاءِ الِافْتِعَالِ نَحْوَ اتَّصَلَ مِنَ الْوَصْلِ وَاتَّزَنَ مِنَ الْوَزْنِ وَاتَّحَدَ مِنَ الْوَحْدَةِ وَاتَّقَى مِنَ الْوِقَايَةِ وَعَقَدَ هَذِهِ الْقَاعِدَةَ ابْنُ مَالِكٍ فِي الْخُلَاصَةِ بِقَوْلِهِ:
el-Müttakî (الْمُتَّقِي), ittikā (الِاتِّقَاء) kelimesinin ism-i fâilidir. İttikā kelimesinin asıl kökü (وق ي) şeklinde fâ'ul-fiili 'vav', aynul-fiili 'kaf' ve lâmul-fiili 'yâ' olan lefif-i mefruk bir kelimedir. İftiâl babının 'tâ'sı buna dâhil olunca 'vekıye' veya 'tekıye' haline gelmiş, kelimenin fâ'ul-fiili olan 'vav' harfi sarf ilminde yerleşmiş şu kural gereğince 'tâ' harfine dönüştürülmüştür: Kelimenin fâ'ul-fiili olan her 'vav' harfine iftiâl babının 'tâ'sı dâhil olduğunda, o 'vav' harfinin 'tâ'ya dönüştürülmesi ve iftiâl'in 'tâ'sına idgam edilmesi vaciptir. Nitekim vasl kökünden ittasale (اتَّصَلَ), vezn kökünden ittezene (اتَّزَنَ), vahdet kökünden ittehade (اتَّحَدَ) ve vikāye kökünden ittekā (اتَّقَى) kelimelerinde olduğu gibidir. İbn Mâlik el-Hulâsa'da bu kuralı şu sözüyle nazmetmiştir:
ذُو اللِّينِ فَاتَا فِي افْتِعَالٍ أُبْدِلَا ... وَشَذَّ فِي ذِي الْهَمْزِ نَحْوَ ائْتَكَلَا
İftiâl babında illetli fâ harfi tâ'ya dönüştürüldü; 'i'tekele' gibi hemzeli kelimelerde ise bu şazz oldu.
وَالِاتِّقَاءُ فِي اللُّغَةِ: اتِّخَاذُ الْوِقَايَةِ دُونَ الْمَكْرُوهِ، وَمِنْهُ قَوْلُ نَابِغَةِ ذُبْيَانَ:
İttikā (اتِّقَاء) lügatte: İstenmeyen ve hoşlanılmayan şeye karşı bir korunma tedbiri almak (kendini korumaya almak) demektir. Zübyânlı Nâbiğa'nın şu beyti de bu anlamdadır:
سَقَطَ النَّصِيفُ وَلَمْ تُرِدْ إِسْقَاطَهُ ... فَتَنَاوَلَتْهُ وَاتَّقَتْنَا بِالْيَدِ
Başörtüsü düştü, halbuki onu düşürmek istememişti; onu hemen aldı ve eliyle bize karşı kendini korudu/örttü.
يَعْنِي اسْتَقْبَلَتْنَا بِيَدِهَا جَاعِلَةً إِيَّاهَا وِقَايَةً تَقِيهَا مِنْ أَنْ نَنْظُرَ إِلَى وَجْهِهَا لِأَنَّهَا تَسْتُرُهُ بِهَا، وَقَوْلُ الْآخَرِ: فَأَلْقَتْ قِنَاعًا دُونَهُ الشَّمْسُ وَاتَّقَتْ بِأَحْسَنِ مَوْصُولَيْنِ كَفٍّ وَمِعْصَمٍ وَالتَّقْوَى فِي اصْطِلَاحِ الشَّرْعِ: هِيَ اتِّخَاذُ الْوِقَايَةِ دُونَ عَذَابِ اللَّهِ وَسُخْطِهِ، وَهِيَ مُرَكَّبَةٌ مِنْ أَمْرَيْنِ هُمَا: امْتِثَالُ أَمْرِ اللَّهِ، وَاجْتِنَابُ نَهْيِهِ.
Yani yüzünü onunla örttüğü için yüzüne bakmamızı engelleyecek bir siper kılarak bizi eliyle karşıladı demektir. Diğer bir şairin şu sözü de [bu anlamdadır]: "Güneşin bile gölgede kaldığı örtüsünü çıkardı da, birbirine bitişik iki güzel şey olan el ve bileğiyle [kendini] korudu/örttü." Şeriat ıstılahında takva ise: Allah'ın azabına ve gazabına karşı bir korunma/kalkan edinmektir. Bu da şu iki husustan meydana gelir: Allah'ın emrine uymak ve yasağından kaçınmak.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَنَزَعْنَا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ إِخْوَانًا.
Allah Teâlâ'nın: { وَنَزَعْنَا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ إِخْوَانًا } “Göğüslerinde kinden ne varsa söküp attık; kardeşler olarak...” kavli.
بَيَّنَ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّهُ نَزَعَ مَا فِي صُدُورِ أَهْلِ الْجَنَّةِ مِنَ الْغِلِّ، فِي حَالِ كَوْنِهِمْ إِخْوَانًا، وَبَيَّنَ هَذَا الْمَعْنَى فِي الْأَعْرَافِ، وَزَادَ أَنَّهُمْ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهَارُ فِي نَعِيمِ الْجَنَّةِ وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: وَنَزَعْنَا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهَارُ وَقَالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي هَدَانَا لِهَذَا [٧ \ ٤٣] .
Allah Teâlâ bu kerim ayette, kardeşler oldukları halde cennet ehlinin göğüslerindeki kini söküp attığını beyan etmiştir. Bu anlamı A'râf suresinde de beyan etmiş, cennet nimetleri içinde altlarından ırmaklar aktığını da ilave etmiştir. Bu da şu buyruğundadır: { وَنَزَعْنَا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهَارُ وَقَالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي هَدَانَا لِهَذَا } “Göğüslerinde kinden ne varsa hepsini söküp attık. Altlarından ırmaklar akar ve şöyle derler: 'Bizi buna hidayet eden Allah'a hamdolsun.'” [A'râf 7/43].
قَوْلُهُ تَعَالَى: عَلَى سُرُرٍ مُتَقَابِلِينَ.
Allah Teâlâ'nın: { عَلَى سُرُرٍ مُتَقَابِلِينَ } “...tahtlar üzerinde karşılıklı otururlar.” kavli.
بَيَّنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ الْمُتَّقِينَ الَّذِينَ هُمْ أَهْلُ الْجَنَّةِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَكُونُونَ عَلَى سُرُرٍ، وَأَنَّهُمْ مُتَقَابِلُونَ يَنْظُرُ بَعْضُهُمْ إِلَى وَجْهِ بَعْضٍ، وَوَصَفَ سُرُرَهُمْ بِصِفَاتٍ جَمِيلَةٍ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ، مِنْهَا أَنَّهَا مَنْسُوجَةٌ بِقُضْبَانِ الذَّهَبِ وَهِيَ الْمَوْضُوعَةُ قَالَ فِي الْوَاقِعَةِ: ثُلَّةٌ مِنَ الْأَوَّلِينَ وَقَلِيلٌ مِنَ الْآخِرِينَ عَلَى سُرُرٍ مَوْضُونَةٍ مُتَّكِئِينَ عَلَيْهَا مُتَقَابِلِينَ [٥٦ \ ١٣ - ١٦] وَقِيلَ: الْمَوْضُونَةُ الْمَصْفُوفَةُ كَقَوْلِهِ: مُتَّكِئِينَ عَلَى سُرُرٍ مَصْفُوفَةٍ الْآيَةَ [٥٢ \ ٢٠] وَمِنْهَا أَنَّهَا مَرْفُوعَةٌ كَقَوْلِهِ فِي الْغَاشِيَةِ: فِيهَا سُرُرٌ مَرْفُوعَةٌ الْآيَةَ [٨٨ \ ١٣] وَقَوْلِهِ فِي الْوَاقِعَةِ: وَفُرُشٍ مَرْفُوعَةٍ [٥٦ \ ٣٤] ، وَقَوْلِهِ: مُتَّكِئِينَ عَلَى رَفْرَفٍ خُضْرٍ وَعَبْقَرِيٍّ حِسَانٍ [٥٥ \ ٧٦] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Bu kerim ayette, cennet ehli olan takva sahiplerinin kıyamet gününde tahtlar üzerinde bulunacaklarını ve birbirlerinin yüzüne bakarak karşılıklı oturacaklarını beyan etmiştir. Başka yerlerde de onların tahtlarını güzel vasıflarla nitelemiştir; bunlardan biri altın çubuklarla örülmüş olmasıdır ki bu 'el-mevdûne'dir. Vâkıa suresinde şöyle buyurmuştur: { ثُلَّةٌ مِنَ الْأَوَّلِينَ وَقَلِيلٌ مِنَ الْآخِرِينَ عَلَى سُرُرٍ مَوْضُونَةٍ مُتَّكِئِينَ عَلَيْهَا مُتَقَابِلِينَ } “Birçoğu öncekilerden, birazı da sonrakilerdendir. Özenle işlenmiş tahtlar üzerindedirler; onların üzerinde karşılıklı yaslanmışlardır.” [Vâkıa 56/13-16]. Mevdûne'nin; { مُتَّكِئِينَ عَلَى سُرُرٍ مَصْفُوفَةٍ } “Dizi dizi dizilmiş tahtlara yaslanarak...” [Tûr 52/20] ayetindeki gibi 'sıra sıra dizilmiş' anlamına geldiği de söylenmiştir. Bu vasıflardan biri de onların yüksek olmasıdır; nitekim Gâşiye suresinde: { فِيهَا سُرُرٌ مَرْفُوعَةٌ } “Orada yükseltilmiş tahtlar vardır.” [Gâşiye 88/13] ve Vâkıa suresinde: { وَفُرُشٍ مَرْفُوعَةٍ } “Ve yükseltilmiş döşekler...” [Vâkıa 56/34] buyurmuştur. Yine: { مُتَّكِئِينَ عَلَى رَفْرَفٍ خُضْرٍ وَعَبْقَرِيٍّ حِسَانٍ } “Yeşil yastıklara ve harikulade güzel işlemeli döşeklere yaslanırlar.” [Rahmân 55/76] buyruğu ve diğer ayetler de bu kabildendir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: لَا يَمَسُّهُمْ فِيهَا نَصَبٌ.
