Binûn

Hicr — 3. Sayfa

Kaynak: Advâu'l-Beyân · Şinkîtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَحُكْمُهَا فِي الْقَصْدِ حُكْمُ الْأَوَّلِ

“Kasıttaki hükmü ise birincinin hükmüdür”

لَيْسَ صَحِيحًا عَلَى إِطْلَاقِهِ. وَأَوْضَحَ مَسْأَلَةَ تَعَدُّدِ الِاسْتِثْنَاءِ بِأَقْسَامِهَا صَاحِبُ مَرَاقِي

şeklindeki sözünün mutlak olarak doğru olmadığını [anlarsın]. Merâkı’s-Suûd sahibi, istisnanın birden fazla olması (taaddüdü) meselesini kısımlarıyla birlikte

السُّعُودِ فِي مَبْحَثِ الْمُخَصَّصِ الْمُتَّصِلِ بِقَوْلِهِ:

muttasıl muhassis bahsinde şu sözleriyle açıklamıştır:

وَذَا تَعَدُّدٍ بِعَطْفٍ حَصَلَ ... بِالِاتِّفَاقِ مُسْجَلًا لِلْأَوَّلْ

Atıfla gerçekleşen çoklu istisna ... İttifakla kayıtsız şartsız birinciye aittir.

إِلَّا فَكُلٌّ لِلَّذِي بِهِ اتَّصَلْ ... وَكُلُّهَا مَعَ التَّسَاوِي قَدْ بَطَلْ

Aksi takdirde her biri bitiştiğine racidir ... Eşitlik durumunda ise hepsi bâtıl olur.

إِنْ كَانَ غَيْرُ الْأَوَّلِ الْمُسْتَغْرَقَا ... فَالْكُلُّ لِلْمُخْرَجِ مِنْهُ حُقِّقَا

Eğer kaplanan (müsteğrak olan) birinciden başkası ise ... Hepsinin kendisinden çıkarılana ait olduğu kesinleşmiştir.

وَحَيْثُمَا اسْتَغْرَقَ الَاوَّلَ فَقَطْ ... فَأَلْغِ وَاعْتَبِرْ بِخُلْفٍ فِي النَّمَطْ

Yalnızca birinciyi kapladığı takdirde ise ... Geçersiz say ve bu usulde bir ihtilafla dikkate al.

قَوْلُهُ تَعَالَى: فَلَمَّا جَاءَ آلَ لُوطٍ الْمُرْسَلُونَ قَالَ إِنَّكُمْ قَوْمٌ مُنْكَرُونَ.

Allah Teâlâ’nın: { فَلَمَّا جَاءَ آلَ لُوطٍ الْمُرْسَلُونَ قَالَ إِنَّكُمْ قَوْمٌ مُنْكَرُونَ } “Elçiler Lût ailesine gelince [Lût], 'Doğrusu siz tanınmayan kimselersiniz' dedi.” kavli.

بَيَّنَ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنْ لُوطًا - عَلَيْهِ وَعَلَى نَبِيِّنَا الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ - لَمَّا جَاءَهُ الْمَلَائِكَةُ الْمُرْسَلُونَ لِإِهْلَاكِ قَوْمِهِ قَالَ لَهُمْ: إِنَّكُمْ قَوْمٌ مُنْكَرُونَ. وَصَرَّحَ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ أَنَّهُ حَصَلَتْ لَهُ مَسَاءَةٌ بِمَجِيئِهِمْ، وَأَنَّهُ ضَاقَ ذَرْعًا بِذَلِكَ، كَقَوْلِهِ فِي هُودٍ: وَلَمَّا جَاءَتْ رُسُلُنَا لُوطًا سِيءَ بِهِمْ وَضَاقَ بِهِمْ ذَرْعًا وَقَالَ هَذَا يَوْمٌ عَصِيبٌ [١١ \ ٧٧] وَقَوْلِهِ فِي الْعَنْكَبُوتِ: وَلَمَّا أَنْ جَاءَتْ رُسُلُنَا لُوطًا سِيءَ بِهِمْ وَضَاقَ بِهِمْ ذَرْعًا [٢٩ \ ٣٣] ، وَذَكَرَ تَعَالَى فِي الذَّارِيَاتِ أَنَّ نَبِيَّهُ إِبْرَاهِيمَ قَالَ لَهُمْ أَيْضًا: قَوْمٌ مُنْكَرُونَ، كَمَا ذَكَرَ عَنْ لُوطٍ هُنَا وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: قَالَ سَلَامٌ قَوْمٌ مُنْكَرُونَ [٥١ \ ٢٥] وَقَوْلِهِ قَوْمٌ مُنْكَرُونَ قِيلَ: مَعْنَاهُ أَنَّهُمْ غَيْرُ مَعْرُوفِينَ، وَالنَّكِرَةُ ضِدُّ الْمَعْرِفَةِ، وَقِيلَ: إِنَّهُ رَآهُمْ فِي صِفَةِ شَبَابٍ حِسَانِ الْوُجُوهِ، فَخَافَ أَنْ يَفْعَلَ بِهِمْ قَوْمُهُ فَاحِشَةَ اللِّوَاطِ فَقَالَ: إِنَّكُمْ قَوْمٌ مُنْكَرُونَ [١٥ \ ٦٢] وَقَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ فِي الْكَشَّافِ: مُنْكَرُونَ أَيْ تُنْكِرُكُمْ نَفْسِي وَتَفِرُّ مِنْكُمْ، فَأَخَافُ أَنْ تَطْرُقُونِي بِشَرٍّ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ: بَلْ جِئْنَاكَ بِمَا كَانُوا فِيهِ يَمْتَرُونَ وَأَتَيْنَاكَ بِالْحَقِّ الْآيَةَ [١٥ \ ٦٣ - ٦٤] وَيَدُلُّ لِهَذَا الْوَجْهِ أَنَّهُ بَيَّنَ فِي هُودٍ أَنَّ سَبَبَ إِنْكَارِ إِبْرَاهِيمَ لَهُمْ عَدَمُ أَكْلِهِمْ مِنْ لَحْمِ الْعِجْلِ الَّذِي قَدَّمَهُ إِلَيْهِمْ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: فَلَمَّا رَأَى أَيْدِيَهُمْ لَا تَصِلُ إِلَيْهِ نَكِرَهُمْ وَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خِيفَةً [١١ \ ٧٠] لِأَنَّ مَنِ اسْتَضَافَ وَامْتَنَعَ مِنَ الْأَكْلِ خِيفَ مِنْهُ الشَّرُّ. وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَاتِ: إِنَّا لَمُنَجُّوهُمْ [١٥ \ ٥٩] قَرَأَهُ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ بِإِسْكَانِ النُّونِ بَعْدَ الْمِيمِ الْمَضْمُومَةِ مُخَفَّفًا اسْمُ فَاعِلِ أَنْجَى عَلَى وَزْنِ أَفْعَلَ، وَقَرَأَهُ غَيْرُهُمَا مِنَ الْقُرَّاءِ بِفَتْحِ النُّونِ وَتَشْدِيدِ الْجِيمِ اسْمُ فَاعِلِ نُجِّيَ عَلَى وَزْنِ فُعِّلَ بِالتَّضْعِيفِ، وَالْإِنْجَاءِ وَالتَّنْجِيَةِ مَعْنَاهُمَا وَاحِدٌ وَقَوْلُهُ: قَدَّرْنَا إِنَّهَا لَمِنَ الْغَابِرِينَ [١٥ \ ٦٠] قَرَأَهُ أَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ بِتَخْفِيفِ الدَّالِ، وَقَرَأَهُ غَيْرُهُ بِتَشْدِيدِهَا وَهُمَا لُغَتَانِ مَعْنَاهُمَا وَاحِدٌ، وَقَوْلُهُ: جَاءَ آلَ لُوطٍ [١٥ \ ٦١] قَرَأَهُ قَالُونُ وَالْبَزِّيُّ وَأَبُو عَمْرٍو بِإِسْقَاطِ الْهَمْزَةِ الْأُولَى وَتَحْقِيقِ الثَّانِيَةِ مَعَ

Allah Teâlâ bu kerim ayette, kavmini helak etmek üzere gönderilen melekler Lût'a -ona ve Peygamberimize salât ve selâm olsun- geldiklerinde, onlara: { إِنَّكُمْ قَوْمٌ مُنْكَرُونَ } “Doğrusu siz tanınmayan kimselersiniz” dediğini beyan etmiştir. Diğer yerlerde ise onların gelişinden dolayı Lût'un üzüldüğünü ve bu yüzden içinin daraldığını açıkça belirtmiştir; nitekim Hûd suresinde: { وَلَمَّا جَاءَتْ رُسُلُنَا لُوطًا سِيءَ بِهِمْ وَضَاقَ بِهِمْ ذَرْعًا وَقَالَ هَذَا يَوْمٌ عَصِيبٌ } “Elçilerimiz Lût'a gelince, onlar yüzünden fenalaştı, içi daraldı ve 'Bu çok çetin bir gündür' dedi.” [Hûd 11/77] ve Ankebût suresinde: { وَلَمَّا أَنْ جَاءَتْ رُسُلُنَا لُوطًا سِيءَ بِهِمْ وَضَاقَ بِهِمْ ذَرْعًا } “Elçilerimiz Lût'a gelince, onlar yüzünden fenalaştı ve içi daraldı.” [Ankebût 29/33] buyurmuştur. Allah Teâlâ Zâriyât suresinde, burada Lût'tan naklettiği gibi, Peygamberi İbrâhim'in de onlara: “Tanınmayan bir topluluk” dediğini zikretmiştir; nitekim: { قَالَ سَلَامٌ قَوْمٌ مُنْكَرُونَ } “[İbrâhim] 'Selâm' dedi, 'Tanınmayan bir topluluk!'” [Zâriyât 51/25] buyurmuştur. Ayetteki { قَوْمٌ مُنْكَرُونَ } kavli hakkında; onların tanınmayan kimseler olduğu anlamında olduğu söylenmiştir, zira Nekire (نَكِرَة), mârifenin zıddıdır. Ayrıca Lût'un onları güzel yüzlü delikanlılar suretinde gördüğü, kavminin onlara karşı livata çirkinliğini yapmasından korktuğu ve bu yüzden: { إِنَّكُمْ قَوْمٌ مُنْكَرُونَ } “Doğrusu siz tanınmayan kimselersiniz” [Hicr 15/62] dediği de söylenmiştir. Zemahşerî el-Keşşâf'ta şöyle demiştir: “{ مُنْكَرُونَ } yani nefsim sizi yadırgıyor ve sizden kaçınıyor; bana bir kötülükle gelmenizden korkuyorum. Nitekim: { بَلْ جِئْنَاكَ بِمَا كَانُوا فِيهِ يَمْتَرُونَ وَأَتَيْنَاكَ بِالْحَقِّ } “Aksine biz sana, onların hakkında şüphe edip durdukları şeyi getirdik ve sana gerçeği getirdik...” [Hicr 15/63-64] kavli de buna delildir.” Bu yaklaşıma, Hûd suresinde İbrâhim'in onları yadırgamasının sebebinin kendilerine sunduğu buzağı etinden yememeleri olduğunu açıklaması da delalet eder; nitekim şöyle buyrulmuştur: { فَلَمَّا رَأَى أَيْدِيَهُمْ لَا تَصِلُ إِلَيْهِ نَكِرَهُمْ وَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خِيفَةً } “Ellerinin ona uzanmadığını görünce onları yadırgadı ve içine bir korku düştü.” [Hûd 11/70]. Çünkü misafir olup da yemekten kaçınan kimseden kötülük beklenir. Allah Teâlâ'nın bu ayetlerdeki: { إِنَّا لَمُنَجُّوهُمْ } [Hicr 15/59] kavlini Hamza ve Kisâî, zammeli mimden sonraki nûn harfini sâkin ve şeddesiz okuyarak “ef'ale” (أَفْعَلَ) vezninde “enceye” (أَنْجَى) fiilinin ismi fâili olarak okumuşlardır. Bu iki kıraat imamı dışındakiler ise nûn harfini fethalı ve cîm harfini şeddeli okuyarak tef'îl babından şeddeli “nücciye” (نُجِّيَ) fiilinin ismi fâili olarak okumuşlardır; İncâ (إِنْجَاء) ile Tenciye (تَنْجِيَة) aynı anlamdadır. Ayetteki { قَدَّرْنَا إِنَّهَا لَمِنَ الْغَابِرِينَ } [Hicr 15/60] kavlini Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir dâl harfini şeddesiz (hafifleterek) okumuştur; onun dışındakiler ise şeddeli okumuşlardır; bunlar aynı anlamda olan iki lügattir. Ayetteki { جَاءَ آلَ لُوطٍ } [Hicr 15/61] kavlini Kâlûn, Bezzî ve Ebû Amr, birinci hemzeyi düşürüp ikinciyi tahkik ile birlikte

الْقَصْرِ وَالْمَدِّ، وَقَرَأَهُ وَرْشٌ بِتَحْقِيقِ الْأُولَى وَإِبْدَالِ الثَّانِيَةِ أَلِفًا مَعَ الْقَصْرِ وَالْمَدِّ، وَعَنْ وَرْشٍ أَيْضًا تَحْقِيقُ الْأُولَى وَتَسْهِيلُ الثَّانِيَةِ مَعَ الْقَصْرِ وَالتَّوَسُّطِ وَالْمَدِّ، وَقَرَأَهُ قُنْبُلٌ مِثْلَ قِرَاءَةِ وَرْشٍ إِلَّا أَنَّهُ لَيْسَ لَهُ مَعَ التَّسْهِيلِ إِلَّا الْقَصْرُ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِتَحْقِيقِ الْهَمْزَتَيْنِ وَكُلٌّ عَلَى أَصْلِهِ مِنَ الْمَدِّ، وَمَا ذُكِرَ مِنْ قِرَاءَةِ وَرْشٍ وَقُنْبُلٍ هُوَ التَّحْقِيقُ عَنْهُمَا وَإِنْ قِيلَ غَيْرُهُ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

kasr ve med ile okumuşlardır. Verş ise birinci hemzeyi tahkik edip ikinciyi elife ibdâl ederek kasr ve med ile okumuştur; yine Verş'ten birinci hemzeyi tahkik ve ikinciyi teshîl ile kasr, tevassut ve med ile okuduğu da rivayet edilmiştir. Kunbul da Verş'in kıraati gibi okumuştur, şu kadar var ki teshîl ile birlikte onun yalnızca kasr vechi vardır. Diğer kıraat imamları ise her iki hemzeyi tahkik ile ve her biri med konusundaki kendi aslına uygun olarak okumuşlardır. Verş ve Kunbul'dan zikredilen kıraat, aksi söylense de onlardan gelen sahih tahkiktir. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَجَاءَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ يَسْتَبْشِرُونَ.

Allah Teâlâ’nın: { وَجَاءَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ يَسْتَبْشِرُونَ } “Şehir halkı birbirlerine müjdeleyerek geldiler.” kavli.

سَبَبُ اسْتِبْشَارِ قَوْمِ لُوطٍ أَنَّهُمْ ظَنُّوا الْمَلَائِكَةَ شَبَابًا مِنْ بَنِي آدَمَ، فَحَدَّثَتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ بِأَنْ يَفْعَلُوا بِهِمْ فَاحِشَةَ اللِّوَاطِ، كَمَا يُشِيرُ لِذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ هَؤُلَاءِ ضَيْفِي فَلَا تَفْضَحُونِ [١٥ \ ٦٨] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَقَدْ رَاوَدُوهُ عَنْ ضَيْفِهِ فَطَمَسْنَا أَعْيُنَهُمْ الْآيَةَ [٥٤ \ ٣٧] وَقَوْلِهِ: وَجَاءَهُ قَوْمُهُ يُهْرَعُونَ إِلَيْهِ وَمِنْ قَبْلُ كَانُوا يَعْمَلُونَ السَّيِّئَاتِ [١١ \ ٧٨] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Lût kavminin sevinmesinin sebebi, melekleri Âdemoğullarından genç delikanlılar zannetmeleri ve içlerinden onlara livata çirkinliğini yapmayı geçirmeleridir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ هَؤُلَاءِ ضَيْفِي فَلَا تَفْضَحُونِ } “Bunlar benim misafirlerimdir, beni rezil etmeyin” [Hicr 15/68] kavli, Allah Teâlâ'nın: { وَلَقَدْ رَاوَدُوهُ عَنْ ضَيْفِهِ فَطَمَسْنَا أَعْيُنَهُمْ } “Andolsun onlar onun misafirlerine sarkıntılık etmek istediler; biz de gözlerini silme kör ettik...” [Kamer 54/37] kavli ve: { وَجَاءَهُ قَوْمُهُ يُهْرَعُونَ إِلَيْهِ وَمِنْ قَبْلُ كَانُوا يَعْمَلُونَ السَّيِّئَاتِ } “Kavmi ona doğru koşarak geldi; daha önceden de kötülükler yapmaktaydılar.” [Hûd 11/78] kavli ve diğer benzeri ayetler buna işaret etmektedir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِلْمُتَوَسِّمِينَ.

Allah Teâlâ’nın: { إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِلْمُتَوَسِّمِينَ } “Şüphesiz bunda, feraset sahipleri için ibretler vardır.” kavli.

بَيَّنَ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ فِيمَا أَوْقَعَ مِنَ النَّكَالِ بِقَوْمِ لُوطٍ آيَاتٍ لِلْمُتَأَمِّلِينَ فِي ذَلِكَ، تَحْصُلُ لَهُمْ بِهَا الْمَوْعِظَةُ وَالِاعْتِبَارُ وَالْخَوْفُ مِنْ مَعْصِيَةِ اللَّهِ أَنْ يُنْزِلَ بِهِمْ مِثْلَ ذَلِكَ الْعَذَابِ الَّذِي أَنْزَلَ بِقَوْمِ لُوطٍ لَمَّا عَصَوْهُ وَكَذَّبُوا رَسُولَهُ. وَبَيَّنَ هَذَا الْمَعْنَى فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ كَقَوْلِهِ فِي الْعَنْكَبُوتِ: وَلَقَدْ تَرَكْنَا مِنْهَا آيَةً بَيِّنَةً لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ [٢٩ \ ٣٥] وَقَوْلِهِ فِي الذَّارِيَاتِ: وَتَرَكْنَا فِيهَا آيَةً لِلَّذِينَ يَخَافُونَ الْعَذَابَ الْأَلِيمَ [١٥١ \ ٣٧] وَقَوْلِهِ هُنَا: إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِلْمُتَوَسِّمِينَ [١٥ \ ٧٥] وَقَوْلِهِ فِي الشُّعَرَاءِ بَعْدَ ذِكْرِ قِصَّةِ قَوْمِ لُوطٍ: إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً وَمَا كَانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ الْآيَةَ [٢٦ \ ١٧٤] ، كَمَا صَرَّحَ بِمِثْلِ ذَلِكَ فِي إِهْلَاكِ قَوْمِ نُوحٍ وَقَوْمِ هُودٍ وَقَوْمِ صَالِحٍ وَقَوْمِ شُعَيْبٍ فِي الشُّعَرَاءِ وَقَوْلُهُ: لِلْمُتَوَسِّمِينَ أَصْلُ التَّوَسُّمِ تَفَعُّلٌ مِنَ الْوَسْمِ، وَهُوَ الْعَلَامَةُ الَّتِي يُسْتَدَلُّ بِهَا عَلَى مَطْلُوبِ غَيْرِهَا. يُقَالُ: تَوَسَّمْتُ فِيهِ الْخَيْرَ إِذَا رَأَيْتُ مِيْسَمَهُ فِيهِ، أَيْ عَلَامَتَهُ الَّتِي تَدُلُّ عَلَيْهِ، وَمِنْهُ قَوْلُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ رَوَاحَةَ ﵁ فِي النَّبِيِّ ﷺ:

Allah Teâlâ bu kerim ayette, Lût kavmine indirdiği cezada bunu etraflıca düşünenler için ayetler (ibretler) bulunduğunu; bununla kendilerine bir öğüt, ibret ve Lût kavmi Allah'a isyan edip peygamberini yalanladığında onların başına indirdiği azabın bir benzerini kendi başlarına da indirmesinden ötürü Allah'a isyandan bir korku meydana geleceğini beyan etmiştir. Bu manayı diğer yerlerde de açıklamıştır; nitekim Ankebût suresinde: { وَلَقَدْ تَرَكْنَا مِنْهَا آيَةً بَيِّنَةً لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ } “Andolsun biz akleden bir kavim için ondan apaçık bir ibret bıraktık.” [Ankebût 29/35], Zâriyât suresinde: { وَتَرَكْنَا فِيهَا آيَةً لِلَّذِينَ يَخَافُونَ الْعَذَابَ الْأَلِيمَ } “Acı azaptan korkanlar için orada bir işaret bıraktık.” [Zâriyât 51/37], burada: { إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِلْمُتَوَسِّمِينَ } “Şüphesiz bunda feraset sahipleri için ibretler vardır.” [Hicr 15/75] ve Şuarâ suresinde Lût kavminin kıssasını zikrettikten sonra: { إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً وَمَا كَانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ } “Şüphesiz bunda bir ibret vardır, fakat onların çoğu iman etmiş değillerdi.” [Şuarâ 26/174] buyurmuştur. Nitekim Şuarâ suresinde Nûh kavminin, Hûd kavminin, Sâlih kavminin ve Şuayb kavminin helak edilmesinde de benzer ifadeleri açıkça zikretmiştir. Ayette geçen { لِلْمُتَوَسِّمِينَ } lafzına gelince; Tevessüm (تَوَسُّم) kelimesinin aslı, başka bir matluba delalet eden alamet manasındaki Vesm (وَسْم) kökünden gelen tefe‘‘ul veznindedir. Kişide kendisini gösteren alameti gördüğün zaman “onda hayır sezinledim/gördüm” anlamında (تَوَسَّمْتُ فِيهِ الْخَيْرَ) denir. Abdullah b. Revâha'nın radıyallâhu anh Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında söylediği şu söz bu kabildendir:

إِنِّي تَوَسَّمْتُ فِيكَ الْخَيْرَ أَعْرِفُهُ ... وَاللَّهُ يَعْلَمُ أَنِّي ثَابِتُ النَّظَرِ

“Şüphesiz ben sende tanıdığım hayrı sezinledim ... Allah bilir ki benim bakışım sabittir.”

