وَلَا يُفِيدُ شَيْءٌ مِنْ تِلْكَ الْأَدِلَّةِ جَوَازَ صَلَاةِ الْفَرِيضَةِ أَوِ النَّافِلَةِ الَّتِي هِيَ صَلَاةٌ ذَاتُ رُكُوعٍ وَسُجُودٍ. وَيُؤَيِّدُهُ تَحْذِيرُ عُمَرَ لِأَنَسٍ مِنَ الصَّلَاةِ عِنْدَ الْقَبْرِ. نَعَمْ تَتَعَارَضُ تِلْكَ الْأَدِلَّةُ مَعَ ظَاهِرِ عُمُومِ: «لَا تَجْلِسُوا عَلَى الْقُبُورِ، وَلَا تُصَلُّوا إِلَيْهَا» ; فَإِنَّهُ يَعُمُّ كُلَّ مَا يَصْدُقُ عَلَيْهِ اسْمُ الصَّلَاةِ، فَيَشْمَلُ الصَّلَاةَ عَلَى الْمَيِّتِ، فَيَتَحَصَّلُ أَنَّ الصَّلَاةَ ذَاتَ الرُّكُوعِ وَالسُّجُودِ لَمْ يَرِدْ شَيْءٌ يَدُلُّ عَلَى جَوَازِهَا إِلَى الْقَبْرِ أَوْ عِنْدَهُ، بَلِ الْعَكْسُ. أَمَّا الصَّلَاةُ عَلَى الْمَيِّتِ: فَهِيَ الَّتِي تَعَارَضَتْ فِيهَا الْأَدِلَّةُ. وَالْمُقَرَّرُ فِي الْأُصُولِ: أَنَّ الدَّلِيلَ الدَّالَّ عَلَى النَّهْيِ مُقَدَّمٌ عَلَى الدَّلِيلِ عَلَى الْجَوَازِ، وَلِلْمُخَالِفِ أَنْ يَقُولَ: لَا يَتَعَارَضُ عَامٌّ وَخَاصٌّ. فَحَدِيثُ: «لَا تُصَلُّوا إِلَى الْقُبُورِ» عَامٌّ فِي ذَاتِ الرُّكُوعِ وَالسُّجُودِ وَالصَّلَاةِ عَلَى الْمَيِّتِ. وَالْأَحَادِيثُ الثَّابِتَةُ فِي الصَّلَاةِ عَلَى قَبْرِ الْمَيِّتِ خَاصَّةٌ، وَالْخَاصُّ يُقْضَى بِهِ عَلَى الْعَامِّ.
Bu delillerden hiçbiri, rükû ve secdeli bir namaz olan farz veya nafile namazın kılınmasının caiz olduğunu ifade etmez. Ömer'in Enes'i kabrin yanında namaz kılmaktan sakındırması da bunu teyit etmektedir. Evet, bu deliller: «Kabirlerin üzerine oturmayın ve onlara doğru namaz kılmayın» hadisinin zahirdeki umumiliği (kapsamı) ile teâruz eder; zira bu nehiy namaz ismi doğrulanabilen her şeyi kapsar, dolayısıyla cenaze namazını da içine alır. Netice olarak rükû ve secdeli bir namazın kabre doğru veya kabrin yanında kılınmasının caiz olduğuna delalet eden hiçbir delil gelmemiştir; bilakis bunun aksi sabittir. Cenaze namazına gelince: Delillerin teâruz ettiği yer işte burasıdır. Usul ilminde yerleşik kural şudur: Nehyi ifade eden delil, cevazı ifade eden delile takdim edilir (öncelenir). Muhalif olan kimse ise şöyle diyebilir: Âm (genel) ile hâs (özel) teâruz etmez. Şöyle ki: «Kabirlere doğru namaz kılmayın» hadisi, rükû ve secdeli namaz ile cenaze namazı hakkında âmdır (geneldir). Ölünün kabri üzerinde cenaze namazı kılınması hakkında sabit olan hadisler ise hâstır (özeldir); hâs olan hüküm de âm olan hükme takdim edilip onu tahsis eder.
فَأَظْهَرُ الْأَقْوَالِ بِحَسَبِ الصِّنَاعَةِ الْأُصُولِيَّةِ: مَنْعُ الصَّلَاةِ ذَاتِ الرُّكُوعِ وَالسُّجُودِ عِنْدَ الْقَبْرِ وَإِلَيْهِ مُطْلَقًا ; لِلَعْنِهِ ﷺ لِمُتَّخِذِي الْقُبُورِ مَسَاجِدَ، وَغَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْأَدِلَّةِ، وَأَنَّ الصَّلَاةَ عَلَى قَبْرِ الْمَيِّتِ - الَّتِي هِيَ لِلدُّعَاءِ لَهُ الْخَالِيَةَ مِنَ الرُّكُوعِ وَالسُّجُودِ - تَصِحُّ ; لِفِعْلِهِ ﷺ الثَّابِتِ فِي الصَّحِيحِ، مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ، وَابْنِ عَبَّاسٍ، وَأَنَسٍ، وَيُومِئُ لِهَذَا الْجَمْعِ حَدِيثُ لَعْنِ مُتَّخِذِي الْقُبُورِ مَسَاجِدَ ; لِأَنَّهَا أَمَاكِنُ السُّجُودِ. وَصَلَاةُ الْجِنَازَةِ لَا سُجُودَ فِيهَا ; فَمَوْضِعُهَا لَيْسَ بِمَسْجِدٍ لُغَةً ; لِأَنَّهُ لَيْسَ مَوْضِعَ سُجُودٍ.
Usul ilmi tekniği açısından görüşlerin en açığı şudur: Kabrin yanında ve kabre doğru rükû ve secdeli namaz kılmak, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem kabirleri mescid edinenleri lanetlemesi ve bunun dışındaki deliller sebebiyle mutlak olarak menedilmiştir (yasaktır). Ölünün kabri üzerinde kılınan —rükû ve secdesi bulunmayan, sadece ona dua niteliğindeki— cenaze namazı ise, Ebû Hüreyre, İbn Abbâs ve Enes hadisleriyle Sahîh'te sabit olan Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem fiilî uygulaması sebebiyle sahihtir. Kabirleri mescid edinenlerin lanetlendiğine dair hadis de bu cem'e (uzlaştırmaya) işaret etmektedir; zira mescidler secde yerleridir. Cenaze namazında ise secde yoktur; dolayısıyla onun kılındığı yer, secde yeri olmadığı için sözlük anlamı bakımından bir mescid değildir.
تَنْبِيهٌ.
UYARI.
اعْلَمْ أَنَّ مَا يَزْعُمُهُ بَعْضُ مَنْ لَا عِلْمَ عِنْدَهُ: مِنْ أَنَّ الْكِتَابَ وَالسُّنَّةَ دَلَّا عَلَى اتِّخَاذِ الْقُبُورِ مَسَاجِدَ، يَعْنِي بِالْكِتَابِ قَوْلَهُ تَعَالَى: قَالَ الَّذِينَ غَلَبُوا عَلَى أَمْرِهِمْ لَنَتَّخِذَنَّ عَلَيْهِمْ مَسْجِدًا [١٨ \ ٢١] ، وَيَعْنِي بِالسُّنَّةِ مَا ثَبَتَ فِي الصَّحِيحِ مِنْ أَنْ: مَوْضِعَ مَسْجِدِ النَّبِيِّ ﷺ كَانَ فِيهِ قُبُورُ الْمُشْرِكِينَ، فِي غَايَةِ السُّقُوطِ، وَقَائِلُهُ مِنْ أَجْهَلِ خَلْقِ اللَّهِ.
Bil ki, ilimden nasibi olmayan bazılarının, Kitap ve Sünnet'in kabirleri mescid edinmeye delalet ettiğini ileri sürmeleri —Kitap ile Yüce Allah'ın: {قَالَ الَّذِينَ غَلَبُوا عَلَى أَمْرِهِمْ لَنَتَّخِذَنَّ عَلَيْهِمْ مَسْجِدًا} “Durumlarına vâkıf olanlar ise: «Biz onların üzerine mutlaka bir mescid yapacağız» dediler.” kavlini, Sünnet ile de Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem mescidinin yerinde müşriklerin kabirlerinin bulunduğuna dair Sahîh'te sabit olan rivayeti kastederek— son derece tutarsızdır ve bunu söyleyen kimse Allah'ın yarattıklarının en cahillerindendir.
أَمَّا الْجَوَابُ عَنِ الِاسْتِدْلَالِ بِالْآيَةِ فَهُوَ أَنْ تَقُولَ: مَنْ هَؤُلَاءِ الْقَوْمِ الَّذِينَ قَالُوا: «لَنَتَّخِذَنَّ عَلَيْهِمْ مَسْجِدًا» ؟ أَهُمْ مِمَّنْ يُقْتَدَى بِهِ؟ أَمْ هُمْ كَفَرَةٌ لَا يَجُوزُ الِاقْتِدَاءُ بِهِمْ؟ ، وَقَدْ قَالَ أَبُو جَعْفَرِ بْنُ جَرِيرٍ الطَّبَرِيُّ - رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى - فِي هَؤُلَاءِ الْقَوْمِ [١٨ \ ٢١] ، مَا نَصُّهُ: «وَقَدِ اخْتُلِفَ فِي قَائِلِ هَذِهِ الْمَقَالَةِ، أَهُمُ الرَّهْطُ الْمُسْلِمُونَ أَمْ هُمُ الْكُفَّارُ؟ فَإِذَا عَلِمْتَ ذَلِكَ فَاعْلَمْ أَنَّهُمْ عَلَى الْقَوْلِ بِأَنَّهُمْ كُفَّارٌ فَلَا إِشْكَالَ فِي أَنَّ فِعْلَهُمْ لَيْسَ بِحُجَّةٍ ; إِذْ لَمْ يَقُلْ أَحَدٌ بِالِاحْتِجَاجِ بِأَفْعَالِ الْكُفَّارِ كَمَا هُوَ ضَرُورِيٌّ. وَعَلَى الْقَوْلِ: بِأَنَّهُمْ مُسْلِمُونَ كَمَا يَدُلُّ لَهُ ذِكْرُ الْمَسْجِدِ ; لِأَنَّ اتِّخَاذَ الْمَسَاجِدِ مِنْ صِفَاتِ الْمُسْلِمِينَ، فَلَا يَخْفَى عَلَى أَدْنَى عَاقِلٍ أَنَّ قَوْلَ قَوْمٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ فِي الْقُرُونِ الْمَاضِيَةِ: إِنَّهُمْ سَيَفْعَلُونَ كَذَا، لَا يُعَارِضُ بِهِ النُّصُوصَ الصَّحِيحَةَ الصَّرِيحَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ إِلَّا مَنْ طَمَسَ اللَّهُ بَصِيرَتَهُ فَقَابَلَ قَوْلَهُمْ: لَنَتَّخِذَنَّ عَلَيْهِمْ مَسْجِدًا [١٨ \ ٢١] بِقَوْلِهِ ﷺ فِي مَرَضِ مَوْتِهِ قَبْلَ انْتِقَالِهِ إِلَى الرَّفِيقِ الْأَعْلَى بِخَمْسٍ:» لَعَنَ اللَّهُ الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى ; اتَّخَذُوا قُبُورَ أَنْبِيَائِهِمْ مَسَاجِدَ «. الْحَدِيثَ. يَظْهَرُ لَكَ أَنَّ مَنِ اتَّبَعَ هَؤُلَاءِ الْقَوْمَ فِي اتِّخَاذِهِمُ الْمَسْجِدَ عَلَى الْقُبُورِ، مَلْعُونٌ عَلَى لِسَانِ الصَّادِقِ الْمَصْدُوقِ ﷺ كَمَا هُوَ وَاضِحٌ، وَمَنْ كَانَ مَلْعُونًا عَلَى لِسَانِهِ ﷺ، فَهُوَ مَلْعُونٌ فِي كِتَابِ اللَّهِ كَمَا صَحَّ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ ﵁ ; لِأَنَّ اللَّهَ يَقُولُ: وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ [٥٩ \ ٧] ; وَلِهَذَا صَرَّحَ ابْنُ مَسْعُودٍ ﵁: بِأَنَّ الْوَاصِلَةَ وَالْوَاشِمَةَ وَمَنْ ذُكِرَ مَعَهُمَا فِي الْحَدِيثِ، كُلُّ وَاحِدَةٍ مِنْهُنَّ مَلْعُونَةٌ فِي كِتَابِ اللَّهِ. وَقَالَ لِلْمَرْأَةِ الَّتِي قَالَتْ لَهُ: قَرَأْتُ مَا بَيْنَ الدَّفَّتَيْنِ فَلَمْ أَجِدْ، إِنْ كُنْتِ قَرَأْتِيهِ فَقَدْ وَجَدْتِيهِ، ثُمَّ تَلَا الْآيَةَ الْكَرِيمَةَ، وَحَدِيثُهُ مَشْهُورٌ فِي الصَّحِيحَيْنِ وَغَيْرِهِمَا، وَبِهِ تُعْلَمُ أَنَّ مَنِ اتَّخَذَ الْمَسَاجِدَ عَلَى الْقُبُورِ مَلْعُونٌ فِي كِتَابِ اللَّهِ - جَلَّ وَعَلَا - عَلَى لِسَانِ رَسُولِهِ ﷺ وَأَنَّهُ لَا دَلِيلَ فِي آيَةِ: لَنَتَّخِذَنَّ عَلَيْهِمْ مَسْجِدًا [١٨ \ ٢١] .