Allah Teâlâ'nın: { لَا يَمَسُّهُمْ فِيهَا نَصَبٌ } “Orada kendilerine hiçbir yorgunluk dokunmaz...” kavli.
بَيَّنَ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ أَهْلَ الْجَنَّةِ لَا يَمَسُّهُمْ فِيهَا نَصَبٌ وَهُوَ التَّعَبُ وَالْإِعْيَاءُ، وَقَوْلُهُ (نَصَبٌ) نَكِرَةٌ فِي سِيَاقِ النَّفْيِ فَتَعُمُّ كُلَّ نَصَبٍ، فَتَدُلُّ الْآيَةُ عَلَى سَلَامَةِ أَهْلِ الْجَنَّةِ مِنْ جَمِيعِ أَنْوَاعِ التَّعَبِ وَالْمَشَقَّةِ، وَأَكَّدَ هَذَا الْمَعْنَى فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: الَّذِي أَحَلَّنَا دَارَ الْمُقَامَةِ مِنْ فَضْلِهِ لَا يَمَسُّنَا فِيهَا نَصَبٌ وَلَا يَمَسُّنَا فِيهَا لُغُوبٌ [٣٥ \ ٣٥] لِأَنَّ اللُّغُوبَ هُوَ التَّعَبُ وَالْإِعْيَاءُ أَيْضًا، وَقَدْ صَحَّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «إِنَّ اللَّهَ أَمَرَنِي أَنْ أُبَشِّرَ خَدِيجَةَ بِبَيْتٍ فِي الْجَنَّةِ مِنْ قَصَبٍ لَا صَخَبَ فِيهِ وَلَا نَصَبَ» .
Allah Teâlâ bu kerim ayette, cennet ehline orada hiçbir nasabın (yani yorgunluk ve bitkinliğin) dokunmayacağını beyan etmiştir. Ayetteki { نَصَبٌ } "yorgunluk" kelimesi olumsuzluk bağlamında belirsiz (nekre) olarak gelmiştir, dolayısıyla her türlü yorgunluğu kapsar. Böylece bu ayet, cennet ehlinin her türlü yorgunluk ve meşakkatten selamette olduğuna delalet eder. Bu anlamı Allah Teâlâ şu buyruğunda da tekit etmiştir: { الَّذِي أَحَلَّنَا دَارَ الْمُقَامَةِ مِنْ فَضْلِهِ لَا يَمَسُّنَا فِيهَا نَصَبٌ وَلَا يَمَسُّنَا فِيهَا لُغُوبٌ } “O [Rab] ki lütfuyla bizi ebedî kalınacak yurda yerleştirdi. Orada bize ne bir yorgunluk dokunur, ne de orada bize bir bıkkınlık ve usanç dokunur.” [Fâtır 35/35]. Zira luğûb (لُغُوب) da yorgunluk ve bitkinlik demektir. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den sahih olarak şöyle rivayet edilmiştir: "Şüphesiz Allah, Hatice'ye cennette içinde hiçbir gürültünün ve hiçbir yorgunluğun bulunmadığı inciden bir köşkü müjdelememi bana emretti."
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَا هُمْ مِنْهَا بِمُخْرَجِينَ.
Allah Teâlâ'nın: { وَمَا هُمْ مِنْهَا بِمُخْرَجِينَ } “...ve onlar oradan çıkarılacak da değillerdir.” kavli.
بَيَّنَ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ أَهْلَ الْجَنَّةِ لَا يَخْرُجُونَ مِنْهَا، وَأَكَّدَ نَفْيَ إِخْرَاجِهِمْ مِنْهَا بِالْبَاءِ فِي قَوْلِهِ بِمُخْرَجِينَ فَهُمْ دَائِمُونَ فِي نَعِيمِهَا أَبَدًا بِلَا انْقِطَاعٍ. وَأَوْضَحَ هَذَا الْمَعْنَى فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ كَقَوْلِهِ: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ كَانَتْ لَهُمْ جَنَّاتُ الْفِرْدَوْسِ نُزُلًا خَالِدِينَ فِيهَا لَا يَبْغُونَ عَنْهَا حِوَلًا [١٨ \ ١٠٧ - ١٠٨] وَقَوْلِهِ: وَيُبَشِّرَ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ الصَّالِحَاتِ أَنَّ لَهُمْ أَجْرًا حَسَنًا مَاكِثِينَ فِيهِ أَبَدًا [١٨ \ ٢ - ٣] وَقَوْلِهِ: عَطَاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ [١١ \ ١٠٨] وَقَوْلِهِ: إِنَّ هَذَا لَرِزْقُنَا مَا لَهُ مِنْ نَفَادٍ [٣٨ \ ٥٤] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Allah Teâlâ bu kerim ayette, cennet ehlinin oradan çıkarılmayacaklarını beyan etmiş ve { بِمُخْرَجِينَ } kavlindeki bâ (ب) harfiyle onların oradan çıkarılmalarının nefyini tekit etmiştir. Dolayısıyla onlar, cennetin nimetleri içinde kesintisiz olarak ebediyen kalıcıdırlar. Bu anlamı başka yerlerde de açıklamıştır; nitekim şöyle buyurmuştur: { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ كَانَتْ لَهُمْ جَنَّاتُ الْفِرْدَوْسِ نُزُلًا خَالِدِينَ فِيهَا لَا يَبْغُونَ عَنْهَا حِوَلًا } “İman edip salih amel işleyenlere gelince, onlar için konak olarak Firdevs cennetleri vardır. Orada ebedî kalıcıdırlar; oradan başka bir yere naklolunmak istemezler.” [Kehf 18/107-108]. Yine şöyle buyurmuştur: { وَيُبَشِّرَ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ الصَّالِحَاتِ أَنَّ لَهُمْ أَجْرًا حَسَنًا مَاكِثِينَ فِيهِ أَبَدًا } “Salih ameller işleyen müminlere, içinde ebedî kalacakları güzel bir mükâfat olduğunu müjdelemek için...” [Kehf 18/2-3]. Yine: { عَطَاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ } “Kesintisiz bir lütuf olarak...” [Hûd 11/108] ve: { إِنَّ هَذَا لَرِزْقُنَا مَا لَهُ مِنْ نَفَادٍ } “Şüphesiz bu, bizim asla tükenmeyecek olan rızkımızdır.” [Sâd 38/54] buyurmuştur ve diğer benzeri ayetler de bu kabildendir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَنَبِّئْهُمْ عَنْ ضَيْفِ إِبْرَاهِيمَ.
Allah Teâlâ'nın: { وَنَبِّئْهُمْ عَنْ ضَيْفِ إِبْرَاهِيمَ } “Onlara İbrahim'in misafirlerinden de haber ver.” kavli.
بَيَّنَ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ أَنَّ ضَيْفَ إِبْرَاهِيمَ الْمَذْكُورِينَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُمْ مَلَائِكَةٌ، كَقَوْلِهِ فِي هُودٍ: وَلَقَدْ جَاءَتْ رُسُلُنَا إِبْرَاهِيمَ بِالْبُشْرَى قَالُوا سَلَامًا قَالَ سَلَامٌ فَمَا لَبِثَ أَنْ جَاءَ بِعِجْلٍ حَنِيذٍ [١١ \ ٦٩] كَمَا تَقَدَّمَ وَقَوْلِهِ: قَالَ فَمَا خَطْبُكُمْ أَيُّهَا الْمُرْسَلُونَ قَالُوا إِنَّا أُرْسِلْنَا إِلَى قَوْمٍ مُجْرِمِينَ [٥١ \ ٣١ - ٣٢]
Bu ayette zikredilen İbrahim'in misafirlerinin melekler olduğunu başka yerlerde beyan etmiştir; nitekim daha önce geçtiği üzere Hûd suresinde: { وَلَقَدْ جَاءَتْ رُسُلُنَا إِبْرَاهِيمَ بِالْبُشْرَى قَالُوا سَلَامًا قَالَ سَلَامٌ فَمَا لَبِثَ أَنْ جَاءَ بِعِجْلٍ حَنِيذٍ } “Andolsun, elçilerimiz İbrahim'e müjde ile gelip 'Selâm!' dediler. O da 'Selâm!' dedi ve çok geçmeden kızartılmış bir buzağı getirdi.” [Hûd 11/69] ve: { قَالَ فَمَا خَطْبُكُمْ أَيُّهَا الْمُرْسَلُونَ قَالُوا إِنَّا أُرْسِلْنَا إِلَى قَوْمٍ مُجْرِمِينَ } “[İbrahim] dedi ki: 'Ey elçiler, göreviniz nedir?' Dediler ki: 'Biz günahkâr bir topluluğa gönderildik.'” [Zâriyât 51/31-32] buyurmuştur
إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
ve diğer benzeri ayetler.