وَقَالَ الْآخَرُ:

Bir başkası da şöyle demiştir:

تَوَسَّمْتُهُ لَمَّا رَأَيْتُ مَهَابَةً ... عَلَيْهِ وَقُلْتُ الْمَرْءُ مِنْ آلِ هَاشِمِ

“Üzerinde bir heybet görünce onu sezinledim ... Ve bu adam Hâşimoğullarındandır dedim.”

هَذَا أَصْلُ التَّوَسُّمِ، وَلِلْعُلَمَاءِ فِيهِ أَقْوَالٌ مُتَقَارِبَةٌ يَرْجِعُ مَعْنَاهَا كُلُّهَا إِلَى شَيْءٍ وَاحِدٍ.

Tevessümün aslı budur; âlimlerin bu kelime hakkında birbirine yakın görüşleri olup bunların hepsinin anlamı tek bir noktaya racidir.

فَعَنْ قَتَادَةَ: لِلْمُتَوَسِّمِينَ أَيِ الْمُعْتَبِرِينَ، وَعَنْ مُجَاهِدٍ لِلْمُتَوَسِّمِينَ أَيِ الْمُتَفَرِّسِينَ، وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَالضَّحَّاكِ لِلْمُتَوَسِّمِينَ أَيْ لِلنَّاظِرِينَ، وَعَنْ مَالِكٍ عَنْ بَعْضِ أَهْلِ الْمَدِينَةِ لِلْمُتَوَسِّمِينَ أَيْ لِلْمُتَأَمِّلِينَ.

Katâde'den: { لِلْمُتَوَسِّمِينَ }, yani ibret alanlar için; Mücâhid'den: { لِلْمُتَوَسِّمِينَ }, yani feraset sahipleri için; İbn Abbâs ve Dahhâk'tan: { لِلْمُتَوَسِّمِينَ }, yani [ibret nazarıyla] bakanlar için; Mâlik'ten ve Medine ehlinden bazılarından: { لِلْمُتَوَسِّمِينَ }, yani tefekkür ve teemmül edenler için diye rivayet edilmiştir.

وَلَا يَخْفَى أَنَّ الِاعْتِبَارَ وَالنَّظَرَ وَالتَّفَرُّسَ وَالتَّأَمُّلَ مَعْنَاهَا وَاحِدٌ، وَكَذَلِكَ قَوْلُ ابْنِ زَيْدٍ وَمُقَاتِلٍ: لِلْمُتَوَسِّمِينَ أَيْ لِلْمُتَفَكِّرِينَ، وَقَوْلُ أَبِي عُبَيْدَةَ لِلْمُتَوَسِّمِينَ أَيْ لِلْمُتَبَصِّرِينَ، فَمَآلُ جَمِيعِ الْأَقْوَالِ رَاجِعٌ إِلَى شَيْءٍ وَاحِدٍ وَهُوَ أَنَّ مَا وَقَعَ لِقَوْمِ لُوطٍ فِيهِ مَوْعِظَةٌ وَعِبْرَةٌ لِمَنْ نَظَرَ فِي ذَلِكَ وَتَأَمَّلَ فِيهِ حَقَّ التَّأَمُّلِ، وَإِطْلَاقُ التَّوَسُّمِ عَلَى التَّأَمُّلِ وَالنَّظَرِ وَالِاعْتِبَارِ مَشْهُورٌ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ وَمِنْهُ قَوْلُ زُهَيْرٍ::

İbret alma, bakma, feraset ve teemmülün aynı anlama geldiği gizli değildir. İbn Zeyd ve Mukâtil'in: { لِلْمُتَوَسِّمِينَ } yani tefekkür edenler için, Ebû Ubeyde'nin ise: { لِلْمُتَوَسِّمِينَ } yani basiret sahipleri için şeklindeki sözleri de böyledir. Dolayısıyla bütün görüşlerin vardığı netice tek bir şeye racidir; o da Lût kavminin başına gelenlerde, bu olaya ibretle bakan ve onu hakkıyla düşünen kimseler için bir vaaz ve ibret bulunduğudur. Tevessüm lafzının teemmül, nazar ve ibret alma anlamında kullanılması Arap kelamında meşhurdur. Züheyr'in şu sözü de bu kabildendir:

وَفِيهِنَّ مَلْهَى لِلصَّدِيقِ وَمَنْظَرٌ ... أَنِيقٌ لَعِينِ النَّاظِرِ الْمُتَوَسِّمِ

“Onlarda dost için bir eğlence ve ferasetle bakanın gözü için zarif bir manzara vardır.”

أَيِ الْمُتَأَمِّلِ فِي ذَلِكَ الْحُسْنِ، وَقَوْلُ طَرِيفِ بْنِ تَمِيمٍ الْعَنْبَرِيِّ:

Yani bu güzelliği teemmül eden kimse için. Tarîf b. Temîm el-Anberî'nin şu sözü de böyledir:

أَوْ كُلَّمَا وَرَدَتْ عُكَاظَ قَبِيلَةٌ ... بَعَثُوا إِلَيَّ عَرِيفَهُمْ يَتَوَسَّمُ

“Ukâz'a ne zaman bir kabile gelse ... Bana bakıp teemmül etsin diye ariflerini gönderirler.”

أَيْ يَنْظُرُ وَيَتَأَمَّلُ. وَقَالَ صَاحِبُ الدُّرِّ الْمَنْثُورِ وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: لَآيَاتٍ لِلْمُتَوَسِّمِينَ [١٥ \ ٧٥] قَالَ: لِلنَّاظِرِينَ.

Yani bakar ve teemmül eder. ed-Dürrü'l-Mensûr sahibi şöyle demiştir: İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan: { لَآيَاتٍ لِلْمُتَوَسِّمِينَ } [Hicr 15/75] kavli hakkında: “Bakanlar için” dediğini rivayet etmişlerdir.

وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ فِي الْعَظَمَةِ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: لَآيَاتٍ لِلْمُتَوَسِّمِينَ: قَالَ لِلْمُعْتَبِرِينَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: لَآيَاتٍ لِلْمُتَوَسِّمِينَ قَالَ: هُمُ الْمُتَفَرِّسُونَ. وَأَخْرَجَ أَبُو نُعَيْمٍ فِي الْحِلْيَةِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ فِي قَوْلِهِ: إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِلْمُتَوَسِّمِينَ قَالَ: هُمُ الْمُتَفَرِّسُونَ. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ فِي تَارِيخِهِ وَالتِّرْمِذِيُّ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ السُّنِّيِّ وَأَبُو نُعَيْمٍ مَعًا فِي الطِّبِّ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالْخَطِيبُ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «اتَّقُوا فِرَاسَةَ الْمُؤْمِنِ، فَإِنَّهُ يَنْظُرُ بِنُورِ اللَّهِ» ثُمَّ قَرَأَ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِلْمُتَوَسِّمِينَ قَالَ: «لِلْمُتَفَرِّسِينَ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «اتَّقُوا فِرَاسَةَ الْمُؤْمِنِ، فَإِنَّ الْمُؤْمِنَ يَنْظُرُ بِنُورِ اللَّهِ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ ثَوْبَانَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «احْذَرُوا فِرَاسَةَ الْمُؤْمِنِ فَإِنَّهُ يَنْظُرُ بِنُورِ اللَّهِ وَيَنْطِقُ بِتَوْفِيقِ اللَّهِ» . وَأَخْرَجَ الْحَكِيمُ التِّرْمِذِيُّ وَالْبَزَّارُ وَابْنُ السُّنِّيِّ وَأَبُو نُعَيْمٍ عَنْ أَنَسٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «إِنَّ لِلَّهِ عِبَادًا يَعْرِفُونَ النَّاسَ بِالتَّوَسُّمِ» . اهـ.

Abdurrezzâk, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve el-Azame'de Ebû'ş-Şeyh, Katâde'den: { لَآيَاتٍ لِلْمُتَوَسِّمِينَ } kavli hakkında: “İbret alanlar için” dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr ve İbnu'l-Münzir, Mücâhid'den: { لَآيَاتٍ لِلْمُتَوَسِّمِينَ } kavli hakkında: “Onlar feraset sahipleridir” dediğini rivayet etmişlerdir. Ebû Nuaym el-Hilye'de Ca'fer b. Muhammed'den: { إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِلْمُتَوَسِّمِينَ } kavli hakkında: “Onlar feraset sahipleridir” dediğini rivayet etmiştir. Buhârî Târîh'inde, Tirmizî, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, İbnü's-Sünnî ve Ebû Nuaym birlikte Tıb'da, İbn Merdûye ve Hatîb, Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Müminin ferasetinden sakının; çünkü o, Allah'ın nuruyla bakar». Sonra da: { إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِلْمُتَوَسِّمِينَ } ayetini okuyup: «Feraset sahipleri için» buyurdu. İbn Cerîr, İbn Ömer'den rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Müminin ferasetinden sakının; çünkü mümin, Allah'ın nuruyla bakar». İbn Cerîr, Sevbân'dan rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Müminin ferasetinden çekinin; çünkü o, Allah'ın nuruyla bakar ve Allah'ın tevfikiyle konuşur». Hakîm et-Tirmizî, Bezzâr, İbnü's-Sünnî ve Ebû Nuaym, Enes'ten rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Şüphesiz Allah'ın öyle kulları vardır ki, insanları feraset ve simalarından (tevessümle) tanırlar». [ed-Dürrü'l-Mensûr'dan alıntı] bitti.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنَّهَا لَبِسَبِيلٍ مُقِيمٍ.

Allah Teâlâ’nın: { وَإِنَّهَا لَبِسَبِيلٍ مُقِيمٍ } “O [şehir harabesi] hâlâ işlek bir yol üzerindedir.” kavli.

بَيَّنَ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ دِيَارَ قَوْمِ

Allah Teâlâ bu kerim ayette Lût kavminin yurtlarının

لُوطٍ، وَآثَارَ تَدْمِيرِ اللَّهِ لَهَا بِسَبِيلٍ مُقِيمٍ أَيْ بِطَرِيقٍ ثَابِتٍ يَسْلُكُهُ النَّاسُ لَمْ يَنْدَرِسْ بَعْدُ، يَمُرُّ بِهَا أَهْلُ الْحِجَازِ فِي ذَهَابِهِمْ إِلَى الشَّامِ، وَالْمُرَادُ أَنَّ آثَارَ تَدْمِيرِ اللَّهِ لَهُمُ الَّتِي تُشَاهِدُونَ فِي أَسْفَارِكُمْ فِيهَا لَكُمْ عِبْرَةٌ وَمُزْدَجَرٌ يُوجِبُ عَلَيْكُمُ الْحَذَرَ مِنْ أَنْ تَفْعَلُوا كَفِعْلِهِمْ، لِئَلَّا يُنْزِلَ اللَّهُ بِكُمْ مِثْلَ مَا أَنْزَلَ بِهِمْ، وَأَوْضَحَ هَذَا الْمَعْنَى فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ كَقَوْلِهِ: وَإِنَّكُمْ لَتَمُرُّونَ عَلَيْهِمْ مُصْبِحِينَ وَبِاللَّيْلِ أَفَلَا تَعْقِلُونَ [٣٧ \ ١٣٧ - ١٣٨] وَقَوْلِهِ: أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ دَمَّرَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَلِلْكَافِرِينَ أَمْثَالُهَا [٤٧ \ ١٠] . وَقَوْلِهِ فِيهَا وَفِي دِيَارِ أَصْحَابِ الْأَيْكَةِ: وَإِنَّهُمَا لَبِإِمَامٍ مُبِينٍ [١٥ \ ٧٩] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

ve Allah'ın onları helak etmesine dair izlerin işlek bir yol üzerinde bulunduğunu; yani insanların gelip geçtiği, henüz kaybolmamış, Hicaz ehlinin Şam'a giderken yanından geçtiği kalıcı bir yol üzerinde olduğunu beyan etmiştir. Kastedilen şudur: Allah'ın onları helak edişine dair yolculuklarınızda bizzat müşahede ettiğiniz bu kalıntılarda, sizin için bir ibret ve onların yaptıkları gibi yapmaktan sakınmanızı gerektiren caydırıcı bir ders vardır; tâ ki Allah onların başına indirdiği azabın bir benzerini sizin başınıza da indirmesin. Bu manayı diğer yerlerde de açıklamıştır; nitekim: { وَإِنَّكُمْ لَتَمُرُّونَ عَلَيْهِمْ مُصْبِحِينَ وَبِاللَّيْلِ أَفَلَا تَعْقِلُونَ } “Siz sabahleyin de geceleyin de onların yanından geçip duruyorsunuz. Hâlâ akıllanmayacak mısınız?” [Sâffât 37/137-138] ve: { أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ دَمَّرَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَلِلْكَافِرِينَ أَمْثَالُهَا } “Yeryüzünde gezip dolaşmadılar mı ki kendilerinden öncekilerin sonunun nasıl olduğuna baksınlar? Allah onları yerle bir etti. O kâfirlere de bunların benzerleri vardır.” [Muhammed 47/10] buyurmuştur. Yine hem onlar hem de Eyke halkının yurtları hakkında: { وَإِنَّهُمَا لَبِإِمَامٍ مُبِينٍ } “İkisi de apaçık bir anayol üzerindedir.” [Hicr 15/79] buyurmuştur ve diğer ayetler de bu kabildendir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنْ كَانَ أَصْحَابُ الْأَيْكَةِ لَظَالِمِينَ فَانْتَقَمْنَا مِنْهُمْ.

Allah Teâlâ’nın: { وَإِنْ كَانَ أَصْحَابُ الْأَيْكَةِ لَظَالِمِينَ فَانْتَقَمْنَا مِنْهُمْ } “Gerçekten Eyke halkı da zalim kimselerdi. Biz de onlardan intikam aldık.” kavli.

ذَكَرَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ أَصْحَابَ الْأَيْكَةِ كَانُوا ظَالِمِينَ وَأَنَّهُ - جَلَّ وَعَلَا - انْتَقَمَ مِنْهُمْ بِسَبَبِ ظُلْمِهِمْ، وَأَوْضَحَ هَذِهِ الْقِصَّةَ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ كَقَوْلِهِ فِي الشُّعَرَاءِ كَذَّبَ أَصْحَابُ الْأَيْكَةِ الْمُرْسَلِينَ إِذْ قَالَ لَهُمْ شُعَيْبٌ أَلَا تَتَّقُونَ إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ وَمَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى رَبِّ الْعَالَمِينَ أَوْفُوا الْكَيْلَ وَلَا تَكُونُوا مِنَ الْمُخْسِرِينَ وَزِنُوا بِالْقِسْطَاسِ الْمُسْتَقِيمِ وَلَا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْيَاءَهُمْ وَلَا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ وَاتَّقُوا الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالْجِبِلَّةَ الْأَوَّلِينَ قَالُوا إِنَّمَا أَنْتَ مِنَ الْمُسَحَّرِينَ وَمَا أَنْتَ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُنَا وَإِنْ نَظُنُّكَ لَمِنَ الْكَاذِبِينَ فَأَسْقِطْ عَلَيْنَا كِسَفًا مِنَ السَّمَاءِ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ قَالَ رَبِّي أَعْلَمُ بِمَا تَعْمَلُونَ فَكَذَّبُوهُ فَأَخَذَهُمْ عَذَابُ يَوْمِ الظُّلَّةِ إِنَّهُ كَانَ عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً وَمَا كَانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ [٢٦ \ ١٧٦ - ١٩٠] فَبَيَّنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ ظُلْمَهُمْ هُوَ تَكْذِيبُ رَسُولِهِمْ وَتَطْفِيفُهُمْ فِي الْكَيْلِ، وَبَخْسُهُمُ النَّاسَ أَشْيَاءَهُمْ، وَأَنَّ انْتِقَامَهُ مِنْهُمْ بِعَذَابِ يَوْمِ الظُّلَّةِ، وَبَيَّنَ أَنَّهُ عَذَابُ يَوْمٍ عَظِيمٍ، وَالظُّلَّةُ سَحَابَةٌ أَظَلَّتْهُمْ فَأَضْرَمَهَا اللَّهُ عَلَيْهِمْ نَارًا فَأَحْرَقَتْهُمْ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Celle ve alâ bu ayette Eyke halkının zalimler olduğunu ve zulümleri sebebiyle kendilerinden intikam aldığını zikretmiştir. Bu kıssayı diğer yerlerde de açıklamıştır; nitekim Şuarâ suresinde şöyle buyurmuştur: { كَذَّبَ أَصْحَابُ الْأَيْكَةِ الْمُرْسَلِينَ إِذْ قَالَ لَهُمْ شُعَيْبٌ أَلَا تَتَّقُونَ إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ وَمَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى رَبِّ الْعَالَمِينَ أَوْفُوا الْكَيْلَ وَلَا تَكُونُوا مِنَ الْمُخْسِرِينَ وَزِنُوا بِالْقِسْطَاسِ الْمُسْتَقِيمِ وَلَا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْيَاءَهُمْ وَلَا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ وَاتَّقُوا الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالْجِبِلَّةَ الْأَوَّلِينَ قَالُوا إِنَّمَا أَنْتَ مِنَ الْمُسَحَّرِينَ وَمَا أَنْتَ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُنَا وَإِنْ نَظُنُّكَ لَمِنَ الْكَاذِبِينَ فَأَسْقِطْ عَلَيْنَا كِسَفًا مِنَ السَّمَاءِ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ قَالَ رَبِّي أَعْلَمُ بِمَا تَعْمَلُونَ فَكَذَّبُوهُ فَأَخَذَهُمْ عَذَابُ يَوْمِ الظُّلَّةِ إِنَّهُ كَانَ عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً وَمَا كَانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ } “Eyke halkı da peygamberleri yalanladı. Hani Şuayb onlara: 'Sakınmaz mısınız? Şüphesiz ben size gönderilmiş güvenilir bir elçiyim. Artık Allah'tan korkun ve bana itaat edin. Buna karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum; benim ücretim ancak âlemlerin Rabbi'ne aittir. Ölçüyü tam yapın, eksiltenlerden olmayın. Doğru terazi ile tartın. İnsanların haklarını kısıp eksiltmeyin ve yeryüzünde bozgunculuk yaparak taşkınlık etmeyin. Sizi ve önceki nesilleri yaratandan korkun' demişti. Onlar dediler ki: 'Sen ancak büyülenmişlerdensin! Sen de ancak bizim gibi bir beşersin ve biz seni kesinlikle yalancılardan sanıyoruz. Eğer doğrulardan isen üzerimize gökten parçalar düşür!' [Şuayb] dedi ki: 'Rabbim yaptıklarınızı en iyi bilendir.' Onu yalanladılar; bunun üzerine onları gölge gününün azabı yakalayıverdi. Gerçekten o, büyük bir günün azabı idi. Şüphesiz bunda bir ibret vardır, fakat onların çoğu iman etmiş değillerdi.” [Şuarâ 26/176-190]. Bu ayette onların zulmünün; peygamberlerini yalanlamaları, ölçüde hile yapmaları ve insanların mallarını eksiltmeleri olduğunu, kendilerinden intikam almasının ise gölge gününün azabıyla gerçekleştiğini beyan etmiş ve bunun büyük bir günün azabı olduğunu açıklamıştır. Zulle (الظُّلَّة), onları gölgeleyen bir buluttur; Allah onun üzerlerine ateş saçmasını sağlamış ve onları yakmıştır. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

وَقَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ وَابْنُ كَثِيرٍ «لَيْكَةِ» . فِي «الشُّعَرَاءِ» وَ «ص» بِلَامٍ مَفْتُوحَةٍ أَوَّلَ الْكَلِمَةِ وَتَاءٍ مَفْتُوحَةٍ آخِرَهَا مِنْ غَيْرِ هَمْزٍ وَلَا تَعْرِيفٍ عَلَى أَنَّهُ اسْمٌ لِلْقَرْيَةِ غَيْرُ مُنْصَرِفٍ. وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَعَاصِمٌ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ «الْأَيْكَةِ» بِالتَّعْرِيفِ وَالْهَمْزِ وَكَسْرِ التَّاءِ، وَقَرَأَ كَذَلِكَ جَمِيعُ الْقُرَّاءِ فِي «ق» وَ «الْحِجْرِ» . قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: لَيْكَةُ وَالْأَيْكَةُ اسْمُ مَدِينَتِهِمْ كَمَكَّةَ وَبَكَّةَ، وَالْأَيْكَةُ فِي لُغَةِ الْعَرَبِ الْغَيْضَةُ وَهِيَ جَمَاعَةُ الشَّجَرِ، وَالْجَمْعُ الْأَيْكُ، وَإِنَّمَا سُمُّوا أَصْحَابَ الْأَيْكَةِ لِأَنَّهُمْ كَانُوا أَصْحَابَ غِيَاضٍ

Nâfi‘, İbn Âmir ve İbn Kesîr, Şuarâ ve Sâd surelerinde kelimenin başındaki lâm harfini fethalı, sonundaki tâ harfini fethalı, hemzesiz ve harf-i tarifsiz olarak gayr-i munsarif bir kasaba ismi kabulüyle «لَيْكَةِ» şeklinde okumuşlardır. Ebû Amr, Âsım, Hamza ve Kisâî ise harf-i tarifli, hemzeli ve tâ harfini kesreli olarak «الْأَيْكَةِ» şeklinde okumuşlardır; Kaf ve Hicr surelerinde ise bütün kıraat imamları bu şekilde okumuşlardır. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: “Leyke ve el-Eyke, Mekke ve Bekke gibi onların şehirlerinin adıdır.” Arap dilinde el-Eyke, sık ağaçlık koruluk (el-ğayda) demektir; çoğulu ise el-Eyk (الْأَيْك) gelir. Onlara Eyke halkı denilmesinin sebebi ise koruluklar

وَرِيَاضٍ، وَيُرْوَى أَنَّ شَجَرَهُمْ كَانَ دَوْمًا وَهُوَ الْمُقْلِ، وَمِنْ إِطْلَاقِ الْأَيْكَةِ عَلَى الْغَيْضَةِ قَوْلُ النَّابِغَةِ:

ve bahçeler sahibi olmalarıdır. Ağaçlarının devm (dûm), yani mukl ağacı olduğu rivayet edilir. el-Eyke kelimesinin sık ağaçlık (koruluk) anlamında kullanılmasına Nâbiğa'nın şu sözü örnektir:

تَجْلُو بِقَادِمَتَيْ حَمَامَةِ أَيْكَةٍ ... بَرَدًا أُسِفَّ لِثَاتُهُ بِالْإِثْمَدِ

“Koruluktaki bir güvercinin kanat uçlarıyla parlatır ... Diş etlerine sürme çekilmiş gibi olan beyaz dişlerini.”

وَقَالَ الْجَوْهَرِيُّ فِي صِحَاحِهِ: وَمَنْ قَرَأَ أَصْحَابَ الْأَيْكَةِ فَهِيَ الْغَيْضَةُ، وَمَنْ قَرَأَ لَيْكَةِ فَهِيَ اسْمُ الْقَرْيَةِ، وَيُقَالُ: هُمَا مِثْلُ بَكَّةَ وَمَكَّةَ. وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: الْأَيْكَةُ الشَّجَرَةُ، وَالْأَيْكُ هُوَ الشَّجَرُ الْمُلْتَفُّ.

Cevherî es-Sıhâh'ında şöyle demiştir: “Kimin kıraatinde { أَصْحَابَ الْأَيْكَةِ } şeklinde ise o koruluktur; kimin kıraatinde ise { لَيْكَةِ } şeklinde ise o şehrin adıdır. Bu iki kullanımın Bekke ve Mekke gibi olduğu da söylenir.” Bazı âlimler ise: “el-Eyke tek ağaç, el-Eyk ise sarmaş dolaş olmuş sık ağaçlıktır” demişlerdir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَقَدْ كَذَّبَ أَصْحَابُ الْحِجْرِ الْمُرْسَلِينَ.

Allah Teâlâ’nın: { وَلَقَدْ كَذَّبَ أَصْحَابُ الْحِجْرِ الْمُرْسَلِينَ } “Andolsun, Hicr halkı da peygamberleri yalanladı.” kavli.

الْحِجْرُ: مَنَازِلُ ثَمُودَ بَيْنَ الْحِجَازِ وَالشَّامِ عِنْدَ وَادِي الْقُرَى. فَمَعْنَى الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: كَذَّبَتْ ثَمُودُ الْمُرْسَلِينَ، وَقَدْ بَيَّنَ تَعَالَى تَكْذِيبَ ثَمُودَ لِنَبِيِّهِ صَالِحٍ - عَلَيْهِ وَعَلَى نَبِيِّنَا الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ - فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ. كَقَوْلِهِ: كَذَّبَتْ ثَمُودُ الْمُرْسَلِينَ إِذْ قَالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ صَالِحٌ أَلَا تَتَّقُونَ الْآيَاتِ [٢٦ \ ١٤١] وَقَوْلِهِ: فَكَذَّبُوهُ فَعَقَرُوهَا [٩١ \ ١٤] وَقَوْلِهِ: كَذَّبَتْ ثَمُودُ بِالنُّذُرِ فَقَالُوا أَبَشَرًا مِنَّا وَاحِدًا نَتَّبِعُهُ إِنَّا إِذًا لَفِي ضَلَالٍ وَسُعُرٍ [٥٤ \ ٢٣ - ٢٤] وَقَوْلِهِ: فَعَقَرُوا النَّاقَةَ وَعَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ وَقَالُوا يَاصَالِحُ ائْتِنَا بِمَا تَعِدُنَا إِنْ كُنْتَ مِنَ الْمُرْسَلِينَ [٧ \ ٧٧] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

el-Hicr: Semûd kavminin Hicaz ile Şam arasında Vâdi'l-Kurâ civarındaki yurtlarıdır. Kerim ayetin anlamı şudur: Semûd kavmi peygamberleri yalanladı. Allah Teâlâ, Semûd kavminin Peygamberi Sâlih'i -ona ve Peygamberimize salât ve selâm olsun- yalanladığını diğer yerlerde de açıklamıştır; nitekim: { كَذَّبَتْ ثَمُودُ الْمُرْسَلِينَ إِذْ قَالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ صَالِحٌ أَلَا تَتَّقُونَ } “Semûd kavmi de peygamberleri yalanladı. Hani kardeşleri Sâlih onlara: 'Sakınmaz mısınız?' demişti...” [Şuarâ 26/141], { فَكَذَّبُوهُ فَعَقَرُوهَا } “Fakat onu yalanladılar ve deveyi kestiler...” [Şems 91/14], { كَذَّبَتْ ثَمُودُ بِالنُّذُرِ فَقَالُوا أَبَشَرًا مِنَّا وَاحِدًا نَتَّبِعُهُ إِنَّا إِذًا لَفِي ضَلَالٍ وَسُعُرٍ } “Semûd kavmi de uyarıcıları yalanladı ve: 'İçimizden bir tek insana mı uyacağız? O takdirde biz apaçık bir sapıklık ve çılgınlık içinde oluruz' dediler.” [Kamer 54/23-24] ve: { فَعَقَرُوا النَّاقَةَ وَعَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ وَقَالُوا يَاصَالِحُ ائْتِنَا بِمَا تَعِدُنَا إِنْ كُنْتَ مِنَ الْمُرْسَلِينَ } “Derken o dişi deveyi kestiler, Rablerinin emrinden dışarı çıktılar ve: 'Ey Sâlih! Eğer sen elçilerdensen bizi tehdit ettiğin şeyi getir' dediler.” [A'râf 7/77] buyurmuştur ve diğer ayetler de bu kabildendir.

وَإِنَّمَا قَالَ إِنَّهُمْ كَذَّبُوا الْمُرْسَلِينَ مَعَ أَنَّ الَّذِي كَذَّبُوهُ هُوَ صَالِحٌ وَحْدَهُ، لِأَنَّ دَعْوَةَ جَمِيعِ الرُّسُلِ وَاحِدَةٌ، وَهِيَ تَحْقِيقُ مَعْنَى «لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ» كَمَا بَيَّنَهُ تَعَالَى بِأَدِلَّةٍ عُمُومِيَّةٍ وَخُصُوصِيَّةٍ. قَالَ مُعَمِّمًا لِجَمِيعِهِمْ: وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ إِلَّا نُوحِي إِلَيْهِ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنَا الْآيَةَ [٢١ \ ٢٥] . وَقَالَ: وَلَقَدْ بَعَثْنَا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولًا أَنِ اُعْبُدُوا اللَّهَ وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ [١٦ \ ٣٦] وَقَالَ: وَاسْأَلْ مَنْ أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رُسُلِنَا أَجَعَلْنَا مِنْ دُونِ الرَّحْمَنِ آلِهَةً يُعْبَدُونَ [٤٣ \ ٤٥] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Yalanladıkları zat yalnızca Sâlih olduğu halde onların peygamberleri [çoğul olarak] yalanladıklarını ifade buyurması; bütün peygamberlerin davasının tek olması ve onun da «Lâ ilâhe illallâh» mânâsını gerçekleştirmek olmasından ötürüdür; nitekim Allah Teâlâ bunu umumi ve hususi delillerle beyan etmiştir. Hepsini kapsayacak şekilde şöyle buyurmuştur: { وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ إِلَّا نُوحِي إِلَيْهِ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنَا } “Senden önce hiçbir elçi göndermedik ki ona: 'Benden başka hiçbir ilâh yoktur...' diye vahyetmiş olmayalım.” [Enbiyâ 21/25]. Yine: { وَلَقَدْ بَعَثْنَا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولًا أَنِ اُعْبُدُوا اللَّهَ وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ } “Andolsun biz her ümmete: 'Allah'a kulluk edin ve tağuttan kaçının' diyen bir elçi gönderdik.” [Nahl 16/36] ve: { وَاسْأَلْ مَنْ أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رُسُلِنَا أَجَعَلْنَا مِنْ دُونِ الرَّحْمَنِ آلِهَةً يُعْبَدُونَ } “Senden önce gönderdiğimiz elçilerimize sor: Rahmân'dan başka tapılacak ilâhlar kılmış mıyız?” [Zuhruf 43/45] buyurmuştur ve diğer ayetler de bu kabildendir.

وَقَالَ فِي تَخْصِيصِ الرُّسُلِ بِأَسْمَائِهِمْ: وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا نُوحًا إِلَى قَوْمِهِ فَقَالَ يَاقَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ [٢٣ \ ٢٣] وَقَالَ: وَإِلَى عَادٍ أَخَاهُمْ هُودًا قَالَ يَاقَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ [١١ \ ٥٠] وَقَالَ: وَإِلَى مَدْيَنَ أَخَاهُمْ شُعَيْبًا قَالَ يَاقَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ [١١ \ ٨٤] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Peygamberleri isimleriyle hususi olarak zikrederek de şöyle buyurmuştur: { وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا نُوحًا إِلَى قَوْمِهِ فَقَالَ يَاقَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ } “Andolsun biz Nûh'u kavmine gönderdik; o da: 'Ey kavmim! Allah'a kulluk edin; sizin O'ndan başka hiçbir ilâhınız yoktur' dedi.” [Mü'minûn 23/23]. Yine: { وَإِلَى عَادٍ أَخَاهُمْ هُودًا قَالَ يَاقَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ } “Âd kavmine de kardeşleri Hûd'u [gönderdik]; 'Ey kavmim! Allah'a kulluk edin; sizin O'ndan başka hiçbir ilâhınız yoktur' dedi.” [Hûd 11/50] ve: { وَإِلَى مَدْيَنَ أَخَاهُمْ شُعَيْبًا قَالَ يَاقَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ } “Medyen'e de kardeşleri Şuayb'ı [gönderdik]; 'Ey kavmim! Allah'a kulluk edin; sizin O'ndan başka hiçbir ilâhınız yoktur' dedi.” [Hûd 11/84] buyurmuştur ve diğer ayetler de bu kabildendir.

فَإِذَا حَقَّقْتَ أَنَّ دَعْوَةَ الرُّسُلِ وَاحِدَةٌ عَرَفْتَ أَنَّ مَنْ كَذَّبَ وَاحِدًا مِنْهُمْ فَقَدْ كَذَّبَ جَمِيعَهُمْ. وَلِذَا صَرَّحَ تَعَالَى بِأَنَّ مَنْ كَفَرَ بِبَعْضِهِمْ فَهُوَ كَافِرٌ حَقًّا. قَالَ: وَيَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَنَكْفُرُ بِبَعْضٍ وَيُرِيدُونَ أَنْ يَتَّخِذُوا بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلًا أُولَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ حَقًّا [٤ \ ١٥٠ - ١٥١] ،

Peygamberlerin davasının bir olduğunu tahkik ettiğinde, onlardan birini yalanlayanın hepsini yalanlamış olduğunu anlarsın. Bu sebeple Allah Teâlâ onlardan bir kısmını inkâr edenin hakikatte kâfir olduğunu açıkça belirtmiştir; nitekim şöyle buyurmuştur: { وَيَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَنَكْفُرُ بِبَعْضٍ وَيُرِيدُونَ أَنْ يَتَّخِذُوا بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلًا أُولَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ حَقًّا } “Ve: 'Bir kısmına inanır, bir kısmını inkâr ederiz' derler ve bunun arasında bir yol tutmak isterler. İşte onlar hakiki kâfirlerin ta kendileridir.” [Nisâ 4/150-151].

وَبَيَّنَ أَنَّهُ لَا تَصِحُّ التَّفْرِقَةُ بَيْنَهُمْ بِقَوْلِهِ: لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ [٢ \ ١٣٦ وَ ٣ \ ٨٤] ، وَقَوْلِهِ: لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ [٢ \ ٢٨٥] ، وَوَعَدَ الْأَجْرَ عَلَى عَدَمِ التَّفْرِقَةِ بَيْنَهُمْ فِي قَوْلِهِ: وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَلَمْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ أُولَئِكَ سَوْفَ يُؤْتِيهِمْ أُجُورَهُمْ. الْآيَةَ [٤ \ ١٥٢] ، وَقَدْ بَيَّنَّا هَذِهِ الْمَسْأَلَةَ فِي كِتَابِنَا «دَفْعُ إِيهَامِ الِاضْطِرَابِ عَنْ آيَاتِ الْكِتَابِ» .

Aralarını ayırmanın caiz olmadığını: { لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ } “Onlardan hiçbirinin arasını ayırt etmeyiz” [Bakara 2/136 ve Âl-i İmrân 3/84] ve: { لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ } “O'nun elçilerinden hiçbirini diğerinden ayırt etmeyiz” [Bakara 2/285] kavilleriyle beyan etmiştir. Aralarını ayırt etmemeye karşılık mükâfatı ise: { وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَلَمْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ أُولَئِكَ سَوْفَ يُؤْتِيهِمْ أُجُورَهُمْ } “Allah'a ve peygamberlerine iman edenler ve onlardan hiçbiri arasında ayrım yapmayanlar var ya, işte onlara mükâfatlarını verecektir...” [Nisâ 4/152] kavlinde vadetmiştir. Biz bu meseleyi «Def‘u Îhâmi’l-İdtırâb ‘an Âyâti’l-Kitâb» adlı eserimizde açıklamış bulunmaktayız.

تَنْبِيهٌ.

Önemli Bir Uyarı (Tenbih)

اعْلَمْ أَنَّهُ ﷺ مَرَّ بِالْحِجْرِ الْمَذْكُورِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ فِي طَرِيقِهِ فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ، فَقَدْ أَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ فِي صَحِيحِهِ فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ﵄ قَالَ: لَمَّا مَرَّ النَّبِيُّ ﷺ بِالْحِجْرِ، قَالَ: «لَا تَدْخُلُوا مَسَاكِنَ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ أَنْ يُصِيبَكُمْ مَا أَصَابَهُمْ، إِلَّا أَنْ تَكُونُوا بَاكِينَ» ، ثُمَّ قَنَّعَ رَأْسَهُ، وَأَسْرَعَ السَّيْرَ حَتَّى أَجَازَ الْوَادِيَ «، هَذَا لَفْظُ الْبُخَارِيِّ. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ فِي كِتَابِ أَحَادِيثِ الْأَنْبِيَاءِ أَيْضًا عَنِ ابْنِ عُمَرَ ﵄: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ لَمَّا نَزَلَ الْحِجْرَ فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ، أَمَرَهُمْ أَلَّا يَشْرَبُوا مِنْ بِئْرِهَا وَلَا يَسْتَقُوا مِنْهَا، فَقَالُوا: قَدْ عَجَنَّا مِنْهَا وَاسْتَقَيْنَا، فَأَمَرَهُمْ أَنْ يَطْرَحُوا ذَلِكَ الْعَجِينَ، وَيُهْرِقُوا ذَلِكَ الْمَاءَ» . ثُمَّ قَالَ الْبُخَارِيُّ: وَيُرْوَى عَنْ سَبْرَةَ بْنِ مَعْبَدٍ وَأَبِي الشُّمُوسِ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَمَرَ بِإِلْقَاءِ الطَّعَامِ، ثُمَّ قَالَ: وَقَالَ أَبُو ذَرٍّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ: «مَنِ اعْتَجَنَ بِمَائِهِ» .

Bil ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Tebük gazvesi yolculuğunda bu ayette zikredilen Hicr'e uğramıştır. Nitekim Buhârî Sahîh'inde Tebük gazvesi bahsinde İbn Ömer'den radıyallâhu anhümâ şöyle rivayet etmiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Hicr'e uğradığında şöyle buyurdu: «Kendi nefislerine zulmedenlerin yurtlarına, onların başına gelenlerin sizin de başınıza gelmesi korkusuyla, ancak ağlayarak girin [ağlayamıyorsanız girmeyin]». Sonra başını örttü ve vadiyi geçinceye kadar yürüyüşünü hızlandırdı. Buhârî'nin lafzı böyledir. Buhârî yine Peygamberlerin Hadisleri kitabında İbn Ömer'den radıyallâhu anhümâ şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Tebük gazvesinde Hicr'e konakladığında, oranın kuyusundan içmemelerini ve oradan su çekmemelerini emretti. Ashab: “Biz oradan su çekip hamur yoğurduk” deyince; o hamuru atmalarını ve o suyu dökmelerini emretti. Sonra Buhârî şöyle dedi: Sebre b. Ma'bed ve Ebu'ş-Şümûs'tan, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem yemeğin atılmasını emrettiği rivayet edilir. Sonra şöyle dedi: Ebû Zer de Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem: «Kim onun suyu ile hamur yoğurmuşsa...» şeklinde rivayet etmiştir.

ثُمَّ سَاقَ بِسَنَدِهِ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ﵄ أَنَّهُ أَخْبَرَهُ: أَنَّ النَّاسَ نَزَلُوا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَرْضَ ثَمُودَ الْحِجْرَ وَاسْتَقَوْا مِنْ بِئْرِهَا، وَاعْتَجَنُوا بِهِ، فَأَمَرَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَنْ يُهْرِقُوا مَا اسْتَقَوْا مِنْ بِيَارِهِمْ، وَأَنْ يَعْلِفُوا الْإِبِلَ الْعَجِينَ، وَأَمَرَهُمْ أَنْ يَسْتَسْقُوا مِنَ الْبِئْرِ الَّتِي تَرِدُهَا النَّاقَةُ «.

Sonra senediyle Nâfi‘den, İbn Ömer'in radıyallâhu anhümâ kendisine şöyle haber verdiğini nakletmiştir: İnsanlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte Semûd yurdu olan Hicr'e indiler ve oranın kuyusundan su çekip onunla hamur yoğurdular. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onların kuyularından çektikleri suları dökmelerini, hamuru da develere yedirmelerini emretti. Ayrıca dişi devenin su içmeye geldiği kuyudan su çekmelerini emretti.

ثُمَّ قَالَ: تَابَعَهُ أُسَامَةُ، عَنْ نَافِعٍ، ثُمَّ سَاقَ بِسَنَدِهِ، عَنْ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ أَبِيهِ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمَّا مَرَّ بِالْحِجْرِ قَالَ:» لَا تَدْخُلُوا مَسَاكِنَ الَّذِينَ ظَلَمُوا، إِلَّا أَنْ تَكُونُوا بَاكِينَ أَنْ يُصِيبَكُمْ مَا أَصَابَهُمْ «، ثُمَّ تَقَنَّعَ بِرِدَائِهِ وَهُوَ عَلَى الرَّحْلِ.

Sonra şöyle dedi: Üsâme, Nâfi‘den bu rivayette ona mütâbaat etti. Sonra senediyle Sâlim b. Abdillâh'tan, babasından rivayet etti ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Hicr'e uğradığında şöyle buyurdu: «Zulmedenlerin meskenlerine, onların başına gelenlerin sizin de başınıza gelmesi korkusuyla ancak ağlayarak girin». Sonra biniti üzerindeyken ridasıyla örtündü.

ثُمَّ سَاقَ أَيْضًا بِسَنَدِهِ، عَنْ سَالِمٍ: أَنَّ ابْنَ عُمَرَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:» لَا تَدْخُلُوا مَسَاكِنَ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ، إِلَّا أَنْ تَكُونُوا بَاكِينَ أَنْ يُصِيبَكُمْ مَا أَصَابَهُمْ «، هَذَا كُلُّهُ لَفْظُ الْبُخَارِيِّ فِي صَحِيحِهِ. وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي الْفَتْحِ: أَمَّا حَدِيثُ سَبْرَةَ بْنِ مَعْبَدٍ فَوَصَلَهُ أَحْمَدُ

Sonra yine senediyle Sâlim'den nakletti ki: İbn Ömer şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Kendi nefislerine zulmedenlerin meskenlerine, onların başına gelenlerin sizin de başınıza gelmesi korkusuyla ancak ağlayarak girin». Bütün bunlar Buhârî'nin Sahîh'indeki lafzıdır. İbn Hacer Fethu'l-Bârî'de şöyle demiştir: Sebre b. Ma'bed hadisine gelince, onu Ahmed

وَالطَّبَرَانِيُّ مِنْ طَرِيقِ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ الرَّبِيعِ بْنِ سَبْرَةَ بْنِ مَعْبَدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ سَبْرَةَ - وَهُوَ بِفَتْحِ السِّينِ الْمُهْمَلَةِ وَسُكُونِ الْبَاءِ الْمُوَحَّدَةِ - الْجُهَنِيُّ، قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لِأَصْحَابِهِ حِينَ رَاحَ مِنَ الْحِجْرِ:» مَنْ كَانَ عَجَنَ مِنْكُمْ مِنْ هَذَا الْمَاءِ عَجِينَةً أَوْ حَاسَ حَيْسًا ; فَلْيُلْقِهِ «، وَلَيْسَ لِسَبْرَةَ بْنِ مَعْبَدٍ فِي الْبُخَارِيِّ إِلَّا هَذَا الْمَوْضِعُ. وَأَمَّا حَدِيثُ أَبِي الشُّمُوسِ - وَهُوَ بِمُعْجَمَةٍ ثُمَّ مُهْمَلَةٍ -، وَهُوَ بِكْرِيٌّ لَا يُعْرَفُ اسْمُهُ - فَوَصَلَهُ الْبُخَارِيُّ فِي الْأَدَبِ الْمُفْرَدِ، وَالطَّبَرَانِيُّ وَابْنُ مِنْدَهْ مِنْ طَرِيقِ سُلَيْمِ بْنِ مُطَيْرٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْهُ، قَالَ:» كُنَّا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ. . . . . . . فَذَكَرَ الْحَدِيثَ وَفِيهِ: فَأَلْقَى ذُو الْعَجِينِ عَجِينَهُ، وَذُو الْحَيْسِ حَيْسَهُ «. وَرَوَاهُ ابْنُ أَبِي عَاصِمٍ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ، وَزَادَ:» فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ، قَدْ حِسْتُ حَيْسَةً فَأُلْقِمُهَا رَاحِلَتِي؟ قَالَ: نَعَمْ «.

ve Taberânî; Abdülazîz b. er-Rebî‘ b. Sebre b. Ma'bed tarikiyle babasından, o da dedesi Sebre'den -ki noktasız sîn'in fethası ve tek noktalı bâ'nın sükûnuyladır- el-Cühenî'den rivayetle mevsûl olarak nakletmiştir: Sebre demiştir ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Hicr'den ayrılıp yola çıktığında ashabına şöyle buyurdu: «Sizden kim bu sudan bir hamur yoğurmuşsa veya bir hays (hurma-yağ tatlısı) yapmışsa onu atsın». Buhârî'de Sebre b. Ma'bed'e ait bu yerden başka rivayet yoktur. Ebu'ş-Şümûs hadisine gelince -ki noktalı şîn ve noktasız sîn iledir ve ismi bilinmeyen Bekrî bir kimsedir-; Buhârî el-Edebü'l-Müfred'de, Taberânî ve İbn Mendeh, Süleym b. Mutayr tarikiyle babasından, o da ondan şöyle rivayet ederek mevsûl kılmışlardır: «Biz Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile beraberdik... diyerek hadisi zikretti ve hadiste şöyle geçmektedir: Bunun üzerine hamuru olan hamurunu, haysı olan da haysını attı». İbn Ebî Âsım da bu vecihten rivayet etmiş ve şu ziyadeyi yapmıştır: «Dedim ki: Ey Allah'ın Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem, ben bir hays hazırlamıştım, onu binek deveme yedireyim mi? 'Evet' buyurdu».

وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ أَيْضًا: قَوْلُهُ: وَقَالَ أَبُو ذَرٍّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ» مَنِ اعْتَجَنَ بِمَائِهِ «وَصَلَهُ الْبَزَّارُ مِنْ طَرِيقِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ قُدَامَةَ عَنْهُ:» أَنَّهُمْ كَانُوا مَعَ النَّبِيِّ ﷺ فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ، فَآتَوْا عَلَى وَادٍ، فَقَالَ لَهُمُ النَّبِيُّ ﷺ «إِنَّكُمْ بِوَادٍ مَلْعُونٍ فَأَسْرِعُوا» وَقَالَ: «مَنِ اعْتَجَنَ عَجِينَةً، أَوْ طَبَخَ قِدْرًا ; فَلْيَكُبَّهَا» . الْحَدِيثَ. قَالَ: لَا أَعْلَمُهُ إِلَّا بِهَذَا الْإِسْنَادِ. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَقَدْ كَذَّبَ أَصْحَابُ الْحِجْرِ الْمُرْسَلِينَ [١٥ \ ٨٠] ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ﵄: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ لِأَصْحَابِ الْحِجْرِ: «لَا تَدْخُلُوا عَلَى هَؤُلَاءِ الْقَوْمِ إِلَّا أَنْ تَكُونُوا بَاكِينَ، فَإِنْ لَمْ تَكُونُوا بَاكِينَ فَلَا تَدْخُلُوا عَلَيْهِمْ ; أَنْ يُصِيبَكُمْ مِثْلَ مَا أَصَابَهُمْ» وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ أَيْضًا، عَنِ ابْنِ عُمَرَ فِي كِتَابِ الصَّلَاةِ، فِي بَابِ الصَّلَاةِ فِي مَوَاضِعِ الْخَسْفِ وَالْعَذَابِ: «أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ:» لَا تَدْخُلُوا عَلَى هَؤُلَاءِ الْمُعَذَّبِينَ، إِلَّا أَنْ تَكُونُوا بَاكِينَ، فَإِنْ لَمْ تَكُونُوا بَاكِينَ فَلَا تَدْخُلُوا عَلَيْهِمْ ; لَا يُصِيبُكُمْ مَا أَصَابَهُمْ «. وَبَعْضُ هَذِهِ الرِّوَايَاتِ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا عَنِ الْبُخَارِيِّ أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ أَيْضًا فِي صَحِيحِهِ، فَقَدِ اتَّفَقَا عَلَى النَّهْيِ عَنْ دُخُولِ دِيَارِهِمْ إِلَّا فِي حَالِ الْبُكَاءِ، وَعَلَى إِسْرَاعِهِ ﷺ حَتَّى جَاوَزَ دِيَارَهُمْ. وَفِي هَذِهِ الرِّوَايَاتِ الصَّحِيحَةِ النَّهْيُ عَنِ الدُّخُولِ إِلَى مَوَاضِعِ الْخَسْفِ وَالْعَذَابِ إِلَّا فِي حَالَةِ الْبُكَاءِ، وَفِيهَا الْإِسْرَاعُ بِمُجَاوَزَتِهَا، وَعَدَمُ الِاسْتِسْقَاءِ مِنْ مِيَاهِهَا، وَعَدَمُ أَكْلِ الطَّعَامِ الَّذِي عُجِنَ بِهَا، وَمِنْ هُنَا قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: لَا يَجُوزُ التَّطَهُّرُ بِمَائِهَا، وَلَا تَصِحُّ الصَّلَاةُ فِيهَا ; لِأَنَّ مَاءَهَا لَمَّا لَمْ يَصْلُحْ لِلْأَكْلِ وَالشُّرْبِ، عُلِمَ أَنَّهُ غَيْرُ صَالِحٍ لِلطَّهَارَةِ الَّتِي هِيَ تَقَرُّبٌ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى.

İbn Hacer yine şöyle demiştir: Buhârî'nin: “Ebû Zer de Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem: «Kim onun suyu ile hamur yoğurmuşsa...» dedi” sözünü Bezzâr, Abdullah b. Kudâme tarikiyle ondan mevsûl olarak rivayet etmiştir: «Onlar Tebük gazvesinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile beraberdiler ve bir vadiye geldiler. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onlara: 'Siz lânetlenmiş bir vadidesiniz, acele edip geçin' buyurdu ve: 'Kim bir hamur yoğurmuşsa veya bir tencere kaynatmışsa onu döksün' dedi» hadisi zikretti. İbn Hacer: “Bu hadisi ancak bu isnadla biliyorum” demiştir. Buhârî, Allah Teâlâ'nın: { وَلَقَدْ كَذَّبَ أَصْحَابُ الْحِجْرِ الْمُرْسَلِينَ } [Hicr 15/80] kavlinin tefsirinde İbn Ömer'den radıyallâhu anhümâ şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Hicr halkı hakkında şöyle buyurdu: «Bu kavmin yanına ancak ağlayarak girin; eğer ağlayamıyorsanız, onların başına gelenin bir benzeri sizin de başınıza gelmesin diye onların yanına girmeyin». Buhârî yine İbn Ömer'den Namaz Kitabı'nda, yere batma (hasf) ve azap mekanlarında namaz kılma babında şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: «Bu azaba uğratılmışların yanına ancak ağlayarak girin; eğer ağlayamıyorsanız, onların başına gelenler sizin de başınıza gelmesin diye onların yanına girmeyin». Buhârî'den zikrettiğimiz bu rivayetlerin bir kısmını Müslim de Sahîh'inde tahric etmiştir; dolayısıyla her ikisi de oraların meskenlerine ancak ağlar vaziyette girmeyi yasaklama ve Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem oraların meskenlerini geçinceye kadar hızlanması hususunda ittifak etmişlerdir. Bu sahih rivayetlerde, yere batma ve azap mekanlarına ancak ağlar vaziyette girme yasağı, oraları hızla geçip gitme, sularından su çekmeme ve o sularla yoğrulan yemekleri yememe hükümleri yer almaktadır. Buradan hareketle bazı âlimler şöyle demişlerdir: “O sularla temizlenmek caiz değildir ve oralarda namaz sahih olmaz; çünkü bu sular yeme ve içmeye elverişli olmayınca, Allah Teâlâ'ya yakınlaşma vesilesi olan taharete de elverişli olmadığı anlaşılmıştır.”

قَالَ الْبُخَارِيُّ فِي صَحِيحِهِ: بَابُ الصَّلَاةِ فِي مَوَاضِعِ الْخَسْفِ وَالْعَذَابِ:» وَيُذْكَرُ أَنَّ عَلِيًّا ﵁ كَرِهَ الصَّلَاةَ بِخَسْفِ بَابِلَ. وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي الْفَتْحِ: هَذَا الْأَثَرُ رَوَاهُ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ مِنْ

Buhârî Sahîh'inde: “Yere batma ve azap mekanlarında namaz kılma babı” başlığı altında: “Ali'nin radıyallâhu anh Bâbil'deki hasf (batma) yerinde namaz kılmayı mekruh gördüğü zikredilir” demiştir. İbn Hacer Fethu'l-Bârî'de şöyle demiştir: Bu eseri İbn Ebî Şeybe,

طَرِيقِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي الْمُحِلِّ - وَهُوَ بِضَمِّ الْمِيمِ وَكَسْرِ الْمُهْمَلَةِ وَتَشْدِيدِ اللَّامِ -، قَالَ «كُنَّا مَعَ عَلِيٍّ فَمَرَرْنَا عَلَى الْخَسْفِ الَّذِي بِبَابِلَ، فَلَمْ يُصَلِّ حَتَّى أَجَازَهُ - أَيْ: تَعَدَّاهُ -» وَمِنْ طَرِيقٍ أُخْرَى، عَنْ عَلِيٍّ، قَالَ: «مَا كُنْتُ لِأُصَلِّيَ بِأَرْضٍ خَسَفَ اللَّهُ بِهَا ثَلَاثَ مِرَارٍ» . وَالظَّاهِرُ أَنَّ قَوْلَهُ ثَلَاثَ مِرَارٍ لَيْسَ مُتَعَلِّقًا بِالْخَسْفِ ; لِأَنَّهُ لَيْسَ فِيهَا إِلَّا خَسْفٌ وَاحِدٌ. وَإِنَّمَا أَرَادَ أَنَّ عَلِيًّا قَالَ ذَلِكَ ثَلَاثًا. وَرَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ مَرْفُوعًا مِنْ وَجْهٍ آخَرَ عَنْ عَلِيٍّ وَلَفْظُهُ: «نَهَانِي حَبِيبِي ﷺ أَنْ أُصَلِّيَ فِي أَرْضِ بَابِلَ ; فَإِنَّهَا مَلْعُونَةٌ» فِي إِسْنَادِهِ ضَعْفٌ، وَاللَّائِقُ بِتَعْلِيقِ الْمُصَنِّفِ مَا تَقَدَّمَ، وَالْمُرَادُ بِالْخَسْفِ هُنَا مَا ذَكَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى فِي قَوْلِهِ: فَأَتَى اللَّهُ بُنْيَانَهُمْ مِنَ الْقَوَاعِدِ فَخَرَّ عَلَيْهِمُ السَّقْفُ مِنْ فَوْقِهِمْ الْآيَةَ [١٦ \ ٢٦] ، ذَكَرَ أَهْلُ التَّفْسِيرِ وَالْأَخْبَارِ: أَنَّ الْمُرَادَ بِذَلِكَ أَنَّ النُّمْرُوذَ بْنَ كَنْعَانَ بَنَى بِبَابِلَ بُنْيَانًا عَظِيمًا، يُقَالُ: إِنَّ ارْتِفَاعَهُ كَانَ خَمْسَةَ آلَافِ ذِرَاعٍ فَخَسَفَ اللَّهُ بِهِمْ. قَالَ الْخَطَّابِيُّ: «لَا أَعْلَمُ أَحَدًا مِنَ الْعُلَمَاءِ حَرَّمَ الصَّلَاةَ فِي أَرْضِ بَابِلَ» انْتَهَى. مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْ فَتْحِ الْبَارِي.

Abdullah b. Ebî'l-Muhill -ki mimin zammı, noktasız hâ'nın kesresi ve lâmın şeddesi iledir- tarikiyle rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: «Biz Ali ile beraberdik, Bâbil'deki batma yerine uğradık, orayı geçinceye -yani aşıncaya- kadar namaz kılmadı». Başka bir tarikten Ali'den: «Allah'ın üç defa yere batırdığı bir yerde namaz kılacak değilim» dediği rivayet edilmiştir. Zahir olan şudur ki, onun «üç defa» sözü hasf ile ilgili değildir; çünkü orada tek bir hasf vardır. Kastedilen, Ali'nin bu sözü üç kere söylediğidir. Ebû Dâvûd bunu başka bir vecihten Ali'den merfû olarak rivayet etmiştir; lafzı şöyledir: «Habibim sallallâhu aleyhi ve sellem Bâbil toprağında namaz kılmamı bana yasakladı; çünkü orası lânetlenmiştir». İsnadında zayıflık vardır; musannifin tâlikine uygun olan ise daha önce geçen rivayettir. Buradaki hasf ile kastedilen, Allah Teâlâ'nın: { فَأَتَى اللَّهُ بُنْيَانَهُمْ مِنَ الْقَوَاعِدِ فَخَرَّ عَلَيْهِمُ السَّقْفُ مِنْ فَوْقِهِمْ } “Allah onların binalarını temellerinden sarstı da tavan tepelerinden üzerlerine çöktü...” [Nahl 16/26] kavlinde zikrettiği husustur. Tefsir ve tarih ehli şunu zikretmişlerdir: Bundan kasıt, Ken'ân oğlu Nemrûd'un Bâbil'de devasa bir bina inşa etmesidir; yüksekliğinin beş bin zira olduğu söylenir, derken Allah onları yere batırmıştır. Hattâbî şöyle demiştir: «Âlimlerden hiç kimsenin Bâbil toprağında namaz kılmayı haram kıldığını bilmiyorum». Fethu'l-Bârî'den alınması hedeflenen kısım bitti.

وَقَوْلُ الْخَطَّابِيِّ يُعَارِضُهُ مَا رَأَيْتُهُ عَنْ عَلِيٍّ ﵁، وَلَكِنَّهُ يَشْهَدُ لَهُ عُمُومُ الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ: «وَجُعِلَتْ لَنَا الْأَرْضُ مَسْجِدًا وَطَهُورًا» ، وَحَدِيثُ أَبِي دَاوُدَ الْمَرْفُوعُ، عَنْ عَلِيٍّ الَّذِي أَشَارَ لَهُ ابْنُ حَجَرٍ: أَنَّ فِيهِ ضَعْفًا هُوَ قَوْلُهُ: «حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَ، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ، قَالَ حَدَّثَنِي ابْنُ لَهِيعَةَ، وَيَحْيَى بْنُ أَزْهَرَ، عَنْ عَمَّارِ بْنِ سَعْدٍ الْمُرَادِيِّ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ الْغِفَارِيِّ: أَنَّ عَلِيًّا ﵁ مَرَّ بِبَابِلَ وَهُوَ يَسِيرُ، فَجَاءَهُ الْمُؤَذِّنُ يُؤْذِنُهُ بِصَلَاةِ الْعَصْرِ. فَلَمَّا بَرَزَ مِنْهَا أَمَرَ الْمُؤَذِّنَ فَأَقَامَ الصَّلَاةَ، فَلَمَّا فَرَغَ مِنْهَا قَالَ:» إِنَّ حَبِيبِي ﷺ نَهَانِي أَنْ أُصَلِّيَ فِي الْمَقْبَرَةِ، وَنَهَانِي أَنْ أُصَلِّيَ فِي أَرْضِ بَابِلَ ; فَإِنَّهَا مَلْعُونَةٌ «.