Ayetle istidlal edilmesine verilecek cevaba gelince; şöyle dersin: «Onların üzerine mutlaka bir mescid yapacağız» diyen bu topluluk kimdir? Kendilerine uyulacak kimseler midir? Yoksa kendilerine uyulması caiz olmayan kâfirler midir? Ebû Ca'fer b. Cerîr et-Taberî -Allah Teâlâ ona rahmet etsin- bu topluluk hakkında [Kehf Suresi, 21. ayette] aynen şöyle demiştir: «Bu sözü söyleyenler hakkında; Müslüman bir topluluk mu yoksa kâfirler mi oldukları hususunda ihtilaf edilmiştir». Bunu bildiğin zaman bil ki; onların kâfir oldukları görüşüne göre, onların fiilinin hüccet (delil) olmadığında hiçbir şüphe yoktur; zira zaruri olarak bilindiği üzere hiç kimse kâfirlerin fiilleriyle delil getirileceğini söylememiştir. Onların Müslüman oldukları görüşüne göre ise —ki mescid zikri buna delalet etmektedir, çünkü mescidler edinmek Müslümanların sıfatlarındandır— geçmiş asırlardaki Müslümanlardan bir topluluğun şöyle yapacaklarını söylemiş olmalarının, Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem gelen sahih ve sarih nasslarla çeliştirilemeyeceği en kıt akıllı kimseye bile gizli kalmaz. Bunu ancak Allah'ın basiretini kör ettiği kimse yapar da onların: {لَنَتَّخِذَنَّ عَلَيْهِمْ مَسْجِدًا} “«Biz onların üzerine mutlaka bir mescid yapacağız»” sözünü, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem vefat edeceği hastalığında, Refîk-i A'lâ'ya intikalinden beş [gün] önce söylediği: «Allah Yahudilere ve Hristiyanlara lanet etsin; peygamberlerinin kabirlerini mescidler edindiler» hadisiyle karşı karşıya getirir. Kabirlerin üzerine mescid edinme hususunda bu topluluğa uyan kimsenin, sâdık ve masdûk olan Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem lisanıyla lanetlendiği sana açıkça ortaya çıkar; nitekim bu durum gayet açıktır. Onun sallallâhu aleyhi ve sellem lisanıyla lanetlenen kimse ise, İbn Mes'ûd'dan radıyallâhu anh sahih olarak rivayet edildiği üzere Allah'ın Kitabı'nda da lanetlenmiştir; çünkü Allah şöyle buyurmaktadır: {وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ} “Peygamber size ne verdiyse onu alın...”. Bundan dolayı İbn Mes'ûd radıyallâhu anh; saç ekleyen, dövme yapan ve hadiste onlarla birlikte zikredilen kadınların her birinin Allah'ın Kitabı'nda lanetlendiğini açıkça ifade etmiştir. Kendisine: 'İki kapak arasını (Kur'an'ı) okudum ama bunu bulamadım' diyen kadına: 'Şayet onu okumuş olsaydın mutlaka bulurdun' demiş, ardından bu yüce ayeti okumuştur. Onun bu hadisi Sahîhayn'da ve diğer kaynaklarda meşhurdur. Bununla anlaşılır ki kabirlerin üzerine mescidler edinen kimse, Resûlü'nün sallallâhu aleyhi ve sellem lisanıyla celîl ve âlâ olan Allah'ın Kitabı'nda lanetlenmiştir ve {لَنَتَّخِذَنَّ عَلَيْهِمْ مَسْجِدًا} “«Biz onların üzerine mutlaka bir mescid yapacağız»” ayetinde [onlar için] hiçbir delil yoktur.
وَأَمَّا الِاسْتِدْلَالُ: بِأَنَّ مَسْجِدَ النَّبِيِّ ﷺ بِالْمَدِينَةِ مَبْنِيٌّ فِي مَحَلِّ مَقَابِرِ الْمُشْرِكِينَ فَسُقُوطُهُ ظَاهِرٌ ; لِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أُمِرَ بِهَا فَنُبِشَتْ وَأُزِيلَ مَا فِيهَا. فَفِي الصَّحِيحَيْنِ مِنْ حَدِيثِ أَنَسٍ - رَضِيَ
Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'deki mescidinin müşriklerin kabirlerinin bulunduğu bir yerde inşa edilmiş olmasıyla delil getirmeye gelince; bunun tutarsızlığı gayet açıktır; zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem o kabirlerin kazılmasını emretmiş, onlar kazılıp içindekiler çıkarılıp atılmıştır. Nitekim Sahîhayn'da Enes'ten -radıyallâhu
اللَّهُ عَنْهُ -:» فَكَانَ فِيهِ مَا أَقُولُ لَكُمْ: قُبُورُ الْمُشْرِكِينَ، وَفِيهِ خَرِبٌ، وَفِيهِ نَخْلٌ، فَأَمَرَ النَّبِيُّ ﷺ بِقُبُورِ الْمُشْرِكِينَ، فَنُبِشَتْ، ثُمَّ بِالْخَرِبِ فَسُوِّيَتْ، وَبِالنَّخْلِ فَقُطِعَ، فَصَفُّوا النَّخْلَ قِبْلَةَ الْمَسْجِدِ، وَجَعَلُوا عِضَادَتَيْهِ الْحِجَارَةَ. . . . . «. الْحَدِيثَ. هَذَا لَفْظُ الْبُخَارِيِّ. وَلَفْظُ مُسْلِمٍ قَرِيبٌ مِنْهُ بِمَعْنَاهُ. فَقُبُورُ الْمُشْرِكِينَ لَا حُرْمَةَ لَهَا ; وَلِذَلِكَ أَمَرَ ﷺ بِنَبْشِهَا وَإِزَالَةِ مَا فِيهَا. فَصَارَ الْمَوْضِعُ كَأَنْ لَمْ يَكُنْ فِيهِ قَبْرٌ أَصْلًا لِإِزَالَتِهِ بِالْكُلِّيَّةِ. وَهُوَ وَاضِحٌ كَمَا تَرَى اهـ.
anh- rivayet edilen hadiste şöyle denmektedir: «Orada size söylediğim şeyler vardı: Müşriklerin kabirleri, harabeler ve hurma ağaçları vardı. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem müşriklerin kabirlerini emretti; kazılıp açıldılar, sonra harabeleri emretti; düzeltildiler, hurma ağaçlarını emretti; kesildiler. Hurma gövdelerini mescidin kıblesine dizdiler, iki yan sövesini de taşlardan yaptılar...» hadisin devamı böyledir. Bu, Buhârî'nin lafzıdır. Müslim'in lafzı da anlam itibarıyla buna yakındır. Dolayısıyla müşriklerin kabirlerinin hiçbir hürmeti (dokunulmazlığı) yoktur; bu sebeple Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onların kazılıp açılmasını ve içindekilerin çıkarılıp atılmasını emretmiştir. Böylece orası, [kabirler] tamamen ortadan kaldırıldığı için sanki içinde hiç kabir bulunmayan bir yer haline gelmiştir. Gördüğün gibi bu durum gayet açıktır.
وَالتَّحْقِيقُ الَّذِي لَا شَكَّ فِيهِ: أَنَّهُ لَا يَجُوزُ الْبِنَاءُ عَلَى الْقُبُورِ وَلَا تَجْصِيصُهَا. كَمَا رَوَاهُ مُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ، وَغَيْرُهُ عَنْ أَبِي الْهَيَّاجِ الْأَسَدِيِّ: أَنَّ عَلِيًّا ﵁ قَالَ لَهُ: أَلَا أَبْعَثُكَ عَلَى مَا بَعَثَنِي عَلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ ; أَلَّا تَدَعَ تِمْثَالًا إِلَّا طَمَسْتَهُ، وَلَا قَبْرًا مُشْرِفًا إِلَّا سَوَّيْتَهُ» .
Şüphe götürmeyen kesin hakikat şudur ki: Kabirlerin üzerine bina yapmak ve onları kireçle sıvamak caiz değildir. Nitekim Müslim'in Sahîh'inde ve diğer kaynaklarda Ebü'l-Heyyâc el-Esedî'den rivayet edildiğine göre Ali radıyallâhu anh ona şöyle demiştir: «Seni Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem beni gönderdiği vazife üzerine göndereyim mi? Hiçbir heykel/suret bırakmayacaksın, mutlaka onu sileceksin; yükseltilmiş hiçbir kabir bırakmayacaksın, mutlaka onu yerle bir edip düzelteceksin».
وَلِمَا ثَبَتَ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ وَغَيْرِهِ أَيْضًا عَنْ جَابِرٍ ﵁ قَالَ: «نَهَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَنْ يُجَصَّصَ الْقَبْرُ، وَأَنْ يُقْعَدَ عَلَيْهِ، وَأَنْ يُبْنَى عَلَيْهِ» .
Ayrıca Sahîh-i Müslim ve diğer kaynaklarda Câbir'den radıyallâhu anh rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kabrin kireçle sıvanmasını, üzerine oturulmasını ve üzerine bina yapılmasını nehyetti».
فَهَذَا النَّهْيُ ثَابِتٌ عَنْهُ ﷺ، وَقَدْ قَالَ: «وَإِذَا نَهَيْتُكُمْ عَنْ شَيْءٍ فَاجْتَنِبُوهُ» . وَقَالَ - جَلَّ وَعَلَا -: وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا.
İşte bu nehiy, Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem sabit olmuştur ve o şöyle buyurmuştur: «Size bir şeyi yasakladığımda ondan kaçının». Celîl ve âlâ olan Allah da şöyle buyurmuştur: {وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا} “Peygamber size neyi yasakladıysa ondan da kaçının.”
وَقَدْ تَبَيَّنَ مِمَّا ذَكَرْنَا حُكْمَ الصَّلَاةِ فِي مَوَاضِعِ الْخَسْفِ، وَفِي الْمَقْبَرَةِ، وَإِلَى الْقَبْرِ، وَفِي الْحَمَّامِ.
Zikrettiğimiz açıklamalardan; yere batma (hasf) vuku bulan yerlerde, mezarlıkta, kabre doğru ve hamamda namaz kılmanın hükmü açıklığa kavuşmuştur.
وَأَمَّا أَعْطَانُ الْإِبِلِ: فَقَدْ ثَبَتَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَيْضًا النَّهْيُ عَنِ الصَّلَاةِ فِيهَا، فَقَدْ أَخْرَجَ مُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ مِنْ حَدِيثِ جَابِرِ بْنِ سَمُرَةَ ﵁: أَنَّ رَجُلًا سَأَلَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ: أَأَتَوَضَّأُ مِنْ لُحُومِ الْغَنَمِ؟ قَالَ: «إِنْ شِئْتَ فَتَوَضَّأْ، وَإِنْ شِئْتَ فَلَا تَوَضَّأُ» ، قَالَ: أَتَوَضَّأُ مِنْ لُحُومِ الْإِبِلِ؟ قَالَ: «نَعَمْ ; تَوَضَّأْ مِنْ لُحُومِ الْإِبِلِ» . قَالَ: أُصَلِّي فِي مَرَابِضِ الْغَنَمِ؟ قَالَ: «نَعَمْ» ، قَالَ: أُصَلِّي فِي «مَبَارَكِ الْإِبِلِ» : قَالَ «لَا» . هَذَا لَفْظُ مُسْلِمٍ فِي صَحِيحِهِ.
Develerin ağıllarına/sulaklarına gelince: Oralarda namaz kılınmasının nehyedildiği de Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem sabit olmuştur. Nitekim Müslim, Sahîh'inde Câbir b. Semure'den radıyallâhu anh şunu nakletmiştir: Bir adam Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem sordu: 'Koyun etinden dolayı abdest alayım mı?' O: «İstersen abdest al, istersen abdest alma» buyurdu. Adam: 'Deve etinden dolayı abdest alayım mı?' dedi. O: «Evet; deve etinden dolayı abdest al» buyurdu. Adam: 'Koyun ağıllarında namaz kılayım mı?' dedi. O: «Evet» buyurdu. Adam: 'Develerin çöktüğü yerlerde namaz kılayım mı?' dedi. O: «Hayır» buyurdu. Bu, Müslim'in Sahîh'indeki lafzıdır.
وَأَخْرَجَ الْإِمَامُ أَحْمَدُ وَالتِّرْمِذِيُّ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَاجَهْ مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «صَلُّوا فِي مَرَابِضِ الْغَنَمِ، وَلَا تُصَلُّوا فِي أَعْطَانِ الْإِبِلِ» .
İmam Ahmed, Tirmizî —sahih olduğunu belirterek— ve İbn Mâce, Ebû Hüreyre'den radıyallâhu anh rivayet etmişlerdir ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Koyun ağıllarında namaz kılın, develerin ağıllarında/sulaklarında namaz kılmayın».
وَأَخْرَجَ النَّسَائِيُّ، وَالْبَيْهَقِيُّ، وَابْنُ مَاجَهْ، مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُغَفَّلٍ ﵁: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ نَهَى عَنِ الصَّلَاةِ فِي أَعْطَانِ الْإِبِلِ.
Nesâî, Beyhakî ve İbn Mâce, Abdullah b. Muğaffel'den radıyallâhu anh rivayet etmişlerdir ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem deve ağıllarında/sulaklarında namaz kılmayı nehyetmiştir.