قَوْلُهُ تَعَالَى: إِذْ دَخَلُوا عَلَيْهِ فَقَالُوا سَلَامًا قَالَ إِنَّا مِنْكُمْ وَجِلُونَ.
Allah Teâlâ'nın: { إِذْ دَخَلُوا عَلَيْهِ فَقَالُوا سَلَامًا قَالَ إِنَّا مِنْكُمْ وَجِلُونَ } “Onun yanına girdiklerinde 'Selâm!' demişlerdi. [İbrahim] de: 'Doğrusu biz sizden korkuyoruz!' demişti.” kavli.
لَمْ يُبَيِّنْ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ هَلْ رَدَّ إِبْرَاهِيمُ السَّلَامَ عَلَى الْمَلَائِكَةِ أَوْ لَا ; لِأَنَّهُ لَمْ يَذْكُرْ هُنَا رَدَّهُ السَّلَامَ عَلَيْهِمْ، وَإِنَّمَا قَالَ عَنْهُ إِنَّهُ قَالَ لَهُمْ إِنَّا مِنْكُمْ وَجِلُونَ، وَبَيَّنَ فِي هُودٍ وَالذَّارِيَاتِ أَنَّهُ رَدَّ ﵈ بِقَوْلِهِ فِي هُودٍ قَالَ سَلَامٌ فَمَا لَبِثَ أَنْ جَاءَ بِعِجْلٍ حَنِيذٍ [الْآيَةَ ٦٩] وَقَوْلِهِ فِي الذَّارِيَاتِ: قَالَ سَلَامٌ قَوْمٌ مُنْكَرُونَ فَرَاغَ إِلَى أَهْلِهِ فَجَاءَ بِعِجْلٍ سَمِينٍ [٥١ \ ٢٥ - ٢٦] وَبَيَّنَ أَنَّ الْوَجَلَ الْمَذْكُورَ هُنَا هُوَ الْخَوْفُ ; لِقَوْلِهِ فِي الْقِصَّةِ بِعَيْنِهَا فِي هُودٍ: وَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خِيفَةً قَالُوا لَا تَخَفْ [٥١ \ ٧٠] وَقَوْلِهِ فِي الذَّارِيَاتِ: فَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خِيفَةً قَالُوا لَا تَخَفْ [١١ \ ٢٨] . وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ مِنْ أَنْوَاعِ الْبَيَانِ فِي هَذَا الْكِتَابِ بَيَانَ اللَّفْظِ بِمُرَادِفٍ لَهُ أَشْهَرَ مِنْهُ كَمَا هُنَا، لِأَنَّ الْخَوْفَ يُرَادِفُ الْوَجَلَ وَهُوَ أَشْهَرُ مِنْهُ، وَبَيَّنَ أَنَّ سَبَبَ خَوْفِهِ هُوَ عَدَمُ أَكْلِهِمْ بِقَوْلِهِ: فَلَمَّا رَأَى أَيْدِيَهُمْ لَا تَصِلُ إِلَيْهِ نَكِرَهُمْ وَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خِيفَةً [١١ \ ٧٠] .
Allah Teâlâ bu kerim ayette, İbrahim'in meleklere selâmı iade edip etmediğini beyan etmemiştir; zira burada onun selâmı onlara iade ettiğini zikretmemiş, sadece onlar hakkında: 'Doğrusu biz sizden korkuyoruz' dediğini bildirmiştir. Ancak Hûd ve Zâriyât surelerinde onun selâmı aldığını açıklamıştır; Hûd suresinde: { قَالَ سَلَامٌ فَمَا لَبِثَ أَنْ جَاءَ بِعِجْلٍ حَنِيذٍ } “O da 'Selâm!' dedi ve çok geçmeden kızartılmış bir buzağı getirdi.” [Hûd 11/69] ve Zâriyât suresinde: { قَالَ سَلَامٌ قَوْمٌ مُنْكَرُونَ فَرَاغَ إِلَى أَهْلِهِ فَجَاءَ بِعِجْلٍ سَمِينٍ } “'Selâm, siz tanınmayan bir topluluksunuz' dedi. Hemen ailesinin yanına gidip semiz bir buzağı getirdi.” [Zâriyât 51/25-26] buyurmuştur. Burada geçen 'vecel'in (وَجَل) korku olduğunu da beyan etmiştir; zira aynı kıssada Hûd suresinde: { وَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خِيفَةً قَالُوا لَا تَخَفْ } “Ve onlardan ötürü içine bir korku düştü. Dediler ki: 'Korkma!'” [Hûd 11/70] ve Zâriyât suresinde: { فَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خِيفَةً قَالُوا لَا تَخَفْ } “Ve onlardan ötürü içine bir korku düştü. Dediler ki: 'Korkma!'” [Zâriyât 51/28] buyurmuştur. Bu eserdeki beyan türlerinden birinin de kelimenin kendisinden daha meşhur olan eşanlamlısıyla açıklanması olduğunu daha önce belirtmiştik; nitekim burada da böyledir, zira 'havf' (خَوْف) kelimesi 'vecel' (وَجَل) kelimesiyle eşanlamlıdır ve ondan daha meşhurdur. Korkusunun sebebinin ise onların yemek yememeleri olduğunu şu buyruğuyla açıklamıştır: { فَلَمَّا رَأَى أَيْدِيَهُمْ لَا تَصِلُ إِلَيْهِ نَكِرَهُمْ وَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خِيفَةً } “Ellerinin ona uzanmadığını görünce, onları yadırgadı ve içine onlardan ötürü bir korku düştü.” [Hûd 11/70].
قَوْلُهُ تَعَالَى: قَالُوا لَا تَوْجَلْ إِنَّا نُبَشِّرُكَ بِغُلَامٍ عَلِيمٍ.
Allah Teâlâ'nın: { قَالُوا لَا تَوْجَلْ إِنَّا نُبَشِّرُكَ بِغُلَامٍ عَلِيمٍ } “Dediler ki: 'Korkma, biz seni bilgin bir oğulla müjdeliyoruz!'” kavli.
ذَكَرَ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ أُولَئِكَ الضَّيْفَ الْكِرَامَ الَّذِينَ هُمْ مَلَائِكَةٌ بَشَّرُوا إِبْرَاهِيمَ بِغُلَامٍ مَوْصُوفٍ بِالْعِلْمِ، وَنَظِيرُ ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى أَيْضًا فِي الذَّارِيَاتِ: قَالُوا لَا تَخَفْ وَبَشَّرُوهُ بِغُلَامٍ عَلِيمٍ [٥١ \ ٢٨] وَهَذَا الْغُلَامُ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُ هُوَ إِسْحَاقُ كَمَا يُوَضِّحُ ذَلِكَ قَوْلُهُ فِي الذَّارِيَاتِ وَبَشَّرُوهُ بِغُلَامٍ عَلِيمٍ فَأَقْبَلَتِ امْرَأَتُهُ فِي صَرَّةٍ فَصَكَّتْ وَجْهَهَا وَقَالَتْ عَجُوزٌ عَقِيمٌ قَالُوا كَذَلِكَ قَالَ رَبُّكِ إِنَّهُ هُوَ الْحَكِيمُ الْعَلِيمُ [٥١ ٢٨ - ٣٠] لِأَنَّ كَوْنَهَا أَقْبَلَتْ فِي صَرَّةٍ أَيْ صَيْحَةٍ وَضَجَّةٍ، وَصَكَّتْ وَجْهَهَا أَيْ لَطَمَتْهُ قَائِلَةً إِنَّهَا عَجُوزٌ عَقِيمٌ، يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْوَلَدَ الْمَذْكُورَ هِيَ أُمُّهُ كَمَا لَا يَخْفَى، وَيَزِيدُهُ إِيضَاحًا تَصْرِيحُهُ تَعَالَى بِبِشَارَتِهَا هِيَ بِأَنَّهَا تَلِدُهُ مُصَرِّحًا بِاسْمِهِ وَاسْمِ وَلَدِهِ يَعْقُوبَ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى فِي هُودٍ فِي الْقِصَّةِ بِعَيْنِهَا: وَامْرَأَتُهُ قَائِمَةٌ فَضَحِكَتْ فَبَشَّرْنَاهَا بِإِسْحَاقَ وَمِنْ وَرَاءِ إِسْحَاقَ يَعْقُوبَ قَالَتْ يَاوَيْلَتَى أَأَلِدُ وَأَنَا عَجُوزٌ وَهَذَا بَعْلِي شَيْخًا إِنَّ هَذَا لَشَيْءٌ عَجِيبٌ [١١ \ ٧١ - ٧٢] وَأَمَّا الْغُلَامُ الَّذِي بُشِّرَ بِهِ إِبْرَاهِيمُ الْمَوْصُوفُ بِالْحِلْمِ الْمَذْكُورِ فِي الصَّافَّاتِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَقَالَ إِنِّي ذَاهِبٌ إِلَى رَبِّي سَيَهْدِينِ رَبِّ هَبْ لِي مِنَ الصَّالِحِينَ فَبَشَّرْنَاهُ بِغُلَامٍ حَلِيمٍ فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ قَالَ يَابُنَيَّ إِنِّي أَرَى فِي الْمَنَامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ الْآيَةَ [٣٧ \ ٩٩ - ١٠٢] فَهُوَ إِسْمَاعِيلُ وَسَتَرَى إِنْ شَاءَ