Hattâbî'nin bu sözüne, Ali'den radıyallâhu anh gördüğüm rivayet muârız düşmektedir; lâkin: «Yeryüzü bize mescit ve temizleyici kılındı» sahih hadisinin umumiliği Hattâbî'nin sözüne şahitlik etmektedir. İbn Hacer'in zayıflığına işaret ettiği Ebû Dâvûd'un Ali'den merfû rivayeti ise şu sözüdür: «Bize Süleyman b. Dâvûd anlattı, bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki bana İbn Lehîa ve Yahyâ b. Ezher, Ammâr b. Sa'd el-Murâdî'den, o da Ebû Sâlih el-Gıfârî'den anlattı: Ali radıyallâhu anh yolculuk yaparken Bâbil'e uğradı; müezzin ikindi namazını bildirmek üzere ona geldi. Ali oradan tamamen çıkınca müezzine emretti, o da kâmet getirdi; namazı bitirince şöyle dedi: 'Habibim sallallâhu aleyhi ve sellem kabristanda namaz kılmamı bana yasakladı, Bâbil toprağında namaz kılmamı da bana yasakladı; çünkü orası lânetlenmiştir'».

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، ثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي يَحْيَى بْنُ أَزْهَرَ، وَابْنُ لَهِيعَةَ، عَنِ الْحَجَّاجِ بْنِ شَدَّادٍ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ الْغِفَارِيِّ، عَنْ عَلِيٍّ بِمَعْنَى سُلَيْمَانَ بْنِ دَاوُدَ، قَالَ:» فَلَمَّا خَرَجَ - مَكَانَ فَلَمَّا بَرَزَ - اهـ.

Bize Ahmed b. Sâlih anlattı, bize İbn Vehb anlattı, bana Yahyâ b. Ezher ve İbn Lehîa, Haccâc b. Şeddâd'dan, o Ebû Sâlih el-Gıfârî'den, o da Ali'den Süleyman b. Dâvûd'un rivayet ettiği anlamda haber verdi; dedi ki: «tamamen çıkınca» -«oradan tamamen çıkınca» yerine- bitti.

وَقَدْ يَظْهَرُ لِلنَّاظِرِ فِي إِسْنَادَيْ هَذَا الْحَدِيثِ أَنَّهُ لَا يَقِلُّ عَنْ دَرَجَةِ الْقَبُولِ، وَلَكِنْ فِيهِ عِلَّةٌ خَفِيَّةٌ نَبَّهَ عَلَيْهَا ابْنُ يُونُسَ، أَمَّا كَوْنُهُ لَا يَقِلُّ عَنْ دَرَجَةِ الْقَبُولِ ; فَلِأَنَّ طَرِيقَتَهُ الْأُولَى أَوَّلُ طَبَقَاتِهَا: سُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَ وَلَا خِلَافَ فِي كَوْنِهِ ثِقَةً، وَفِي الثَّانِيَةِ: أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ مَكَانَ سُلَيْمَانَ الْمَذْكُورِ، وَأَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ ثِقَةٌ حَافِظٌ. وَكَلَامُ النَّسَائِيِّ فِيهِ غَلَطٌ مَرْدُودٌ عَلَيْهِ، كَمَا قَالَ الْعِرَاقِيُّ فِي أَلْفِيَّتِهِ:

Bu hadisin iki isnadına bakan kimseye onun kabul derecesinden aşağı kalmadığı görünebilir; lâkin onda İbn Yûnus'un dikkat çektiği gizli bir illet vardır. Kabul derecesinden aşağı kalmayışına gelince; çünkü birinci tarîkinin ilk tabakası Süleyman b. Dâvûd'dur ve onun sika (güvenilir) olduğu konusunda ihtilaf yoktur. İkincisinde ise mezkûr Süleyman'ın yerinde Ahmed b. Sâlih vardır ve Ahmed b. Sâlih sika ve hâfızdır. Nesâî'nin onun hakkındaki sözü ise Irâkî'nin Elfiyye'sinde dediği gibi reddedilmiş bir hatadır:

وَرُبَّمَا رُدَّ كَلَامُ الْجَارِحِ ... كَالنَّسَائِيِّ فِي أَحْمَدَ بْنِ صَالِحٍ

Kimi zaman cerh edenin sözü reddedilir... Nesâî'nin Ahmed b. Sâlih hakkındaki sözü gibi.

وَسَبَبُ غَلَطِهِ فِي ذَلِكَ أَنَّ ابْنَ مَعِينٍ كَذَّبَ أَحْمَدَ بْنَ صَالِحٍ الشُّمُونِيُّ. فَظَنَّ النَّسَائِيُّ أَنَّ

Onun bu husustaki hatasının sebebi şudur: İbn Maîn, Ahmed b. Sâlih eş-Şümûnî'yi yalanlamıştı. Nesâî ise sandı ki

مُرَادَ ابْنِ مَعِينٍ أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ هَذَا الَّذِي هُوَ أَبُو جَعْفَرِ بْنُ الطَّبَرِيِّ الْمِصْرِيُّ، وَلَيْسَ كَذَلِكَ كَمَا جَزَمَ بِهِ ابْنُ حِبَّانَ.

İbn Maîn'in kastettiği kişi, Ebû Ca'fer b. et-Taberî el-Mısrî olan bu Ahmed b. Sâlih'tir; oysa İbn Hibbân'ın kesin olarak belirttiği gibi durum böyle değildir.

وَالطَّبَقَةُ الثَّانِيَةُ فِي كِلَا الْإِسْنَادَيْنِ:

Her iki isnaddaki ikinci tabaka ise:

ابْنُ وَهْبٍ وَهُوَ: عَبْدَ اللَّهِ بْنُ وَهْبِ بْنِ مُسْلِمٍ الْقُرَشِيُّ، مَوْلَاهُمْ أَبُو مُحَمَّدٍ الْمِصْرِيُّ ثِقَةٌ حَافِظٌ عَابِدٌ مَشْهُورٌ.

İbn Vehb'dir; o, Abdullah b. Vehb b. Müslim el-Kureşî, onların mevlâsı Ebû Muhammed el-Mısrî olup sika, hâfız, âbid ve meşhur bir kimsedir.

وَالطَّبَقَةُ الثَّالِثَةُ مِنَ الْإِسْنَادَيْنِ: يَحْيَى بْنُ أَزْهَرَ، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ لَهِيعَةَ، وَيَحْيَى بْنُ أَزْهَرَ الْبَصْرِيُّ مَوْلَى قُرَيْشٍ صَدُوقٌ، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ لَهِيعَةَ صَدُوقٌ خَلَطَ بَعْدَ احْتِرَاقِ كُتُبِهِ. وَالظَّاهِرُ أَنَّ اعْتِضَادَ أَحَدِهِمَا بِالْآخَرِ لَا يَقِلُّ عَنْ دَرَجَةِ الْحُسْنِ. وَيُؤَيِّدُ ذَلِكَ أَنَّ رَاوِيَ الْحَدِيثِ ابْنُ وَهْبٍ وَمَعْلُومٌ أَنَّ رِوَايَةَ ابْنِ وَهْبٍ، وَابْنِ الْمُبَارَكِ، عَنِ ابْنِ لَهِيعَةَ، أَعْدَلُ مِنْ رِوَايَةِ غَيْرِهِمَا عَنْهُ.

İki isnaddan üçüncü tabaka ise: Yahyâ b. Ezher ve Abdullah b. Lehîa'dır. Kureyş'in mevlâsı olan Yahyâ b. Ezher el-Basrî sadûktur (doğru sözlüdür). Abdullah b. Lehîa ise sadûktur; kitapları yandıktan sonra karıştırmıştır. Zâhir olan şudur ki, ikisinden birinin diğeriyle kuvvet bulması hasen derecesinden aşağı düşmez. Hadisi rivayet edenin İbn Vehb olması da bunu destekler; zira İbn Vehb ile İbnü'l-Mübârek'in İbn Lehîa'dan yaptığı rivayetin, diğerlerinin ondan yaptığı rivayetten daha sağlam olduğu bilinmektedir.

وَالطَّبَقَةُ الرَّابِعَةُ فِي الْإِسْنَادِ الْأَوَّلِ: عَمَّارُ بْنُ سَعْدٍ الْمُرَادِيُّ. وَفِي الْإِسْنَادِ الثَّانِي: الْحَجَّاجُ بْنُ شَدَّادٍ، وَعَمَّارُ بْنُ سَعْدٍ الْمُرَادِيُّ، ثُمَّ السَّلْهَمِيُّ، وَالْحَجَّاجُ بْنُ شَدَّادٍ الصَّنْعَانِيُّ نَزِيلُ مِصْرَ، كِلَاهُمَا مَقْبُولٌ كَمَا قَالَهُ ابْنُ حَجَرٍ فِي التَّقْرِيبِ، وَاعْتِضَادُ أَحَدِهِمَا بِالْآخَرِ لَا يَقِلُّ عَنْ دَرَجَةِ الْحُسْنِ.

Birinci isnaddaki dördüncü tabaka Ammâr b. Sa'd el-Murâdî'dir. İkinci isnadda ise Haccâc b. Şeddâd'dır. Ammâr b. Sa'd el-Murâdî sonra es-Selhemî ve Mısır'a yerleşen Haccâc b. Şeddâd es-San'ânî'nin her ikisi de İbn Hacer'in et-Takrîb'de dediği gibi makbuldür; ikisinden birinin diğeriyle kuvvet bulması hasen derecesinden aşağı düşmez.

وَالطَّبَقَةُ الْخَامِسَةُ فِي كِلَا الْإِسْنَادَيْنِ: أَبُو صَالِحٍ الْغِفَارِيُّ وَهُوَ سَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، وَعِدَادُهُ فِي أَهْلِ مِصْرَ، وَهُوَ ثِقَةٌ.

Her iki isnaddaki beşinci tabaka ise Ebû Sâlih el-Gıfârî'dir; o Saîd b. Abdirrahmân olup Mısır ehlinden sayılır ve o sikadır.

وَالطَّبَقَةُ السَّادِسَةُ فِي كِلَيْهِمَا: أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيٌّ ﵁، فَالَّذِي يَظْهَرُ صَلَاحِيَةُ الْحَدِيثِ لِلِاحْتِجَاجِ، وَلَكِنَّهُ فِيهِ عِلَّةٌ خَفِيَّةٌ ذَكَرَهَا ابْنُ يُونُسَ، وَهِيَ: أَنَّ رِوَايَةَ أَبِي صَالِحٍ الْغِفَارِيِّ، عَنْ عَلِيٍّ مُرْسَلَةٌ، كَمَا ذَكَرَهُ ابْنُ حَجَرٍ فِي التَّقْرِيبِ. وَقَالَ الْبَيْهَقِيُّ فِي السُّنَنِ الْكُبْرَى: «بَابُ مِنْ كَرِهَ الصَّلَاةَ فِي مَوْضِعِ الْخَسْفِ وَالْعَذَابِ،» أَنْبَأَ أَبُو عَلِيٍّ الرُّوذْبَارِيُّ، أَنْبَأَ أَبُو بَكْرِ بْنُ دَاسَةَ، ثَنَا أَبُو دَاوُدَ، ثُمَّ سَاقَ حَدِيثَ أَبِي دَاوُدَ الْمَذْكُورِ آنِفًا بِلَفْظِهِ فِي الْمَتْنِ وَالْإِسْنَادَيْنِ. ثُمَّ قَالَ: وَرُوِّينَا عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي مُحِلٍّ الْعُمَرِيِّ، قَالَ: كُنَّا مَعَ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، فَمَرَّ بِنَا عَلَى الْخَسْفِ الَّذِي بِبَابِلَ فَلَمْ يُصَلِّ حَتَّى أَجَازَهُ. وَعَنْ حُجْرٍ الْحَضْرَمِيِّ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵁ قَالَ: «مَا كُنْتُ لِأُصَلِّيَ بِأَرْضٍ خَسَفَ اللَّهُ بِهَا ثَلَاثَ مَرَّاتٍ» . ثُمَّ قَالَ الْبَيْهَقِيُّ: وَهَذَا النَّهْيُ عَنِ الصَّلَاةِ فِيهَا إِنْ ثَبَتَ مَرْفُوعًا لَيْسَ لِمَعْنًى يَرْجِعُ إِلَى الصَّلَاةِ ; فَلَوْ صَلَّى فِيهَا لَمْ يُعِدْ، ثُمَّ سَاقَ الْبَيْهَقِيُّ بَعْضَ رِوَايَاتِ حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ الَّذِي قَدَّمْنَا عَنِ الْبُخَارِيِّ وَمُسْلِمٍ، ثُمَّ قَالَ: إِنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَحَبَّ الْخُرُوجَ مِنْ تِلْكَ الْمَسَاكِنِ، وَكَرِهَ الْمُقَامَ فِيهَا إِلَّا بَاكِيًا، فَدَخَلَ فِي ذَلِكَ الْمُقَامُ لِلصَّلَاةِ وَغَيْرِهَا. اهـ.

Her iki [isnadda] altıncı tabaka ise Müminlerin Emîri Ali'dir radıyallâhu anh. Dolayısıyla zâhir olan hadisin delil olmaya elverişli olmasıdır; fakat onda İbn Yûnus'un zikrettiği gizli bir illet vardır. O da şudur: Ebû Sâlih el-Gıfârî'nin Ali'den rivayeti İbn Hacer'in et-Takrîb'de zikrettiği gibi mürseldir. Beyhakî es-Sünenü'l-Kübrâ'da şöyle demiştir: «Yere batma ve azap mekânında namaz kılmayı mekruh gören kimse bâbı». Ebû Alî er-Rûzbârî bize bildirdi, Ebû Bekr b. Dâse bize bildirdi, Ebû Dâvûd bize anlattı; sonra Ebû Dâvûd'un az önce zikredilen hadisini hem metin hem de iki isnadındaki lafzıyla sevk etti. Sonra şöyle dedi: Bize Abdullah b. Ebî Mühill el-Umerî'den rivayet edildi; o şöyle dedi: Ali b. Ebî Tâlib ile beraberdik; bizi Bâbil'deki hasf (yere batma) yerinden geçirdi ve orayı tamamen geçinceye kadar namaz kılmadı. Hucr el-Hadramî'den, o da Ali b. Ebî Tâlib'den radıyallâhu anh rivayet etti ki: «Allah'ın üç defa yere batırdığı bir toprakta namaz kılacak değildim» dedi. Sonra Beyhakî dedi ki: Bu yerde namaz kılmaktan nehyedilme merfû olarak sabit olursa, namazın kendisine dönük bir anlamdan ötürü değildir; dolayısıyla orada namaz kılsa iade etmezdi. Sonra Beyhakî, daha önce Buhârî ve Müslim'den aktardığımız İbn Ömer hadisinin bazı rivayetlerini sevk etti ve ardından şöyle dedi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem o meskenlerden çıkmayı sevmiş ve ağlayarak olmadıkça orada ikamet etmeyi hoş görmemiştir; dolayısıyla namaz veya başka bir amaçla ikamet etmek de buna dâhil olmuştur. Bitti.

وَهَذَا الَّذِي ذَكَرْنَا هُوَ حَاصِلُ مَا جَاءَ فِي الصَّلَاةِ فِي مَوَاضِعِ الْخَسْفِ وَالتَّطَهُّرِ بِمِيَاهِهَا، فَذَهَبَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى أَنَّ الصَّلَاةَ بِهَا صَحِيحَةٌ وَالتَّطَهُّرَ بِمَائِهَا مُجْزِئٌ، وَاسْتَدَلُّوا بِعُمُومِ النُّصُوصِ كَقَوْلِهِ ﷺ: «وَجُعِلَتْ لِيَ الْأَرْضُ كُلُّهَا مَسْجِدًا» الْحَدِيثَ. وَكَعُمُومِ الْأَدِلَّةِ عَلَى رَفْعِ الْحَدَثِ، وَحُكْمِ الْخَبَثِ بِالْمَاءِ الْمُطْلَقِ. وَذَهَبَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى أَنَّهَا لَا تَجُوزُ الصَّلَاةُ فِيهَا، وَلَا تَصِحُّ الطَّهَارَةُ بِمَائِهَا، وَاسْتَدَلُّوا بِحَدِيثِ عَلِيٍّ الْمَرْفُوعِ: أَنَّ حَبِيبَهُ ﷺ نَهَاهُ عَنِ الصَّلَاةِ فِي خَسْفِ بَابِلَ ; لِأَنَّهَا أَرْضٌ مَلْعُونَةٌ. قَالُوا: وَالنَّهْيُ يَقْتَضِي الْفَسَادَ ; لِأَنَّ مَا نَهَى عَنْهُ ﷺ لَيْسَ مِنْ أَمْرِنَا، وَمَنْ أَحْدَثَ فِي أَمْرِنَا مَا لَيْسَ مِنْهُ فَهُوَ رَدٌّ كَمَا ثَبَتَ فِي الْحَدِيثِ. وَاحْتَجُّوا لِعَدَمِ الطَّهَارَةِ بِمَائِهَا بِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ مَنَعَ مِنِ اسْتِعْمَالِهِ فِي الْأَكْلِ وَالشُّرْبِ وَهُمَا لَيْسَا بِقُرْبَةٍ. فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى مَنْعِ الطَّهَارَةِ بِهِ مِنْ بَابِ أَوْلَى.

Zikrettiğimiz bu husus, yere batma mekânlarında namaz kılmak ve sularıyla temizlenmek konusunda gelen rivayetlerin hulâsasıdır. İlim ehlinden bir kısmı orada namazın sahih ve suyu ile temizlenmenin yeterli olduğuna hükmetmiş; Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem: «Bana yeryüzünün tamamı mescit kılındı» hadisi gibi nassların umumunu ve hadesin giderilmesi ile pislik hükmünün mutlak su ile kaldırılmasına dair delillerin umumunu delil göstermişlerdir. İlim ehlinden bir kısmı da orada namazın caiz olmadığına ve suyu ile temizliğin sahih olmadığına hükmetmiş; Ali'nin merfû hadisini delil getirmişlerdir: Habib [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem ona Bâbil hasfinde namaz kılmayı yasaklamıştır; çünkü orası lânetlenmiş bir topraktır. Şöyle demişlerdir: Nehiy fesadı (butlanı) gerektirir; zira Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem nehyettiği şey bizim emrimizden (dinimizden) değildir ve hadiste sabit olduğu üzere kim bizim emrimizde ondan olmayan bir şey ihdas ederse o merduttur. Suyu ile temizlenilemeyeceğine ise Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem birer ibadet olmayan yeme ve içmede o suyu kullanmayı yasaklamasını delil getirmişlerdir. Bu da evleviyetle onunla temizlik yapılmasının yasak olduğunu göstermiştir.

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ -: الَّذِي يَظْهَرُ لَنَا رُجْحَانُهُ ; أَنَّ مَنْ مَرَّ عَلَيْهَا يَنْبَغِي لَهُ أَنْ يُسْرِعَ فِي سَيْرِهِ حَتَّى يَخْرُجَ مِنْهُ، كَفِعْلِهِ ﷺ وَفِعْلِ صِهْرِهِ، وَابْنِ عَمِّهِ، وَأَبِي سِبْطَيْهِ ﵃ جَمِيعًا، وَأَنَّهُ لَا يَدْخُلُ إِلَّا بَاكِيًا لِلْحَدِيثِ الصَّحِيحِ. فَلَوْ نَزَلَ فِيهَا وَصَلَّى فَالظَّاهِرُ صِحَّةُ صَلَاتِهِ إِذْ لَمْ يَقُمْ دَلِيلٌ صَحِيحٌ بِدَلَالَةٍ وَاضِحَةٍ عَلَى بُطْلَانِهَا، وَالْحُكْمُ بِبُطْلَانِ الْعِبَادَةِ يَحْتَاجُ إِلَى نَصٍّ قَوِيِّ الْمَتْنِ وَالدَّلَالَةِ. وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Bu kitabın yazarı -Allah onu affetsin- der ki: Bize göre racih (tercihe şayan) görünen husus şudur: Oraya uğrayan kimsenin, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem, damadının, amcasının oğlunun ve iki torununun babasının radıyallâhu anhüm ecmaîn yaptığı gibi, oradan çıkıncaya kadar yürüyüşünü hızlandırması gerekir ve sahih hadis gereğince oraya ancak ağlayarak girmelidir. Şayet oraya konaklar ve namaz kılarsa zâhir olan namazının sahih olmasıdır; zira bâtıl olduğuna dair açık bir delaleti bulunan sahih bir delil ikame edilmemiştir. İbadetin bâtıl olduğuna hükmetmek ise hem metin hem delalet bakımından kuvvetli bir nassı gerektirir. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

مَسَائِلُ لَهَا تَعَلُّقٌ بِهَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ.

Bu Yüce Âyetle İlgili Meseleler.

قَدْ عَلِمْتَ أَنَّ الْحِجْرَ الْمَذْكُورَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ فِي قَوْلِهِ: وَلَقَدْ كَذَّبَ أَصْحَابُ الْحِجْرِ الْآيَةَ [١٥ \ ٨٠] : هُوَ دِيَارُ ثَمُودَ، وَأَنَّهُ وَرَدَ النَّهْيُ عَنِ الصَّلَاةِ فِي مَوَاضِعِ الْخَسْفِ ; فَبِهَذِهِ الْمُنَاسَبَةِ نَذْكُرُ الْأَمَاكِنَ الَّتِي نُهِيَ عَنِ الصَّلَاةِ فِيهَا وَنُبَيِّنُ مَا صَحَّ فِيهِ النَّهْيُ وَمَا لَمْ يَصِحَّ.

Öğrenmiş bulunmaktasın ki, Allah Teâlâ'nın: { وَلَقَدْ كَذَّبَ أَصْحَابُ الْحِجْرِ } “Andolsun, Hicr halkı da yalanlamıştı...” [Hicr 15/80] kavlindeki bu âyette zikredilen Hicr, Semûd kavminin yurtlarıdır ve hasf (yere batma) mekânlarında namaz kılmaktan nehiy vârid olmuştur; bu münasebetle namaz kılınması nehyedilen yerleri zikredecek, hakkında nehyin sahih olduğu ve sahih olmadığı yerleri beyan edeceğiz.

وَالْمَوَاضِعُ الَّتِي وَرَدَ النَّهْيُ عَنِ الصَّلَاةِ فِيهَا تِسْعَةَ عَشَرَ مَوْضِعًا سَتَأْتِي كُلُّهَا.

Namaz kılınması nehyedilen yerler on dokuz mekândır; hepsi gelecektir.

عَنْ زَيْدِ بْنِ جَبِيرَةَ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ حُصَيْنٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ: «نَهَى أَنْ يُصَلَّى فِي سَبْعَةِ مَوَاطِنَ: فِي الْمَزْبَلَةِ، وَالْمَجْزَرَةِ، وَالْمَقْبَرَةِ، وَقَارِعَةِ الطَّرِيقِ، وَفِي الْحَمَّامِ وَفِي أَعْطَانِ الْإِبِلِ، وَفَوْقَ ظَهْرِ بَيْتِ اللَّهِ» . رَوَاهُ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ فِي مُسْنَدِهِ، وَالتِّرْمِذِيُّ، وَابْنُ مَاجَهْ. وَقَالَ التِّرْمِذِيُّ فِي إِسْنَادِهِ: لَيْسَ بِذَاكَ. وَقَدْ رَوَى اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ هَذَا الْحَدِيثَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ الْعُمَرِيِّ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ ﷺ مِثْلَهُ. وَالْحَدِيثُ ضَعِيفٌ لَا تَقُومُ بِهِ حُجَّةٌ ; لِأَنَّ الْإِسْنَادَ الْأَوَّلَ فِيهِ زَيْدُ بْنُ جَبِيرَةَ وَهُوَ مَتْرُوكٌ، قَالَ فِيهِ ابْنَ حَجَرٍ فِي

Zeyd b. Cübire'den, o Dâvûd b. Husayn'dan, o Nâfi'den, o İbn Ömer'den: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Yedi yerde namaz kılınmasını nehyetti: Çöplükte, mezbahada, kabristanda, yol ortasında, hamamda, deve ağıllarında ve Beytullah'ın damının üstünde». Bunu Abd b. Humeyd Müsned'inde, Tirmizî ve İbn Mâce rivayet etmiştir. Tirmizî onun isnadı hakkında: «Pek sağlam değildir» demiştir. Leys b. Sa'd bu hadisi Abdullah b. Ömer el-Umerî'den, o Nâfi'den, o İbn Ömer'den, o da Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem benzer şekilde rivayet etmiştir. Hadis zayıftır, kendisiyle hüccet ikame olunamaz; zira birinci isnadda Zeyd b. Cübire vardır ve o metrûktur. İbn Hacer onun hakkında

التَّقْرِيبِ: مَتْرُوكٌ. وَقَالَ فِي تَهْذِيبِ التَّهْذِيبِ: قَالَ ابْنُ مَعِينٍ: هُوَ لَا شَيْءَ. وَقَالَ الْبُخَارِيُّ: مُنْكَرُ الْحَدِيثِ. وَقَالَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ: مَتْرُوكُ الْحَدِيثِ. وَقَالَ النَّسَائِيُّ: لَيْسَ بِثِقَةٍ. وَقَالَ أَبُو حَاتِمٍ: ضَعِيفُ الْحَدِيثِ، مُنْكَرُ الْحَدِيثِ جِدًّا، مَتْرُوكُ الْحَدِيثِ لَا يُكْتَبُ حَدِيثُهُ. وَقَالَ ابْنُ عَدِيٍّ: عَامَّةٌ مَا يَرْوِيهِ لَا يُتَابِعُهُ عَلَيْهِ أَحَدٌ. قُلْتَ: وَقَالَ السَّاجِيُّ: حَدَّثَ عَنْ دَاوُدَ بْنِ الْحُصَيْنِ بِحَدِيثٍ مُنْكَرٍ جِدًّا، يَعْنِي حَدِيثَ النَّهْيِ عَنِ الصَّلَاةِ فِي سَبْعِ مَوَاطِنَ. وَقَالَ الْفَسَوِيُّ: ضَعِيفٌ مُنْكَرُ الْحَدِيثِ. وَقَالَ الْأَزْدِيُّ: مَتْرُوكٌ. وَقَالَ ابْنُ حِبَّانَ: يَرْوِي الْمَنَاكِيرَ عَنِ الْمَشَاهِيرِ ; فَاسْتَحَقَّ التَّنَكُّبَ عَنْ رِوَايَتِهِ. وَقَالَ الْحَاكِمُ: رَوَى عَنْ أَبِيهِ وَدَاوُدَ بْنِ الْحُصَيْنِ وَغَيْرِهِمَا الْمَنَاكِيرَ. وَقَالَ الدَّارَقُطْنِيُّ: ضَعِيفٌ. قَالَ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ: أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّهُ ضَعِيفٌ اهـ كَلَامُ ابْنِ حَجَرٍ. وَأَحَدُ إِسْنَادَيِ ابْنِ مَاجَهْ فِيهِ أَبُو صَالِحٍ كَاتِبُ اللَّيْثِ، وَهُوَ كَثِيرُ الْغَلَطِ، وَفِيهِ ابْنُ عُمَرَ الْعُمَرِيُّ ضَعَّفَهُ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ وَأَخْرَجَ لَهُ مُسْلِمٌ. وَقَالَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ فِي الْعِلَلِ: هُمَا جَمِيعًا - يَعْنِي الْحَدِيثَيْنِ - وَاهِيَانِ. وَصَحَّحَ الْحَدِيثَ الْمَذْكُورَ ابْنُ السَّكَنِ وَإِمَامُ الْحَرَمَيْنِ.

et-Takrîb'de: «Metrûktur» demiştir. Tehzîbü't-Tehzîb'de ise şöyle demiştir: İbn Maîn: «O bir şey değildir» dedi. Buhârî: «Hadisi münkerdir» dedi. Başka bir yerde ise: «Hadisi metrûktur» dedi. Nesâî: «Sika değildir» dedi. Ebû Hâtim: «Hadisi zayıftır, hadisi son derece münkerdir, hadisi metrûktur, hadisi yazılmaz» dedi. İbn Adiyy: «Rivayet ettiklerinin ekserisinde ona kimse mütâbaat etmez» dedi. Derim ki: Sâcî de şöyle demiştir: «Dâvûd b. el-Husayn'dan son derece münker bir hadis rivayet etti»; yani yedi yerde namaz kılmanın nehyedildiği hadisi kastetmektedir. Fesevî: «Zayıftır, hadisi münkerdir» dedi. Ezdî: «Metrûktur» dedi. İbn Hibbân: «Meşhur râvilerden münker rivayetler aktarır; bu yüzden onun rivayetinden kaçınmak hak olmuştur» dedi. Hâkim: «Babasından, Dâvûd b. el-Husayn'dan ve başkalarından münker rivayetler aktardı» dedi. Dârekutnî: «Zayıftır» dedi. İbn Abdilberr: «Zayıf olduğu hususunda icmâ etmişlerdir» dedi. İbn Hacer'in sözü bitti. İbn Mâce'nin iki isnadından birinde Leys'in kâtibi Ebû Sâlih vardır ve o çok hata yapar; ayrıca onda İbn Ömer el-Umerî vardır ki ilim ehlinden bazıları onu zayıf saymış, Müslim ise ondan tahriçte bulunmuştur. İbn Ebî Hâtim el-İlel'de şöyle demiştir: «Her ikisi de -yani iki hadis de- çürüktür (vâhîdir)». Mezkûr hadisi İbnü's-Seken ve İmâmü'l-Haremeyn sahih saymıştır.

اعْلَمْ أَوَّلًا أَنَّ الْمَوَاضِعَ الَّتِي وَرَدَ النَّهْيُ عَنِ الصَّلَاةِ فِيهَا، هِيَ السَّبْعَةُ الْمَذْكُورَةُ، وَالصَّلَاةُ إِلَى الْمَقْبَرَةِ وَإِلَى جِدَارِ مِرْحَاضٍ عَلَيْهِ نَجَاسَةٌ، وَالْكَنِيسَةِ وَالْبَيْعَةِ، وَإِلَى التَّمَاثِيلِ، وَفِي دَارِ الْعَذَابِ، وَفِي الْمَكَانِ الْمَغْصُوبِ، وَالصَّلَاةُ إِلَى النَّائِمِ، وَالْمُتَحَدِّثِ، وَفِي بَطْنِ الْوَادِي، وَفِي مَسْجِدِ الضِّرَارِ، وَالصَّلَاةُ إِلَى التَّنُّورِ، فَالْمَجْمُوعُ تِسْعَةَ عَشَرَ مَوْضِعًا. وَسَنُبَيِّنُ أَدِلَّةَ النَّهْيِ عَنْهَا مُفَصَّلَةً - إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى - أَمَّا فِي مَوَاضِعِ الْخَسْفِ وَالْعَذَابِ فَقَدْ تَقَدَّمَ حُكْمُ ذَلِكَ قَرِيبًا.

Öncelikle bil ki, içinde namaz kılınması nehyedilen yerler zikredilen bu yedi yer ile kabristana doğru, üzerinde necaset bulunan hela duvarına doğru, kilise ve havrada, heykellere doğru, azap yurdunda, gasbedilmiş mekânda, uyuyan ve konuşan kimseye doğru, vadi tabanında, Dırâr mescidinde ve tandıra doğru namaz kılmaktır; toplam on dokuz mekândır. Bunlardan nehyin delillerini -inşâallahu teâlâ- ayrıntılı olarak açıklayacağız. Yere batma ve azap mekânlarına gelince, bunun hükmü az önce geçmişti.

وَأَمَّا الصَّلَاةُ فِي الْمَقْبَرَةِ وَالصَّلَاةُ إِلَى الْقَبْرِ: فَكِلَاهُمَا ثَبَتَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ النَّهْيُ عَنْهُ. أَمَّا الصَّلَاةُ فِي الْمَقَابِرِ: فَقَدْ وَرَدَتْ أَحَادِيثُ صَحِيحَةٌ فِي النَّهْيِ عَنْهَا، مِنْهَا مَا رَوَاهُ الشَّيْخَانِ فِي صَحِيحَيْهِمَا عَنْ عَائِشَةَ ﵂: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ فِي مَرَضِ مَوْتِهِ: «لَعَنَ اللَّهُ الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى ; اتَّخَذُوا قُبُورَ أَنْبِيَائِهِمْ مَسَاجِدَ» ، يُحَذِّرُ مَا صَنَعُوا، وَلَوْلَا ذَلِكَ أُبْرِزَ قَبْرُهُ ﷺ غَيْرَ أَنَّهُ خَشِيَ أَنْ يُتَّخَذَ مَسْجِدًا. وَفِي الصَّحِيحَيْنِ أَيْضًا نَحْوُهُ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، وَقَدْ ثَبَتَ فِي الصَّحِيحِ أَيْضًا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ وَفِي بَعْضِ الرِّوَايَاتِ الْمُتَّفَقِ عَلَيْهَا: «لَعَنَ اللَّهُ الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى» ، وَفِي بَعْضِ الرِّوَايَاتِ الصَّحِيحَةِ الِاقْتِصَارُ عَلَى الْيَهُودِ. وَالنَّبِيُّ ﷺ لَا يَلْعَنُ إِلَّا عَلَى فِعْلٍ حَرَامٍ شَدِيدِ الْحُرْمَةِ. وَعَنْ جُنْدُبِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سُفْيَانَ الْبَجَلِيِّ ﵁، قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَبْلَ أَنْ يَمُوتَ بِخَمْسٍ وَهُوَ

Kabristanda namaz kılmaya ve kabre doğru namaz kılmaya gelince; her ikisinden de nehiy Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem sabit olmuştur. Kabristanlarda namaz kılmaya gelince: Ondan nehyedildiğine dair sahih hadisler gelmiştir; bunlardan biri Şeyhayn'ın [Buhârî ve Müslim] Sahîh'lerinde Âişe'den radıyallâhu anhâ rivayet ettikleri şu hadistir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem vefat hastalığında şöyle buyurmuştur: «Allah Yahudilere ve Hıristiyanlara lânet etsin; peygamberlerinin kabirlerini mescit edindiler». Onların yaptıklarından sakındırıyordu. Şayet bu olmasaydı onun sallallâhu aleyhi ve sellem kabri açıkta bırakılırdı; ancak mescit edinilmesinden korkuldu. Sahîhayn'da Ebû Hureyre'den de benzeri vardır. Sahîh'te İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ da sabit olmuştur; müttefekun aleyh olan bazı rivayetlerde: «Allah Yahudilere ve Hıristiyanlara lânet etsin» şeklinde geçerken, bazı sahih rivayetlerde sadece Yahudilerle yetinilmiştir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ancak haram ve hürmeti son derece şiddetli olan bir fiil üzerine lânet eder. Cündeb b. Abdillâh b. Süfyân el-Becelî'den radıyallâhu anh rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem vefatından beş gün önce işittim,

يَقُولُ: «إِنِّي أَبْرَأُ إِلَى اللَّهِ أَنْ يَكُونَ لِي مِنْكُمْ خَلِيلٌ ; فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَدِ اتَّخَذَنِي خَلِيلًا كَمَا اتَّخَذَ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلًا، وَلَوْ كُنْتُ مُتَّخِذًا مِنْ أُمَّتِي خَلِيلًا لَاتَّخَذْتُ أَبَا بَكْرٍ خَلِيلًا. أَلَا وَإِنَّ مَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ كَانُوا يَتَّخِذُونَ قُبُورَ أَنْبِيَائِهِمْ وَصَالِحِيهِمْ مَسَاجِدَ. إِلَّا فَلَا تَتَّخِذُوا الْقُبُورَ مَسَاجِدَ إِنِّي أَنْهَاكُمْ عَنْ ذَلِكَ» . أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ بِهَذَا اللَّفْظِ، رَوَاهُ النَّسَائِيُّ أَيْضًا.

şöyle diyordu: «Sizden bir dostumun (halilimin) bulunmasından Allah'a sığınırım; çünkü Allah Teâlâ, İbrâhim'i dost edindiği gibi beni de dost edinmiştir. Şayet ümmetimden birini dost edinecek olsaydım Ebû Bekr'i dost edinirdim. Dikkat edin! Sizden öncekiler peygamberlerinin ve salihlerinin kabirlerini mescit edinirlerdi. Sakın kabirleri mescit edinmeyin; ben sizi bundan nehyediyorum». Bunu Müslim Sahîh'inde bu lafızla tahriç etmiştir, Nesâî de rivayet etmiştir.

وَعَنِ ابْنِ عُمَرَ ﵄، قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «اجْعَلُوا مِنْ صَلَاتِكُمْ فِي بُيُوتِكُمْ، وَلَا تَتَّخِذُوهَا قُبُورًا» أَخْرَجَهُ الشَّيْخَانِ، وَالْإِمَامُ أَحْمَدُ، وَأَصْحَابُ السُّنَنِ، إِلَّا ابْنَ مَاجَهْ، وَقَوْلُهُ ﷺ فِي هَذَا الْحَدِيثِ: «وَلَا تَتَّخِذُوهَا قُبُورًا» دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْقُبُورَ لَيْسَتْ مَحَلَّ صَلَاةٍ، وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ مَعْنَى الْحَدِيثِ: صَلُّوا وَلَا تَكُونُوا كَالْأَمْوَاتِ فِي قُبُورِهِمْ ; فَإِنَّهُمْ لَا يُصَلُّونَ. وَأَخْرَجَ الْإِمَامُ أَحْمَدُ بِسَنَدٍ جَيِّدٍ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ ﵁ مَرْفُوعًا: «إِنَّ مِنْ شَرَارِ النَّاسِ مَنْ تُدْرِكُهُمُ السَّاعَةُ وَهُمْ أَحْيَاءٌ، وَالَّذِينَ يَتَّخِذُونَ الْقُبُورَ مَسَاجِدَ» . وَرَوَاهُ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ أَيْضًا.

İbn Ömer'den radıyallâhu anhümâ rivayet edildiğine göre: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Namazınızın bir kısmını evlerinizde kılın ve oraları kabirlere çevirmeyin». Bunu Şeyhayn, İmam Ahmed ve İbn Mâce hariç Sünen sahipleri tahriç etmiştir. Onun sallallâhu aleyhi ve sellem bu hadisteki: «ve oraları kabirlere çevirmeyin» sözü, kabirlerin namaz kılma yeri olmadığına delildir. Bazı âlimler şöyle demiştir: Hadisin anlamının: 'Namaz kılın da kabirlerindeki ölüler gibi olmayın; çünkü onlar namaz kılmazlar' olması muhtemeldir. İmam Ahmed iyi bir senetle İbn Mes'ûd'dan radıyallâhu anh merfû olarak tahriç etmiştir: «İnsanların en şerlileri, üzerlerine hayattayken kıyametin koptuğu kimseler ile kabirleri mescit edinenlerdir». Bunu İbn Ebî Hâtim de rivayet etmiştir.

وَالْأَحَادِيثُ فِي هَذَا الْبَابِ كَثِيرَةٌ صَحِيحَةٌ لَا مَطْعَنَ فِيهَا، وَهِيَ تَدُلُّ دَلَالَةً وَاضِحَةً عَلَى تَحْرِيمِ الصَّلَاةِ فِي الْمَقْبَرَةِ ; لِأَنَّ كُلَّ مَوْضِعٍ صُلِّيَ فِيهِ يُطْلَقُ عَلَيْهِ اسْمُ الْمَسْجِدِ ; لِأَنَّ الْمَسْجِدَ فِي اللُّغَةِ مَكَانُ السُّجُودِ، وَيَدُلُّ لِذَلِكَ قَوْلُهُ ﷺ فِي الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ: «وَجُعِلَتْ لِيَ الْأَرْضُ مَسْجِدًا» . الْحَدِيثَ. أَيْ: كُلُّ مَكَانٍ مِنْهَا تَجُوزُ الصَّلَاةُ فِيهِ. وَظَاهِرُ النُّصُوصِ الْمَذْكُورَةِ الْعُمُومُ، سَوَاءٌ نُبِشَتِ الْمَقْبَرَةُ وَاخْتَلَطَ تُرَابُهَا بِصَدِيدِ الْأَمْوَاتِ أَوْ لَمْ تُنْبَشْ ; لِأَنَّ عِلَّةَ النَّهْيِ لَيْسَتْ بِنَجَاسَةِ الْمَقَابِرِ كَمَا يَقُولُهُ الشَّافِعِيَّةُ ; بِدَلِيلِ اللَّعْنِ الْوَارِدِ مِنَ النَّبِيِّ ﷺ عَلَى مَنِ اتَّخَذَ قُبُورَ الْأَنْبِيَاءِ مَسَاجِدَ. وَمَعْلُومٌ أَنَّ قُبُورَ الْأَنْبِيَاءِ صَلَوَاتُ اللَّهِ وَسَلَامُهُ عَلَيْهِمْ لَيْسَتْ نَجِسَةً، فَالْعِلَّةُ لِلنَّهْيِ سَدُّ الذَّرِيعَةِ ; لِأَنَّهُمْ إِذَا عَبَدُوا اللَّهَ عِنْدَ الْقُبُورِ آلَ بِهِمُ الْأَمْرُ إِلَى عِبَادَةِ الْقُبُورِ.

Bu bâbdaki hadisler çok, sahih ve itirazdan uzaktır; kabristanda namaz kılmanın tahrîmine açıkça delalet ederler. Çünkü içinde namaz kılınan her yere mescit ismi verilir; zira lügatte mescit secde edilen yerdir. Sahih hadisteki: «Bana yeryüzü mescit kılındı...» kavli de buna delalet eder. Yani: Ondan namaz kılınması caiz olan her yer demektir. Zikredilen nassların zâhiri umum ifade eder; ister kabristan kazılmış olup toprağı ölülerin iriniyle karışmış olsun, isterse kazılmamış olsun. Çünkü nehyin illeti Şâfiîlerin dediği gibi kabirlerin necaseti değildir; bunun delili de Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem peygamberlerin kabirlerini mescit edinenlere gelen lânettir. Bilinmektedir ki peygamberlerin -Allah'ın salât ve selâmı üzerlerine olsun- kabirleri necis değildir; dolayısıyla nehyin illeti sedd-i zerîadır (kötülüğe giden yolu kapamaktır). Çünkü onlar kabirlerin yanında Allah'a ibadet ettiklerinde, iş onların kabirlere tapmasına varır.

فَالظَّاهِرُ مِنَ النُّصُوصِ الْمَذْكُورَةِ: مَنْعُ الصَّلَاةِ عِنْدَ الْمَقَابِرِ مُطْلَقًا، وَهُوَ مَذْهَبُ الْإِمَامِ أَحْمَدَ، وَفِي صِحَّتِهَا عِنْدَهُ رِوَايَتَانِ وَإِنْ تَحَقَّقَتْ طَهَارَتُهَا. وَذَهَبَ مَالِكٌ: إِلَى أَنَّ الصَّلَاةَ فِيهَا مَكْرُوهَةٌ. وَذَهَبَ الشَّافِعِيَّةُ: إِلَى أَنَّهَا إِذَا كَانَتْ نَجِسَةً لِاخْتِلَاطِ أَرْضِهَا بِصَدِيدِ الْأَمْوَاتِ لِأَجْلِ النَّبْشِ ; فَالصَّلَاةُ فِيهَا بَاطِلَةٌ، وَإِنْ كَانَتْ لَمْ تُنْبَشْ ; فَالصَّلَاةُ فِيهَا مَكْرُوهَةٌ عِنْدَهُمْ. وَذَكَرَ النَّوَوِيُّ عَنِ ابْنِ الْمُنْذِرِ: أَنَّهُ قَالَ: رُوِّينَا عَنْ عَلِيٍّ، وَابْنِ عَبَّاسٍ، وَابْنِ عُمَرَ، وَعَطَاءٍ، وَالنَّخَعِيِّ، أَنَّهُمْ كَرِهُوا الصَّلَاةَ فِي الْمَقْبَرَةِ. قَالَ: وَلَمْ يَكْرَهْهَا أَبُو هُرَيْرَةَ، وَوَاثِلَةُ بْنُ الْأَسْقَعِ، وَالْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ، وَنَقَلَ صَاحِبُ الْحَاوِي عَنْ دَاوُدَ: أَنَّهُ قَالَ: تَصِحُّ الصَّلَاةُ وَإِنْ تَحَقَّقَ نَبْشُهَا. وَذَكَرَ ابْنُ حَزْمٍ النَّهْيَ عَنِ الصَّلَاةِ فِي الْمَقْبَرَةِ عَنْ خَمْسَةٍ مِنَ الصَّحَابَةِ وَهُمْ: عُمَرُ، وَعَلِيٌّ، وَأَبُو هُرَيْرَةَ، وَأَنَسٌ

Zikredilen nasslardan zâhir olan: Kabirlerin yanında mutlak olarak namaz kılmanın men edilmesidir; bu İmam Ahmed'in mezhebidir. Temizliği kesin olarak bilinse dahi namazın sıhhati hususunda onda iki rivayet vardır. Mâlik: Orada namaz kılmanın mekruh olduğu görüşüne varmıştır. Şâfiîler ise: Şayet kazılmasından ötürü toprağı ölülerin iriniyle karışıp necis olmuşsa orada namaz bâtıldır; şayet kazılmamışsa onlara göre orada namaz kılmak mekruhtur, görüşüne varmışlardır. Nevevî, İbnü'l-Münzir'den şunu aktarmıştır: O şöyle demiştir: Bize Ali, İbn Abbâs, İbn Ömer, Atâ ve Nehaî'den kabristanda namaz kılmayı mekruh gördükleri rivayet edildi. Dedi ki: Ebû Hureyre, Vâsile b. el-Eskâ ve Hasen-i Basrî ise bunu mekruh görmemişlerdir. el-Hâvî sahibi Dâvûd'dan şunu nakletmiştir: O: 'Kazıldığı kesinleşse dahi namaz sahihtir' demiştir. İbn Hazm kabristanda namaz kılma nehyini şu beş sahâbîden zikretmiştir: Ömer, Ali, Ebû Hureyre, Enes

وَابْنُ عَبَّاسٍ. وَقَالَ: مَا نَعْلَمُ لَهُمْ مُخَالِفًا، وَحَكَاهُ عَنْ جَمَاعَةٍ مِنَ التَّابِعِينَ: إِبْرَاهِيمَ النَّخَعِيِّ، وَنَافِعِ بْنِ جُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ، وَطَاوُسٍ، وَعَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، وَخَيْثَمَةَ، وَغَيْرِهِمْ. وَقَدْ حَكَى الْخَطَّابِيُّ «فِي مَعَالِمِ السُّنَنِ» عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ: أَنَّهُ رَخَّصَ فِي الصَّلَاةِ فِي الْمَقْبَرَةِ. وَحُكِيَ أَيْضًا عَنِ الْحَسَنِ: أَنَّهُ صَلَّى فِي الْمَقْبَرَةِ.

ve İbn Abbâs. Ve demiştir ki: Onlara bir muhalif bilmiyoruz; bunu tâbiînden bir cemaatten de nakletmiştir: İbrâhim en-Nehaî, Nâfi' b. Cübeyr b. Mut'ım, Tâvûs, Amr b. Dînâr, Hayseme ve diğerleri. Hattâbî «Meâlimü's-Sünen»de Abdullah b. Ömer'den kabristanda namaz kılmaya ruhsat verdiğini nakletmiştir. Hasen'den de kabristanda namaz kıldığı nakledilmiştir.

وَعَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، قَالَ: قُلْتُ لِنَافِعٍ: أَكَانَ ابْنُ عُمَرَ يَكْرَهُ أَنْ يُصَلَّى وَسْطَ الْقُبُورِ؟ قَالَ: لَقَدْ صَلَّيْنَا عَلَى عَائِشَةَ، وَأُمِّ سَلَمَةَ ﵄ وَسْطَ الْبَقِيعِ وَالْإِمَامُ يَوْمَ صَلَّيْنَا عَلَى عَائِشَةَ أَبُو هُرَيْرَةَ ﵁، وَحَضَرَ ذَلِكَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ. رَوَاهُ الْبَيْهَقِيُّ وَغَيْرُهُ. وَمِمَّنْ كَرِهَ الصَّلَاةَ فِي الْمَقْبَرَةِ: أَبُو حَنِيفَةَ، وَالثَّوْرِيُّ، وَالْأَوْزَاعِيُّ. وَاحْتَجَّ مَنْ قَالَ بِجَوَازِ الصَّلَاةِ فِي الْمَقْبَرَةِ: بِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ صَلَّى عَلَى الْمِسْكِينَةِ السَّوْدَاءِ بِالْمَقْبَرَةِ. وَسَيَأْتِي قَرِيبًا - إِنْ شَاءَ اللَّهُ - حُكْمُ الصَّلَاةِ إِلَى جِهَةِ الْقَبْرِ.

İbn Cüreyc'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Nâfi'e: «İbn Ömer kabirlerin ortasında namaz kılınmasını mekruh görür müydü?» dedim. Dedi ki: «Biz Âişe ve Ümmü Seleme'nin radıyallâhu anhümâ cenaze namazını Bakî'in ortasında kıldık; Âişe'nin cenaze namazını kıldığımız gün imam Ebû Hureyre radıyallâhu anh idi ve buna Abdullah b. Ömer de hazır bulundu». Bunu Beyhakî ve başkaları rivayet etmiştir. Kabristanda namaz kılmayı mekruh görenler arasında Ebû Hanîfe, Sevrî ve Evzâî de vardır. Kabristanda namazın caiz olduğunu söyleyenler: Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem siyahî yoksul kadının cenaze namazını kabristanda kılmış olmasını delil getirmişlerdir. Kabre doğru namaz kılmanın hükmü ise inşâallah az sonra gelecektir.

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ -: أَظْهَرُ الْأَقْوَالِ دَلِيلًا فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ عِنْدِي قَوْلُ الْإِمَامِ أَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ - رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى - ; لِأَنَّ النُّصُوصَ صَرِيحَةٌ فِي النَّهْيِ عَنِ الصَّلَاةِ فِي الْمَقَابِرِ، وَلَعْنِ مَنِ اتَّخَذَ الْمَسَاجِدَ عَلَيْهَا، وَهِيَ ظَاهِرَةٌ جِدًّا فِي التَّحْرِيمِ. أَمَّا الْبُطْلَانُ فَمُحْتَمَلٌ ; لِأَنَّ النَّهْيَ يَقْتَضِي الْفَسَادَ لِقَوْلِهِ ﷺ: «مَنْ أَحْدَثَ مِنْ أَمْرِنَا هَذَا مَا لَيْسَ مِنْهُ فَهُوَ رَدٌّ» . وَالصَّلَاةُ فِي الْمَقَابِرِ مَنْهِيٌّ عَنْهَا، فَلَيْسَتْ مِنْ أَمْرِنَا فَهِيَ رَدٌّ. وَيَحْتَمِلُ أَنْ يُقَالَ: الصَّلَاةُ مِنْ أَمْرِنَا فَلَيْسَتْ رَدًّا، وَكَوْنُهَا فِي الْمَكَانِ الْمَنْهِيِّ عَنْهُ هُوَ الَّذِي لَيْسَ مِنْ أَمْرِنَا.

Bu kitabın yazarı -Allah onu affetsin- der ki: Bu meselede delil bakımından bana göre görüşlerin en açığı İmam Ahmed b. Hanbel'in -Allah Teâlâ ona rahmet etsin- görüşüdür; çünkü nasslar kabristanlarda namaz kılmaktan nehyetme ve kabirler üzerine mescit edinenleri lânetleme hususunda sarihtir ve tahrîm ifade ettiği son derece açıktır. Butlana (namazın geçersizliğine) gelince, bu muhtemeldir; çünkü Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem: «Kim bizim bu emrimizde ondan olmayan bir şey ihdas ederse o merduttur» sözü gereğince nehiy fesadı iktiza eder. Kabristanlarda namaz kılmak nehyedilmiştir; binaenaleyh bizim emrimizden değildir ve merduttur. Şöyle denilmesi de muhtemeldir: Namaz bizim emrimizdendir ve merdut değildir; nehyedilen mekânda bulunması ise bizim emrimizden olmayan kısımdır.

كَمَا عُلِمَ الْخِلَافُ بَيْنَ الْعُلَمَاءِ فِي كُلِّ مَنْهِيٍّ عَنْهُ لَهُ جِهَتَانِ: إِحْدَاهُمَا مَأْمُورٌ بِهِ مِنْهَا: كَكَوْنِهِ صَلَاةً، وَالْأُخْرَى مَنْهِيٌّ عَنْهُ مِنْهَا: كَكَوْنِهِ فِي مَوْضِعِ نَهْيٍ، أَوْ وَقْتِ نَهْيٍ، أَوْ أَرْضٍ مَغْصُوبَةٍ، أَوْ بِحَرِيرٍ، أَوْ ذَهَبٍ، وَنَحْوِ ذَلِكَ ; فَإِنَّهُمْ يَقُولُونَ: إِنِ انْفَكَّتْ جِهَةُ الْأَمْرِ عَنْ جِهَةِ النَّهْيِ لَمْ يَقْتَضِ النَّهْيُ الْفَسَادَ، وَإِنْ لَمْ تَنْفَكَّ عَنْهَا اقْتَضَاهُ. وَلَكِنَّهُمْ عِنْدَ التَّطْبِيقِ يَخْتَلِفُونَ، فَيَقُولُ أَحَدُهُمْ: الْجِهَةُ هُنَا مُنْفَكَّةٌ. وَيَقُولُ الْآخَرُ: لَيْسَتْ مُنْفَكَّةً كَالْعَكْسِ، فَيَقُولُ الْحَنْبَلِيُّ مَثَلًا: الصَّلَاةُ فِي الْأَرْضِ الْمَغْصُوبَةِ لَا يُمْكِنُ أَنْ تَنْفَكَّ فِيهَا جِهَةُ الْأَمْرِ عَنْ جِهَةِ النَّهْيِ ; لِكَوْنِ حَرَكَةِ أَرْكَانِ الصَّلَاةِ كَالرُّكُوعِ وَالسُّجُودِ وَالْقِيَامِ كُلُّهَا يَشْغَلُ الْمُصَلِّي بِهِ حَيِّزًا مِنَ الْفَرَاغِ لَيْسَ مَمْلُوكًا لَهُ، فَنَفْسُ شَغْلِهِ لَهُ بِبَدَنِهِ أَثْنَاءَ الصَّلَاةِ حَرَامٌ، فَلَا يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ قُرْبَةً بِحَالٍ. فَيَقُولُ الْمُعْتَرِضُ كَالْمَالِكِيِّ وَالشَّافِعِيِّ: الْجِهَةُ مُنْفَكَّةٌ هُنَا ; لِأَنَّ هَذَا الْفِعْلَ مِنْ حَيْثُ كَوْنِهِ صَلَاةً قُرْبَةٌ، وَمِنْ حَيْثُ كَوْنِهِ غَصْبًا حَرَامٌ، فَلَهُ صَلَاتُهُ وَعَلَيْهِ غَصْبُهُ كَالصَّلَاةِ بِالْحَرِيرِ. وَإِلَى هَذَا الْمَسْأَلَةِ وَأَقْوَالِ الْعُلَمَاءِ فِيهَا أَشَارَ فِي مَرَاقِي السُّعُودِ بِقَوْلِهِ:

Nitekim iki ciheti bulunan her nehyedilen şey hakkında âlimler arasındaki ihtilaf bilinmektedir: Cihetlerden biri kendisiyle emrolunan yöndür; namaz olması gibi. Diğeri ise kendisinden nehyedilen yöndür; nehiy mekânında veya nehiy vaktinde veya gasbedilmiş bir arazide veya ipek yahut altın ile vb. olması gibi. Zira onlar şöyle derler: Şayet emir ciheti nehiy cihetinden ayrışırsa (infikâk-ı cihet olursa) nehiy fesadı iktiza etmez; şayet ondan ayrışmazsa fesadı iktiza eder. Fakat tatbikat esnasında ihtilaf ederler; biri: «Burada cihet ayrışmıştır» der, diğeri ise: «Aksine ayrışmamıştır» der. Mesela Hanbelî der ki: Gasbedilmiş arazide kılınan namazda emir cihetinin nehiy cihetinden ayrışması mümkün değildir; çünkü rükû, secde ve kıyam gibi namaz rükünlerinin hareketiyle namaz kılan kimse, mülkiyeti kendisine ait olmayan bir boşluk alanını işgal etmektedir; dolayısıyla namaz esnasında bedeninin o yeri bizzat işgal etmesi haramdır, bu sebeple hiçbir surette kurbet (ibadet) olamaz. Mâlikî ve Şâfiî gibi itiraz eden ise der ki: Burada cihet ayrışmıştır; çünkü bu fiil, namaz olması haysiyetiyle bir kurbettir; gasb olması haysiyetiyle ise haramdır. Dolayısıyla namazı lehine, gasbı ise aleyhinedir; tıpkı ipekle kılınan namaz gibi. Bu meseleye ve âlimlerin bu konudaki görüşlerine Merâkı's-Suûd müellifi şu sözüyle işaret etmiştir:

دُخُولُ ذِي كَرَاهَةٍ فِيمَا أُمِرَ ... بِهِ بِلَا قَيْدٍ وَفَصْلٍ قَدْ حُظِرْ

Kerahet taşıyan bir şeyin, emredilen şeye kayıtsız ve ayrımsız girmesi yasaklanmıştır,

فَنَفْيُ صِحَّةٍ وَنَفْيُ الْأَجْرِ ... فِي وَقْتِ كُرْهٍ لِلصَّلَاةِ يَجْرِي

Namaz için kerahet vaktinde hem sıhhatin nefyedilmesi hem ecir nefyedilmesi geçerli olur,

وَإِنْ يَكُ النَّهْيُ عَنِ الْأَمْرِ انْفَصَلْ ... فَالْفِعْلُ بِالصِّحَّةِ لَا الْأَجْرُ اتَّصَلْ

Eğer nehiy emirden ayrışırsa, fiil sıhhate bağlanır ecire değil,

وَذَا إِلَى الْجُمْهُورِ ذُو انْتِسَابِ ... وَقِيلَ بِالْأَجْرِ مَعَ الْعِقَابِ

Bu görüş cumhura nispet edilir; azapla birlikte ecir olduğunu söyleyen de olmuştur,

وَقَدْ رُوِي الْبُطْلَانُ وَالْقَضَاءُ ... وَقِيلَ ذَا فَقَطْ لَهُ انْتِفَاءُ

Butlan ve kaza da rivayet edilmiştir; yalnız bunun nefyi olduğu da söylenmiştir,

مِثْلَ الصَّلَاةِ بِالْحَرِيرِ وَالذَّهَبِ ... أَوْ فِي مَكَانِ الْغَصْبِ وَالْوُضُو انْقَلَبْ

İpek ve altınla kılınan namaz gibi yahut gasb mekânında; abdest de değişir,

وَمَعْطَنٍ وَمَنْهَجٍ وَمَقْبَرَهْ ... كَنِيسَةٍ وَذِي حَمِيمٍ مَجْزَرَهْ

Deve yatağı, yol ortası, kabristan, kilise, sıcak hamam ve mezbaha gibi.

وَأَمَّا الصَّلَاةُ إِلَى الْقُبُورِ فَإِنَّهَا لَا تَجُوزُ أَيْضًا، بِدَلِيلِ مَا أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ، وَالْإِمَامُ أَحْمَدُ، وَأَبُو دَاوُدَ، وَالتِّرْمِذِيُّ، وَالنَّسَائِيُّ، عَنْ أَبِي مَرْثَدٍ الْغَنَوِيِّ ﵁، قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «لَا تُصَلُّوا إِلَى الْقُبُورِ وَلَا تَجْلِسُوا عَلَيْهَا» . هَذَا لَفْظُ مُسْلِمٍ. وَفِي لَفْظٍ لَهُ أَيْضًا: «لَا تَجْلِسُوا عَلَى الْقُبُورِ وَلَا تُصَلُّوا إِلَيْهَا» . وَالْقَاعِدَةُ الْمُقَرَّرَةُ فِي الْأُصُولِ: أَنَّ النَّهْيَ يَقْتَضِي التَّحْرِيمَ. فَأَظْهَرُ الْأَقْوَالِ دَلِيلًا مَنْعُ الصَّلَاةِ فِي الْمَقْبَرَةِ وَإِلَى الْقَبْرِ ; لِأَنَّ صِيغَةَ النَّهْيِ الْمُتَجَرِّدَةَ مِنَ الْقَرَائِنِ تَقْتَضِي التَّحْرِيمَ. أَمَّا اقْتِضَاءُ النَّهْيِ الْفَسَادَ إِذَا كَانَ لِلْفِعْلِ جِهَةُ أَمْرٍ وَجِهَةُ نَهْيٍ، فَفِيهِ الْخِلَافُ الَّذِي قَدَّمْنَاهُ آنِفًا، وَإِنْ كَانَتْ جِهَتُهُ وَاحِدَةً اقْتَضَى الْفَسَادَ. وَقَالَ صَاحِبُ الْمَرَاقِي فِي اقْتِضَاءِ النَّهْيِ الْفَسَادَ:

Kabirlere doğru namaz kılmaya gelince; bu da caiz değildir. Bunun delili Müslim'in Sahîh'inde, İmam Ahmed'in, Ebû Dâvûd'un, Tirmizî'nin ve Nesâî'nin Ebû Mersed el-Ganevî'den radıyallâhu anh tahriç ettiği şu hadistir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Kabirlere doğru namaz kılmayın ve üzerlerine oturmayın» buyurmuştur. Bu Müslim'in lafzıdır. Yine onun bir lafzında ise: «Kabirlerin üzerine oturmayın ve onlara doğru namaz kılmayın» şeklindedir. Usûlde yerleşik olan kaide şudur: Nehiy tahrîm ifade eder. Dolayısıyla delil bakımından en zâhir olan görüş kabristanda ve kabre doğru namaz kılmanın men edilmesidir; zira karinelerden soyutlanmış nehiy sîgası tahrîm iktiza eder. Fiilin bir emir ciheti bir de nehiy ciheti olduğunda nehyin fesadı iktiza etmesine gelince, bunda az önce zikrettiğimiz ihtilaf vardır; şayet tek bir ciheti varsa kesinlikle fesadı gerektirir. Merâkı sahibi nehyin fesadı iktiza etmesi hususunda şöyle demiştir:

وَجَاءَ فِي الصَّحِيحِ لِلْفَسَادِ ... إِنْ لَمْ يَجِي الدَّلِيلُ لِلسَّدَادِ

Doğru görüşe göre fesat için gelmiştir... eğer sıhhate delil gelmemişse.

وَقَدْ نَهَى ﷺ فِي هَذَا الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ عَنِ الصَّلَاةِ إِلَى الْقُبُورِ، وَقَدْ قَالَ: «وَإِذَا نَهَيْتُكُمْ عَنْ شَيْءٍ فَاجْتَنِبُوهُ» ، وَقَالَ تَعَالَى: وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا [٥٩ \ ٧] ، وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ لَعْنَهُ ﷺ مَنِ اتَّخَذَ الْقُبُورَ مَسَاجِدَ يَدُلُّ دَلَالَةً وَاضِحَةً عَلَى التَّحْرِيمِ. وَاحْتَجَّ مَنْ قَالَ بِصِحَّةِ الصَّلَاةِ فِي الْمَقَابِرِ وَإِلَى الْقُبُورِ بِأَدِلَّةٍ مِنْهَا: عُمُومُ قَوْلِهِ ﷺ الثَّابِتُ فِي الصَّحِيحِ: «وَجُعِلَتْ لِيَ الْأَرْضُ مَسْجِدًا» الْحَدِيثَ. قَالُوا: عُمُومُهُ يَشْمَلُ الْمَقَابِرَ، وَيُجَابُ عَنْ هَذَا الِاسْتِدْلَالِ مِنْ وَجْهَيْنِ:

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bu sahih hadiste kabirlere doğru namaz kılmaktan nehyetmiştir; nitekim şöyle buyurmuştur: «Size bir şeyi nehyettiğimde ondan kaçının». Allah Teâlâ da: { وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا } “Peygamber size ne verdiyse onu alın, neyi de size yasak ettiyse ondan vazgeçin” [Haşr 59/7] buyurmuştur. Daha önce onun sallallâhu aleyhi ve sellem kabirleri mescit edinenlere lânet etmesinin tahrîme açıkça delalet ettiğini belirtmiştik. Kabristanlarda ve kabirlere doğru namaz kılmanın sahih olduğunu söyleyenler ise birtakım deliller ileri sürmüşlerdir; bunlardan biri Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem Sahîh'te sabit olan: «Bana yeryüzü mescit kılındı...» hadisinin umumiliğidir. Dediler ki: Hadisin umumiliği kabristanları da kapsar. Bu istidlale iki vecihle cevap verilir:

أَحَدُهُمَا: أَنَّ أَحَادِيثَ النَّهْيِ مِنْهُ ﷺ عَنِ الصَّلَاةِ فِي الْمَقْبَرَةِ وَإِلَى الْقَبْرِ خَاصَّةً، وَحَدِيثُ «جُعِلَتْ لِيَ الْأَرْضُ مَسْجِدًا» عَامٌّ، وَالْخَاصُّ يُقْضَى بِهِ عَلَى الْعَامِّ كَمَا تَقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ عِنْدَ الْجُمْهُورِ.

Birincisi: Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem kabristanda ve kabre doğru namaz kılmaktan nehyettiği hadisler hastır (özeldir), «bana yeryüzü mescit kılındı» hadisi ise âmmdır (geneldir); cumhur nezdinde usûlde yerleşik olduğu üzere has ile âmm hükme bağlanır (tahsis edilir).

وَالثَّانِي: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ اسْتَثْنَى مِنْ عُمُومِ كَوْنِ الْأَرْضِ مَسْجِدًا الْمَقْبَرَةَ وَالْحَمَّامَ، فَقَدْ أَخْرَجَ أَحْمَدُ، وَأَبُو دَاوُدَ، وَالتِّرْمِذِيُّ، وَابْنُ مَاجَهْ، وَالشَّافِعِيُّ، وَابْنُ خُزَيْمَةَ، وَابْنُ حِبَّانَ، وَالْحَاكِمُ، وَصَحَّحَاهُ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ﵁: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «الْأَرْضُ كُلُّهَا مَسْجِدٌ

İkincisi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem yeryüzünün mescit oluşunun umumiliğinden kabristanı ve hamamı istisna etmiştir. Nitekim Ahmed, Ebû Dâvûd, Tirmizî, İbn Mâce, Şâfiî, İbn Huzeyme, İbn Hibbân ve Hâkim -ve ikisi sahih olduğunu belirterek- Ebû Saîd el-Hudrî'den radıyallâhu anh tahriç etmişlerdir ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Yeryüzünün tamamı mescittir,

إِلَّا الْمَقْبَرَةَ وَالْحَمَّامَ» ، قَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي «فَتْحِ الْبَارِي» فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِ الْبُخَارِيِّ بَابُ «كَرَاهِيَةِ الصَّلَاةِ فِي الْمَقَابِرِ» فِي حَدِيثِ أَبِي سَعِيدٍ هَذَا: رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ وَالتِّرْمِذِيُّ، وَرِجَالُهُ ثِقَاتٌ، لَكِنِ اخْتُلِفَ فِي وَصْلِهِ وَإِرْسَالِهِ، وَحَكَمَ مَعَ ذَلِكَ بِصِحَّتِهِ الْحَاكِمُ وَابْنُ حِبَّانَ. وَقَالَ الشَّوْكَانِيُّ ﵀ فِي «نَيْلِ الْأَوْطَارِ» : صَحَّحَهُ الْحَاكِمُ فِي الْمُسْتَدْرَكِ، وَابْنُ حَزْمٍ الظَّاهِرِيُّ، وَأَشَارَ ابْنُ دَقِيقِ الْعِيدِ إِلَى صِحَّتِهِ.

kabristan ve hamam müstesna». İbn Hacer «Fethu'l-Bârî»de Buhârî'nin «Kabristanlarda namaz kılmanın keraheti» bâbı sözünü açıklarken bu Ebû Saîd hadisi hakkında şöyle demiştir: Bunu Ebû Dâvûd ve Tirmizî rivayet etmiştir, râvileri sikadır; fakat mevzul veya mürsel oluşunda ihtilaf edilmiştir; bununla beraber Hâkim ve İbn Hibbân hadisin sıhhatine hükmetmiştir. Şevkânî rahimehullâh «Neylü'l-Evtâr»da şöyle demiştir: Hadisi Müstedrek'te Hâkim ve Zâhirîlerden İbn Hazm sahih saymış, İbn Dakîki'l-Îd de sıhhatine işaret etmiştir.

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ -: التَّحْقِيقُ أَنَّ الْحَدِيثَ إِذَا اخْتُلِفَ فِي وَصْلِهِ وَإِرْسَالِهِ، وَثَبَتَ مَوْصُولًا مِنْ طَرِيقٍ صَحِيحِةٍ حُكِمَ بِوَصْلِهِ، وَلَا يَكُونُ الْإِرْسَالُ فِي الرِّوَايَةِ الْأُخْرَى عِلَّةً فِيهِ ; لِأَنَّ الْوَصْلَ زِيَادَةٌ وَزِيَادَاتُ الْعَدْلِ مَقْبُولَةٌ. وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِ صَاحِبِ «مَرَاقِي السُّعُودِ» :

Bu kitabın yazarı -Allah onu affetsin- der ki: Tahkik edilen şudur ki, bir hadisin mevsul veya mürsel oluşunda ihtilaf edildiğinde, sahih bir yoldan mevsul olarak sabit olursa mevsul olduğuna hükmedilir; diğer rivayetteki irsal ise onda bir illet teşkil etmez; çünkü vasl ziyadedir ve âdil râvinin ziyadeleri makbuldür. «Merâkı's-Suûd» sahibinin şu sözüyle işaret ettiği husus da budur:

وَالرَّفْعُ وَالْوَصْلُ وَزِيدَ اللَّفْظُ ... مَقْبُولَةٌ عِنْدَ إِمَامِ الْحِفْظِ

Ref', vasl ve lafız ziyadesi... Hıfz imamının nezdinde makbuldür.

مِنْ أَدِلَّةِ مَنْ قَالَ: تَصِحُّ الصَّلَاةُ فِي الْقُبُورِ - مَا رَوَاهُ الشَّيْخَانِ مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ: أَنَّ امْرَأَةً سَوْدَاءَ كَانَتْ تَقُمُّ الْمَسْجِدَ أَوْ شَابًا، فَقَدَهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَسَأَلَ عَنْهَا أَوْ عَنْهُ، فَقَالُوا: مَاتَ قَالَ: «أَفَلَا آذَنْتُمُونِي» ، قَالَ: فَكَأَنَّهُمْ صَغَّرُوا أَمْرَهَا أَوْ أَمْرَهُ. فَقَالَ: «دَلُّونِي عَلَى قَبْرِهِ» فَدَلُّوهُ فَصَلَّى عَلَيْهَا. ثُمَّ قَالَ: «هَذِهِ الْقُبُورُ مَمْلُوءَةٌ ظُلْمَةً عَلَى أَهْلِهَا، وَإِنَّ اللَّهَ يُنَوِّرُهَا لَهُمْ بِصَلَاتِي عَلَيْهِمْ» . وَلَيْسَ لِلْبُخَارِيِّ: «إِنَّ هَذِهِ الْقُبُورَ مَمْلُوءَةٌ ظُلْمَةً» إِلَى آخِرِ الْخَبَرِ، قَالُوا: فَهَذَا الْحَدِيثُ يَدُلُّ عَلَى مَشْرُوعِيَّةِ الصَّلَاةِ إِلَى الْقَبْرِ.

Kabirlerde namazın sahih olduğunu söyleyenlerin delillerinden biri de Şeyhayn'ın Ebû Hureyre hadisinden rivayet ettiğidir: Siyahî bir kadın yahut bir genç mescidi süpürürdü; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu göremeyince durumunu sordu. «Öldü» dediler. «Bana haber verseydiniz ya!» buyurdu. [Râvi] dedi ki: Sanki onlar onun durumunu önemsiz gördüler. Bunun üzerine: «Bana kabrini gösterin» buyurdu; kabrini gösterdiler ve onun üzerine namaz kıldı. Sonra şöyle buyurdu: «Şüphesiz bu kabirler sahiplerine karanlıkla doludur; Allah benim onlar üzerine kılacağım namaz sebebiyle oraları onlar için aydınlatır». Buhârî'de: «Şüphesiz bu kabirler karanlıkla doludur...» haberi sonuna kadar yer almamaktadır. Dediler ki: Bu hadis kabre doğru namaz kılmanın meşruiyetine delalet eder.

وَمِنْ أَدِلَّتِهِمْ أَيْضًا مَا رَوَاهُ الشَّيْخَانِ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵁، قَالَ: انْتَهَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِلَى قَبْرٍ رَطْبٍ، فَصَلَّى عَلَيْهِ، وَصَفُّوا خَلْفَهُ، وَكَبَّرَ أَرْبَعًا.

Delillerinden biri de Şeyhayn'ın İbn Abbâs hadisinden radıyallâhu anh rivayet ettiğidir: O şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yeni defnedilmiş nemli bir kabrin başına vardı, onun üzerine namaz kıldı; arkasında saf tuttular ve dört tekbir getirdi.

وَمِنْ أَدِلَّتِهِمْ أَيْضًا مَا ثَبَتَ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ مِنْ حَدِيثِ أَنَسٍ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ صَلَّى عَلَى قَبْرٍ.

Yine delillerinden biri de Sahîh-i Müslim'de Enes hadisinden sabit olan şu rivayettir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bir kabir üzerine namaz kılmıştır.

وَمِنْ أَدِلَّتِهِمْ مَا قَدَّمْنَا مِنَ الصَّلَاةِ عَلَى عَائِشَةَ وَأُمِّ سَلَمَةَ ﵄ وَسْطَ الْبَقِيعِ، وَهَذِهِ الْأَدِلَّةُ يُسْتَدَلُّ بِهَا عَلَى جَوَازِ الصَّلَاةِ إِلَى الْقُبُورِ وَصِحَّتِهَا ; لَا مُطْلَقِ صِحَّتِهَا دُونَ الْجَوَازِ.

Delillerinden biri de daha önce zikrettiğimiz Âişe ve Ümmü Seleme'nin radıyallâhu anhümâ Bakî'in ortasında kılınan cenaze namazıdır. Bu deliller kabirlere doğru namaz kılmanın caiz oluşuna ve sıhhatine delil getirilir; cevaz olmaksızın mutlak sıhhatine değil.

وَمِنْ أَدِلَّتِهِمْ مَا ذَكَرَهُ الْبُخَارِيُّ تَعْلِيقًا عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ﵁ بِلَفْظِ: «وَرَأَى عُمَرُ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ ﵁ يُصَلِّي عِنْدَ قَبْرٍ. فَقَالَ: الْقَبْرَ، الْقَبْرَ، وَلَمْ يَأْمُرْهُ بِالْإِعَادَةِ» اهـ. وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي الْفَتْحِ: أُورِدَ أَثَرُ عُمَرَ الدَّالُّ عَلَى أَنَّ النَّهْيَ فِي ذَلِكَ لَا يَقْتَضِي فَسَادَ الصَّلَاةِ. وَالْأَثَرُ الْمَذْكُورُ عَنْ عُمَرَ رُوِّينَاهُ مَوْصُولًا فِي كِتَابِ الصَّلَاةِ لِأَبِي

Delillerinden biri de Buhârî'nin Ömer b. el-Hattâb'dan radıyallâhu anh muallak olarak zikrettiği şu lafızdır: «Ömer, Enes b. Mâlik'i radıyallâhu anh bir kabrin yanında namaz kılarken gördü. 'Kabir! Kabir!' dedi ve ona namazı iade etmesini emretmedi» bitti. İbn Hacer el-Feth'te şöyle demiştir: Ömer'in bu husustaki nehyin namazın fesadını iktiza etmediğine delalet eden eseri zikredilmiştir. Ömer'den mezkûr bu eser bize Buhârî'nin şeyhi Ebû Nuaym'ın Kitâbü's-Salât'ında mevsul olarak rivayet edilmiştir.

نُعَيْمٍ شَيْخِ الْبُخَارِيِّ. وَلَفْظُهُ: «بَيْنَمَا أَنَسٌ يُصَلِّي إِلَى قَبْرٍ نَادَاهُ عُمَرُ: الْقَبْرَ، الْقَبْرَ ; فَظَنَّ أَنَّهُ يَعْنِي الْقَمَرَ. فَلَمَّا رَأَى أَنَّهُ يَعْنِي الْقَبْرَ، جَاوَزَ الْقَبْرَ وَصَلَّى» وَلَهُ طُرُقٌ أُخْرَى بَيَّنْتُهَا فِي تَعْلِيقِ التَّعْلِيقِ. مِنْهَا: مِنْ طَرِيقِ حُمَيْدٍ عَنْ أَنَسٍ نَحْوَهُ، زَادَ فِيهِ: فَقَالَ بَعْضُ مَنْ يَلِينِي: إِنَّمَا يَعْنِي الْقَبْرَ فَتَنَحَّيْتُ عَنْهُ. وَقَوْلُهُ: الْقَبْرَ الْقَبْرَ، بِالنَّصْبِ فِيهِمَا عَلَى التَّحْذِيرِ. وَقَوْلُهُ: وَلَمْ يَأْمُرْهُ بِالْإِعَادَةِ اسْتَنْبَطَهُ مِنْ تَمَادِي أَنَسٍ عَلَى الصَّلَاةِ. وَلَوْ كَانَ ذَلِكَ يَقْتَضِي فَسَادَهَا لَقَطَعَهَا وَاسْتَأْنَفَ. اهـ مِنْهُ بِلَفْظِهِ.

Lafzı şöyledir: «Enes bir kabre doğru namaz kılarken Ömer ona: 'Kabir! Kabir!' diye seslendi; Enes onun hilâli kastettiğini sandı. Kabri kastettiğini anlayınca kabri geçip namaz kıldı». Bunun Ta'lîku't-Ta'lîk'te beyan ettiğim başka tarîkleri de vardır. Onlardan biri: Humeyd tarîkiyle Enes'ten benzer şekilde rivayet edilip şu ziyadeyi taşır: 'Yanımdakilerden biri: Sadece kabri kastediyor, dedi ve ben de oradan çekildim'. Ömer'in «el-Kabre el-Kabre» sözü, her iki kelimede de tahzir (sakındırma) üzere mensuptur. Onun: «namazı iade etmesini emretmedi» sözünü ise Enes'in namaza devam etmesinden istinbat etmiştir. Şayet bu durum namazın bozulmasını iktiza etseydi namazı bozar ve baştan kılardı. İbn Hacer'in lafzıyla iktibas bitti.

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ -: هَذِهِ الْأَدِلَّةُ يَظْهَرُ لِلنَّاظِرِ أَنَّهَا مُتَعَارِضَةٌ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْجَمْعَ وَاجِبٌ إِذَا أَمْكَنَ، وَإِنْ لَمْ يُمْكِنْ وَجَبَ التَّرْجِيحُ، وَفِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ يَجِبُ الْجَمْعُ وَالتَّرْجِيحُ مَعًا. أَمَّا وَجْهُ الْجَمْعِ: فَإِنَّ جَمِيعَ الْأَدِلَّةِ الْمَذْكُورَةِ فِي الصَّلَاةِ إِلَى الْقُبُورِ كُلُّهَا فِي الصَّلَاةِ عَلَى الْمَيِّتِ، وَلَيْسَ فِيهَا رُكُوعٌ وَلَا سُجُودٌ، وَإِنَّمَا هِيَ دُعَاءٌ لِلْمَيِّتِ: فَهِيَ مِنْ جِنْسِ الدُّعَاءِ لِلْأَمْوَاتِ عِنْدَ الْمُرُورِ بِالْقُبُورِ.

Bu kitabın yazarı -Allah onu affetsin- der ki: İnceleyen kimseye bu delillerin teâruz ettiği (birbiriyle çeliştiği) görünür; bilinmektedir ki imkân dâhilinde cem' (delilleri uzlaştırmak) vaciptir, bu mümkün değilse tercih vacip olur. Bu meselede ise hem cem' hem de tercih birlikte vaciptir. Cem' vechine gelince: Kabirlere doğru namaz kılma hakkında zikredilen delillerin tamamı ölü üzerine cenaze namazı kılmak hakkındadır; onda rükû ve secde yoktur, o sadece ölüye duadır: Dolayısıyla kabirlerin yanından geçerken ölülere dua etme cinsindendir.