وَقَالَ النَّوَوِيُّ فِي (شَرْحِ الْمُهَذَّبِ) : إِنَّ الْإِسْنَادَ الَّذِي أَخْرَجَهُ بِهِ الْبَيْهَقِيُّ حَسَنٌ. وَأَخْرَجَ أَبُو دَاوُدَ فِي سُنَنِهِ فِي (بَابِ الْوُضُوءِ مِنْ لُحُومِ الْإِبِلِ) ، وَفِي (بَابِ النَّهْيِ عَنِ الصَّلَاةِ فِي مَبَارَكِ
Nevevî, Şerhu'l-Mühezzeb'de şöyle demiştir: Beyhakî'nin bu hadisi rivayet ettiği isnad hasendir. Ebû Dâvûd da Sünen'inde «Deve Etinden Dolayı Abdest Alma Bâbı»nda ve «Develerin Çöktüğü Yerlerde
الْإِبِلِ) ، عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ ﵁ قَالَ: سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنِ الصَّلَاةِ فِي مَبَارَكِ الْإِبِلِ، فَقَالَ: «لَا تُصَلُّوا فِي مَبَارَكِ الْإِبِلِ ; فَإِنَّهَا مِنَ الشَّيَاطِينِ» ، وَسُئِلَ عَنِ الصَّلَاةِ فِي مَرَابِضِ الْغَنَمِ، فَقَالَ: «صَلُّوا فِيهَا ; فَإِنَّهَا بَرَكَةٌ» .
Namaz Kılmaktan Nehiy Bâbı»nda Berâ b. Âzib'den radıyallâhu anh rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem develerin çöktüğü yerlerde namaz kılmaktan soruldu, o da: «Develerin çöktüğü yerlerde namaz kılmayın; zira onlar şeytanlardandır» buyurdu. Koyun ağıllarında namaz kılmaktan soruldu, o da: «Oralarda namaz kılın; zira onlar berekettir» buyurdu.
وَأَخْرَجَ ابْنُ مَاجَهْ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «صَلُّوا فِي مُرَاحِ الْغَنَمِ ; وَلَا تُصَلُّوا فِي مَعَاطِنِ الْإِبِلِ» .
İbn Mâce, Abdullah b. Amr'dan Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Koyunların barındığı yerlerde namaz kılın; develerin ağıllarında/sulaklarında namaz kılmayın».
وَأَخْرَجَ ابْنُ مَاجَهْ، عَنْ سَبْرَةَ بْنِ مَعْبَدٍ الْجُهَنِيِّ ﵁: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «لَا يُصَلَّى فِي أَعْطَانِ الْإِبِلِ، وَيُصَلَّى فِي مُرَاحِ الْغَنَمِ» .
İbn Mâce, Sebre b. Ma'bed el-Cühenî'den radıyallâhu anh rivayet etmiştir ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Develerin ağıllarında/sulaklarında namaz kılınmaz; koyunların barındığı yerlerde namaz kılınır».
وَتَرْجَمَ الْبُخَارِيُّ ﵀ فِي صَحِيحِهِ لِهَذِهِ الْمَسْأَلَةِ، فَقَالَ: (بَابُ الصَّلَاةِ فِي مَوَاضِعِ الْإِبِلِ) ، ثُمَّ قَالَ: حَدَّثَنَا صَدَقَةُ بْنُ الْفَضْلِ، قَالَ: أَخْبَرَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَيَّانَ، قَالَ: حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ عَنْ نَافِعٍ، قَالَ: رَأَيْتُ ابْنَ عُمَرَ يُصَلِّي إِلَى بَعِيرِهِ، وَقَالَ: رَأَيْتُ النَّبِيَّ ﷺ يَفْعَلُهُ.
Buhârî rahimehullâh Sahîh'inde bu meseleye başlık açarak şöyle demiştir: (Bâbu's-Salâti fî Mevâdıı'l-İbil - Develerin Bulunduğu Yerlerde Namaz Kılma Bâbı). Sonra şöyle demiştir: Bize Sadaka b. el-Fadl rivayet etti, dedi ki: Bize Süleyman b. Hayyân haber verdi, dedi ki: Bize Ubeydullah, Nâfi'den rivayet etti, o dedi ki: İbn Ömer'i devesine doğru namaz kılarken gördüm ve o: 'Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem böyle yaparken gördüm' dedi.
وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي الْفَتْحِ فِي الْكَلَامِ عَلَى هَذِهِ التَّرْجَمَةِ، الَّتِي لَمْ يَأْتِ الْبُخَارِيُّ بِحَدِيثٍ يُطَابِقُهَا مَا نَصُّهُ: كَأَنَّهُ يُشِيرُ إِلَى أَنَّ الْأَحَادِيثَ الْوَارِدَةَ فِي التَّفْرِقَةِ بَيْنَ الْإِبِلِ وَالْغَنَمِ لَيْسَتْ عَلَى شَرْطِهِ، وَلَكِنْ لَهَا طُرُقٌ قَوِيَّةٌ، مِنْهَا حَدِيثُ جَابِرِ بْنِ سَمُرَةَ عِنْدَ مُسْلِمٍ، وَحَدِيثُ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ عِنْدَ أَبِي دَاوُدَ، وَحَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ عِنْدَ التِّرْمِذِيِّ، وَحَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُغَفَّلٍ عِنْدَ النَّسَائِيِّ، وَحَدِيثُ سَبْرَةَ بْنِ مَعْبَدٍ عِنْدَ ابْنِ مَاجَهْ، وَفِي مُعْظَمِهَا التَّعْبِيرُ بِمَعَاطِنِ الْإِبِلِ. وَوَقَعَ فِي حَدِيثِ جَابِرِ بْنِ سَمُرَةَ وَالْبَرَاءِ: «مَبَارَكِ الْإِبِلِ» ، وَمِثْلُهُ فِي حَدِيثِ سُلَيْكٍ عِنْدَ الطَّبَرَانِيِّ، وَفِي حَدِيثِ سَبْرَةَ، وَكَذَا فِي حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ عِنْدَ التِّرْمِذِيِّ: «أَعْطَانِ الْإِبِلِ» . وَفِي حَدِيثِ أُسَيْدِ بْنِ حُضَيْرٍ عِنْدَ الطَّبَرَانِيِّ: «مَنَاخِ الْإِبِلِ» ، وَفِي حَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، عِنْدَ أَحْمَدَ: «مَرَابِدِ الْإِبِلِ» فَعَبَّرَ الْمُصَنِّفُ بِالْمَوَاضِعِ لِأَنَّهَا أَشْمَلُ، وَالْمَعَاطِنُ أَخَصُّ مِنَ الْمَوَاضِعِ ; لِأَنَّ الْمَعَاطِنَ مَوَاضِعُ إِقَامَتِهَا عِنْدَ الْمَاءِ خَاصَّةً.
İbn Hacer el-Feth'te, Buhârî'nin kendisiyle birebir örtüşen bir hadis getirmediği bu başlık hakkındaki sözünde aynen şöyle demiştir: Sanki o, deve ile koyun arasını ayıran hadislerin kendi şartına uygun olmadığına, fakat güçlü tarîklerinin bulunduğuna işaret etmektedir. Bunlardan bazıları: Müslim'deki Câbir b. Semure hadisi, Ebû Dâvûd'daki Berâ b. Âzib hadisi, Tirmizî'deki Ebû Hüreyre hadisi, Nesâî'deki Abdullah b. Muğaffel hadisi ve İbn Mâce'deki Sebre b. Ma'bed hadisidir. Bunların çoğunda 'meâtınü'l-ibil' (develerin sulakları/ağılları) ifadesi geçmektedir. Câbir b. Semure ve Berâ hadisinde 'mebârikü'l-ibil' (develerin çökme yerleri) lafzı yer almıştır; Taberânî'deki Süleyk hadisinde ve Sebre hadisinde de böyledir. Tirmizî'deki Ebû Hüreyre hadisinde 'a'tânü'l-ibil' lafzı; Taberânî'deki Üseyd b. Hudayr hadisinde 'menâhu'l-ibil' lafzı; Ahmed'deki Abdullah b. Amr hadisinde ise 'merâbidü'l-ibil' lafzı geçmiştir. Müellif (Buhârî) daha kapsamlı olduğu için 'el-mevâdı'' (yerler/mekânlar) ifadesini kullanmıştır. 'el-Meâtın' ise mevâdı'dan daha özeldir; çünkü meâtın, develerin özellikle su kenarında kaldıkları yerlerdir.
وَقَدْ ذَهَبَ بَعْضُهُمْ إِلَى أَنَّ النَّهْيَ خَاصٌّ بِالْمَعَاطِنِ دُونَ غَيْرِهَا مِنَ الْأَمَاكِنِ الَّتِي تَكُونُ فِيهَا الْإِبِلُ. وَقِيلَ مَأْوَاهَا مُطْلَقًا، نَقَلَهُ صَاحِبُ الْمُغْنِي عَنْ أَحْمَدَ. اهـ كَلَامُ ابْنِ حَجَرٍ.
Onlardan bazıları, nehyin develerin bulunduğu diğer yerlere değil, yalnızca meâtına (sulak yerlerine) has olduğu görüşüne varmışlardır. [Diğer bir görüşte ise] nehyin mutlak olarak onların barındıkları yerler olduğu söylenmiştir; el-Muğnî sahibi bunu Ahmed'den nakletmiştir. İbn Hacer'in sözü bitti.
وَقَالَ ابْنُ حَزْمٍ: إِنَّ أَحَادِيثَ النَّهْيِ عَنِ الصَّلَاةِ فِي أَعْطَانِ الْإِبِلِ مُتَوَاتِرَةٌ بِنَقْلِ تَوَاتُرٍ يُوجِبُ الْعِلْمَ.
İbn Hazm şöyle demiştir: Deve ağıllarında/sulaklarında namaz kılmayı nehyeden hadisler, kesin ilim (bilgi) gerektiren bir tevatür nakliyle mütevatirdir.
فَإِذَا عَلِمْتَ ذَلِكَ ; فَاعْلَمْ أَنَّ الْعُلَمَاءَ اخْتَلَفُوا فِي صِحَّةِ الصَّلَاةِ فِي أَعْطَانِ الْإِبِلِ.
Bunu bildiğin zaman bil ki; âlimler deve ağıllarında/sulaklarında namaz kılmanın geçerliliği (sıhhati) hususunda ihtilaf etmişlerdir.
فَذَهَبَتْ جَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى أَنَّهَا لَا تَصِحُّ فِيهَا، وَهُوَ الصَّحِيحُ مِنْ مَذْهَبِ الْإِمَامِ أَحْمَدَ، وَعَلَيْهِ جُلُّ أَصْحَابِهِ.
İlim ehlinden bir topluluk orada namaz kılmanın sahih olmadığı görüşüne varmıştır; İmam Ahmed'in mezhebinde sahih olan görüş budur ve mezhep âlimlerinin çoğunluğu da bu görüş üzeredir.
قَالَ صَاحِبُ (الْإِنْصَافِ) : هَذَا الْمَذْهَبُ وَعَلَيْهِ الْأَصْحَابُ. وَفِي الْفُرُوعِ هُوَ أَشْهَرُ وَأَصَحُّ فِي الْمَذْهَبِ. وَقَالَ الْمُصَنَّفُ وَغَيْرُهُ: هَذَا ظَاهِرُ الْمَذْهَبِ وَهُوَ مِنَ الْمُفْرَدَاتِ.
el-İnsâf sahibi şöyle demiştir: 'Mezhep budur ve mezhep âlimleri bu görüş üzeredir.' el-Fürû'da ise: 'Bu, mezhepte en meşhur ve en sahih olandır' denmiştir. Müellif ve diğerleri şöyle demiştir: 'Mezhebin zahiri budur ve bu, Hanbelî mezhebinin tek kaldığı (müfredât) meselelerdendir.'
وَمِمَّنْ قَالَ بِهَذَا الْقَوْلِ (ابْنُ حَزْمٍ) .
Bu görüşü savunanlardan biri de İbn Hazm'dır.
وَذَهَبَ جُمْهُورُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى أَنَّ النَّهْيَ لِلْكَرَاهَةِ، وَأَنَّهُ لَوْ صَلَّى فِيهَا لَصَحَّتْ صَلَاتُهُ. وَقَدْ قَدَّمْنَا كَلَامَ أَهْلِ الْأُصُولِ فِي مِثْلِ هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ.
İlim ehlinin cumhuru ise nehyin kerahet için olduğu ve şayet orada namaz kılarsa namazının sahih olacağı görüşüne varmıştır. Usul âlimlerinin böylesi bir mesele hakkındaki sözlerini daha önce aktarmıştık.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْعُلَمَاءَ اخْتَلَفُوا فِي عِلَّةِ النَّهْيِ عَنِ الصَّلَاةِ فِي أَعْطَانِ الْإِبِلِ.
Bil ki, âlimler deve ağıllarında/sulaklarında namaz kılmanın nehyedilme illeti (gerekçesi) hakkında ihtilaf etmişlerdir.
فَقِيلَ: لِأَنَّهَا خُلِقَتْ مِنَ الشَّيَاطِينِ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي الْحَدِيثِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ، وَهَذَا هُوَ الصَّحِيحُ فِي التَّعْلِيلِ ; لِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «لَا تُصَلُّوا فِي مَبَارَكِ الْإِبِلِ ; فَإِنَّهَا خُلِقَتْ مِنَ الشَّيَاطِينِ» ، وَتَرْتِيبُهُ كَوْنُهَا خُلِقَتْ مِنَ الشَّيَاطِينِ بِالْفَاءِ عَلَى النَّهْيِ، يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ هُوَ عِلَّتُهُ كَمَا تَقَرَّرَ فِي مَبْحَثِ مَسْلَكِ النَّصِّ، وَمَسْلَكِ الْإِيمَاءِ وَالتَّنْبِيهِ.
Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem nakledilen hadiste daha önce geçtiği üzere: Onların şeytanlardan yaratılmış olması sebebiyle [nehyedildiği] söylenmiştir; gerekçelendirmede sahih olan da budur. Zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Develerin çöktüğü yerlerde namaz kılmayın; zira onlar şeytanlardan yaratılmıştır» buyurmuştur. Resûlullah'ın onların şeytanlardan yaratılmış olmasını 'fâ' (ف) harfi ile nehyin peşine bağlaması, nass mesleği ile îmâ ve tenbih mesleği bahislerinde kararlaştırıldığı üzere, illetin bu olduğuna delalet eder.
وَقَالَ جَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ: مَعْنَى كَوْنِهَا: «خُلِقَتْ مِنَ الشَّيَاطِينِ» ، أَنَّهَا رُبَّمَا نَفَرَتْ وَهُوَ فِي الصَّلَاةِ فَتُؤَدِّي إِلَى قَطْعِ صَلَاتِهِ، أَوْ أَذَاهُ، أَوْ تَشْوِيشِ خَاطِرِهِ. وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ كُلَّ عَاتٍ مُتَمَرِّدٍ تُسَمِّيهِ الْعَرَبُ شَيْطَانًا. وَالْإِبِلُ إِذَا نَفَرَتْ فَهِيَ عَاتِيَةٌ مُتَمَرِّدَةٌ، فَتَسْمِيَتُهَا بِاسْمِ الشَّيَاطِينِ مُطَابِقٌ لِلُغَةِ الْعَرَبِ.
İlim ehlinden bir grup ise şöyle demiştir: Onların «şeytanlardan yaratılmış» olmasının anlamı; namaz kılan kimse namazdayken devenin ürküp kaçabilmesi, bunun da namazın bozulmasına veya kişiye eziyet vermesine ya da zihnini karıştırmasına yol açabilmesidir. Nitekim daha önce Arapların her azgın ve serkeşe 'şeytan' dediğini belirtmiştik. Develer de ürktüklerinde azgın ve serkeş olurlar; dolayısıyla onların şeytanlar ismiyle isimlendirilmesi Arap diline uygundur.
وَالْعَرَبُ تَقُولُ: خُلِقَ مِنْ كَذَا لِلْمُبَالَغَةِ، كَمَا يَقُولُونَ: خُلِقَ هَذَا مِنَ الْكَرَمِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ: خُلِقَ الْإِنْسَانُ مِنْ عَجَلٍ [٢١ \ ٣٧] ، عَلَى أَصَحِّ التَّفْسِيرَيْنِ.
Araplar mübalağa kastıyla: 'Şundan yaratıldı' derler; nitekim: 'Şu adam cömertlikten yaratıldı' derler. İki tefsirden en sahih olanına göre: {خُلِقَ الْإِنْسَانُ مِنْ عَجَلٍ} “İnsan aceleden yaratılmıştır” ayeti de bu kabildendir.
وَعَلَى هَذَا فَيُفَرَّقُ بَيْنَ كَوْنِ الْإِبِلِ فِي مَعَاطِنِهَا، وَبَيْنَ غَيْبَتِهَا عَنْهَا ; إِذْ يُؤْمَنُ نُفُورُهَا حِينَئِذٍ.
Buna göre, develerin ağıllarında/sulaklarında bulunması durumu ile orada bulunmayışları durumu birbirinden ayırt edilir; zira orada bulunmadıkları takdirde ürkmelerinden emin olunur.
قَالَ الشَّوْكَانِيُّ فِي (نَيْلِ الْأَوْطَارِ) : وَيُرْشِدُ إِلَى صِحَّةِ هَذَا حَدِيثُ ابْنِ مُغَفَّلٍ عِنْدَ أَحْمَدَ بِإِسْنَادٍ صَحِيحٍ بِلَفْظِ: «لَا تُصَلُّوا فِي أَعْطَانِ الْإِبِلِ ; فَإِنَّهَا خُلِقَتْ مِنَ الْجِنِّ، أَلَا تَرَوْنَ إِلَى عُيُونِهَا وَهَيْئَاتِهَا إِذَا نَفَرَتْ» .
Şevkânî, Neylü'l-Evtâr'da şöyle demiştir: Bunun doğruluğuna, İbn Muğaffel'in Ahmed nezdinde sahih bir isnadla yer alan şu lafızdaki hadisi kılavuzluk etmektedir: «Deve ağıllarında namaz kılmayın; zira onlar cinlerden yaratılmıştır. Ürktükleri zaman gözlerine ve hallerine bakmaz mısınız?»
وَقَدْ يَحْتَمِلُ أَنْ عِلَّةَ النَّهْيِ أَنْ يُجَاءَ بِهَا إِلَى مَعَاطِنِهَا بَعْدَ شُرُوعِهِ فِي الصَّلَاةِ فَيَقْطَعُهَا، أَوْ يَسْتَمِرُّ فِيهَا مَعَ شَغْلِ خَاطِرِهِ، اهـ كَلَامُ الشَّوْكَانِيِّ.
Nehyin illetinin şu olması da muhtemeldir: Kişi namaza başladıktan sonra develerin ağıllarına/sulaklarına getirilmesi ve bunun üzerine kişinin namazı bozması yahut zihni meşgul olarak namaza devam etmesidir. Şevkânî'nin sözü bitti.
وَمِنْ هَذَا التَّعْلِيلِ الْمَنْصُوصِ ; فَهِمَ الْعُلَمَاءُ الْقَائِلُونَ بِعَدَمِ بُطْلَانِهَا أَنَّهُ: لَمَّا كَانَتْ عِلَّةُ النَّهْيِ مَا ذُكِرَ ; دَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ الصَّلَاةَ إِذَا فَعَلَهَا تَامَّةً أَنَّهَا غَيْرُ بَاطِلَةٍ.
Namazın bâtıl olmadığını söyleyen âlimler bu nass ile belirtilmiş illetten şunu anlamışlardır: Nehyin illeti zikredilen hususlar olduğuna göre; bu, kişinin namazı tam olarak kılması halinde namazının bâtıl olmadığına delalet eder.
وَقِيلَ: الْعِلَّةُ أَنَّ أَصْحَابَ الْإِبِلِ يَتَغَوَّطُونَ فِي مَبَارِكِهَا بِخِلَافِ أَهْلِ الْغَنَمِ.
İlletin şu olduğu da söylenmiştir: Koyun sahiplerinin aksine deve sahipleri, develerin çökme yerlerinde büyük abdestlerini bozarlar.
وَقِيلَ: الْعِلَّةُ أَنَّ النَّاقَةَ تَحِيضُ، وَالْجَمَلَ يَمْنِي.
Yine illetin, dişi devenin hayız görmesi ve erkek devenin meni akıtması olduğu söylenmiştir.
وَكُلُّهَا تَعْلِيلَاتٌ لَا مُعَوِّلَ عَلَيْهَا. وَالصَّحِيحُ التَّعْلِيلُ الْمَنْصُوصُ عَنْهُ ﷺ بِأَنَّهَا خُلِقَتْ مِنَ الشَّيَاطِينِ. وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Bunların tamamı kendilerine itibar edilmeyecek gerekçelendirmelerdir. Sahih olan, Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem nass ile bildirilen onların şeytanlardan yaratılmış olduğu gerekçesidir. Doğruyu en iyi bilen Allah Teâlâ'dır.
تَنْبِيهٌ.
UYARI.
فَإِنْ قِيلَ: مَا حُكْمُ الصَّلَاةِ فِي مَبَارَكِ الْبَقَرِ؟ .
Eğer: 'Sığırların barındığı/çöktüğü yerlerde namaz kılmanın hükmü nedir?' denilirse;
فَالْجَوَابُ أَنَّ أَكْثَرَ الْعُلَمَاءِ يَقُولُونَ: إِنَّهَا كَمَرَابِضِ الْغَنَمِ. وَلَوْ قِيلَ: إِنَّهَا كَمَرَابِضِ الْإِبِلِ ; لَكَانَ لِذَلِكَ وَجْهٌ.
Cevap şudur: Âlimlerin çoğu, oraların koyun ağılları gibi olduğunu söylemektedir. Şayet deve çökekleri gibi olduğu söylenseydi, bunun da geçerli bir yönü olurdu.
قَالَ ابْنُ حَجَرٍ (فِي فَتْحِ الْبَارِي) : وَقَعَ فِي مُسْنَدِ أَحْمَدَ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ يُصَلِّي فِي مَرَابِضِ الْغَنَمِ، وَلَا يُصَلِّي فِي مَرَابِضِ الْإِبِلِ وَالْبَقَرِ، اهـ. قَالَ: وَسَنَدُهُ ضَعِيفٌ. فَلَوْ ثَبَتَ لَأَفَادَ أَنَّ حُكْمَ الْبَقَرِ حُكْمُ الْإِبِلِ. بِخِلَافِ مَا ذَكَرَهُ ابْنُ الْمُنْذِرِ: أَنَّ الْبَقَرَ فِي ذَلِكَ كَالْغَنَمِ. اهـ كَلَامُ ابْنِ حَجَرٍ.
İbn Hacer (Fethu'l-Bârî'de) şöyle demiştir: Müsned-i Ahmed'de Abdullah b. Ömer hadisinden şu rivayet yer almıştır: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem koyun ağıllarında namaz kılar, deve ve sığırların barındığı yerlerde ise namaz kılmazdı. İbn Hacer dedi ki: Bu hadisin senedi zayıftır. Şayet sabit olsaydı, sığırın hükmünün devenin hükmü gibi olduğunu ifade ederdi; İbnü'l-Münzir'in sığırın bu hususta koyun gibi olduğunu zikretmesinin aksine. İbn Hacer'in sözü bitti.
وَمَا يَقُولُهُ أَبُو دَاوُدَ ﵀: مِنْ أَنَّ الْعَمَلَ بِالْحَدِيثِ الضَّعِيفِ خَيْرٌ مِنَ الْعَمَلِ بِالرَّأْيِ لَهُ وَجْهٌ وَجِيهٌ. وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Ebû Dâvûd'un rahimehullâh: 'Zayıf hadisle amel etmek, şahsî re'y (görüş) ile amel etmekten daha hayırlıdır' sözünün tutarlı bir yönü vardır. Doğruyu en iyi bilen Allah Teâlâ'dır.
وَأَمَّا الصَّلَاةُ فِي الْمَزْبَلَةِ، وَالْمَجْزَرَةِ، وَقَارِعَةِ الطَّرِيقِ، وَفَوْقَ ظَهْرِ بَيْتِ اللَّهِ الْحَرَامِ، فَدَلِيلُ النَّهْيِ عَنْهَا هُوَ مَا تَقَدَّمَ مِنْ حَدِيثِ زَيْدِ بْنِ جَبِيرَةَ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ حُصَيْنٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنْهُ ﷺ، وَقَدْ قَدَّمْنَا مَا فِي إِسْنَادِهِ مِنَ الْكَلَامِ.
Çöplükte, mezbahada, yolun ortasında ve Beytullâhi'l-Harâm'ın (Kâbe'nin) damında namaz kılmaya gelince; buralarda namaz kılmanın nehyedildiğinin delili, daha önce geçen Zeyd b. Cübeyre'nin Dâvûd b. Husayn'dan, onun Nâfi'den, onun İbn Ömer'den, onun da Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet ettiği hadistir. Bu hadisin isnadındaki tenkitleri daha önce aktarmıştık.
وَأَمَّا الصَّلَاةُ إِلَى جِدَارِ مِرْحَاضٍ عَلَيْهِ نَجَاسَةٌ، فَلِمَا رُوِيَ مِنَ النَّهْيِ عَنْ ذَلِكَ عَنْ بَعْضِ الصَّحَابَةِ ﵃.
Üzerinde necaset bulunan bir helâ duvarına doğru namaz kılmaya gelince; sahabeden radıyallâhu anhüm bazılarından bu hususta rivayet edilen nehiy sebebiyledir.
قَالَ الْعَلَّامَةُ الشَّوْكَانِيُّ ﵀ فِي (نَيْلِ الْأَوْطَارِ) : وَأَمَّا الصَّلَاةُ إِلَى جِدَارِ مِرْحَاضٍ ; فَلِحَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي سَبْعَةٍ مِنَ الصَّحَابَةِ بِلَفْظِ: " نَهَى عَنِ الصَّلَاةِ فِي الْمَسْجِدِ تُجَاهَهُ حُشٌّ "، أَخْرَجَهُ ابْنُ عَدِيٍّ. قَالَ الْعِرَاقِيُّ وَلَمْ يَصِحَّ إِسْنَادُهُ.
Allâme Şevkânî rahimehullâh Neylü'l-Evtâr'da şöyle demiştir: Helâ duvarına doğru namaza gelince; İbn Adiy'in rivayet ettiği ve İbn Abbâs'ın da aralarında bulunduğu yedi sahabiden nakledilen: "Önünde hela bulunan mescidde namaz kılmaktan nehyetti" lafzındaki hadis sebebiyledir. Irâkî, bu hadisin isnadının sahih olmadığını söylemiştir.
وَرَوَى ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ فِي الْمُصَنَّفِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، قَالَ: لَا يُصَلَّى إِلَى الْحُشِّ.
İbn Ebî Şeybe el-Musannef'te Abdullah b. Amr'dan rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: «Helâya doğru namaz kılınmaz».
وَعَنْ عَلِيٍّ قَالَ: لَا يُصَلَّى تُجَاهَ حُشٍّ.
Ali'den şöyle rivayet edilmiştir: «Helânın karşısına doğru namaz kılınmaz».
وَعَنْ إِبْرَاهِيمَ: كَانُوا يَكْرَهُونَ ثَلَاثَةَ أَشْيَاءَ. . فَذَكَرَ مِنْهَا الْحُشَّ.