Allah Teâlâ bu kerim ayette, melekler olan o değerli misafirlerin İbrahim'e ilim vasfıyla nitelenmiş bir erkek çocuk müjdelediklerini zikretmiştir. Bunun benzeri Zâriyât suresindeki şu buyruktur: { قَالُوا لَا تَخَفْ وَبَشَّرُوهُ بِغُلَامٍ عَلِيمٍ } “'Korkma!' dediler ve onu bilgin bir oğulla müjdelediler.” [Zâriyât 51/28]. Allah Teâlâ bu erkek çocuğun İshak olduğunu beyan etmiştir; nitekim Zâriyât suresindeki şu buyruk bunu açıklamaktadır: { وَبَشَّرُوهُ بِغُلَامٍ عَلِيمٍ فَأَقْبَلَتِ امْرَأَتُهُ فِي صَرَّةٍ فَصَكَّتْ وَجْهَهَا وَقَالَتْ عَجُوزٌ عَقِيمٌ قَالُوا كَذَلِكَ قَالَ رَبُّكِ إِنَّهُ هُوَ الْحَكِيمُ الْعَلِيمُ } “Ve onu bilgin bir oğulla müjdelediler. Bunun üzerine karısı çığlıklar içinde dönüp geldi ve yüzüne vurarak: 'Kısır bir kocakarı [mı doğuracak]!' dedi. Dediler ki: 'Rabbin böyle buyurdu. Şüphesiz O, Hakîm'dir, Alîm'dir.'” [Zâriyât 51/28-30]. Zira kadının çığlık ve feryat içinde gelip yüzüne vurarak kendisinin kısır bir kocakarı olduğunu söylemesi, gizli olmadığı üzere zikredilen çocuğun annesi olduğuna delalet eder. Bunu daha da açık kılan husus, aynı kıssada Hûd suresinde bizzat çocuğun ve onun çocuğu Yakub'un ismini açıkça zikrederek onu doğuracağıyla müjdelenmesidir: { وَامْرَأَتُهُ قَائِمَةٌ فَضَحِكَتْ فَبَشَّرْنَاهَا بِإِسْحَاقَ وَمِنْ وَرَاءِ إِسْحَاقَ يَعْقُوبَ قَالَتْ يَاوَيْلَتَى أَأَلِدُ وَأَنَا عَجُوزٌ وَهَذَا بَعْلِي شَيْخًا إِنَّ هَذَا لَشَيْءٌ عَجِيبٌ } “O esnada karısı ayaktaydı; bunun üzerine güldü. Biz de ona İshak'ı, İshak'ın ardından da Yakub'u müjdeledik. Kadın: 'Vay başıma gelenler! Ben bir kocakarı, şu kocam da yaşlı bir adam iken doğuracak mıyım? Gerçekten bu çok şaşılacak bir şey!' dedi.” [Hûd 11/71-72]. Sâffât suresinde geçen ve İbrahim'e hilm vasfıyla müjdelenen erkek çocuğa gelince: { وَقَالَ إِنِّي ذَاهِبٌ إِلَى رَبِّي سَيَهْدِينِ رَبِّ هَبْ لِي مِنَ الصَّالِحِينَ فَبَشَّرْنَاهُ بِغُلَامٍ حَلِيمٍ فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ قَالَ يَابُنَيَّ إِنِّي أَرَى فِي الْمَنَامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ } “Ve dedi ki: 'Şüphesiz ben Rabbime gidiyorum, O bana doğru yolu gösterecektir. Rabbim! Bana salihlerden [bir evlat] bağışla!' Biz de onu yumuşak huylu (halîm) bir oğulla müjdeledik. Çocuk kendisiyle birlikte koşup yürüyecek yaşa gelince: 'Yavrucuğum! Rüyada seni boğazladığımı görüyorum...' dedi.” [Sâffât 37/99-102] o, İsmail'dir. İnşallah göreceksin
اللَّهُ تَعَالَى فِي سُورَةِ الصَّافَّاتِ دَلَالَةَ الْآيَاتِ الْقُرْآنِيَّةِ عَلَى أَنَّ الذَّبِيحَ إِسْمَاعِيلُ لَا إِسْحَاقُ عَلَى وَجْهٍ قَاطِعٍ لِلنِّزَاعِ، وَالْغُلَامُ يُطْلَقُ فِي لُغَةِ الْعَرَبِ عَلَى الْعَبْدِ وَعَلَى الصَّغِيرِ الَّذِي لَمْ يَبْلُغْ وَعَلَى الرَّجُلِ الْبَالِغِ، وَمِنْ إِطْلَاقِهِ عَلَى الْبَالِغِ قَوْلُ عَلِيٍّ ﵁ يَوْمَ النَّهْرَوَانِ
Allah Teâlâ'nın izniyle Sâffât suresinde, kurban edilecek çocuğun İshak değil de İsmail olduğuna Kur'an ayetlerinin ihtilafa yer bırakmayacak kesinlikteki delaletini göreceksin. Gulâm (غُلَام) kelimesi Arap dilinde; köle için, ergenliğe ulaşmamış küçük çocuk için ve yetişkin adam için kullanılır. Yetişkin kimse için kullanılışına dair Ali radıyallâhu anh'ın Nehrevan günündeki şu sözü örnek gösterilebilir:
: أَنَا الْغُلَامُ الْقُرَشِيُّ الْمُؤْتَمَنُ ... أَبُو حُسَيْنٍ فَاعْلَمَنْ وَالْحَسَنِ
"Ben o güvenilir Kureyşli yiğidim (gulâm)... İyi bilin ki Hüseyin ve Hasan'ın babasıyım."
وَقَوْلُ صَفْوَانَ بْنِ الْمُعَطَّلِ السُّلَمِيِّ لِحَسَّانَ ﵄:
Safvân b. el-Muattal es-Sülemî'nin Hassân [b. Sâbit] radıyallâhu anhümâ'ya söylediği şu söz de bu kabildendir:
تَلَقَّ ذُبَابَ السَّيْفِ عَنِّي فَإِنَّنِي ... غُلَامٌ إِذَا هُوجِيتُ لَسْتُ بِشَاعِرِ
"Benden kılıcın keskin ucunu tat! Zira ben, hicvedildiğimde şairlik yapacak bir delikanlı (gulâm) değilim."
وَقَوْلُ لَيْلَى الْأَخْيَلِيَّةِ تَمْدَحُ الْحَجَّاجَ بْنَ يُوسُفَ:
Leylâ el-Ahyeliyye'nin Haccâc b. Yûsuf'u överken söylediği şu söz de bu kabildendir:
إِذَا نَزَلَ الْحَجَّاجُ أَرْضًا مَرِيضَةً ... تَتَبَّعَ أَقْصَى دَائِهَا فَشَفَاهَا
"Haccâc hasta bir memlekete indiğinde, onun en gizli/ağır derdini araştırıp iyileştirir."
شَفَاهَا مِنَ الدَّاءِ الْعُضَالِ الَّذِي بِهَا ... غُلَامٌ إِذَا هَزَّ الْقَنَاةَ سَقَاهَا
"Onu o amansız dertten kurtaran öyle bir yiğittir (gulâm) ki, mızrağını salladığında [düşman kanına] doyurur."
وَرُبَّمَا قَالُوا لِلْأُنْثَى غُلَامَةً، وَمِنْهُ قَوْلُ أَوْسِ بْنِ غَلْفَاءَ الْهُجَيْمِيِّ يَصِفُ فَرَسًا:
Bazen kadına da gulâme (غُلَامَة) derler. Evs b. Galfâ el-Huceymî'nin bir atı tavsif ederken söylediği şu beyit de bundandır:
وَمُرْكِضَةٌ صَرِيحِيٌّ أَبُوهَا ... يُهَانُ لَهَا الْغُلَامَةُ وَالْغُلَامُ
"Babası safkan Arap olan ve koşturan bir kısraktır ki, onun için cariye (gulâme) de köle (gulâm) de hizmete koşulur."
قَوْلُهُ تَعَالَى: قَالَ أَبَشَّرْتُمُونِي عَلَى أَنْ مَسَّنِيَ الْكِبَرُ.
Allah Teâlâ'nın: { قَالَ أَبَشَّرْتُمُونِي عَلَى أَنْ مَسَّنِيَ الْكِبَرُ } “[İbrahim] dedi ki: 'Bana ihtiyarlık dokunmuşken mi beni müjdeliyorsunuz?'” kavli.
بَيَّنَ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ نَبِيَّهُ إِبْرَاهِيمَ قَالَ: إِنَّهُ وَقْتَ الْبُشْرَى بِإِسْحَاقَ مَسَّهُ الْكِبَرُ. وَصَرَّحَ فِي هُودٍ بِأَنَّ امْرَأَتَهُ أَيْضًا قَالَتْ إِنَّهُ شَيْخٌ كَبِيرٌ فِي قَوْلِهِ عَنْهَا: وَهَذَا بَعْلِي شَيْخًا [١١ \ ٧٢] كَمَا صَرَّحَ عَنْهَا هِيَ أَنَّهَا وَقْتَ الْبُشْرَى عَجُوزٌ كَبِيرَةُ السِّنِّ وَذَلِكَ كَقَوْلِهِ فِي هُودٍ: يَاوَيْلَتَى أَأَلِدُ وَأَنَا عَجُوزٌ الْآيَةَ [١١ \ ٧٢] ، وَقَوْلِهِ فِي الذَّارِيَاتِ: فَصَكَّتْ وَجْهَهَا وَقَالَتْ عَجُوزٌ عَقِيمٌ [٥١ \ ٢٩] . وَبَيَّنَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ عَنْ نَبِيِّهِ إِبْرَاهِيمَ أَنَّهُ وَقْتَ هِبَةِ اللَّهِ لَهُ وَلَدَهُ إِسْمَاعِيلَ أَنَّهُ كَبِيرُ السِّنِّ أَيْضًا، وَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي وَهَبَ لِي عَلَى الْكِبَرِ إِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ إِنَّ رَبِّي لَسَمِيعُ الدُّعَاءِ [١٤ \ ٣٩] .
Allah Teâlâ bu kerim ayette, nebisi İbrahim'in; İshak ile müjdelendiği vakit kendisine yaşlılığın dokunduğunu söylediğini beyan etmiştir. Hûd suresinde, karısının da onun yaşlı bir adam olduğunu söylediğini şu buyruğunda açıkça belirtmiştir: { وَهَذَا بَعْلِي شَيْخًا } “Şu kocam da yaşlı bir adamdır.” [Hûd 11/72]. Nitekim karısının müjdelendiği vakit ileri yaşta bir kocakarı olduğunu açıkça ifade ettiği gibi; Hûd suresinde: { يَاوَيْلَتَى أَأَلِدُ وَأَنَا عَجُوزٌ } “Vay başıma gelenler! Ben bir kocakarı iken mi doğuracağım?” [Hûd 11/72] ve Zâriyât suresinde: { فَصَكَّتْ وَجْهَهَا وَقَالَتْ عَجُوزٌ عَقِيمٌ } “Yüzüne vurarak: 'Kısır bir kocakarı [mı doğuracak]!' dedi.” [Zâriyât 51/29] buyurmuştur. Başka bir yerde de nebisi İbrahim'in, Allah'ın kendisine oğlu İsmail'i bahşettiği vakit de yaşlı olduğunu beyan etmiştir ki bu, Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي وَهَبَ لِي عَلَى الْكِبَرِ إِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ إِنَّ رَبِّي لَسَمِيعُ الدُّعَاءِ } “Yaşlılığıma rağmen bana İsmail'i ve İshak'ı bağışlayan Allah'a hamdolsun. Şüphesiz Rabbim duaları işitendir.” [İbrâhîm 14/39].
قَوْلُهُ تَعَالَى: فَبِمَ تُبَشِّرُونَ.
Allah Teâlâ'nın: { فَبِمَ تُبَشِّرُونَ } “...Öyleyse beni ne ile müjdeliyorsunuz?” kavli.
الظَّاهِرُ أَنَّ اسْتِفْهَامَ نَبِيِّ اللَّهِ إِبْرَاهِيمَ - عَلَيْهِ وَعَلَى نَبِيِّنَا الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ - لِلْمَلَائِكَةِ بِقَوْلِهِ فَبِمَ تُبَشِّرُونَ [١٥ \ ٥٤] اسْتِفْهَامُ تَعَجُّبٍ مِنْ كَمَالِ قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى، وَيَدُلُّ لِذَلِكَ أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ أَنَّ مَا وَقَعَ لَهُ وَقَعَ نَظِيرُهُ لِامْرَأَتِهِ حَيْثُ قَالَتْ أَأَلِدُ وَأَنَا عَجُوزٌ وَقَدْ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ ذَلِكَ الِاسْتِفْهَامَ لِعَجَبِهَا مِنْ ذَلِكَ الْأَمْرِ الْخَارِقِ لِلْعَادَةِ فِي قَوْلِهِ: قَالُوا أَتَعْجَبِينَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ الْآيَةَ [١١ \ ٧٣] وَيَدُلُّ لَهُ أَيْضًا وُقُوعُ مِثْلِهِ مِنْ نَبِيِّ اللَّهِ زَكَرِيَّا - عَلَيْهِ وَعَلَى نَبِيِّنَا الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ - لِأَنَّهُ لَمَّا قَالَ: رَبِّ هَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ ذُرِّيَّةً طَيِّبَةً [٣ \ ٣٨] .
Açık olan şudur ki, Allah'ın nebisi İbrahim'in -ona ve nebimize salât ve selâm olsun- meleklere { فَبِمَ تُبَشِّرُونَ } [Hicr 15/54] diyerek yönelttiği soru, Allah Teâlâ'nın kâmil kudretine duyduğu hayretten kaynaklanan bir istifhamdır (şaşkınlık sorusudur). Buna delalet eden husus şudur: Allah Teâlâ, İbrahim'in başına gelenin benzerinin hanımının da başına geldiğini zikretmiş; nitekim kadın "Ben bir kocakarı iken mi doğuracağım?" demiştir. Allah Teâlâ da bu sorunun, adetleri aşan bu harikulade duruma karşı duyduğu hayretten kaynaklandığını şu buyruğuyla açıklamıştır: { قَالُوا أَتَعْجَبِينَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ } “Dediler ki: 'Allah'ın emrine mi şaşıyorsun?'” [Hûd 11/73]. Bunun bir benzerinin Allah'ın nebisi Zekeriyyâ'dan -ona ve nebimize salât ve selâm olsun- sadır olması da buna delalet eder. Zira o da: { رَبِّ هَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ ذُرِّيَّةً طَيِّبَةً } “Rabbim! Bana katından tertemiz bir nesil bağışla!” [Âl-i İmrân 3/38] dedikten sonra,
وَقَوْلُهُ فَنَادَتْهُ الْمَلَائِكَةُ وَهُوَ قَائِمٌ يُصَلِّي فِي الْمِحْرَابِ أَنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكَ بِيَحْيَى [٣ \ ٣٩] عَجِبَ مِنْ كَمَالِ قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى فَقَالَ: رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي غُلَامٌ وَقَدْ بَلَغَنِيَ الْكِبَرُ وَامْرَأَتِي عَاقِرٌ الْآيَةَ [٣ \ ٤٠] وَقَوْلُهُ فَبِمَ تُبَشِّرُونَ قَرَأَهُ ابْنُ عَامِرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَعَاصِمٌ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ بِفَتْحِ النُّونِ مُخَفَّفَةً وَهِيَ نُونُ الرَّفْعِ، وَقَرَأَهُ نَافِعٌ بِكَسْرِ النُّونِ مُخَفَّفَةً وَهِيَ نُونُ الْوِقَايَةِ مَعَ حَذْفِ يَاءِ الْمُتَكَلِّمِ لِدَلَالَةِ الْكَسْرَةِ عَلَيْهَا، وَقَرَأَهُ ابْنُ كَثِيرٍ بِالنُّونِ الْمَكْسُورَةِ الْمُشَدَّدَةِ مَعَ الْمَدِّ، فَعَلَى قِرَاءَةِ ابْنِ كَثِيرٍ لَمْ يَحْذِفْ نُونَ الرَّفْعِ وَلَا الْمَفْعُولَ بِهِ، بَلْ نُونُ الرَّفْعِ مُدْغَمَةٌ فِي نُونِ الْوِقَايَةِ وَيَاءُ الْمُتَكَلِّمِ هِيَ الْمَفْعُولُ بِهِ، وَعَلَى قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ فَنُونُ الرَّفْعِ ثَابِتَةٌ وَالْمَفْعُولُ بِهِ مَحْذُوفٌ عَلَى حَدِّ قَوْلِ ابْنِ مَالِكٍ.
Allah Teâlâ'nın: { فَنَادَتْهُ الْمَلَائِكَةُ وَهُوَ قَائِمٌ يُصَلِّي فِي الْمِحْرَابِ أَنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكَ بِيَحْيَى } “Mihrapta durmuş namaz kılarken melekler ona: 'Allah sana Yahya'yı müjdeliyor' diye seslendi.” [Âl-i İmrân 3/39] kavli üzerine Allah Teâlâ'nın kâmil kudretine hayret ederek: { رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي غُلَامٌ وَقَدْ بَلَغَنِيَ الْكِبَرُ وَامْرَأَتِي عَاقِرٌ } “Rabbim! Bana ihtiyarlık ulaştığı, karım da kısır olduğu halde benim nasıl oğlum olabilir?” [Âl-i İmrân 3/40] demiştir. { فَبِمَ تُبَشِّرُونَ } kavlini İbn Âmir, Ebû Amr, Âsım, Hamza ve Kisâî nûn harfinin üstünüyle ve şeddesiz olarak (fethalı ve muhaffef) okumuşlardır ki bu nûn ref alâmetidir. Nâfi ise nûn harfini esreli ve şeddesiz olarak (kesreli ve muhaffef) okumuştur ki bu, nûn-ı vikāyedir ve kesre ona delalet ettiği için mütekellim yâ'sı hazfedilmiştir. İbn Kesîr ise med ile birlikte şeddeli ve esreli nûn ile okumuştur. İbn Kesîr'in kıraatine göre ref nûnu da mef'ûl de hazfedilmemiştir; bilakis ref nûnu vikāye nûnuna idgam edilmiş olup mütekellim yâ'sı da mef'ûldür. Cumhurun kıraatine göre ise ref nûnu sabittir ve mef'ûl, İbn Mâlik'in şu sözü doğrultusunda hazfedilmiştir:
وَحَذْفُ فَضْلَةٍ أَجِزْ إِنْ لَمْ يَضُرَّ ... كَحَذْفِ مَا سِيقَ جَوَابًا أَوْ حُصِرَ
"Zarar vermediği takdirde fuzuli öğenin (fazlalığın) hazfedilmesine cevaz ver; cevap olarak sevk edilen veya hasredilen şeyin hazfi gibi."