İbrâhim'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: «Üç şeyi mekruh görürlerdi...» ve bunlardan biri olarak helâyı zikretti.
وَفِي كَرَاهَةِ اسْتِقْبَالِهِ خِلَافٌ بَيْنَ الْعُلَمَاءِ. اهـ كَلَامُ الشَّوْكَانِيِّ.
Helâyı kıbleye almanın mekruhluğu hususunda âlimler arasında ihtilaf vardır. Şevkânî'nin sözü bitti.
وَالْمُرَادُ بِالْحُشِّ - بِضَمِّ الْحَاءِ وَفَتْحِهَا - بَيْتُ الْخَلَاءِ.
Huşş (حُشّ) -hâ harfinin zammesi veya fethasıyla- ile kastedilen, helâdır (tuvalet).
وَأَمَّا الصَّلَاةُ فِي الْكَنِيسَةِ وَالْبَيْعَةِ - وَالْمُرَادُ بِهِمَا مُتَعَبَّدَاتُ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى -، فَقَدْ كَرِهَهَا جَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ.
Kilise ve havrada -ki bunlarla kastedilen Yahudi ve Hristiyanların ibadethaneleridir- namaz kılmaya gelince, ilim ehlinden bir grup bunu mekruh görmüştür.
قَالَ النَّوَوِيُّ فِي (شَرْحِ الْمَذْهَبِ) : حَكَاهُ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، وَابْنِ عَبَّاسٍ، وَمَالِكٍ ﵃.
Nevevî Şerhu'l-Mezheb'de şöyle demiştir: İbnü'l-Münzir bunu Ömer b. el-Hattâb, İbn Abbâs ve Mâlik'ten radıyallâhu anhüm nakletmiştir.
قَالَ الشَّوْكَانِيُّ: وَقَدْ رُويَتِ الْكَرَاهَةُ أَيْضًا عَنِ الْحَسَنِ.
Şevkânî şöyle demiştir: Mekruh oluşu el-Hasan'dan da rivayet edilmiştir.
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ -: الظَّاهِرُ أَنَّ مَا رُوِيَ مِنْ ذَلِكَ عَنْ عُمَرَ وَابْنِ عَبَّاسٍ لَيْسَ عَلَى إِطْلَاقِهِ، وَإِنَّمَا هُوَ فِي الْكَنَائِسِ وَالْبِيَعِ الَّتِي فِيهَا الصُّوَرُ خَاصَّةً. وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ مَا ذَكَرَهُ الْبُخَارِيُّ ﵀ فِي صَحِيحِهِ، قَالَ: (بَابُ الصَّلَاةِ فِي الْبِيعَةِ) ، وَقَالَ عُمَرُ ﵁: " إِنَّا لَا نَدْخُلُ كَنَائِسَكُمْ مِنْ أَجْلِ التَّمَاثِيلِ الَّتِي فِيهَا الصُّوَرُ ". وَكَانَ ابْنُ عَبَّاسٍ يُصَلِّي فِي الْبِيعَةِ إِلَّا بِيعَةً فِيهَا تَمَاثِيلُ.
Müellif -Allah onu affetsin- şöyle dedi: Zahir olan şu ki Ömer ve İbn Abbâs'tan bu hususta rivayet edilen [hüküm] mutlak değildir; bilakis özellikle içinde resim/suret bulunan kilise ve havralarla ilgilidir. Buna delalet eden hususlardan biri de Buhârî'nin rahimehullâh Sahîh'inde zikrettiğidir. O şöyle demiştir: "(Havrada Namaz Kılma Babı). Ömer radıyallâhu anh şöyle demiştir: 'Biz, içinde tasvirlerin bulunduğu heykeller/suretler sebebiyle sizin kiliselerinize girmeyiz.' İbn Abbâs da içinde heykeller/tasvirler bulunan havra hariç, havrada namaz kılardı."
وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي (الْفَتْحِ) : إِنَّ الْأَثَرَ الَّذِي عَلَّقَهُ الْبُخَارِيُّ عَنْ عُمَرَ، وَصَلَهُ عَبْدُ الرَّزَّاقِ مِنْ طَرِيقِ أَسْلَمَ - مَوْلَى عُمَرَ -. وَالْأَثَرُ الَّذِي عُلِّقَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَصَلَهُ الْبَغَوِيُّ فِي الْجَعْدِيَّاتِ. اهـ.
İbn Hacer Fethu'l-Bârî'de şöyle demiştir: Buhârî'nin Ömer'den muallak olarak rivayet ettiği eseri Abdürrezzâk, Ömer'in azatlısı Eslem yoluyla mevsul olarak rivayet etmiştir. İbn Abbâs'tan muallak olarak aktarılan eseri ise Begavî el-Ca'diyyât'ta mevsul kılmıştır. İbn Hacer'in sözü bitti.
وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْبُخَارِيَّ لَا يُعَلِّقُ بِصِيغَةِ الْجَزْمِ إِلَّا مَا هُوَ ثَابِتٌ عِنْدَهُ.
Malumdur ki Buhârî, cezm (kesinlik) sîgasıyla ancak yanında sabit olan rivayetleri muallak olarak zikreder.
وَرَخَّصَ فِي الصَّلَاةِ فِي الْكَنِيسَةِ وَالْبِيعَةِ جَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ، مِنْهُمْ: أَبُو مُوسَى، وَعُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ، وَالشَّعْبِيُّ، وَعَطَاءُ بْنُ أَبِي رَبَاحٍ، وَابْنُ سِيرِينَ، وَالنَّخَعِيُّ، وَالْأَوْزَاعِيُّ، وَغَيْرُهُمْ.
İlim ehlinden bir topluluk kilise ve havrada namaz kılmaya ruhsat vermiştir; bunlardan bazıları şunlardır: Ebû Mûsâ, Ömer b. Abdilazîz, eş-Şa'bî, Atâ b. Ebî Rebâh, İbn Sîrîn, en-Nehaî, el-Evzâî ve diğerleri.
قَالَ الْعَلَّامَةُ الشَّوْكَانِيُّ ﵀: وَلَعَلَّ وَجْهَ الْكَرَاهَةِ هُوَ مَا تَقَدَّمَ مِنِ اتِّخَاذِ قُبُورِ أَنْبِيَائِهِمْ وَصُلَحَائِهِمْ مَسَاجِدَ ; لِأَنَّهُ يَصِيرُ جَمِيعُ الْبِيَعِ وَالْكَنَائِسِ مَظِنَّةً لِذَلِكَ.
Allâme Şevkânî rahimehullâh şöyle demiştir: Mekruhluğun gerekçesi, muhtemelen daha önce geçen peygamberlerinin ve salihlerinin kabirlerini mescid edinmeleridir; zira bütün havra ve kiliseler bunun için muhtemel yer (mazinne) haline gelmektedir.
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ -: وَيَحْتَمِلُ أَنْ تَكُونَ الْعِلَّةُ أَنَّ الْكَنِيسَةَ وَالْبِيعَةَ: مَوْضِعٌ يُعْصَى اللَّهُ فِيهِ وَيُكْفَرُ بِهِ فِيهِ، فَهِيَ بُقْعَةُ سُخْطٍ وَغَضَبٍ. وَأَمَّا النَّهْيُ عَنِ الصَّلَاةِ إِلَى التَّمَاثِيلِ: فَدَلِيلُهُ ثَابِتٌ فِي الصَّحِيحِ.
Müellif -Allah onu affetsin- şöyle dedi: Gerekçenin (illetin), kilise ve havranın içinde Allah'a isyan edilen ve O'na küfredilen (inkâr edilen) bir yer olması, dolayısıyla gazap ve öfke mekânı olması da muhtemeldir. Tasvirlere/heykellere doğru namaz kılmanın yasaklanmasına gelince; bunun delili Sahîh'te sabittir.
فَمِنْ ذَلِكَ مَا أَخْرَجَهُ الْبُخَارِيُّ فِي صَحِيحِهِ (فِي كِتَابِ الصَّلَاةِ) ، قَالَ: (بَابُ إِنْ صَلَّى فِي ثَوْبٍ مُصَلَّبٍ، أَوْ تَصَاوِيرَ: هَلْ يُفْسِدُ صَلَاتَهُ؟ وَمَا يُنْهَى عَنْ ذَلِكَ، حَدَّثَنَا أَبُو مَعْمَرٍ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرٍو، قَالَ: حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ، قَالَ: حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ صُهَيْبٍ، عَنْ أَنَسٍ: كَانَ قِرَامٌ لِعَائِشَةَ سَتَرَتْ بِهِ جَانِبَ بَيْتِهَا، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: " أَمِيطِي عَنَّا قِرَامَكِ هَذَا ; إِنَّهُ لَا تَزَالُ تَصَاوِيرُهُ تَعْرِضُ فِي صَلَاتِي ".
Bunlardan biri Buhârî'nin Sahîh'inde (Kitâbu's-Salât'ta) rivayet ettiğidir; o şöyle demiştir: (Haçlı veya Suretli Bir Elbisede Namaz Kılsa Namazı Bozulur mu ve Bundan Nehyedilen Şeyler Babı), Bize Ebû Ma'mer Abdullah b. Amr rivayet etti, dedi ki: Bize Abdülvâris rivayet etti, dedi ki: Bize Abdülazîz b. Suheyb, Enes'ten rivayet etti: Âişe'ye ait bir kıram (nakışlı perde) vardı ve onunla evinin bir tarafını örtmüştü. Bunun üzerine Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Şu perdeni bizden uzaklaştır; çünkü onun suretleri namazımda önüme çıkıp duruyor».
وَقَالَ الْبُخَارِيُّ أَيْضًا (فِي كِتَابِ اللِّبَاسِ، بَابُ كَرَاهِيَةِ اللِّبَاسِ فِي التَّصَاوِيرِ) : حَدَّثَنَا عِمْرَانُ بْنُ مَيْسَرَةَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ صُهَيْبٍ، عَنْ أَنَسٍ ﵁، قَالَ: كَانَ قِرَامٌ لِعَائِشَةَ سَتَرَتْ بِهِ جَانِبَ بَيْتِهَا، فَقَالَ لَهَا النَّبِيُّ ﷺ: " أَمِيطِي عَنِّي ; فَإِنَّهُ لَا تَزَالُ تَصَاوِيرُهُ تَعْرِضُ لِي فِي صَلَاتِي ".
Buhârî yine (Kitâbu'l-Libâs'ta, Suretli Elbise Giymenin Mekruhluğu Babı'nda) şöyle demiştir: Bize İmrân b. Meysere rivayet etti, bize Abdülvâris rivayet etti, bize Abdülazîz b. Suheyb, Enes'ten radıyallâhu anh rivayet etti; o şöyle demiştir: Âişe'ye ait bir kıram (nakışlı örtü) vardı ve onunla evinin bir tarafını örtmüştü. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem ona şöyle buyurdu: «Bunu benden uzaklaştır; zira onun suretleri namazımda önüme çıkıp duruyor».
وَقَالَ مُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْقَاسِمِ، قَالَ: سَمِعْتُ الْقَاسِمَ يُحَدِّثُ عَنْ عَائِشَةَ: أَنَّهُ كَانَ لَهَا ثَوْبٌ فِيهِ تَصَاوِيرُ مَمْدُودٌ إِلَى سَهْوَةٍ، فَكَانَ النَّبِيُّ ﷺ يُصَلِّي إِلَيْهِ، فَقَالَ: " أَخِّرِيهِ عَنِّي "، قَالَتْ: فَأَخَّرْتُهُ فَجَعَلْتُهُ وَسَائِدَ.
Müslim Sahîh'inde şöyle demiştir: Bize Muhammed b. el-Müsennâ rivayet etti, bize Muhammed b. Ca'fer rivayet etti, bize Şu'be, Abdurrahman b. el-Kâsım'dan rivayet etti; o şöyle dedi: el-Kâsım'ı Âişe'den şöyle rivayet ederken işittim: Âişe'nin üzerinde resimler bulunan bir kumaşı vardı ve bir sehveye (duvar girintisine/küçük odaya) doğru çekilmişti. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem ona doğru namaz kılardı. Bunun üzerine: «Bunu benden kaldır» buyurdu. Âişe dedi ki: Ben de onu kaldırdım ve ondan yastıklar yaptım.
وَالثَّوْبُ فِي هَذِهِ الرِّوَايَةِ هُوَ الْقِرَامُ الْمَذْكُورُ، وَالْقِرَامُ - بِالْكَسْرِ -: سِتْرٌ فِيهِ رَقْمٌ وَنُقُوشٌ، أَوِ السِّتْرُ الرَّقِيقُ، وَمِنْهُ قَوْلُ لَبِيدٍ فِي مُعَلَّقَتِهِ يَصِفُ الْهَوْدَجَ:
Bu rivayetteki sevb (kumaş), adı geçen kıramdır. Kıram (قِرَام) -kesre ile-: İçinde nakış ve işlemeler bulunan örtü/perde yahut ince perdedir. Lebîd'in Muallaka'sında hevdeci vasfederken söylediği şu söz de bu kabildendir:
مِنْ كُلِّ مَحْفُوفٍ يُظِلُّ عِصِيَّهُ ... زَوْجٌ عَلَيْهِ كِلَّةٌ وَقِرَامُهَا
«Çubuklarını gölgeleyen her bir sarılmış hevdec ki, üzerinde cibinlik ve onun nakışlı örtüsü olan bir çifttir.»