وَعَلَى قِرَاءَةِ نَافِعٍ فَنُونُ الرَّفْعِ مَحْذُوفَةٌ لِاسْتِثْقَالِ اجْتِمَاعِهَا مَعَ نُونِ الْوِقَايَةِ.
Nâfi'in kıraatine göre ise, vikāye nûnu ile bir araya gelmesinin ağırlığından ötürü ref nûnu hazfedilmiştir.
تَنْبِيهٌ
Önemli Bir Uyarı (Tenbih)
حَذْفُ نُونِ الرَّفْعِ لَهُ خَمْسُ حَالَاتٍ ثَلَاثٌ مِنْهَا يَجِبُ فِيهَا حَذْفُهَا، وَوَاحِدَةٌ يَجُوزُ فِيهَا حَذْفُهَا وَإِثْبَاتُهَا، وَوَاحِدَةٌ يُقْصَرُ فِيهَا حَذْفُهَا عَلَى السَّمَاعِ، أَمَّا الثَّلَاثُ الَّتِي يَجِبُ فِيهَا الْحَذْفُ: فَالْأُولَى مِنْهَا إِذَا دَخَلَ عَلَى الْفِعْلِ عَامِلُ جَزْمٍ، وَالثَّانِيَةُ إِذَا دَخَلَ عَلَيْهِ عَامِلُ نَصْبٍ، وَالثَّالِثَةُ إِذَا أُكِّدَ الْفِعْلُ بِنُونِ التَّوْكِيدِ الثَّقِيلَةِ نَحْوَ لَتُبْلَوُنَّ، وَأَمَّا الْحَالَةُ الَّتِي يَجُوزُ فِيهَا الْإِثْبَاتُ وَالْحَذْفُ فَهِيَ مَا إِذَا اجْتَمَعَتْ مَعَ نُونِ الرَّفْعِ نُونُ الْوِقَايَةِ، لِكَوْنِ الْمَفْعُولِ يَاءَ الْمُتَكَلِّمِ فَيَجُوزُ الْحَذْفُ وَالْإِثْبَاتُ، وَمِنَ الْحَذْفِ قِرَاءَةُ نَافِعٍ فِي هَذِهِ الْآيَةِ فَبِمَ تُبَشِّرُونِ بِالْكَسْرِ وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: قَالَ أَتُحَاجُّونِّي فِي اللَّهِ [٦ \ ٨٠] . وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكَائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تُشَاقُّونَ فِيهِمْ [١٦ \ ٢٧] بِكَسْرِ النُّونِ مَعَ التَّخْفِيفِ فِي الْجَمْعِ أَيْضًا وَقَوْلُهُ قُلْ أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَأْمُرُونِّي أَعْبُدُ الْآيَةَ [٣٩ \ ٦٤] بِالْكَسْرِ مَعَ التَّخْفِيفِ أَيْضًا، وَكُلُّهَا قَرَأَهَا بَعْضُ الْقُرَّاءِ بِالتَّشْدِيدِ لِإِثْبَاتِ نُونِ الرَّفْعِ وَإِدْغَامِهَا فِي نُونِ الْوِقَايَةِ، وَأَمَّا الْحَالَةُ الْخَامِسَةُ الْمَقْصُورَةُ عَلَى السَّمَاعِ فَهُوَ حَذْفُهَا لِغَيْرِ وَاحِدٍ مِنَ الْأَسْبَابِ الْأَرْبَعَةِ الْمَذْكُورَةِ، كَقَوْلِ الرَّاجِزِ:
Ref nûnunun hazfedilmesinin beş durumu vardır: Bunlardan üçünde hazfi vaciptir, birinde hazfi de sübutu da caizdir, birinde ise hazfi sadece işitmeye (semâî oluşa) bağlıdır. Hazfin vacip olduğu üç duruma gelince: Birincisi, fiilin başına bir cezm edatı girdiğinde; ikincisi, başına bir nasb edatı girdiğinde; üçüncüsü ise fiil şeddeli nûn-ı tekit ile { لَتُبْلَوُنَّ } gibi pekiştirildiğindedir. Sübutu ve hazfi caiz olan duruma gelince: Bu, mef'ûlün mütekellim yâ'sı olması sebebiyle ref nûnu ile vikāye nûnunun bir araya geldiği durumdur; burada hazif de sübut da caizdir. Hazfe örnek olarak Nâfi'in bu ayetteki { فَبِمَ تُبَشِّرُونِ } şeklinde kesreli okuyuşu ile Allah Teâlâ'nın: { قَالَ أَتُحَاجُّونِّي فِي اللَّهِ } “Allah hakkında benimle tartışıyor musunuz?” [En'âm 6/80] ve { وَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكَائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تُشَاقُّونَ فِيهِمْ } “Haklarında [müminlerle] çekiあたりştığınız ortaklarım nerede?” [Nahl 16/27] ayetlerinde cemi sîgasında nûnun kesresi ve tahfifi ile okunan kıraati ve { قُلْ أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَأْمُرُونِّي أَعْبُدُ } “De ki: Bana Allah'tan başkasına kulluk etmemi mi emrediyorsunuz?” [Zümer 39/64] ayetindeki kesreli ve şeddesiz kıraat gösterilebilir. Bunların tamamını bazı kurrâ, ref nûnunu sabit tutup vikāye nûnuna idgam ederek şeddeli okumuşlardır. Sadece semâya dayalı beşinci duruma gelince: Bu, zikredilen dört sebepten biri olmaksızın ref nûnunun hazfedilmesidir; receb şairinin şu sözünde olduğu gibi:
أَبِيتُ أَسْرِي وَتَبِيتُ تُدَلِّكِي ... وَجْهَكِ بِالْعَنْبَرِ وَالْمِسْكِ الذَّكِيِّ
"Ben gece yolculuğu yaparak gecelerim, sen ise yüzünü amberle ve mis kokulu miskle ovarak gecelersin."
أَمَّا بَقَاءُ نُونِ الرَّفْعِ مَعَ الْجَازِمِ فِي قَوْلِهِ:
Şu beyitte cezm edatıyla birlikte ref nûnunun kalmasına gelince:
لَوْلَا فَوَارِسُ مِنْ نُعْمٍ وَأُسْرَتِهِمْ ... يَوْمَ الصُّلَيْفَاءِ لَمْ يُوفُونَ بِالْجَارِ
"Şayet Nu'm süvarileri ve aileleri olmasaydı, Sulayfâ gününde komşu hakkını gözetmezlerdi."
فَهُوَ نَادِرٌ حَمْلًا لِلَمْ عَلَى أُخْتِهَا لَا النَّافِيَةِ أَوْ مَا النَّافِيَةِ، وَقِيلَ هُوَ لُغَةُ قَوْمٍ كَمَا صَرَّحَ بِهِ فِي التَّسْهِيلِ، وَكَذَلِكَ بَقَاءُ النُّونِ مَعَ حَرْفِ النَّصْبِ فِي قَوْلِهِ:
Bu, 'lem' edatının kardeşi olan olumsuzluk 'lâ'sına veya olumsuzluk 'mâ'sına hamledilmesi sebebiyle nadir bir kullanımdır. et-Teshîl'de açıkça belirtildiği üzere bunun bir kavmin lehçesi olduğu da söylenmiştir. Aynı şekilde nasb harfiyle birlikte nûnun kalması da şu beyitteki gibidir:
أَنْ تَقْرَآنِ عَلَى أَسْمَاءَ وَيْحَكُمَا ... مِنِّي السَّلَامَ وَأَلَّا تُشْعِرَا
"İkiniz de Esma'ya selâmımı iletiniz -yazıklar olsun size- ve bunu hiç kimseye hissettirmeyiniz."
أَحَدًا فَهُوَ لُغَةُ قَوْمٍ حَمَلُوا أَنِ الْمَصْدَرِيَّةَ عَلَى أُخْتِهَا مَا الْمَصْدَرِيَّةِ فِي عَدَمِ النَّصْبِ بِهَا، كَمَا أَشَارَ لَهُ فِي الْخُلَاصَةِ بِقَوْلِهِ:
Bu da masdariyet bildiren 'en' harfini, nasb amel etmemesi hususunda kardeşi masdariyet bildiren 'mâ' harfine hamleden bir kavmin lehçesidir; nitekim [İbn Mâlik] el-Hulâsa'da şu sözüyle buna işaret etmiştir:
وَبَعْضُهُمْ أَهْمَلَ أَنْ حَمْلًا عَلَى ... مَا أُخْتِهَا حَيْثُ اسْتَحَقَّتْ عَمَلًا
"Onlardan bazıları 'en'i amel etmeyi hak ettiği halde, kardeşi olan 'mâ'ya hamlederek amelsiz kıldı."
وَلَا يُنَافِي كَوْنُ اسْتِفْهَامِ إِبْرَاهِيمَ لِلتَّعَجُّبِ مِنْ كَمَالِ قُدْرَةِ اللَّهِ قَوْلَ الْمَلَائِكَةِ لَهُ فِيمَا ذَكَرَ اللَّهُ عَنْهُمْ: قَالُوا بَشَّرْنَاكَ بِالْحَقِّ فَلَا تَكُنْ مِنَ الْقَانِطِينَ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ: قَالَ وَمَنْ يَقْنَطُ مِنْ رَحْمَةِ رَبِّهِ إِلَّا الضَّالُّونَ [١٥ \ ٥٦] . لِأَنَّهُ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ اسْتِفْهَامَهُ لَيْسَ اسْتِفْهَامَ مُنْكِرٍ وَلَا قَانِطٍ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
İbrahim'in sorusunun Allah'ın kâmil kudretine duyduğu hayretten kaynaklanması, Allah'ın meleklerden naklettiği: "Dediler ki: 'Biz seni hak ile müjdeledik, sakın ümitsizliğe düşenlerden olma!'" sözüyle çelişmez. Zira İbrahim'in: { قَالَ وَمَنْ يَقْنَطُ مِنْ رَحْمَةِ رَبِّهِ إِلَّا الضَّالُّونَ } “Dedi ki: 'Sapıklardan başka Rabbinin rahmetinden kim ümit keser?'” [Hicr 15/56] kavli buna delildir. Çünkü bu, onun sorusunun inkâr eden veya ümitsizliğe düşen bir kimsenin sorusu olmadığına delalet eder. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: قَالَ وَمَنْ يَقْنَطُ مِنْ رَحْمَةِ رَبِّهِ إِلَّا الضَّالُّونَ.
Allah Teâlâ'nın: { قَالَ وَمَنْ يَقْنَطُ مِنْ رَحْمَةِ رَبِّهِ إِلَّا الضَّالُّونَ } “[İbrahim] dedi ki: 'Sapıklardan başka Rabbinin rahmetinden kim ümit keser?'” kavli.
بَيَّنَ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ نَبِيَّهُ إِبْرَاهِيمَ قَالَ لِلْمَلَائِكَةِ إِنَّهُ لَا يَقْنَطُ مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ - جَلَّ وَعَلَا - إِلَّا الضَّالُّونَ عَنْ طَرِيقِ الْحَقِّ وَبَيِّنٌ أَنَّ هَذَا الْمَعْنَى قَالَهُ أَيْضًا يَعْقُوبُ بْنُ إِسْحَاقَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ لِبَنِيهِ فِي قَوْلِهِ: يَابَنِيَّ اذْهَبُوا فَتَحَسَّسُوا مِنْ يُوسُفَ وَأَخِيهِ وَلَا تَيْأَسُوا مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِنَّهُ لَا يَيْئَسُ مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْكَافِرُونَ [١٢ \ ٨٧] قَالَ أَبُو حَيَّانَ فِي الْبَحْرِ الْمُحِيطِ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّهُ لَا يَيْئَسُ مِنْ رَوْحِ اللَّهِ الْآيَةَ. وَرَوْحُ اللَّهِ رَحْمَتُهُ وَفَرَجُهُ وَتَنْفِيسُهُ.
Allah Teâlâ bu kerim ayette, nebisi İbrahim'in meleklere; hak yoldan sapanlardan başkasının Allah Teâlâ'nın rahmetinden ümit kesmeyeceğini söylediğini beyan etmiştir. Açıktır ki bu anlamı İshak b. İbrahim oğlu Yakub da oğullarına şu buyruğuyla söylemiştir: { يَابَنِيَّ اذْهَبُوا فَتَحَسَّسُوا مِنْ يُوسُفَ وَأَخِيهِ وَلَا تَيْأَسُوا مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِنَّهُ لَا يَيْئَسُ مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْكَافِرُونَ } “Ey oğullarım! Gidin de Yûsuf ve kardeşini araştırın; Allah'ın rahmetinden ümit kesmeyin. Çünkü kâfirler topluluğundan başkası Allah'ın rahmetinden ümit kesmez.” [Yûsuf 12/87]. Ebû Hayyân el-Bahrü'l-Muhît'te Allah Teâlâ'nın: { إِنَّهُ لَا يَيْئَسُ مِنْ رَوْحِ اللَّهِ } “Allah'ın rahmetinden ümit kesmez...” kavlinin tefsirinde şöyle demiştir: "Allah'ın ravhu (رَوْحُ اللَّهِ); O'nun rahmeti, ferahlatması ve sıkıntıları gidermesidir."
قَوْلُهُ تَعَالَى: قَالُوا إِنَّا أُرْسِلْنَا إِلَى قَوْمٍ مُجْرِمِينَ إِلَّا آلَ لُوطٍ.
Allah Teâlâ'nın: { قَالُوا إِنَّا أُرْسِلْنَا إِلَى قَوْمٍ مُجْرِمِينَ إِلَّا آلَ لُوطٍ } “Dediler ki: 'Biz günahkâr bir topluluğa gönderildik. Ancak Lût'un ailesi müstesnadır...'” kavli.
أَشَارَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ إِلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِهَؤُلَاءِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ قَوْمُ لُوطٍ الَّذِينَ أُرْسِلَ إِلَيْهِمْ فَكَذَّبُوهُ، وَوَجْهُ إِشَارَتِهِ تَعَالَى لِذَلِكَ اسْتِثْنَاءُ لُوطٍ وَأَهْلِهِ غَيْرَ امْرَأَتِهِ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا آلَ لُوطٍ إِنَّا لَمُنَجُّوهُمْ أَجْمَعِينَ إِلَا امْرَأَتَهُ الْآيَةَ [١٥ \ ٥٩ - ٦٠] وَصَرَّحَ بِأَنَّهُمْ قَوْمُ لُوطٍ بِقَوْلِهِ فِي هُودٍ فِي الْقِصَّةِ بِعَيْنِهَا: قَالُوا لَا تَخَفْ إِنَّا أُرْسِلْنَا إِلَى قَوْمِ لُوطٍ الْآيَةَ [١١ \ ٧٠] وَصَرَّحَ فِي الذَّارِيَاتِ بِأَنَّهُمْ أُرْسِلُوا إِلَى هَؤُلَاءِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ لِيُرْسِلُوا عَلَيْهِمْ حِجَارَةً مِنْ طِينٍ فِي قَوْلِهِ: قَالُوا إِنَّا أُرْسِلْنَا إِلَى قَوْمٍ مُجْرِمِينَ لِنُرْسِلَ عَلَيْهِمْ حِجَارَةً مِنْ طِينٍ [٥١ \ ٣٢ - ٣٣] وَصَرَّحَ فِي الْعَنْكَبُوتِ أَنَّهُمْ قَالُوا إِنَّهُمْ مُهْلِكُوهُمْ بِسَبَبِ ظُلْمِهِمْ، وَمُنْزِلُونَ عَلَيْهِمْ
Bu kerim ayette, bu 'günahkâr topluluk'tan kastın, kendilerine [peygamber olarak] gönderilip de onu yalanlayan Lût'un kavmi olduğuna işaret etmiştir. Allah Teâlâ'nın buna işaret etme vechi ise; { إِلَّا آلَ لُوطٍ إِنَّا لَمُنَجُّوهُمْ أَجْمَعِينَ إِلَا امْرَأَتَهُ } “Lût ailesi müstesnadır. Karısı hariç onların hepsini kesinlikle kurtaracağız...” [Hicr 15/59-60] kavlinde hanımı hariç Lût'u ve ailesini istisna etmesidir. Onların Lût kavmi olduğunu aynı kıssada Hûd suresinde: { قَالُوا لَا تَخَفْ إِنَّا أُرْسِلْنَا إِلَى قَوْمِ لُوطٍ } “Dediler ki: 'Korkma! Biz şüphesiz Lût kavmine gönderildik.'” [Hûd 11/70] diyerek açıkça ifade etmiştir. Zâriyât suresinde de bu mücrim kavmin üzerine balçıktan taşlar yağdırmak üzere gönderildiklerini şu buyruğunda açıkça beyan etmiştir: { قَالُوا إِنَّا أُرْسِلْنَا إِلَى قَوْمٍ مُجْرِمِينَ لِنُرْسِلَ عَلَيْهِمْ حِجَارَةً مِنْ طِينٍ } “Dediler ki: 'Biz üzerlerine balçıktan taşlar yağdırmak için günahkâr bir kavme gönderildik.'” [Zâriyât 51/32-33]. Ankebût suresinde ise zulümleri sebebiyle onları helak edeceklerini ve üzerlerine indireceklerini söylediklerini açıkça belirtmiştir:
رِجْزًا مِنَ السَّمَاءِ بِسَبَبِ فِسْقِهِمْ وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَمَّا جَاءَتْ رُسُلُنَا إِبْرَاهِيمَ بِالْبُشْرَى قَالُوا إِنَّا مُهْلِكُو أَهْلِ هَذِهِ الْقَرْيَةِ إِنَّ أَهْلَهَا كَانُوا ظَالِمِينَ قَالَ إِنَّ فِيهَا لُوطًا قَالُوا نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَنْ فِيهَا الْآيَةَ [٢٩ \ ٣١ - ٣٢] ، وَقَوْلِهِ: وَقَالُوا لَا تَخَفْ وَلَا تَحْزَنْ إِنَّا مُنَجُّوكَ وَأَهْلَكَ إِلَّا امْرَأَتَكَ كَانَتْ مِنَ الْغَابِرِينَ إِنَّا مُنْزِلُونَ عَلَى أَهْلِ هَذِهِ الْقَرْيَةِ رِجْزًا مِنَ السَّمَاءِ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ [٢٩ \ ٣٣ - ٣٤] وَقَوْلِهِ: إِلَّا آلَ لُوطٍ إِنَّا لَمُنَجُّوهُمْ أَجْمَعِينَ [١٥ \ ٥٩] بَيَّنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّهُ اسْتَثْنَى آلَ لُوطٍ مِنْ ذَلِكَ الْعَذَابِ النَّازِلِ بِقَوْمِهِ، وَأَوْضَحَ هَذَا الْمَعْنَى فِي آيَاتٍ أُخَرَ كَمَا تَقَدَّمَ فِي هُودٍ فِي قَوْلِهِ: قَالُوا يَالُوطُ إِنَّا رُسُلُ رَبِّكَ لَنْ يَصِلُوا إِلَيْكَ فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ وَلَا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أَحَدٌ إِلَّا امْرَأَتَكَ الْآيَةَ [١١ \ ٨١] وَقَوْلِهِ فِي الْعَنْكَبُوتِ: وَقَالُوا لَا تَخَفْ وَلَا تَحْزَنْ إِنَّا مُنَجُّوكَ وَأَهْلَكَ إِلَّا امْرَأَتَكَ الْآيَةَ [٢٩ \ ٣٣] وَقَوْلِهِ فَأَنْجَيْنَاهُ وَأَهْلَهُ إِلَّا امْرَأَتَهُ كَانَتْ مِنَ الْغَابِرِينَ [٧ \ ٨٣] وَقَوْلِهِ: فَنَجَّيْنَاهُ وَأَهْلَهُ أَجْمَعِينَ إِلَّا عَجُوزًا فِي الْغَابِرِينَ الْآيَةَ [٢٦ \ ١٧٠ - ١٧١] وَقَوْلِهِ: فَأَنْجَيْنَاهُ وَأَهْلَهُ إِلَّا امْرَأَتَهُ قَدَّرْنَاهَا مِنَ الْغَابِرِينَ [٢٧ \ ٥٧] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