وَقَوْلُ الْآخَرِ يَصِفُ دَارًا:
Bir başkasının bir diyarı tasvir ederken söylediği şu söz de böyledir:
عَلَى ظَهْرِ جَرْعَاءِ الْعَجُوزِ كَأَنَّهَا ... دَوَائِرُ رَقْمٍ فِي سَرَاةِ قِرَامِ
«Cercâü'l-Acûz'un sırtında sanki o [kalıntılar], nakışlı bir örtünün üzerindeki desen halkaları gibidir.»
وَالْكِلَّةُ فِي بَيْتِ لَبِيدٍ: هِيَ الْقِرَامُ إِذَا خِيطَ فَصَارَ كَالْبَيْتِ.
Lebîd'in beytindeki kılle (كِلَّة); dikilip ev/çadır gibi yapılan nakışlı örtüdür (cibinliktir).
فَهَذِهِ النُّصُوصُ الصَّحِيحَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا تَجُوزُ الصَّلَاةُ إِلَى التَّمَاثِيلِ. وَمِمَّا يَدُلُّ لِذَلِكَ مَا أَخْرَجَهُ الشَّيْخَانِ فِي صَحِيحَيْهِمَا مِنْ حَدِيثِ عَائِشَةَ ﵂: أَنَّ أُمَّ حَبِيبَةَ وَأُمَّ سَلَمَةَ ذَكَرَتَا كَنِيسَةً رَأَيْنَهَا بِالْحَبَشَةِ، فِيهَا تَصَاوِيرُ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: " إِنَّ أُولَئِكَ إِذَا كَانَ فِيهِمُ الرَّجُلُ الصَّالِحُ فَمَاتَ، بَنَوْا عَلَى قَبْرِهِ مَسْجِدًا، وَصَوَّرُوا فِيهِ تِلْكَ الصُّوَرَ، أُولَئِكَ شِرَارُ الْخَلْقِ عِنْدَ اللَّهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ". اهـ. هَذَا لَفْظُ مُسْلِمٍ، وَلَفْظُ الْبُخَارِيِّ قَرِيبٌ مِنْهُ. اهـ.
İşte bu sahih nasslar, heykellere/tasvirlere doğru namaz kılmanın caiz olmadığına delalet eder. Buna delalet eden bir diğer husus da Şeyhayn'ın (Buhârî ve Müslim) Sahîh'lerinde Âişe'den radıyallâhu anhâ rivayet ettikleri şu hadistir: Ümmü Habîbe ve Ümmü Seleme, Habeşistan'da gördükleri ve içinde suretler bulunan bir kiliseyi Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem anlattılar. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Onlar, içlerinde salih bir adam bulunup da öldüğünde kabrinin üzerine bir mescid bina ederler ve oraya bu suretleri yaparlardı. İşte onlar, kıyamet gününde Allah katında mahlûkatın en şerlileridir». Bu, Müslim'in lafzıdır; Buhârî'nin lafzı da buna yakındır.
أَمَّا بُطْلَانُ صَلَاةِ مَنْ صَلَّى إِلَى التَّمَاثِيلِ، فَفِيهِ اخْتِلَافٌ بَيْنَ الْعُلَمَاءِ، وَقَدْ أَشَارَ لَهُ
Heykellere/tasvirlere doğru namaz kılan kişinin namazının bâtıl olmasına gelince, bu hususta âlimler arasında ihtilaf vardır. Nitekim buna
الْبُخَارِيُّ بِقَوْلِهِ الَّذِي قَدَّمْنَا عَنْهُ (بَابُ إِنْ صَلَّى فِي ثَوْبٍ مُصَلَّبٍ، أَوْ تَصَاوِيرَ: هَلْ تَفْسُدُ صَلَاتَهُ؟) الْخَ.
Buhârî, daha önce kendisinden aktardığımız şu sözüyle işaret etmiştir: "(Haçlı veya Suretli Bir Elbisede Namaz Kılsa Namazı Bozulur mu Babı)..." ilh.
وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ مَنْشَأَ الْخِلَافِ فِي الْبُطْلَانِ هُوَ الِاخْتِلَافُ فِي انْفِكَاكِ جِهَةِ النَّهْيِ عَنْ جِهَةِ الْأَمْرِ. وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Daha önce de belirttik ki namazın bâtıl olup olmamasındaki ihtilafın kaynağı, nehiy cihetinin emir cihetinden ayrılıp ayrılmaması (infikâk-ı cihet) konusundaki ihtilaftır. Doğruyu en iyi bilen Allah Teâlâ'dır.
وَأَمَّا مَنْعُ تَصْوِيرِ الْحَيَوَانِ، وَتَعْذِيبُ فَاعِلِيهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَشَدَّ الْعَذَابِ، وَأَمْرُهُمْ بِإِحْيَاءِ مَا صَوَّرُوا، وَكَوْنُ الْمَلَائِكَةِ لَا تَدْخُلُ مَحَلًّا فِيهِ صُورَةٌ أَوْ كَلْبٌ، فَكُلُّهُ مَعْرُوفٌ ثَابِتٌ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ.
Canlıların resmini/suretini yapmanın yasaklığı, bunu yapanların kıyamet gününde en şiddetli şekilde azap göreceği, yaptıkları suretlere can vermelerinin emredileceği ve meleklerin içinde suret yahut köpek bulunan bir yere girmeyeceği hususlarına gelince; bunların tamamı Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem sabit ve malumdur.
وَأَمَّا الصَّلَاةُ فِي الْمَكَانِ الْمَغْصُوبِ: فَإِنَّهَا لَا تَجُوزُ بِإِجْمَاعِ الْمُسْلِمِينَ ; لِأَنَّ اللُّبْثَ فِيهَا حَرَامٌ فِي غَيْرِ الصَّلَاةِ، فَلَأَنْ يَحْرُمَ فِي الصَّلَاةِ أَوْلَى.
Gasbedilmiş yerde namaz kılmaya gelince; bu, Müslümanların icmasıyla caiz değildir. Çünkü orada namaz dışında bile bulunmak haram olduğuna göre, namaz içinde haram olması evleviyetle geçerlidir.
وَذَهَبَ جُمْهُورُ أَهْلِ الْعِلْمِ: إِلَى أَنَّهُ لَوْ صَلَّى فِي أَرْضٍ مَغْصُوبَةٍ فَصَلَاتُهُ صَحِيحَةٌ ; لِانْفِكَاكِ الْجِهَةِ أَنَّهُ آثِمٌ بِغَصْبِهِ، مُطِيعٌ بِصَلَاتِهِ: كَالْمُصَلِّي بِحَرِيرٍ.
İlim ehlinin cumhuru şu görüşe varmıştır: Şayet bir kimse gasbedilmiş bir arazide namaz kılarsa namazı sahihtir; zira cihet ayrılığı (infikâk-ı cihet) vardır: Gasbıyla günahkâr, namazıyla ise itaatkârdır; tıpkı ipek [elbise] içinde namaz kılan kimse gibi.
وَذَهَبَ الْإِمَامُ أَحْمَدُ فِي أَصَحِّ الرِّوَايَاتِ عَنْهُ، وَالْجُبَّائِيُّ وَغَيْرُهُ مِنَ الْمُعْتَزِلَةِ: إِلَى أَنَّهَا بَاطِلَةٌ ; لِعَدَمِ انْفِكَاكِ جِهَةِ الْأَمْرِ عَنْ جِهَةِ النَّهْيِ كَمَا قَدَّمْنَا، وَقَدْ قَدَّمْنَا أَقْوَالَ عَامَّةِ الْعُلَمَاءِ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ فِي أَبْيَاتِ مَرَاقِي السُّعُودِ الَّتِي اسْتَشْهَدْنَا بِهَا. وَأَمَّا النَّهْيُ عَنِ الصَّلَاةِ إِلَى النَّائِمِ وَالْمُتَحَدِّثِ: فَدَلِيلُهُ مَا أَخْرَجَهُ أَبُو دَاوُدَ فِي سُنَنِهِ، قَالَ: (بَابُ الصَّلَاةِ إِلَى الْمُتَحَدِّثِينَ وَالنِّيَامِ) ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ الْقَعْنَبِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ أَيْمَنَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ يَعْقُوبَ بْنِ إِسْحَاقَ، عَمَّنْ حَدَّثَهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ الْقُرَظِيِّ، قَالَ: قُلْتُ لَهُ - يَعْنِي لِعُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ -: حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسٍ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: " لَا تُصَلُّوا خَلْفَ النَّائِمِ وَلَا الْمُتَحَدِّثُ ". اهـ.
İmam Ahmed kendisinden gelen en sahih rivayette, Cübbâî ve diğer Mu'tezilîler ise daha önce belirttiğimiz üzere emir cihetinin nehiy cihetinden ayrılmaması sebebiyle namazın bâtıl olduğu görüşüne varmışlardır. Biz bu meselede âlimlerin genelinin görüşlerini, delil getirdiğimiz Merâkı's-Suûd beyitlerinde daha önce aktarmıştık. Uyuyan ve konuşan kimseye doğru namaz kılmanın yasaklanmasına gelince; bunun delili Ebû Dâvûd'un Sünen'inde rivayet ettiği şu hadistir: "(Konuşanlara ve Uyuyanlara Doğru Namaz Kılma Babı), Bize Abdullah b. Mesleme el-Ka'nebî rivayet etti, bize Abdülmelik b. Muhammed b. Eymen, Abdullah b. Ya'kûb b. İshâk'tan, o da kendisine Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den rivayet eden kimseden nakletti; o dedi ki: Ona -yani Ömer b. Abdilazîz'e- dedim ki: Bana Abdullah b. Abbâs rivayet etti ki Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Uyuyanın da konuşanın da arkasında namaz kılmayın»."
وَهَذَا الْحَدِيثُ لَا يَخْفَى ضَعْفُهُ ; لِأَنَّ الرَّاوِيَ فِي هَذَا الْإِسْنَادِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ لَا يُدْرَى مَنْ هُوَ كَمَا تَرَى.
Görüldüğü üzere bu hadisin zayıflığı gizli değildir; çünkü bu isnadda Muhammed b. Ka'b'dan rivayet eden râvinin kim olduğu bilinmemektedir.
وَقَالَ ابْنُ مَاجَهْ فِي سُنَنِهِ: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، ثَنَا زَيْدُ بْنُ الْحُبَابِ، حَدَّثَنِي أَبُو الْمِقْدَامِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ: " نَهَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَنْ يُصَلَّى خَلْفَ الْمُتَحَدِّثِ، أَوِ النَّائِمِ ". وَإِسْنَادُ ابْنِ مَاجَهْ هَذَا لَا يُحْتَجُّ بِهِ أَيْضًا ; لِأَنَّ الرَّاوِيَ فِيهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ: أَبُو الْمِقْدَامِ وَهُوَ هِشَامُ بْنُ زِيَادِ بْنِ أَبِي يَزِيدَ، وَهُوَ هِشَامُ بْنُ أَبِي هِشَامٍ، وَيُقَالُ لَهُ أَيْضًا: هِشَامُ بْنُ أَبِي الْوَلِيدِ الْمَدَنِيُّ، وَهُوَ لَا يُحْتَجُّ بِحَدِيثِهِ. قَالَ فِيهِ ابْنُ حَجَرٍ فِي التَّقْرِيبِ:
İbn Mâce de Sünen'inde şöyle demiştir: Bize Muhammed b. İsmâil rivayet etti, bize Zeyd b. el-Hubâb anlattı, bana Ebü'l-Mikdâm, Muhammed b. Ka'b'dan, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti; o şöyle demiştir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem konuşanın yahut uyuyanın arkasında namaz kılmaktan nehyetti." İbn Mâce'nin bu isnadı ile de delil getirilemez; zira buradaki isnadda Muhammed b. Ka'b'dan rivayet eden kişi Ebü'l-Mikdâm'dır. O, Hişâm b. Ziyâd b. Ebî Yezîd'dir; aynı zamanda Hişâm b. Ebî Hişâm'dır ve kendisine Hişâm b. Ebî'l-Velîd el-Medenî de denir. Onun hadisiyle delil getirilmez. İbn Hacer et-Takrîb'de onun hakkında şöyle demiştir:
مَتْرُوكٌ. وَقَالَ فِي تَهْذِيبِ التَّهْذِيبِ: قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَحْمَدَ، وَأَبُو زُرْعَةَ: ضَعِيفُ الْحَدِيثِ. وَقَالَ الدُّورِيُّ عَنِ ابْنِ مَعِينٍ: لَيْسَ بِثِقَةٍ. وَقَالَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ: ضَعِيفٌ، لَيْسَ بِشَيْءٍ. وَقَالَ الْبُخَارِيُّ: يَتَكَلَّمُونَ فِيهِ. وَقَالَ أَبُو دَاوُدَ: غَيْرُ ثِقَةٍ. وَقَالَ التِّرْمِذِيُّ: يُضَعَّفُ. وَقَالَ النَّسَائِيُّ وَعَلِيُّ بْنُ الْجُنَيْدِ الْأَزْدِيُّ: مَتْرُوكُ الْحَدِيثِ. وَقَالَ النَّسَائِيُّ أَيْضًا: ضَعِيفٌ. وَقَالَ النَّسَائِيُّ: لَيْسَ بِثِقَةٍ، وَمَرَّةً: لَيْسَ بِشَيْءٍ. وَقَالَ أَبُو حَاتِمٍ: ضَعِيفُ الْحَدِيثِ لَيْسَ بِالْقَوِيِّ، وَكَانَ جَارًا لِأَبِي الْوَلِيدِ، فَلَمْ يَرْوِ عَنْهُ، وَكَانَ لَا يَرْضَاهُ. وَيُقَالُ: إِنَّهُ أَخَذَ كِتَابَ حَفْصٍ الْمِنْقَرِيِّ، عَنِ الْحَسَنِ فَرَوَى عَنِ الْحَسَنِ. وَعِنْدَهُ عَنِ الْحَسَنِ أَحَادِيثُ مُنْكَرَةٌ.
Metrûktur. Tehzîbü't-Tehzîb'de ise şöyle demiştir: Abdullah b. Ahmed ve Ebû Zür'a: 'Hadisi zayıftır' demişlerdir. ed-Dûrî, İbn Maîn'den: 'Güvenilir (sika) değildir' dediğini nakletmiştir; başka bir yerde de: 'Zayıftır, bir şey değildir' demiştir. Buhârî: 'Hakkında ileri geri konuşulmuştur' demiştir. Ebû Dâvûd: 'Güvenilir değildir' demiştir. Tirmizî: 'Zayıf sayılır' demiştir. Nesâî ve Ali b. el-Cüneyd el-Ezdî: 'Hadisi metrûktur' demişlerdir. Nesâî ayrıca: 'Zayıftır' demiştir. Nesâî yine: 'Güvenilir değildir' ve bir defasında da: 'Bir şey değildir' demiştir. Ebû Hâtim: 'Hadisi zayıftır, kuvvetli değildir; Ebü'l-Velîd'in komşusuydu, fakat ondan rivayette bulunmamış ve onu beğenmezdi. Hafs el-Minkarî'nin el-Hasan'dan olan kitabını alıp el-Hasan'dan rivayette bulunduğu söylenir. Onun el-Hasan'dan münker hadisleri vardır' demiştir.
قُلْتُ: وَقَالَ ابْنُ حِبَّانَ: يَرْوِي الْمَوْضُوعَاتِ عَنِ الثِّقَاتِ: لَا يَجُوزُ الِاحْتِجَاجُ بِهِ. وَقَالَ الدَّارَقُطْنِيُّ: ضَعِيفٌ، وَتَرَكَ ابْنُ الْمُبَارَكِ حَدِيثَهُ. وَقَالَ ابْنُ سَعْدٍ: كَانَ ضَعِيفًا فِي الْحَدِيثِ. وَقَالَ أَبُو بَكْرِ بْنُ خُزَيْمَةَ: لَا يُحْتَجُّ بِحَدِيثِهِ. وَقَالَ الْعِجْلِيُّ: ضَعِيفٌ. وَقَالَ يَعْقُوبُ بْنُ سُفْيَانَ: ضَعِيفٌ لَا يُفْرَحُ بِحَدِيثِهِ. اهـ كَلَامُ ابْنِ حَجَرٍ. وَبِهِ تَعْلَمُ أَنَّ الصَّلَاةَ إِلَى النَّائِمِ وَالْمُتَحَدِّثِ لَمْ يَثْبُتِ النَّهْيُ عَنْهَا مِنْ طَرِيقٍ صَحِيحٍ.
Ben de derim ki: İbn Hibbân şöyle demiştir: 'Güvenilir kişilerden uydurma rivayetler aktarır; onunla delil getirmek caiz değildir.' Dârekutnî: 'Zayıftır, İbnü'l-Mübârek onun hadisini terk etmiştir' demiştir. İbn Sa'd: 'Hadiste zayıftı' demiştir. Ebû Bekr b. Huzeyme: 'Onun hadisiyle delil getirilmez' demiştir. el-İclî: 'Zayıftır' demiştir. Ya'kûb b. Süfyân: 'Zayıftır, hadisiyle sevinilmez (itibar edilmez)' demiştir. İbn Hacer'in sözü bitti. Bundan anlarsın ki uyuyana ve konuşana doğru namaz kılmanın nehyedildiği sahih bir yoldan sabit olmamıştır.
وَإِذَا عَلِمْتَ ذَلِكَ، فَاعْلَمْ أَنَّ الصَّلَاةَ إِلَى النَّائِمِ ثَبَتَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ فَعَلَهَا. قَالَ الْبُخَارِيُّ فِي صَحِيحِهِ (بَابُ الصَّلَاةِ خَلْفَ النَّائِمِ) : حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، قَالَ: حَدَّثَنَا يَحْيَى، قَالَ: حَدَّثَنَا هِشَامٌ، قَالَ: حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: كَانَ النَّبِيُّ ﷺ يُصَلِّي وَأَنَا رَاقِدَةٌ مُعْتَرِضَةٌ عَلَى فِرَاشِهِ، فَإِذَا أَرَادَ أَنْ يُوتِرَ أَيْقَظَنِي فَأَوْتَرْتُ.
Bunu bildiğinde, bil ki uyuyana doğru namaz kılmak Nebî'den sallallâhu aleyhi ve sellem bunu yaptığı şeklinde sabit olmuştur. Buhârî Sahîh'inde (Uyuyanın Arkasında Namaz Kılma Babı'nda) şöyle demiştir: Bize Müsedded rivayet etti, dedi ki: Bize Yahyâ rivayet etti, dedi ki: Bize Hişâm rivayet etti, dedi ki: Bana babam, Âişe'den rivayet etti; Âişe dedi ki: "Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem, ben yatağında enlemesine yatmış uyurken namaz kılardı. Vitir kılmak istediğinde beni uyandırır, ben de vitri kılardım."
وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي الْفَتْحِ: أَوْرَدَ فِيهِ حَدِيثَ عَائِشَةَ أَيْضًا مِنْ وَجْهٍ آخَرَ بِلَفْظٍ آخَرَ ; لِلْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّهُ قَدْ يُفَرِّقُ مُفَرِّقٌ بَيْنَ كَوْنِهَا نَائِمَةً أَوْ يَقْظَى. وَكَأَنَّهُ أَشَارَ أَيْضًا إِلَى تَضْعِيفِ الْحَدِيثِ الْوَارِدِ فِي النَّهْيِ عَنِ الصَّلَاةِ إِلَى النَّائِمِ، فَقَدْ أَخْرَجَهُ أَبُو دَاوُدَ وَابْنُ مَاجَهْ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ. اهـ. وَقَالَ أَبُو دَاوُدَ: طُرُقُهُ كُلُّهَا وَاهِيَةٌ - يَعْنِي حَدِيثَ ابْنِ عَبَّاسٍ - اهـ.
İbn Hacer Fethu'l-Bârî'de şöyle demiştir: Bir kimsenin Âişe'nin uyuyor veya uyanık olması arasında ayrım yapabileceğine işaret etmek için orada Âişe'nin hadisini başka bir yoldan ve başka bir lafızla da zikretmiştir. Sanki o, uyuyana doğru namaz kılmanın yasaklığına dair gelen hadisin zayıflığına da işaret etmiştir; nitekim bunu Ebû Dâvûd ve İbn Mâce, İbn Abbâs'ın hadisinden rivayet etmiştir. Ebû Dâvûd: 'Yolları (tarîkleri) bütünüyle çürüktür/zayıftır' -yani İbn Abbâs hadisini kastederek- demiştir.
وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَخْرَجَهُ ابْنُ عَدِيٍّ. وَعَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَخْرَجَهُ الطَّبَرَانِيُّ فِي الْأَوْسَطِ، وَهُمَا وَاهِيَانِ أَيْضًا. وَكَرِهَ مُجَاهِدٌ وَطَاوُسٌ وَمَالِكٌ الصَّلَاةَ إِلَى النَّائِمِ ; خَشْيَةَ أَنْ يَبْدُوَ مِنْهُ مَا يُلْهِي الْمُصَلِّي عَنْ صَلَاتِهِ، وَظَاهِرُ تَصَرُّفِ الْمُصَنِّفِ: أَنَّ عَدَمَ الْكَرَاهَةِ حَيْثُ يَحْصُلُ الْأَمْنُ مِنْ ذَلِكَ، انْتَهَى كَلَامُ ابْنِ حَجَرٍ فِي (فَتْحِ الْبَارِي) .
Bu babda İbn Adiy'in İbn Ömer'den; Taberânî'nin de el-Evsat'ta Ebû Hureyre'den rivayet ettiği hadisler vardır ki bu ikisi de son derece zayıftır. Mücâhid, Tâvûs ve Mâlik; namaz kılanı namazından alıkoyacak bir durumun kendisinden zuhur etmesi endişesiyle uyuyana doğru namaz kılmayı mekruh görmüşlerdir. Musannifin (Buhârî'nin) tavrından anlaşılan ise bundan emin olunduğu takdirde kerahetin bulunmadığıdır. İbn Hacer'in Fethu'l-Bârî'deki sözü burada bitti.
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ -: الَّذِي يَظْهَرُ - وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ - أَنَّهُ لَمْ يَثْبُتْ نَصٌّ خَاصٌّ فِي
Müellif -Allah onu affetsin- şöyle dedi: Görünen o ki -doğruyu en iyi Allah Teâlâ bilir- bu hususta özel bir nass sabit olmamıştır;
النَّهْيِ عَنِ الصَّلَاةِ إِلَى النَّائِمِ وَالْمُتَحَدِّثِ، وَلَكِنْ ذَلِكَ لَا يُنَافِي أَخْذَ الْكَرَاهَةِ مِنْ عُمُومِ نُصُوصٍ أُخَرَ، كَتَعْلِيلِ كَرَاهَةِ الصَّلَاةِ إِلَى النَّائِمِ بِمَا ذُكِرَ مِنْ خَشْيَةِ أَنْ يَبْدُوَ مِنْهُ مَا يُلْهِي الْمُصَلِّي عَنْ صَلَاتِهِ ; لِأَنَّ النَّائِمَ لَا يَدْرِي عَنْ نَفْسِهِ.
[yani] uyuyana ve konuşana doğru namaz kılmanın nehyedildiğine dair [özel bir nass sabit olmamıştır]. Fakat bu durum, kerahet hükmünün diğer genel nasslardan çıkarılmasına engel teşkil etmez; nitekim uyuyana doğru namaz kılmanın kerahetinin, namaz kılanı namazından meşgul edecek bir durumun uyuyandan sadır olması endişesiyle illetlendirilmesi gibi; zira uyuyan kimse kendinde değildir.
وَكَتَعْلِيلِ كَرَاهَةِ الصَّلَاةِ إِلَى الْمُتَحَدِّثِ ; بِأَنَّ الْحَدِيثَ يُشَوِّشُ عَلَى الْمُصَلِّي فِي صَلَاتِهِ، - وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ -.
Konuşana doğru namaz kılmanın mekruhluğunun, konuşmanın namaz kılanın namazını karıştırıp zihnini dağıtacağı gerekçesiyle illetlendirilmesi gibi. -Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir-.
وَأَمَّا كَرَاهَةُ الصَّلَاةِ فِي بَطْنِ الْوَادِي ; فَيُسْتَدَلُّ لَهَا بِمَا جَاءَ فِي بَعْضِ رِوَايَاتِ حَدِيثِ زَيْدِ بْنِ جَبِيرَةَ الْمُتَقَدِّمِ فِي الْمَوَاضِعِ الَّتِي نُهِيَ عَنِ الصَّلَاةِ فِيهَا " وَبَطْنِ الْوَادِي " بَدَلَ " الْمَقْبَرَةِ "، قَالَ الشَّوْكَانِيُّ قَالَ الْحَافِظُ: وَهِيَ زِيَادَةٌ بَاطِلَةٌ لَا تُعْرَفُ.
Vadi tabanında namaz kılmanın mekruhluğuna gelince; içinde namaz kılınması nehyedilen yerler hakkında Zeyd b. Cübeyre'nin daha önce geçen hadisinin bazı rivayetlerinde "kabristan" yerine "vadi tabanı" şeklinde gelen lafızla buna delil getirilmiştir. Şevkânî dedi ki: Hâfız [İbn Hacer] şöyle demiştir: "Bu, aslı bilinmeyen bâtıl bir ziyadedir."
وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: كَرَاهَةُ الصَّلَاةِ فِي بَطْنِ الْوَادِي مُخْتَصَّةٌ بِالْوَادِي الَّذِي حَضَرَ فِيهِ الشَّيْطَانُ النَّبِيَّ ﷺ وَأَصْحَابَهُ، فَنَامُوا عَنْ صَلَاةِ الصُّبْحِ حَتَّى طَلَعَتِ الشَّمْسُ.
Bazı âlimler şöyle demiştir: Vadi tabanında namaz kılmanın mekruhluğu, şeytanın Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabının yanına gelip de güneş doğana kadar sabah namazına uyanamadıkları o vadiye mahsustur.
وَأَمَرَهُمُ النَّبِيُّ ﷺ بِأَنْ يَتَأَخَّرُوا عَنْ ذَلِكَ الْمَوْضِعِ الَّذِي حَضَرَهُمْ فِيهِ الشَّيْطَانُ.
Ve Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem onlara, şeytanın yanlarına geldiği o yerden geriye çekilip uzaklaşmalarını emretmiştir.
وَيُجَابُ عَنْ هَذَا: بِأَنَّ الشَّيْطَانَ يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ ذَهَبَ عَنِ الْوَادِي. - وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ -.
Buna şöyle cevap verilir: Şeytanın o vadiden gitmiş olması muhtemeldir. -Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir-.
وَأَمَّا النَّهْيُ عَنِ الصَّلَاةِ فِي مَسْجِدِ الضِّرَارِ ; فَدَلِيلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: لَا تَقُمْ فِيهِ أَبَدًا [٩ \ ١٠٨] ، وَقَوْلُهُ - جَلَّ وَعَلَا -: وَالَّذِينَ اتَّخَذُوا مَسْجِدًا ضِرَارًا وَكُفْرًا وَتَفْرِيقًا بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ وَإِرْصَادًا لِمَنْ حَارَبَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ الْآيَةَ [٩ \ ١٠٧] . وَقَوْلُهُ: أَفَمَنْ أَسَّسَ بُنْيَانَهُ عَلَى تَقْوَى مِنَ اللَّهِ وَرِضْوَانٍ خَيْرٌ أَمْ مَنْ أَسَّسَ بُنْيَانَهُ عَلَى شَفَا جُرُفٍ هَارٍ فَانْهَارَ بِهِ فِي نَارِ جَهَنَّمَ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ لَا يَزَالُ بُنْيَانُهُمُ الَّذِي بَنَوْا رِيبَةً فِي قُلُوبِهِمْ إِلَّا أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ الْآيَةَ [٩ \ ١٠٩ - ١١٠] . فَهَذِهِ الْآيَاتُ تَدُلُّ عَلَى التَّبَاعُدِ عَنْ مَوْضِعِ ذَلِكَ الْمَسْجِدِ، وَعَدَمِ الْقِيَامِ فِيهِ كَمَا هُوَ ظَاهِرٌ.
Mescid-i Dırâr'da namaz kılmanın nehyine gelince; bunun delili Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { لَا تَقُمْ فِيهِ أَبَدًا } “Orada asla namaza durma!” [Tevbe 9/108], ve O'nun -celle ve ‘alâ- şu buyruğudur: { وَالَّذِينَ اتَّخَذُوا مَسْجِدًا ضِرَارًا وَكُفْرًا وَتَفْرِيقًا بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ وَإِرْصَادًا لِمَنْ حَارَبَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ } “Bir de zarar vermek, inkâr etmek, müminlerin arasını ayırmak ve daha önce Allah ve Resûlüne karşı savaşanlara bir gözetleme yeri hazırlamak üzere bir mescid edinenler vardır...” [Tevbe 9/107] ve O'nun şu buyruğudur: { أَفَمَنْ أَسَّسَ بُنْيَانَهُ عَلَى تَقْوَى مِنَ اللَّهِ وَرِضْوَانٍ خَيْرٌ أَمْ مَنْ أَسَّسَ بُنْيَانَهُ عَلَى شَفَا جُرُفٍ هَارٍ فَانْهَارَ بِهِ فِي نَارِ جَهَنَّمَ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ لَا يَزَالُ بُنْيَانُهُمُ الَّذِي بَنَوْا رِيبَةً فِي قُلُوبِهِمْ إِلَّا أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ } “Binasını Allah’tan gelen bir takva ve rıza üzerine kuran mı daha hayırlıdır, yoksa binasını yıkılmak üzere olan bir yarın kenarına kurup da onunla birlikte cehennem ateşine yuvarlanan mı? Allah zalimler topluluğunu hidayete erdirmez. Kurdukları bina, kalpleri parçalanmadıkça yüreklerinde bir şüphe [ve nifak kaynağı] olarak kalmaya devam edecektir...” [Tevbe 9/109-110]. İşte bu ayetler, açıkça görüldüğü üzere o mescidin yerinden uzak durmaya ve orada namaza durmamaya delalet etmektedir.
وَأَمَّا كَرَاهَةُ الصَّلَاةِ إِلَى التَّنُّورِ ; فَلِمَا رَوَاهُ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ فِي الْمُصَنَّفِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ: أَنَّهُ كَرِهَ الصَّلَاةَ إِلَى التَّنُّورِ، وَقَالَ: هُوَ بَيْتُ نَارٍ.
Tandır/fırına doğru namaz kılmanın mekruhluğuna gelince; İbn Ebî Şeybe'nin el-Musannef'te Muhammed b. Sîrîn'den rivayet ettiği şu husustan dolayıdır: O, tandıra doğru namaz kılmayı mekruh görmüş ve: "O bir ateş evidir/yeridir" demiştir.
وَظَاهِرُ صَنِيعِ الْبُخَارِيِّ: أَنَّ الصَّلَاةَ إِلَى التَّنُّورِ عِنْدَهُ غَيْرُ مَكْرُوهَةٍ، وَأَنَّ عَرْضَ النَّارِ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ فِي صَلَاتِهِ يَدُلُّ عَلَى عَدَمِ الْكَرَاهَةِ. قَالَ الْبُخَارِيُّ فِي صَحِيحِهِ (بَابُ مَنْ صَلَّى وَقُدَّامُهُ تَنُّورٌ أَوْ نَارٌ، أَوْ شَيْءٌ مِمَّا يُعْبَدُ فَأَرَادَ بِهِ اللَّهَ) ، وَقَالَ الزُّهْرِيُّ: أَخْبَرَنِي أَنَسٌ، قَالَ: قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: " عُرِضَتْ عَلَيَّ النَّارُ وَأَنَا أُصَلِّي "، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ: " انْخَسَفَتِ الشَّمْسُ فَصَلَّى
Buhârî'nin tutumundan anlaşılan ise tandıra doğru namaz kılmanın onun katında mekruh olmadığı ve namazı esnasında Nebî'ye sallallâhu aleyhi ve sellem ateşin gösterilmesinin kerahetin bulunmadığına delalet ettiğidir. Buhârî Sahîh'inde şöyle demiştir: (Önünde Tandır, Ateş yahut Kendisine Tapılan Şeylerden Biri Bulunduğu Halde Namaz Kılıp da Bununla Allah'ı Kastedip O'na Yönelen Kimse Babı). Zührî dedi ki: Bana Enes haber verdi, dedi ki: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Ben namaz kılarken bana ateş gösterildi». Bize Abdullah b. Mesleme, Mâlik'ten, o Zeyd b. Eslem'den, o Atâ b. Yesâr'dan, o Abdullah b. Abbâs'tan rivayet etti; Abdullah b. Abbâs dedi ki: "Güneş tutuldu, bunun üzerine kıldı...
رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، ثُمَّ قَالَ: " رَأَيْتُ النَّارَ فَلَمْ أَرَ مَنْظَرًا كَالْيَوْمِ قَطُّ أَفْظَعَ ". اهـ.
...Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem [namazı], sonra şöyle buyurdu: «Cehennem ateşini gördüm; bugünkü gibi korkunç bir manzarayı asla görmemiştim»."
وَعَرْضُ النَّارِ عَلَيْهِ ﷺ وَهُوَ فِي صَلَاتِهِ، دَلِيلٌ عَلَى عَدَمِ الْكَرَاهَةِ ; لِأَنَّهُ لَمْ يَقْطَعْ.
Namazda iken ateşin Nebî'ye sallallâhu aleyhi ve sellem gösterilmesi, [namazı] kesmediği için kerahetin olmadığına delildir.
وَقَدْ دَلَّ بَعْضُ الرِّوَايَاتِ الثَّابِتَةِ فِي الصَّحِيحِ عَلَى أَنَّ النَّارَ عُرِضَتْ عَلَيْهِ مِنْ جِهَةِ وَجْهِهِ، لَا مِنْ جِهَةِ الْيَمِينِ وَلَا الشِّمَالِ، فَفِي بَعْضِ الرِّوَايَاتِ الصَّحِيحَةِ: أَنَّهُمْ قَالُوا لَهُ بَعْدَ أَنِ انْصَرَفَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، رَأَيْنَاكَ تَنَاوَلْتَ شَيْئًا فِي مَقَامِكَ، ثُمَّ رَأَيْنَاكَ تَكَعْكَعْتَ - أَيْ: تَأَخَّرْتَ - إِلَى خَلْفٍ؟ وَفِي جَوَابِهِ: أَنَّ ذَلِكَ بِسَبَبِ كَوْنِهِ " أُرِيَ النَّارَ. . " إِلَخْ.
Sahîh'te sabit olan bazı rivayetler, ateşin sağından veya solundan değil, tam ön cihetinden (yüzü istikametinden) kendisine gösterildiğine delalet etmiştir. Zira bazı sahih rivayetlerde [geçtiğine göre], namazdan çıktıktan sonra ona şöyle demişlerdir: 'Ey Allah'ın Resûlü! Durduğun yerde bir şeye uzandığını, sonra da geri çekildiğini -yani arkaya doğru gerilediğini- gördük?' Onun cevabında ise bunun kendisine 'ateşin gösterilmiş olması...' vb. sebeple olduğu bildirilmiştir.
فَهَذَا هُوَ حَاصِلُ كَلَامِ الْعُلَمَاءِ فِي الْأَمَاكِنِ الَّتِي وَرَدَ نَهْيٌ عَنِ الصَّلَاةِ فِيهَا، الَّتِي لَهَا مُنَاسَبَةٌ بِآيَةِ الْحِجْرِ الَّتِي نَحْنُ بِصَدَدِهَا. وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
İşte ele aldığımız Hicr ayetiyle münasebeti bulunan, içinde namaz kılınması nehyedilen yerler hakkında âlimlerin sözlerinin özeti budur. Doğruyu en iyi bilen Allah Teâlâ'dır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَآتَيْنَاهُمْ آيَاتِنَا فَكَانُوا عَنْهَا مُعْرِضِينَ.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: { وَآتَيْنَاهُمْ آيَاتِنَا فَكَانُوا عَنْهَا مُعْرِضِينَ } “Biz onlara ayetlerimizi (mucizelerimizi) vermiştik de onlardan yüz çevirmişlerdi.”
ذَكَرَ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّهُ آتَى أَصْحَابَ الْحِجْرِ - وَهُمْ ثَمُودُ - آيَاتِهِ فَكَانُوا عَنْهَا مُعْرِضِينَ. وَالْإِعْرَاضُ: الصُّدُودُ عَنِ الشَّيْءِ وَعَدَمُ الِالْتِفَاتُ إِلَيْهِ. كَأَنَّهُ مُشْتَقٌّ مِنَ الْعُرْضِ - بِالضَّمِّ - وَهُوَ الْجَانِبُ ; لِأَنَّ الْمُعْرِضَ لَا يُوَلِّي وَجْهَهُ، بَلْ يَثْنِي عِطْفَهُ مُلْتَفِتًا صَادًّا.
Allah Teâlâ bu kerim ayette Hicr halkına -ki onlar Semûd kavmidir- ayetlerini verdiğini, fakat onların bunlardan yüz çevirdiklerini zikretmiştir. İ'râz (إِعْرَاض); bir şeyden yüz çevirmek ve ona dönüp bakmamaktır. Sanki bu kelime urz (عُرْض) -zamme ile- kökünden türemiştir ki taraf/yan demektir; çünkü yüz çeviren kimse yüzünü dönmez, bilakis omuzunu büküp yan dönerek uzaklaşır.
وَلَمْ يُبَيِّنْ - جَلَّ وَعَلَا - هُنَا شَيْئًا مِنْ تِلْكَ الْآيَاتِ الَّتِي آتَاهُمْ، وَلَا كَيْفِيَّةَ إِعْرَاضِهِمْ عَنْهَا، وَلَكِنَّهُ بَيَّنَ ذَلِكَ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ. فَبَيَّنَ أَنَّ مِنْ أَعْظَمِ الْآيَاتِ الَّتِي آتَاهُمْ: تِلْكَ النَّاقَةَ الَّتِي أَخْرَجَهَا اللَّهُ لَهُمْ. بَلْ قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: إِنَّ فِي النَّاقَةِ الْمَذْكُورَةِ آيَاتٍ جَمَّةً: كَخُرُوجِهَا عُشَرَاءَ، وَبْرَاءَ، جَوْفَاءَ مِنْ صَخْرَةٍ صَمَّاءَ، وَسُرْعَةِ وِلَادَتِهَا عِنْدَ خُرُوجِهَا، وَعِظَمِهَا حَتَّى لَمْ تُشْبِهْهَا نَاقَةٌ، وَكَثْرَةِ لَبَنِهَا حَتَّى يَكْفِيَهُمْ جَمِيعًا، وَكَثْرَةِ شِرْبِهَا ; كَمَا قَالَ تَعَالَى: لَهَا شِرْبٌ وَلَكُمْ شِرْبُ يَوْمٍ مَعْلُومٍ [٢٦ \ ١٥٥] ، وَقَالَ: وَنَبِّئْهُمْ أَنَّ الْمَاءَ قِسْمَةٌ بَيْنَهُمْ كُلُّ شِرْبٍ مُحْتَضَرٌ [٥٤ \ ٢٨] .
Allah -celle ve ‘alâ- onlara verdiği bu ayetlerden hiçbirini ve onlardan nasıl yüz çevirdiklerini burada açıklamamış, fakat bunu başka yerlerde beyan etmiştir. Onlara verdiği en büyük ayetlerden (mucizelerden) birinin, Allah'ın onlar için çıkardığı o dişi deve olduğunu açıklamıştır. Hatta bazı âlimler, adı geçen devede pek çok mucizenin bulunduğunu söylemişlerdir: Sert ve pürüzsüz bir kayadan gebe, tüylü ve iri cüsseli olarak çıkması, çıkar çıkmaz hemen doğurması, hiçbir devenin kendisine benzemeyeceği derecedeki büyüklüğü, hepsine yetecek kadar sütünün bol olması ve çok su içmesi gibi. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { لَهَا شِرْبٌ وَلَكُمْ شِرْبُ يَوْمٍ مَعْلُومٍ } “[Sâlih dedi ki:] «İşte bu bir dişi devedir; su içme hakkı belirli bir gün onun, belirli bir gün de sizindir»” [Şuarâ 26/155] ve şöyle buyurmuştur: { وَنَبِّئْهُمْ أَنَّ الْمَاءَ قِسْمَةٌ بَيْنَهُمْ كُلُّ شِرْبٍ مُحْتَضَرٌ } “Onlara, suyun aralarında paylaştırıldığını, her içme sırasına sahibinin hazır bulunacağını haber ver.” [Kamer 54/28].