fasıklıkları sebebiyle gökten bir azap indireceklerini bildirmişlerdir; bu da Allah Teâlâ'nın şu buyruğundadır: { وَلَمَّا جَاءَتْ رُسُلُنَا إِبْرَاهِيمَ بِالْبُشْرَى قَالُوا إِنَّا مُهْلِكُو أَهْلِ هَذِهِ الْقَرْيَةِ إِنَّ أَهْلَهَا كَانُوا ظَالِمِينَ قَالَ إِنَّ فِيهَا لُوطًا قَالُوا نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَنْ فِيهَا } “Elçilerimiz İbrahim'e müjdeyi getirdiklerinde dediler ki: 'Biz bu memleketin halkını helak edeceğiz; çünkü onun halkı zalim kimselerdir.' [İbrahim]: 'Ama orada Lût var' dedi. Dediler ki: 'Biz orada kimin bulunduğunu çok iyi biliyoruz...'” [Ankebût 29/31-32] ve: { وَقَالُوا لَا تَخَفْ وَلَا تَحْزَنْ إِنَّا مُنَجُّوكَ وَأَهْلَكَ إِلَّا امْرَأَتَكَ كَانَتْ مِنَ الْغَابِرِينَ إِنَّا مُنْزِلُونَ عَلَى أَهْلِ هَذِهِ الْقَرْيَةِ رِجْزًا مِنَ السَّمَاءِ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ } “Dediler ki: 'Korkma ve üzülme! Geride kalanlardan olan karın hariç, seni ve aileni kesinlikle kurtaracağız. Biz, yoldan çıkıp fasıklık etmelerinden ötürü bu kentin halkının üzerine gökten feci bir azap indireceğiz.'” [Ankebût 29/33-34]. { إِلَّا آلَ لُوطٍ إِنَّا لَمُنَجُّوهُمْ أَجْمَعِينَ } “Lût ailesi müstesnadır; biz onların hepsini kesinlikle kurtaracağız.” [Hicr 15/59] kavlinde, Lût ailesini kavminin başına inen bu azaptan istisna ettiğini beyan etmiştir. Bu anlamı daha önce geçtiği üzere başka ayetlerde de açıklamıştır; nitekim Hûd suresinde: { قَالُوا يَالُوطُ إِنَّا رُسُلُ رَبِّكَ لَنْ يَصِلُوا إِلَيْكَ فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ وَلَا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أَحَدٌ إِلَّا امْرَأَتَكَ } “Dediler ki: 'Ey Lût! Biz Rabbinin elçileriyiz, onlar sana asla ilişemezler. Gecenin bir vaktinde ailenle yola çık, karın hariç hiçbiriniz arkasına bakmasın...'” [Hûd 11/81] ve Ankebût suresinde: { وَقَالُوا لَا تَخَفْ وَلَا تَحْزَنْ إِنَّا مُنَجُّوكَ وَأَهْلَكَ إِلَّا امْرَأَتَكَ } “Dediler ki: 'Korkma ve üzülme! Karın hariç, seni ve aileni kesinlikle kurtaracağız...'” [Ankebût 29/33] ve: { فَأَنْجَيْنَاهُ وَأَهْلَهُ إِلَّا امْرَأَتَهُ كَانَتْ مِنَ الْغَابِرِينَ } “Biz de onu ve karısı hariç ailesini kurtardık; karısı geride kalanlardan oldu.” [A'râf 7/83] ve: { فَنَجَّيْنَاهُ وَأَهْلَهُ أَجْمَعِينَ إِلَّا عَجُوزًا فِي الْغَابِرِينَ } “Bunun üzerine onu ve geride kalanlar arasındaki bir kocakarı hariç bütün ailesini kurtardık.” [Şuarâ 26/170-171] ve: { فَأَنْجَيْنَاهُ وَأَهْلَهُ إِلَّا امْرَأَتَهُ قَدَّرْنَاهَا مِنَ الْغَابِرِينَ } “Bunun üzerine onu ve karısı hariç ailesini kurtardık; karısının geride kalanlardan olmasını takdir ettik.” [Neml 27/57] buyurmuştur ve diğer benzeri ayetler de bu kabildendir.
وَمَا ذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ مِنِ اسْتِثْنَاءِ امْرَأَتِهِ مِنْ أَهْلِهِ النَّاجِينَ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا امْرَأَتَهُ قَدَّرْنَا إِنَّهَا لَمِنَ الْغَابِرِينَ أَوْضَحَهُ فِي هَذِهِ الْآيَاتِ الَّتِي ذَكَرْنَا آنِفًا وَنَحْوَهَا مِنَ الْآيَاتِ، وَبَيَّنَ فِي الذَّارِيَاتِ أَنَّهُ أَنْجَى مَنْ كَانَ فِي قَوْمِ لُوطٍ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، وَأَنَّهُمْ لَمْ يَكُنْ فِيهِمْ مِنَ الْمُسْلِمِينَ إِلَّا بَيْتٌ وَاحِدٌ وَهُمْ آلُ لُوطٍ وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ فَأَخْرَجْنَا مَنْ كَانَ فِيهَا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فَمَا وَجَدْنَا فِيهَا غَيْرَ بَيْتٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ [٢٩ \ ٣٥ - ٣٦] .
Bu kerim ayette, { إِلَّا امْرَأَتَهُ قَدَّرْنَا إِنَّهَا لَمِنَ الْغَابِرِينَ } “Karısı hariç; onun geride kalanlardan olmasını takdir ettik.” kavliyle karısını kurtulan ailesinden istisna etmesini, az önce zikrettiğimiz bu ayetlerde ve benzeri ayetlerde açıklamıştır. Zâriyât suresinde ise Lût kavmi içinde bulunan müminleri kurtardığını ve onlar arasında Lût ailesi olan tek bir ev halkından başka müslüman bulunmadığını beyan etmiştir; nitekim şöyle buyurmuştur: { فَأَخْرَجْنَا مَنْ كَانَ فِيهَا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فَمَا وَجَدْنَا فِيهَا غَيْرَ بَيْتٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ } “Bunun üzerine orada bulunan müminleri çıkardık. Fakat orada tek bir müslüman ev halkından başkasını bulamadık.” [Zâriyât 51/35-36].
تَنْبِيهٌ
Önemli Bir Uyarı (Tenbih)
فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ دَلِيلٌ وَاضِحٌ لِمَا حَقَّقَهُ عُلَمَاءُ الْأُصُولِ مِنْ جَوَازِ الِاسْتِثْنَاءِ مِنَ الِاسْتِثْنَاءِ ; لِأَنَّهُ تَعَالَى اسْتَثْنَى آلَ لُوطٍ مِنْ إِهْلَاكِ الْمُجْرِمِينَ بِقَوْلِهِ: إِلَّا آلَ لُوطٍ إِنَّا لَمُنَجُّوهُمْ أَجْمَعِينَ [١٥ \ ٥٩] ثُمَّ اسْتَثْنَى مِنْ هَذَا الِاسْتِثْنَاءِ امْرَأَةَ لُوطٍ بِقَوْلِهِ: إِلَّا امْرَأَتَهُ قَدَّرْنَا إِنَّهَا لَمِنَ الْغَابِرِينَ [١٥ \ ٦٠] وَبِهَذَا تَعْلَمُ أَنَّ قَوْلَ ابْنِ مَالِكٍ فِي الْخُلَاصَةِ:
Bu kerim ayette, usûl âlimlerinin istisnadan istisnanın caiz olduğu yönündeki tahkiklerine açık bir delil vardır; zira Allah Teâlâ: { إِلَّا آلَ لُوطٍ إِنَّا لَمُنَجُّوهُمْ أَجْمَعِينَ } “Lût ailesi müstesnadır; biz onların hepsini kesinlikle kurtaracağız.” [Hicr 15/59] kavliyle Lût ailesini mücrimlerin helakinden istisna etmiş, sonra da: { إِلَّا امْرَأَتَهُ قَدَّرْنَا إِنَّهَا لَمِنَ الْغَابِرِينَ } “Karısı hariç; onun geride kalanlardan olmasını takdir ettik.” [Hicr 15/60] kavliyle bu istisnadan Lût'un karısını istisna etmiştir. Böylece İbn Mâlik'in el-Hulâsa'daki şu sözünü anlarsın: