فَإِذَا عَلِمْتَ ذَلِكَ ; فَاعْلَمْ أَنَّ مِمَّا يُبَيِّنُ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَآتَيْنَاهُمْ آيَاتِنَا [١٥ \ ٨١] ، قَوْلُهُ: فَأْتِ بِآيَةٍ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ قَالَ هَذِهِ نَاقَةٌ لَهَا شِرْبٌ وَلَكُمْ شِرْبُ يَوْمٍ مَعْلُومٍ [٢٦ \ ١٥٤ - ١٥٥] ، وَقَوْلُهُ: قَدْ جَاءَتْكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ هَذِهِ نَاقَةُ اللَّهِ لَكُمْ آيَةً فَذَرُوهَا تَأْكُلْ فِي أَرْضِ اللَّهِ وَلَا تَمَسُّوهَا بِسُوءٍ الْآيَةَ [٧ \ ٧٣] . وَقَوْلُهُ: وَآتَيْنَا ثَمُودَ النَّاقَةَ مُبْصِرَةً [١٧ \ ٥٩] . وَقَوْلُهُ: إِنَّا مُرْسِلُو النَّاقَةِ فِتْنَةً لَهُمْ فَارْتَقِبْهُمْ وَاصْطَبِرْ [٥٤ \ ٢٧] ، وَقَوْلُهُ: وَيَا قَوْمِ هَذِهِ نَاقَةُ اللَّهِ لَكُمْ آيَةً فَذَرُوهَا تَأْكُلْ فِي أَرْضِ اللَّهِ وَلَا تَمَسُّوهَا بِسُوءٍ فَيَأْخُذَكُمْ عَذَابٌ قَرِيبٌ [١١ \ ٦٤] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Bunu bildiğinde; bil ki Allah Teâlâ'nın: { وَآتَيْنَاهُمْ آيَاتِنَا } “Biz onlara ayetlerimizi (mucizelerimizi) vermiştik” [Hicr 15/81] buyruğunu açıklayan hususlardan biri de şunlardır: { فَأْتِ بِآيَةٍ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ قَالَ هَذِهِ نَاقَةٌ لَهَا شِرْبٌ وَلَكُمْ شِرْبُ يَوْمٍ مَعْلُومٍ } “«Eğer doğru söyleyenlerden isen bir mucize getir.» [Sâlih] dedi ki: «İşte bu bir dişi devedir; su içme hakkı belirli bir gün onun, belirli bir gün de sizindir»” [Şuarâ 26/154-155], { قَدْ جَاءَتْكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ هَذِهِ نَاقَةُ اللَّهِ لَكُمْ آيَةً فَذَرُوهَا تَأْكُلْ فِي أَرْضِ اللَّهِ وَلَا تَمَسُّوهَا بِسُوءٍ } “Size Rabbinizden açık bir delil gelmiştir. İşte size bir mucize olarak Allah'ın şu dişi devesi! Onu bırakın, Allah'ın arzında otlasın ve ona bir kötülükle dokunmayın...” [A'râf 7/73], { وَآتَيْنَا ثَمُودَ النَّاقَةَ مُبْصِرَةً } “Semûd kavmine de apaçık bir mucize olarak o dişi deveyi vermiştik” [İsrâ 17/59], { إِنَّا مُرْسِلُو النَّاقَةِ فِتْنَةً لَهُمْ فَارْتَقِبْهُمْ وَاصْطَبِرْ } “Şüphesiz biz, kendilerini sınamak için o dişi deveyi göndereceğiz; öyleyse sen onları gözetle ve sabret” [Kamer 54/27] ve { وَيَا قَوْمِ هَذِهِ نَاقَةُ اللَّهِ لَكُمْ آيَةً فَذَرُوهَا تَأْكُلْ فِي أَرْضِ اللَّهِ وَلَا تَمَسُّوهَا بِسُوءٍ فَيَأْخُذَكُمْ عَذَابٌ قَرِيبٌ } “«Ey kavmim! İşte size bir mucize olarak Allah'ın dişi devesi! Bırakın onu, Allah'ın arzında otlasın ve ona bir kötülük dokundurmayın; yoksa sizi pek yakın bir azap yakalar»” [Hûd 11/64] buyrukları ve bunlara benzer diğer ayetlerdir.
وَبَيَّنَ إِعْرَاضَ قَوْمِ صَالِحٍ عَنْ تِلْكَ الْآيَاتِ فِي مَوَاضِعَ كَثِيرَةٍ ; كَقَوْلِهِ: فَعَقَرُوا النَّاقَةَ وَعَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ وَقَالُوا يَاصَالِحُ ائْتِنَا بِمَا تَعِدُنَا إِنْ كُنْتَ مِنَ الْمُرْسَلِينَ [٧ \ ٧٧] ، وَقَوْلِهِ: فَعَقَرُوهَا فَقَالَ تَمَتَّعُوا فِي دَارِكُمْ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ. . . الْآيَةَ [١١ \ ٦٥] . وَقَوْلِهِ: كَذَّبَتْ ثَمُودُ بِطَغْوَاهَا إِذِ انْبَعَثَ أَشْقَاهَا فَقَالَ لَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ نَاقَةَ اللَّهِ وَسُقْيَاهَا فَكَذَّبُوهُ فَعَقَرُوهَا فَدَمْدَمَ عَلَيْهِمْ رَبُّهُمْ بِذَنْبِهِمْ فَسَوَّاهَا. . . . [٩١ \ ١١ - ١٤] ، وَقَوْلِهِ: فَنَادَوْا صَاحِبَهُمْ فَتَعَاطَى فَعَقَرَ [٥٤ \ ٢٩] . وَقَوْلِهِ: وَآتَيْنَا ثَمُودَ النَّاقَةَ مُبْصِرَةً فَظَلَمُوا بِهَا [١٧ \ ٥٩] ، وَقَوْلِهِ: قَالُوا إِنَّمَا أَنْتَ مِنَ الْمُسَحَّرِينَ مَا أَنْتَ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُنَا الْآيَةَ [٢٦ \ ١٨٥ - ١٨٦] . إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Sâlih'in kavminin bu ayetlerden (mucizelerden) yüz çevirmesini ise pek çok yerde açıklamıştır; nitekim şöyle buyurmuştur: { فَعَقَرُوا النَّاقَةَ وَعَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ وَقَالُوا يَاصَالِحُ ائْتِنَا بِمَا تَعِدُنَا إِنْ كُنْتَ مِنَ الْمُرْسَلِينَ } “Bunun üzerine o dişi deveyi boğazladılar, Rablerinin emrinden dışarı çıktılar ve: «Ey Sâlih! Eğer gönderilmiş peygamberlerden isen, bizi tehdit ettiğin şeyi bize getir!» dediler” [A'râf 7/77], { فَعَقَرُوهَا فَقَالَ تَمَتَّعُوا فِي دَارِكُمْ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ } “Fakat onu kestiler. [Sâlih] de dedi ki: «Yurdunuzda üç gün daha yaşayın...»” [Hûd 11/65], { كَذَّبَتْ ثَمُودُ بِطَغْوَاهَا إِذِ انْبَعَثَ أَشْقَاهَا فَقَالَ لَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ نَاقَةَ اللَّهِ وَسُقْيَاهَا فَكَذَّبُوهُ فَعَقَرُوهَا فَدَمْدَمَ عَلَيْهِمْ رَبُّهُمْ بِذَنْبِهِمْ فَسَوَّاهَا } “Semûd [kavmi], azgınlığı yüzünden yalanladı. Onların en bedbahtı [deveyi kesmek için] ileri atıldığında, Allah'ın elçisi onlara: «Allah'ın dişi devesine ve onun su içme hakkına dokunmayın!» dedi. Fakat onu yalanlayıp deveyi boğazladılar; Rableri de günahları sebebiyle onları yerle bir edip köklerini kazıdı...” [Şems 91/11-14], { فَنَادَوْا صَاحِبَهُمْ فَتَعَاطَى فَعَقَرَ } “Bunun üzerine arkadaşlarını çağırdılar; o da [kılıcını] alıp [deveyi] kesti” [Kamer 54/29], { وَآتَيْنَا ثَمُودَ النَّاقَةَ مُبْصِرَةً فَظَلَمُوا بِهَا } “Semûd kavmine de apaçık bir mucize olarak o dişi deveyi vermiştik ama onlar ona zulmettiler (haksızlık edip onu kestiler)” [İsrâ 17/59] ve { قَالُوا إِنَّمَا أَنْتَ مِنَ الْمُسَحَّرِينَ مَا أَنْتَ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُنَا } “Dediler ki: «Sen ancak büyülenmişlerdensin! Sen de bizim gibi bir insandan başkası değilsin...»” [Şuarâ 26/185-186] buyrukları ve bunlara benzer diğer ayetler böyledir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَكَانُوا يَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتًا آمِنِينَ.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: { وَكَانُوا يَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتًا آمِنِينَ } “Onlar, dağlardan güvenli evler yontuyorlardı.”
ذَكَرَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ أَصْحَابَ الْحِجْرِ - وَهُمْ ثَمُودُ قَوْمُ صَالِحٍ - كَانُوا آمِنِينَ فِي أَوْطَانِهِمْ، وَكَانُوا يَنْحِتُونَ الْجِبَالَ بُيُوتًا.
Allah -celle ve ‘alâ- bu kerim ayette Hicr halkının -ki onlar Sâlih'in kavmi Semûd'dur- yurtlarında güvende olduklarını ve dağları yontarak evler yaptıklarını zikretmiştir.
وَأَوْضَحَ هَذَا الْمَعْنَى فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَتُتْرَكُونَ فِي مَا هَاهُنَا آمِنِينَ فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ وَزُرُوعٍ وَنَخْلٍ طَلْعُهَا هَضِيمٌ وَتَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتًا فَارِهِينَ [٢٦ \ ١٤٧ - ١٤٩] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفَاءَ مِنْ بَعْدِ عَادٍ وَبَوَّأَكُمْ فِي الْأَرْضِ تَتَّخِذُونَ مِنْ سُهُولِهَا قُصُورًا وَتَنْحِتُونَ الْجِبَالَ بُيُوتًا فَاذْكُرُوا آلَاءَ اللَّهِ الْآيَةَ [٧ \ ٧٤] ، وَقَوْلِهِ: وَثَمُودَ الَّذِينَ جَابُوا الصَّخْرَ بِالْوَادِ [٨٩ \ ٩] ، أَيْ: قَطَعُوا الصَّخْرَ بِنَحْتِهِ بُيُوتًا.
Bu anlamı başka yerlerde de açıklamıştır; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { أَتُتْرَكُونَ فِي مَا هَاهُنَا آمِنِينَ فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ وَزُرُوعٍ وَنَخْلٍ طَلْعُهَا هَضِيمٌ وَتَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتًا فَارِهِينَ } “«Siz burada güven içinde bırakılacak mısınız? Bahçelerde, pınarlarda, ekinlerde ve meyvesi olgunlaşmış hurmalıklarda? Dağlardan ustalıkla evler yontarak?»” [Şuarâ 26/147-149], { وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفَاءَ مِنْ بَعْدِ عَادٍ وَبَوَّأَكُمْ فِي الْأَرْضِ تَتَّخِذُونَ مِنْ سُهُولِهَا قُصُورًا وَتَنْحِتُونَ الْجِبَالَ بُيُوتًا فَاذْكُرُوا آلَاءَ اللَّهِ } “Hatırlayın ki [Allah], Âd [kavminden] sonra sizi onların yerine geçirdi ve sizi yeryüzüne yerleştirdi. Düzlüklerinde saraylar kuruyor, dağları yontup evler yapıyorsunuz. Artık Allah'ın nimetlerini hatırlayın...” [A'râf 7/74] ve { وَثَمُودَ الَّذِينَ جَابُوا الصَّخْرَ بِالْوَادِ } “Vadide kayaları oyan Semûd'a [da ne yaptığını görmedin mi?]” [Fecr 89/9], yani kayaları yontup evler yaparak onları oymuşlardı.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَا خَلَقْنَا السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا إِلَّا بِالْحَقِّ.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: { وَمَا خَلَقْنَا السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا إِلَّا بِالْحَقِّ } “Biz gökleri, yeri ve ikisi arasındakileri ancak hak ile yarattık.”
ذَكَرَ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّهُ مَا خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا إِلَّا بِالْحَقِّ ; أَيْ: لِيَدُلَّ بِذَلِكَ عَلَى أَنَّهُ الْمُسْتَحِقُّ لِأَنْ يُعْبَدَ وَحْدَهُ، وَأَنَّهُ يُكَلِّفُ الْخَلْقَ وَيُجَازِيهِمْ عَلَى أَعْمَالِهِمْ.
Allah Teâlâ bu kerim ayette gökleri, yeri ve ikisi arasındakileri ancak hak ile yarattığını zikretmiştir; yani bununla, yalnızca Kendisinin ibadete layık olduğunu, mahlukatı mükellef kıldığını ve onları amellerine göre cezalandırıp/mükâfatlandıracağını göstermek istemiştir.
فَدَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّهُ لَمْ يَخْلُقْ عَبَثًا وَلَا لَعِبًا وَلَا بَاطِلًا. وَقَدْ أَوْضَحَ ذَلِكَ فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ، كَقَوْلِهِ: وَمَا خَلَقْنَا السَّمَاءَ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا بَاطِلًا ذَلِكَ ظَنُّ الَّذِينَ كَفَرُوا فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنَ النَّارِ [٣٨ \ ٢٧] ، وَقَوْلِهِ رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَذَا بَاطِلًا سُبْحَانَكَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ [٣ \ ١٩١] ، وَقَوْلِهِ: وَمَا خَلَقْنَا السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا لَاعِبِينَ مَا خَلَقْنَاهُمَا إِلَّا بِالْحَقِّ الْآيَةَ [٤٤ \ ٣٨ - ٣٩] ، وَقَوْلِهِ: أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْنَاكُمْ عَبَثًا وَأَنَّكُمْ إِلَيْنَا لَا تُرْجَعُونَ فَتَعَالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْكَرِيمِ،
Ayet böylece O'nun boş yere, oyun olsun diye ve batıl olarak yaratmadığına delalet etmiştir. Nitekim bunu pek çok ayette açıklamıştır; şu buyruklarında olduğu gibi: { وَمَا خَلَقْنَا السَّمَاءَ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا بَاطِلًا ذَلِكَ ظَنُّ الَّذِينَ كَفَرُوا فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنَ النَّارِ } “Biz göğü, yeri ve ikisi arasındakileri boş yere yaratmadık. Bu, inkâr edenlerin zannıdır. O inkâr edenlere ateşten vay hâline!” [Sâd 38/27], { رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَذَا بَاطِلًا سُبْحَانَكَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ } “«Rabbimiz! Sen bunu boşuna yaratmadın. Sen münezzehsin, bizi cehennem azabından koru!»” [Âl-i İmrân 3/191], { وَمَا خَلَقْنَا السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا لَاعِبِينَ مَا خَلَقْنَاهُمَا إِلَّا بِالْحَقِّ } “Biz gökleri, yeri ve ikisi arasındakileri oyun olsun diye yaratmadık. Biz onları ancak hak ile yarattık...” [Duhân 44/38-39] ve { أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْنَاكُمْ عَبَثًا وَأَنَّكُمْ إِلَيْنَا لَا تُرْجَعُونَ فَتَعَالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْكَرِيمِ } “«Sizi boş yere yarattığımızı ve bize döndürülmeyeceğinizi mi sandınız?» Mutlak hâkim ve hak olan Allah yücedir. O'ndan başka ilah yoktur; kerim Arş'ın Rabbidir.”
[٢٣ \ ١١٥ - ١١٦] ، وَقَوْلِهِ: وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ لِيَجْزِيَ الَّذِينَ أَسَاءُوا بِمَا عَمِلُوا وَيَجْزِيَ الَّذِينَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَى [٥٣ \ ٣١] ، وَقَوْلِهِ: أَيَحْسَبُ الْإِنْسَانُ أَنْ يُتْرَكَ سُدًى أَلَمْ يَكُ نُطْفَةً مِنْ مَنِيٍّ يُمْنَى [٧٥ \ ٣٦ - ٣٧] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
[Mü'minûn 23/115-116], { وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ لِيَجْزِيَ الَّذِينَ أَسَاءُوا بِمَا عَمِلُوا وَيَجْزِيَ الَّذِينَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَى } “Göklerde olanlar da yerde olanlar da Allah'ındır. Bu, kötülük yapanları yaptıklarıyla cezalandırması, iyilik yapanları da daha güzeliyle mükâfatlandırması içindir” [Necm 53/31], { أَيَحْسَبُ الْإِنْسَانُ أَنْ يُتْرَكَ سُدًى أَلَمْ يَكُ نُطْفَةً مِنْ مَنِيٍّ يُمْنَى } “İnsan başıboş bırakılacağını mı sanır? O, akıtılan meniden bir nutfe (damla) değil miydi?” [Kıyâme 75/36-37] buyrukları ve bunlara benzer diğer ayetler böyledir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنَّ السَّاعَةَ لَآتِيَةٌ.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: { وَإِنَّ السَّاعَةَ لَآتِيَةٌ } “Şüphesiz o kıyamet saati mutlaka gelecektir.”
ذَكَرَ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ، وَأَكَّدَ ذَلِكَ بِحَرْفِ التَّوْكِيدِ الَّذِي هُوَ «إِنَّ» ، وَبِلَامِ الِابْتِدَاءِ الَّتِي تُزَحْلِقُهَا إِنَّ الْمَكْسُورَةُ عَنِ الْمُبْتَدَأِ إِلَى الْخَبَرِ. وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَمْرَيْنِ:
Allah Teâlâ bu kerim ayette kıyamet saatinin geleceğini zikretmiş ve bunu, tekit harfi olan "inne" (إِنَّ) ile ve kesreli inne'nin mübtedadan habere kaydırdığı ibtida lâmı (لَ) ile pekiştirmiştir. Bu da iki hususa delalet eder:
أَحَدُهُمَا: إِتْيَانُ السَّاعَةِ لَا مَحَالَةَ.
Birincisi: Kıyamet saatinin mutlaka ve kaçınılmaz olarak geleceğidir.
وَالثَّانِي: أَنَّ إِتْيَانَهَا أَنْكَرَهُ الْكُفَّارُ ; لِأَنَّ تَعَدُّدَ التَّوْكِيدِ يَدُلُّ عَلَى إِنْكَارِ الْخَبَرِ، كَمَا تَقَرَّرَ فِي فَنِّ الْمَعَانِي.
İkincisi: Kâfirlerin onun gelişini inkâr etmiş olmalarıdır; zira Meânî ilminde yerleştiği üzere pekiştirmenin (tekit) birden fazla olması, haberin inkâr edildiğine delalet eder.
وَأَوْضَحَ هَذَيْنِ الْأَمْرَيْنِ فِي آيَاتٍ أُخَرَ. فَبَيَّنَ أَنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ لَا مَحَالَةَ فِي مَوَاضِعَ كَثِيرَةٍ ; كَقَوْلِهِ: إِنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ أَكَادُ أُخْفِيهَا [٢٠ \ ١٥] ، وَقَوْلِهِ: وَأَنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ لَا رَيْبَ فِيهَا وَأَنَّ اللَّهَ يَبْعَثُ مَنْ فِي الْقُبُورِ [٢٢ \ ٧] ، وَقَوْلِهِ: إِنَّ زَلْزَلَةَ السَّاعَةِ شَيْءٌ عَظِيمٌ يَوْمَ تَرَوْنَهَا تَذْهَلُ كُلُّ مُرْضِعَةٍ عَمَّا أَرْضَعَتْ وَتَضَعُ كُلُّ ذَاتِ حَمْلٍ حَمْلَهَا. . . . الْآيَةَ [٢٢ \ ١ - ٢] ، وَقَوْلِهِ: وَإِذَا قِيلَ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَالسَّاعَةُ لَا رَيْبَ فِيهَا قُلْتُمْ مَا نَدْرِي مَا السَّاعَةُ الْآيَةَ [٤٥ \ ٣٢] ، وَقَوْلِهِ: وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يُبْلِسُ الْمُجْرِمُونَ [٣٠ \ ١٢] ، وَقَوْلِهِ: وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يُقْسِمُ الْمُجْرِمُونَ مَا لَبِثُوا غَيْرَ سَاعَةٍ [٣٠ \ ٥٥] ، وَقَوْلِهِ: قُلْ إِنَّمَا عِلْمُهَا عِنْدَ رَبِّي لَا يُجَلِّيهَا لِوَقْتِهَا إِلَّا هُوَ ثَقُلَتْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ لَا تَأْتِيكُمْ إِلَّا بَغْتَةً [٧ \ ١٧٨] ، وَالْآيَاتُ بِمِثْلِ ذَلِكَ كَثِيرَةٌ جِدًّا.
Bu iki hususu başka ayetlerde de açıklamıştır. Kıyamet saatinin mutlaka geleceğini pek çok yerde beyan etmiştir; nitekim şöyle buyurmuştur: { إِنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ أَكَادُ أُخْفِيهَا } “Kıyamet saati mutlaka gelecektir; onu neredeyse gizleyeceğim” [Tâhâ 20/15], { وَأَنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ لَا رَيْبَ فِيهَا وَأَنَّ اللَّهَ يَبْعَثُ مَنْ فِي الْقُبُورِ } “Şüphesiz kıyamet saati gelecektir, onda hiçbir şüphe yoktur ve şüphesiz Allah kabirlerde olanları diriltecektir” [Hac 22/7], { إِنَّ زَلْزَلَةَ السَّاعَةِ شَيْءٌ عَظِيمٌ يَوْمَ تَرَوْنَهَا تَذْهَلُ كُلُّ مُرْضِعَةٍ عَمَّا أَرْضَعَتْ وَتَضَعُ كُلُّ ذَاتِ حَمْلٍ حَمْلَهَا } “Şüphesiz o saatin sarsıntısı büyük bir şeydir! Onu göreceğiniz gün, her emzikli kadın emzirdiğini unutur ve her hamile kadın yükünü bırakır...” [Hac 22/1-2], { وَإِذَا قِيلَ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَالسَّاعَةُ لَا رَيْبَ فِيهَا قُلْتُمْ مَا نَدْرِي مَا السَّاعَةُ } “«Şüphesiz Allah'ın vaadi haktır ve o kıyamet saatinde hiçbir şüphe yoktur» denildiği zaman siz: «Kıyamet saati nedir bilmiyoruz...» demiştiniz” [Câsiye 45/32], { وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يُبْلِسُ الْمُجْرِمُونَ } “Kıyamet saatinin kopacağı gün, suçlular ümitsizliğe düşerler” [Rûm 30/12], { وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يُقْسِمُ الْمُجْرِمُونَ مَا لَبِثُوا غَيْرَ سَاعَةٍ } “Kıyamet saatinin kopacağı gün, suçlular [dünyada] ancak bir saat kaldıklarına yemin ederler” [Rûm 30/55], { قُلْ إِنَّمَا عِلْمُهَا عِنْدَ رَبِّي لَا يُجَلِّيهَا لِوَقْتِهَا إِلَّا هُوَ ثَقُلَتْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ لَا تَأْتِيكُمْ إِلَّا بَغْتَةً } “De ki: «Onun ilmi ancak Rabbimin katındadır. Vaktini O'ndan başkası açığa çıkaramaz. O göklere de yere de ağır gelmiştir; size ancak ansızın gelecektir»” [A'râf 7/187] buyrukları ve bu konudaki ayetler pek çoktur.
وَبَيَّنَ - جَلَّ وَعَلَا - إِنْكَارَ الْكُفَّارِ لَهَا فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ ; كَقَوْلِهِ: وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَا تَأْتِينَا السَّاعَةُ قُلْ بَلَى وَرَبِّي لَتَأْتِيَنَّكُمْ [٣٤ \ ٣] ، وَقَوْلِهِ: زَعَمَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنْ لَنْ يُبْعَثُوا [٦٤ \ ٧] ، وَقَوْلِهِ: إِنَّ هَؤُلَاءِ لَيَقُولُونَ إِنْ هِيَ إِلَّا مَوْتَتُنَا الْأُولَى وَمَا نَحْنُ بِمُنْشَرِينَ [٤٤ \ ٣٤ - ٣٥] ، وَالْآيَاتُ بِمِثْلِ ذَلِكَ كَثِيرَةٌ جِدًّا.
Allah -celle ve ‘alâ- kâfirlerin onu inkâr ettiğini de başka yerlerde açıklamıştır; nitekim şöyle buyurmuştur: { وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَا تَأْتِينَا السَّاعَةُ قُلْ بَلَى وَرَبِّي لَتَأْتِيَنَّكُمْ } “İnkâr edenler: «Kıyamet saati bize gelmeyecek» dediler. De ki: «Hayır, Rabbime andolsun ki o size mutlaka gelecektir»” [Sebe' 34/3], { زَعَمَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنْ لَنْ يُبْعَثُوا } “İnkâr edenler, asla diriltilmeyeceklerini iddia ettiler” [Teğâbün 64/7], { إِنَّ هَؤُلَاءِ لَيَقُولُونَ إِنْ هِيَ إِلَّا مَوْتَتُنَا الْأُولَى وَمَا نَحْنُ بِمُنْشَرِينَ } “Şüphesiz bunlar şöyle diyorlar: «Bu, bizim ilk ölümümüzden başka bir şey değildir ve biz yeniden diriltilecek de değiliz»” [Duhân 44/34-35] buyrukları ve bu minvaldeki ayetler pek çoktur.
قَوْلُهُ تَعَالَى: فَاصْفَحِ الصَّفْحَ الْجَمِيلَ.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: { فَاصْفَحِ الصَّفْحَ الْجَمِيلَ } “Şimdi sen güzel bir hoşgörüyle muamele et.”
أَمَرَ اللَّهُ - جَلَّ وَعَلَا - نَبِيَّهُ ﵊ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنْ يَصْفَحَ عَمَّنْ أَسَاءَ الصَّفْحَ الْجَمِيلَ ; أَيْ: بِالْحِلْمِ وَالْإِغْضَاءِ. وَقَالَ عَلِيٌّ وَابْنُ عَبَّاسٍ: الصَّفْحُ الْجَمِيلُ: الرِّضَا بِغَيْرِ عِتَابٍ. وَأَمْرُهُ ﷺ يَشْمَلُ حِكْمَةَ الْأُمَّةِ ; لِأَنَّهُ قُدْوَتُهُمْ وَالْمُشَرِّعُ لَهُمْ.
Allah -celle ve ‘alâ- bu kerim ayette Peygamberi'ne aleyhisselâm kötülük yapana karşı güzel bir hoşgörüyle (safh-ı cemîl ile) muamele etmesini, yani hilm ve görmezden gelmeyle davranmasını emretmiştir. Ali ve İbn Abbâs: "Safh-ı cemîl; sitem/kınama olmaksızın razı olup affetmektir" demişlerdir. O'na sallallâhu aleyhi ve sellem yönelik bu emir ümmetin hükmünü de kapsar; zira O, ümmetin rehberi ve onlar için şeriatı tebliğ edendir.
وَبَيَّنَ تَعَالَى ذَلِكَ الْمَعْنَى فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ ; كَقَوْلِهِ: فَاصْفَحْ عَنْهُمْ وَقُلْ سَلَامٌ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ [٤٣ \ ٨٩] ،
Allah Teâlâ bu anlamı başka yerlerde de açıklamıştır; nitekim şöyle buyurmuştur: { فَاصْفَحْ عَنْهُمْ وَقُلْ سَلَامٌ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ } “Şimdilik onlardan yüz çevir ve: «Selam!» de. Yakında bilecekler!” [Zuhruf 43/89],
وَقَوْلِهِ: وَإِذَا خَاطَبَهُمُ الْجَاهِلُونَ قَالُوا سَلَامًا [٢٥ \ ٦٣] ، وَقَوْلِهِ: وَإِذَا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ وَقَالُوا لَنَا أَعْمَالُنَا وَلَكُمْ أَعْمَالُكُمْ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ لَا نَبْتَغِي الْجَاهِلِينَ [٢٨ \ ٥٥] ، وَقَوْلِهِ: فَاعْفُوا وَاصْفَحُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ. . . . الْآيَةَ [٢ \ ١٠٩] . إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
ve şöyle buyurmuştur: { وَإِذَا خَاطَبَهُمُ الْجَاهِلُونَ قَالُوا سَلَامًا } “Cahiller kendilerine laf attığı zaman: «Selam!» derler” [Furkân 25/63], { وَإِذَا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ وَقَالُوا لَنَا أَعْمَالُنَا وَلَكُمْ أَعْمَالُكُمْ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ لَا نَبْتَغِي الْجَاهِلِينَ } “Boş ve faydasız sözü işittiklerinde ondan yüz çevirirler ve: «Bizim amellerimiz bize, sizin amelleriniz size. Size selam olsun; bizim cahillerle işimiz yoktur» derler” [Kasas 28/55], { فَاعْفُوا وَاصْفَحُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ } “Allah emrini getirinceye kadar affedin ve hoş görün...” [Bakara 2/109] buyrukları ve bunlara benzer diğer ayetler böyledir.
وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: هَذَا الْأَمْرُ بِالصَّفْحِ مَنْسُوخٌ بِآيَاتِ السَّيْفِ. وَقِيلَ: هُوَ غَيْرُ مَنْسُوخٍ. وَالْمُرَادُ بِهِ حُسْنُ الْمُخَالَفَةِ، وَهِيَ: الْمُعَامَلَةُ بِحُسْنِ الْخُلُقِ.
Bazı âlimler şöyle demiştir: "Bu hoşgörü emri kılıç ayetleriyle mensuhtur (hükmü kaldırılmıştır)." Bir diğer görüşe göre ise mensuh değildir; bununla kastedilen hüsn-i muhâlefe (güzel ayrışma) olup bu da güzel ahlakla muamele etmektir.
قَالَ الْجَوْهَرِيُّ فِي صِحَاحِهِ: وَالْخُلُقُ: السَّجِيَّةُ، يُقَالُ: خَالِصِ الْمُؤْمِنَ، وَخَالِقَ الْفَاجِرَ.
el-Cevherî es-Sıhâh adlı eserinde şöyle der: "Huluk (خُلُق), seciye (tabiat/huy) demektir; şöyle denilir: Müminle samimi ol, fâcirle de güzel ahlakla muamele et."
قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ رَبَّكَ هُوَ الْخَلَّاقُ الْعَلِيمُ.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: { إِنَّ رَبَّكَ هُوَ الْخَلَّاقُ الْعَلِيمُ } “Şüphesiz Rabbin, hakkıyla yaratan ve her şeyi bilendir.”
ذَكَرَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّهُ الْخَلَّاقُ الْعَلِيمُ. وَالْخَلَّاقُ وَالْعَلِيمُ: كِلَاهُمَا صِيغَةُ مُبَالَغَةٍ.
Allah -celle ve ‘alâ- bu kerim ayette Kendisinin Hallâk (hakkıyla yaratan) ve Alîm (her şeyi bilen) olduğunu zikretmiştir. Hallâk (الْخَلَّاق) ve Alîm (الْعَلِيم) kelimelerinin her ikisi de mübalağa sıyğasıdır.
وَالْآيَةُ تُشِيرُ إِلَى أَنَّهُ لَا يُمْكِنُ أَنْ يَتَّصِفَ الْخَلَّاقُ بِكَوْنِهِ خَلَّاقًا إِلَّا وَهُوَ عَلِيمٌ بِكُلِّ شَيْءٍ، لَا يَخْفَى عَلَيْهِ شَيْءٌ، إِذِ الْجَاهِلُ بِالشَّيْءِ لَا يُمْكِنُهُ أَنْ يَخْلُقَهُ.
Ayet, Hallâk olanın ancak her şeyi bilen ve Kendisine hiçbir şey gizli kalmayan bir Zat olması durumunda bu sıfatla nitelenebileceğine işaret etmektedir; zira bir şeyi bilmeyen kimsenin onu yaratması mümkün değildir.
وَأَوْضَحَ هَذَا الْمَعْنَى فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَهَا أَوَّلَ مَرَّةٍ وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ [٣٦ \ ٧٩] ، وَقَوْلِهِ: أَلَا يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ [٦٧ \ ١٤] ، وَقَوْلِهِ: ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ [٢ \ ٢٩] ، وَقَوْلِهِ: اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ وَمِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ يَتَنَزَّلُ الْأَمْرُ بَيْنَهُنَّ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ وَأَنَّ اللَّهَ قَدْ أَحَاطَ بِكُلِّ شَيْءٍ عِلْمًا [٦٥ \ ١٢] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى مُجِيبًا لِلْكُفَّارِ لَمَّا أَنْكَرُوا الْبَعْثَ وَقَالُوا: أَئِذَا مِتْنَا وَكُنَّا تُرَابًا ذَلِكَ رَجْعٌ بَعِيدٌ [٥٠ \ ٣] ، مُبَيِّنًا أَنَّ الْعَالِمَ بِمَا تَمَزَّقَ فِي الْأَرْضِ مِنْ أَجْسَادِهِمْ قَادِرٌ عَلَى إِحْيَائِهِمْ: قَدْ عَلِمْنَا مَا تَنْقُصُ الْأَرْضُ مِنْهُمْ وَعِنْدَنَا كِتَابٌ حَفِيظٌ [٥٠ \ ٤] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Bu anlamı pek çok ayette açıklamıştır; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَهَا أَوَّلَ مَرَّةٍ وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ } “De ki: «Onları ilk defa yaratan diriltecektir. O, her türlü yaratmayı hakkıyla bilendir»” [Yâsîn 36/79], { أَلَا يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ } “Yaratan bilmez mi? O, en ince işleri bilendir, her şeyden hakkıyla haberdardır” [Mülk 67/14], { ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } “Sonra göğe yönelip onları yedi gök olarak düzenledi. O, her şeyi hakkıyla bilendir” [Bakara 2/29], { اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ وَمِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ يَتَنَزَّلُ الْأَمْرُ بَيْنَهُنَّ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ وَأَنَّ اللَّهَ قَدْ أَحَاطَ بِكُلِّ شَيْءٍ عِلْمًا } “Allah, yedi göğü ve yerden de bir o kadarını yaratandır. Allah'ın her şeye gücünün yettiğini ve Allah'ın ilmiyle her şeyi kuşattığını bilesiniz diye emir bunlar arasında inip durur” [Talâk 65/12] ve dirilişi inkâr edip: { أَئِذَا مِتْنَا وَكُنَّا تُرَابًا ذَلِكَ رَجْعٌ بَعِيدٌ } “«Öldüğümüz ve toprak olduğumuz zaman mı [dirileceğiz]? Bu, akıldan uzak bir dönüştür»” [Kâf 50/3] dediklerinde kâfirlere cevap vererek ve cesetlerinden toprağın çürütüp yok ettiği şeyleri bilenin onları diriltmeye de kadir olduğunu beyan ederek şöyle buyurmuştur: { قَدْ عَلِمْنَا مَا تَنْقُصُ الْأَرْضُ مِنْهُمْ وَعِنْدَنَا كِتَابٌ حَفِيظٌ } “Toprağın onlardan neleri eksilttiğini kesinlikle bilmişizdir. Katımızda [her şeyi] koruyan bir kitap vardır” [Kâf 50/4] buyrukları ve bunlara benzer diğer ayetler böyledir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَقَدْ آتَيْنَاكَ سَبْعًا مِنَ الْمَثَانِي وَالْقُرْآنَ الْعَظِيمَ، ذَكَرَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّهُ أَتَى نَبِيَّهُ ﷺ سَبْعًا مِنَ الْمَثَانِي وَالْقُرْآنَ الْعَظِيمَ، وَلَمْ يُبَيِّنْ هُنَا الْمُرَادَ بِذَلِكَ.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: { وَلَقَدْ آتَيْنَاكَ سَبْعًا مِنَ الْمَثَانِي وَالْقُرْآنَ الْعَظِيمَ } “Andolsun ki biz sana tekrarlanan yedi [ayeti] ve yüce Kur'an'ı verdik.” Allah -celle ve ‘alâ- bu kerim ayette Peygamberi'ne sallallâhu aleyhi ve sellem tekrarlanan yedi [ayeti] (Seb'a'l-Mesânî) ve yüce Kur'an'ı verdiğini zikretmiş, fakat bununla ne kastedildiğini burada açıklamamıştır.
وَقَدْ قَدَّمْنَا فِي تَرْجَمَةِ هَذَا الْكِتَابِ الْمُبَارَكِ: أَنَّ الْآيَةَ الْكَرِيمَةَ إِنْ كَانَ لَهَا بَيَانٌ فِي كِتَابِ اللَّهِ غَيْرُ وَافٍ بِالْمَقْصُودِ، أَنَّنَا نُتَمِّمُ ذَلِكَ الْبَيَانَ مِنَ السُّنَّةِ، فَنُبَيِّنُ الْكِتَابَ بِالسُّنَّةِ مِنْ حَيْثُ إِنَّهَا بَيَانٌ لِلْقُرْآنِ الْمُبِينِ بِاسْمِ الْفَاعِلِ. فَإِذَا عَلِمْتَ ذَلِكَ ; فَاعْلَمْ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ بَيَّنَ فِي الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ: أَنَّ الْمُرَادَ بِالسَّبْعِ الْمَثَانِي وَالْقُرْآنِ الْعَظِيمِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: هُوَ فَاتِحَةُ الْكِتَابِ. فَفَاتِحَةُ الْكِتَابِ مُبَيِّنَةٌ لِلْمُرَادِ بِالسَّبْعِ الْمَثَانِي وَالْقُرْآنِ الْعَظِيمِ، وَإِنَّمَا بَيَّنْتُ ذَلِكَ
Bu mübarek kitabın mukaddimesinde belirtmiştik ki: Eğer kerim ayetin Allah'ın Kitabı'nda maksadı tam karşılamayan bir açıklaması varsa, biz bu açıklamayı sünnetten tamamlarız; nitekim Kitab'ı, açıklayıcı (mübîn) Kur'an'ın bir beyanı olması hasebiyle sünnetle açıklarız. Bunu bildiğinde bil ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem sahih hadiste bu kerim ayette geçen "Seb'u'l-Mesânî ve'l-Kur'ânu'l-Azîm" ile kastedilenin Fâtihatu'l-Kitâb olduğunu beyan etmiştir. Dolayısıyla Fâtihatu'l-Kitâb, Seb'u'l-Mesânî ve el-Kur'ânu'l-Azîm ile ne kastedildiğini açıklayıcıdır; bunu da ancak
بِإِيضَاحِ النَّبِيِّ ﷺ لِذَلِكَ فِي الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ.
Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem sahih hadisteki açıklamasıyla izah ettim.
قَالَ الْبُخَارِيُّ فِي صَحِيحِهِ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا غُنْدَرٌ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ خُبَيْبِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ حَفْصِ بْنِ عَاصِمٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدِ بْنِ الْمُعَلَّى، قَالَ: مَرَّ بِيَ النَّبِيُّ ﷺ وَأَنَا أُصَلِّي، فَدَعَانِي فَلَمْ آتِهِ حَتَّى صَلَّيْتُ، ثُمَّ أَتَيْتُ فَقَالَ: «مَا مَنَعَكَ أَنْ تَأْتِيَنِي؟» فَقُلْتُ: كُنْتُ أُصَلِّي. فَقَالَ: «أَلَمْ يَقُلِ اللَّهُ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ [٨ \ ٢٤] ، ثُمَّ قَالَ: أَلَا أُعَلِّمُكَ أَعْظَمَ سُورَةٍ فِي الْقُرْآنِ قَبْلَ أَنْ أَخْرُجَ مِنَ الْمَسْجِدِ، فَذَهَبَ النَّبِيُّ ﷺ لِيَخْرُجَ، فَذَكَّرْتُهُ، فَقَالَ: الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ [١ \ ٢] ، هِيَ السَّبْعُ الْمَثَانِي، وَالْقُرْآنُ الْعَظِيمُ الَّذِي أُوتِيتُهُ» . حَدَّثَنَا آدَمُ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي ذِئْبٍ، حَدَّثَنَا سَعِيدٌ الْمَقْبُرِيُّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «أُمُّ الْقُرْآنِ هِيَ السَّبْعُ الْمَثَانِي، وَالْقُرْآنُ الْعَظِيمُ» .
Buhârî Sahîh'inde bu kerim ayetin tefsirinde şöyle demiştir: Bana Muhammed b. Beşşâr anlattı, bize Gunder anlattı, bize Şu'be, Hubeyb b. Abdirrahmân'dan, o Hafs b. Âsım'dan, o da Ebû Saîd b. el-Muallâ'dan nakletti; o şöyle dedi: Ben namaz kılarken Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem yanımdan geçti ve beni çağırdı. Ben namazı bitirinceye kadar onun yanına gitmedim, sonra geldim. Bunun üzerine: «Seni bana gelmekten alıkoyan neydi?» buyurdu. Ben de: "Namaz kılıyordum" dedim. Şöyle buyurdu: «Allah: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ } “Ey iman edenler! [Sizi hayat verecek şeylere çağırdığı zaman] Allah'a ve Resûl'e icabet edin” [Enfâl 8/24] buyurmadı mı?» Sonra şöyle buyurdu: «Mescitten çıkmadan önce sana Kur'an'daki en büyük sureyi öğreteyim mi?» Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem çıkmak üzere yönelince ben ona hatırlattım. Bunun üzerine şöyle buyurdu: «{ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ } “Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allah'a mahsustur” [Fâtiha 1/2]; işte o, bana verilen Seb'u'l-Mesânî (tekrarlanan yedi ayet) ve yüce Kur'an'dır.» Bize Âdem anlattı, bize İbn Ebî Zi'b anlattı, bize Saîd el-Makburî, Ebû Hureyre'den radıyallâhu anh nakletti; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: «Ümmü'l-Kur'ân; o, Seb'u'l-Mesânî ve yüce Kur'an'dır.»
فَهَذَا نَصٌّ صَحِيحٌ مِنَ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّ الْمُرَادَ بِالسَّبْعِ الْمَثَانِي وَالْقُرْآنِ الْعَظِيمِ: فَاتِحَةُ الْكِتَابِ، وَبِهِ تَعْلَمُ أَنَّ قَوْلَ مَنْ قَالَ: إِنَّهَا السَّبْعُ الطِّوَالُ، غَيْرُ صَحِيحٍ، إِذْ لَا كَلَامَ لِأَحَدٍ مَعَهُ ﷺ وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى عَدَمِ صِحَّةِ ذَلِكَ الْقَوْلِ: أَنَّ آيَةَ الْحِجْرِ هَذِهِ مَكِّيَّةٌ، وَأَنَّ السَّبْعَ الطِّوَالَ مَا أُنْزِلَتْ إِلَّا بِالْمَدِينَةِ. وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
İşte bu, Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem gelen sahih bir nasstır ki Seb'u'l-Mesânî ve yüce Kur'an ile kastedilen Fâtihatu'l-Kitâb'dır. Buradan hareketle, bunların es-Seb'u't-Tıvâl (yedi uzun sure) olduğunu söyleyen kimsenin sözünün sahih olmadığını anlarsın; zira O'nun sallallâhu aleyhi ve sellem sözünün yanında kimseye söz düşmez. Bu görüşün sahih olmadığına delalet eden hususlardan biri de bu Hicr ayetinin Mekkî olması, yedi uzun surenin ise ancak Medine'de indirilmiş olmasıdır. Doğruyu en iyi bilen Allah Teâlâ'dır.
وَقِيلَ لَهَا: «مَثَانِي» ; لِأَنَّهَا تُثَنَّى قِرَاءَتُهَا فِي الصَّلَاةِ.
Ona "mesânî" (tekrarlananlar) denilmesinin sebebi; namazda okunuşunun tekrarlanmasıdır.
وَقِيلَ لَهَا: «سَبْعٌ» ; لِأَنَّهَا سَبْعُ آيَاتٍ.
Ona "seb'" (yedi) denilmesinin sebebi; yedi ayet olmasıdır.
وَقِيلَ لَهَا: «الْقُرْآنُ الْعَظِيمُ» ; لِأَنَّهَا هِيَ أَعْظَمُ سُورَةٍ ; كَمَا ثَبَتَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِي الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ الْمَذْكُورِ آنِفًا.
Ona "el-Kur'ânu'l-Azîm" (büyük/yüce Kur'an) denilmesinin sebebi ise; az önce zikredilen sahih hadiste Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem sabit olduğu üzere onun en büyük sure olmasıdır.
وَإِنَّمَا عَطَفَ الْقُرْآنَ الْعَظِيمَ عَلَى السَّبْعِ الْمَثَانِي، مَعَ أَنَّ الْمُرَادَ بِهِمَا وَاحِدٌ وَهُوَ الْفَاتِحَةُ ; لِمَا عُلِمَ فِي اللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ: مِنْ أَنَّ الشَّيْءَ الْوَاحِدَ إِذَا ذُكِرَ بِصِفَتَيْنِ مُخْتَلِفَتَيْنِ جَازَ عَطْفُ إِحْدَاهُمَا عَلَى الْأُخْرَى، تَنْزِيلًا لِتَغَايُرِ الصِّفَاتِ مَنْزِلَةَ تَغَايُرِ الذَّوَاتِ. وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْأَعْلَى الَّذِي خَلَقَ فَسَوَّى وَالَّذِي قَدَّرَ فَهَدَى وَالَّذِي أَخْرَجَ الْمَرْعَى [٨٧ \ ٤] ، وَقَوْلُ الشَّاعِرِ:
Her ikisiyle kastedilen tek bir şey, yani Fâtiha olduğu hâlde "el-Kur'ânu'l-Azîm"in "es-Seb'u'l-Mesânî" üzerine atfedilmesi ise, Arap dilinde bilinen şu kural sebebiyledir: Tek bir şey iki farklı sıfatla anıldığında, sıfatların farklılığı zatların farklılığı makamına indirilerek birinin diğerine atfedilmesi caizdir. Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da bu kabildendir: { سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْأَعْلَى الَّذِي خَلَقَ فَسَوَّى وَالَّذِي قَدَّرَ فَهَدَى وَالَّذِي أَخْرَجَ الْمَرْعَى } “Yaratıp düzene koyan, takdir edip yol gösteren ve otlağı çıkaran o pek yüce Rabbinin adını tesbih et” [A'lâ 87/1-4] ve şairin şu sözü de böyledir:
إِلَى الْمَلِكِ الْقِرْمِ وَابْنِ الْهُمَامِ ... وَلَيْثِ الْكَتِيبَةِ فِي الْمُزْدَحِمِ.
“O ulu lidere, o yiğidin oğluna... ve savaş meydanında ordunun aslanına doğru.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: لَا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلَى مَا مَتَّعْنَا بِهِ أَزْوَاجًا مِنْهُمْ.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: { لَا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلَى مَا مَتَّعْنَا بِهِ أَزْوَاجًا مِنْهُمْ } “Onlardan bazı zümrelere verdiğimiz dünyalığa gözünü dikme.”
لَمَّا بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُ آتَى النَّبِيَّ ﷺ السَّبْعَ الْمَثَانِيَ وَالْقُرْآنَ الْعَظِيمَ، وَذَلِكَ أَكْبَرُ نَصِيبٍ، وَأَعْظَمُ حَظٍّ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى،
Allah Teâlâ, Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem tekrarlanan yedi [ayeti] ve yüce Kur'an'ı verdiğini -ki bu, Allah katında en büyük nasip ve en yüce paydır- beyan edince;
نَهَاهُ أَنْ يَمُدَّ عَيْنَيْهِ إِلَى مَتَاعِ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا الَّذِي مَتَّعَ بِهِ الْكُفَّارَ ; لِأَنَّ مَنْ أَعْطَاهُ رَبُّهُ - جَلَّ وَعَلَا - النَّصِيبَ الْأَكْبَرَ وَالْحَظَّ الْأَوْفَرَ، لَا يَنْبَغِي لَهُ أَنْ يَنْظُرَ إِلَى النَّصِيبِ الْأَحْقَرِ الْأَخَسِّ، وَلَا سِيَّمَا إِذَا كَانَ صَاحِبُهُ إِنَّمَا أُعْطِيهِ لِأَجْلِ الْفِتْنَةِ وَالِاخْتِبَارِ. وَأَوْضَحَ هَذَا الْمَعْنَى فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ ; كَقَوْلِهِ فِي (طه) : فَاصْبِرْ عَلَى مَا يَقُولُونَ وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ غُرُوبِهَا وَمِنْ آنَاءِ اللَّيْلِ فَسَبِّحْ وَأَطْرَافَ النَّهَارِ لَعَلَّكَ تَرْضَى وَلَا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلَى مَا مَتَّعْنَا بِهِ أَزْوَاجًا مِنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ وَرِزْقُ رَبِّكَ خَيْرٌ وَأَبْقَى وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلَاةِ وَاصْطَبِرْ عَلَيْهَا لَا نَسْأَلُكَ رِزْقًا نَحْنُ نَرْزُقُكَ وَالْعَاقِبَةُ لِلتَّقْوَى [٢٠ \ ١٣٠ - ١٣٢] ، وَالْمُرَادُ بِالْأَزْوَاجِ هُنَا: الْأَصْنَافُ مِنَ الَّذِينَ مَتَّعَهُمُ اللَّهُ بِالدُّنْيَا.
kâfirlere tattırdığı dünya hayatının geçimliğine göz dikmesini ona yasakladı; zira Rabbi -celle ve ‘alâ- tarafından kendisine en büyük nasip ve en bol pay verilmiş bir kimseye, en değersiz ve en aşağılık nasibe bakmak yakışmaz; hele hele o nasibin sahibine sırf bir fitne ve imtihan için verildiği düşünülürse. Bu anlamı başka bir yerde de açıklamıştır; nitekim Tâhâ suresinde şöyle buyurmuştur: { فَاصْبِرْ عَلَى مَا يَقُولُونَ وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ غُرُوبِهَا وَمِنْ آنَاءِ اللَّيْلِ فَسَبِّحْ وَأَطْرَافَ النَّهَارِ لَعَلَّكَ تَرْضَى وَلَا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلَى مَا مَتَّعْنَا بِهِ أَزْوَاجًا مِنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ وَرِزْقُ رَبِّكَ خَيْرٌ وَأَبْقَى وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلَاةِ وَاصْطَبِرْ عَلَيْهَا لَا نَسْأَلُكَ رِزْقًا نَحْنُ نَرْزُقُكَ وَالْعَاقِبَةُ لِلتَّقْوَى } “Onların dediklerine sabret; güneşin doğmasından önce ve batmasından önce Rabbini hamd ile tesbih et. Gecenin bazı vakitlerinde ve gündüzün uçlarında da tesbih et ki rızaya eresin. Kendilerini sınamak için onlardan bazı zümrelere verdiğimiz dünya hayatının süsüne gözlerini dikme! Rabbinin rızkı daha hayırlı ve daha kalıcıdır. Ailene namazı emret ve kendin de ona sabırla devam et. Biz senden rızık istemiyoruz; seni biz rızıklandırıyoruz. Güzel akıbet takva sahiplerinindir” [Tâhâ 20/130-132]. Buradaki ezvâc (أَزْوَاج) kelimesinden maksat: Allah'ın kendilerine dünyalık verdiği zümreler/sınıflardır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: { وَلَا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ } “Onlar için üzülme.”
الصَّحِيحُ فِي مَعْنَى هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ اللَّهَ نَهَى نَبِيَّهُ ﷺ عَنِ الْحُزْنِ عَلَى الْكُفَّارِ إِذَا امْتَنَعُوا مِنْ قَبُولِ الْإِسْلَامِ. وَيَدُلُّ لِذَلِكَ كَثْرَةُ وُرُودِ هَذَا الْمَعْنَى فِي الْقُرْآنِ الْعَظِيمِ. كَقَوْلِهِ: وَلَا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَلَا تَكُ فِي ضَيْقٍ مِمَّا يَمْكُرُونَ [١٦ \ ١٢٧] ، وَقَوْلِهِ: فَلَا تَذْهَبْ نَفْسُكَ عَلَيْهِمْ حَسَرَاتٍ [٣٥ \ ٨] ، وَقَوْلِهِ: لَعَلَّكَ بَاخِعٌ نَفْسَكَ أَلَّا يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ، وَقَوْلِهِ: فَلَعَلَّكَ بَاخِعٌ نَفْسَكَ عَلَى آثَارِهِمْ إِنْ لَمْ يُؤْمِنُوا بِهَذَا الْحَدِيثِ أَسَفًا [١٨ \ ٦] ، وَقَوْلِهِ: وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْيَانًا وَكُفْرًا فَلَا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ [٥ \ ٦٨] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Bu kerim ayetin anlamı hakkında doğru olan şudur: Allah, Peygamberi'ni sallallâhu aleyhi ve sellem İslam'ı kabul etmekten kaçındıkları zaman kâfirler için üzülmekten nehyetmiştir. Bu anlamın yüce Kur'an'da pek çok yerde geçmesi de buna delalet eder; nitekim şöyle buyurmuştur: { وَلَا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَلَا تَكُ فِي ضَيْقٍ مِمَّا يَمْكُرُونَ } “Onlara üzülme ve kurdukları tuzaklardan dolayı sıkıntıya düşme” [Nahl 16/127], { فَلَا تَذْهَبْ نَفْسُكَ عَلَيْهِمْ حَسَرَاتٍ } “Onlar için duyduğun üzüntüler yüzünden kendini helak etme” [Fâtır 35/8], { لَعَلَّكَ بَاخِعٌ نَفْسَكَ أَلَّا يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ } “Mümin olmuyorlar diye neredeyse kendini helak edeceksin” [Şuarâ 26/3], { فَلَعَلَّكَ بَاخِعٌ نَفْسَكَ عَلَى آثَارِهِمْ إِنْ لَمْ يُؤْمِنُوا بِهَذَا الْحَدِيثِ أَسَفًا } “Bu söze (Kur'an'a) inanmazlarsa, arkalarından üzülerek neredeyse kendini helak edeceksin” [Kehf 18/6] ve { وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْيَانًا وَكُفْرًا فَلَا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ } “Rabbinden sana indirilen, onlardan çoğunun azgınlığını ve inkârını elbette artıracaktır; artık o kâfirler topluluğu için üzülme” [Mâide 5/68] buyrukları ve bunlara benzer diğer ayetler böyledir.
وَالْمَعْنَى: قَدْ بَلَّغْتَ وَلَسْتَ مَسْئُولًا عَنْ شَقَاوَتِهِمْ إِذَا امْتَنَعُوا مِنَ الْإِيمَانِ، فَإِنَّمَا عَلَيْكَ الْبَلَاغُ وَعَلَيْنَا الْحِسَابُ، فَلَا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ إِذَا كَانُوا أَشْقِيَاءَ.
Anlam şudur: Sen tebliğ ettin; imandan kaçındıkları takdirde onların bedbahtlığından sen sorumlu değilsin. Zira sana düşen sadece tebliğ etmek, bize düşen ise hesaba çekmektir; binaenaleyh onlar bedbaht olduklarında onlar için üzülme.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاخْفِضْ جَنَاحَكَ لِلْمُؤْمِنِينَ.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: { وَاخْفِضْ جَنَاحَكَ لِلْمُؤْمِنِينَ } “Müminlere kanatlarını indir (onlara şefkat ve tevazu göster).”
أَمَرَ اللَّهُ - جَلَّ وَعَلَا - نَبِيَّهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ بِخَفْضِ جَنَاحِهِ لِلْمُؤْمِنِينَ. وَخَفْضُ الْجَنَاحِ كِنَايَةٌ عَنْ لِينِ الْجَانِبِ وَالتَّوَاضُعِ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
Allah -celle ve ‘alâ- bu kerim ayette Peygamberi'ne müminlere karşı kanatlarını indirmesini emretmiştir. Kanat indirmek (hafd-ı cenâh); yumuşak huylu olmaktan ve tevazudan kinayedir. Şairin şu sözü de bu kabildendir:
وَأَنْتَ الشَّهِيرُ بِخَفْضِ الْجَنَاحِ ... فَلَا تَكُ فِي رَفْعِهِ أَجْدَلَا
“Sen tevazu ve alçakgönüllülüğünle meşhursun... Onu kaldırıp da yırtıcı bir doğan kesilme!”
وَبَيَّنَ هَذَا الْمَعْنَى فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ ; كَقَوْلِهِ فِي «الشُّعَرَاءِ» : وَاخْفِضْ جَنَاحَكَ لِمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ [٢٦ \ ٢١٥] ، وَكَقَوْلِهِ: فَبِمَا رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَشَاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ [٣ \ ١٥٩] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Bu anlamı başka yerlerde de açıklamıştır; nitekim Şuarâ suresinde şöyle buyurmuştur: { وَاخْفِضْ جَنَاحَكَ لِمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “Sana uyan müminlere kanadını indir” [Şuarâ 26/215] ve şöyle buyurmuştur: { فَبِمَا رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَشَاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ } “Allah'tan bir rahmet sebebiyle onlara yumuşak davrandın. Eğer kaba, katı yürekli olsaydın, hiç şüphesiz etrafından dağılıp giderlerdi. Artık onları affet, onlar için mağfiret dile ve iş hususunda onlarla istişare et” [Âl-i İmrân 3/159] buyrukları ve bunlara benzer diğer ayetler böyledir.
وَيُفْهَمُ مِنْ دَلِيلِ خِطَابِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ - أَعْنِي مَفْهُومَ مُخَالَفَتِهَا - أَنَّ غَيْرَ الْمُؤْمِنِينَ لَا يُخْفَضُ لَهُمُ الْجَنَاحُ، بَلْ يُعَامَلُونَ بِالشِّدَّةِ وَالْغِلْظَةِ.
Bu kerim ayetin delîlü'l-hitâbından -yani mefhûm-ı muhâlefetinden- anlaşılmaktadır ki mümin olmayanlara kanat indirilmez (alçakgönüllülük gösterilmez), bilakis onlara sertlik ve katılıkla muamele edilir.
وَقَدْ بَيَّنَ تَعَالَى هَذَا الْمَفْهُومَ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ. كَقَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ جَاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنَافِقِينَ وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ [٩ \ ٧٣ وَ ٦٦ \ ٩] ، وَقَوْلِهِ: أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَمَاءُ بَيْنَهُمْ [٤٨ \ ٢٩] ، وَقَوْلِهِ: أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكَافِرِينَ [٥ \ ٥٤] ، كَمَا قَدَّمْنَاهُ فِي «الْمَائِدَةِ» .
Allah Teâlâ bu mefhumu başka yerlerde de açıklamıştır; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ جَاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنَافِقِينَ وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ } “Ey Peygamber! Kâfirlere ve münafıklara karşı cihad et ve onlara karşı sert davran” [Tevbe 9/73 ve Tahrîm 66/9], { أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَمَاءُ بَيْنَهُمْ } “Kâfirlere karşı çetin, kendi aralarında merhametlidirler” [Fetih 48/29], { أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكَافِرِينَ } “Müminlere karşı alçakgönüllü, kâfirlere karşı onurlu ve başları dik” [Mâide 5/54]. Nitekim bunu Mâide suresinde belirtmiştik.
قَوْلُهُ تَعَالَى: كَمَا أَنْزَلْنَا عَلَى الْمُقْتَسِمِينَ.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: { كَمَا أَنْزَلْنَا عَلَى الْمُقْتَسِمِينَ } “Tıpkı o bölücülere/yeminleşenlere indirdiğimiz gibi.”
فِي الْمُرَادِ بِالْمُقْتَسِمِينَ أَقْوَالٌ لِلْعُلَمَاءِ مَعْرُوفَةٌ، وَكُلُّ وَاحِدٍ مِنْهَا يَشْهَدُ لَهُ قُرْآنٌ، إِلَّا أَنَّ فِي الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ قَرِينَةً تُضَعِّفُ بَعْضَ تِلْكَ الْأَقْوَالِ:
"Muktesimîn" (الْمُقْتَسِمِينَ) ile ne kastedildiği hususunda âlimlerin bilinen görüşleri vardır ve bunların her birine Kur'an'dan şahit bulunmaktadır; ne var ki bu kerim ayette bu görüşlerden bazılarını zayıflatan bir karine yer almaktadır:
الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ بِالْمُقْتَسِمِينَ: الَّذِينَ يَحْلِفُونَ عَلَى تَكْذِيبِ الرُّسُلِ وَمُخَالَفَتِهِمْ، وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ ; فَالِاقْتِسَامُ افْتِعَالٌ مِنَ الْقَسَمِ بِمَعْنَى الْيَمِينِ، وَهُوَ بِمَعْنَى التَّقَاسُمِ.
Birincisi: Muktesimîn ile kastedilenlerin, elçileri yalanlamak ve onlara muhalefet etmek üzere yemin eden kimseler olduğudur. Bu görüşe göre iktisâm (الِاقْتِسَام); yemin anlamına gelen kasem (الْقَسَم) kökünden ifti'âl babında olup tekâsüm (karşılıklı yeminleşmek) manasındadır.
وَمِنَ الْآيَاتِ الَّتِي تُرْشِدُ لِهَذَا الْوَجْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى عَنْ قَوْمِ صَالِحٍ: قَالُوا تَقَاسَمُوا بِاللَّهِ لَنُبَيِّتَنَّهُ وَأَهْلَهُ الْآيَةَ [٢٧ \ ٤٩] ، أَيْ: نَقْتُلُهُمْ لَيْلًا، وَقَوْلُهُ: وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ لَا يَبْعَثُ اللَّهُ مَنْ يَمُوتُ [١٦ \ ٣٨] ، وَقَوْلُهُ: أَوَلَمْ تَكُونُوا أَقْسَمْتُمْ مِنْ قَبْلُ مَا لَكُمْ مِنْ زَوَالٍ [١٤ \ ٤٤] ، وَقَوْلُهُ: أَهَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ لَا يَنَالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ [٧ \ ٤٩] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ. فَكَأَنَّهُمْ كَانُوا لَا يُكَذِّبُونَ بِشَيْءٍ إِلَّا أَقْسَمُوا عَلَيْهِ ; فَسُمُّوا مُقْتَسِمِينَ.
Bu veche işaret eden ayetlerden biri, Allah Teâlâ'nın Sâlih'in kavmi hakkında bildirdiği şu buyruğudur: { قَالُوا تَقَاسَمُوا بِاللَّهِ لَنُبَيِّتَنَّهُ وَأَهْلَهُ } “Allah adına birbirinizle yeminleşin: 'Ona ve ailesine mutlaka gece baskını düzenleyelim' dediler” [Neml 27/49] yani onları gece öldürelim [demişlerdi]; ve şu buyruğudur: { وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ لَا يَبْعَثُ اللَّهُ مَنْ يَمُوتُ } “'Allah, ölen kimseyi diriltmez' diye var güçleriyle Allah'a yemin ettiler” [Nahl 16/38], ve şu buyruğudur: { أَوَلَمْ تَكُونُوا أَقْسَمْتُمْ مِنْ قَبْلُ مَا لَكُمْ مِنْ زَوَالٍ } “Daha önce sizin için hiçbir zeval (yok oluş/son) olmadığına yemin etmemiş miydiniz?” [İbrâhîm 14/44], ve şu buyruğudur: { أَهَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ لَا يَنَالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ } “Allah'ın kendilerine hiçbir rahmet ulaştırmayacağına dair yemin ettiğiniz kimseler bunlar mıydı?” [A'râf 7/49] buyrukları ve bunlara benzer diğer ayetlerdir. Sanki onlar hiçbir şeyi yalanlamazlardı ki üzerine yemin etmemiş olsunlar; bu yüzden "muktesimîn" (yeminleşenler) diye adlandırıldılar.
الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ بِالْمُقْتَسِمِينَ: الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى. وَإِنَّمَا وُصِفُوا بِأَنَّهُمْ مُقْتَسِمُونَ ; لِأَنَّهُمُ اقْتَسَمُوا كُتُبَهُمْ فَآمَنُوا بِبَعْضِهَا وَكَفَرُوا بِبَعْضِهَا.
İkinci görüş: Muktesimîn ile kastedilenler Yahudiler ve Hristiyanlardır. Onların muktesim (bölücüler) olarak nitelendirilmesinin sebebi; kendi kitaplarını kısımlara ayırıp bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr etmiş olmalarıdır.
وَيَدُلُّ لِهَذَا الْقَوْلِ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتَابِ وَتَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ الْآيَةَ [٢ \ ٨٥] ، وَقَوْلُهُ: وَيَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَنَكْفُرُ بِبَعْضٍ الْآيَةَ [٤ \ ١٥٠] .
Bu görüşe Allah Teâlâ'nın şu buyrukları delalet etmektedir: { أَفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتَابِ وَتَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ } “Yoksa siz Kitab'ın bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr mı ediyorsunuz?” [Bakara 2/85] ve { وَيَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَنَكْفُرُ بِبَعْضٍ } “Ve 'Bir kısmına inanırız, bir kısmını inkâr ederiz' derler” [Nisâ 4/150].
الْقَوْلُ الثَّالِثُ: أَنَّ الْمُرَادَ بِالْمُقْتَسِمِينَ: جَمَاعَةٌ مِنْ كُفَّارِ مَكَّةَ اقْتَسَمُوا الْقُرْآنَ بِأَقْوَالِهِمُ الْكَاذِبَةِ ; فَقَالَ بَعْضُهُمْ: هُوَ شِعْرٌ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: هُوَ سِحْرٌ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: كَهَانَةٌ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: اخْتَلَقَهُ مُحَمَّدٌ، ﷺ.
Üçüncü görüş: Muktesimîn ile kastedilenler, Mekke kâfirlerinden bir gruptur ki Kur'an'ı asılsız iddialarıyla kısımlara ayırmışlardı; bir kısmı "O bir şiirdir", bir kısmı "O bir sihirdir", bir kısmı "Kâhinliktir", bir kısmı "Öncekilerin masallarıdır", bir kısmı da "Onu Muhammed uydurdu" demişti -sallallâhu aleyhi ve sellem-.
وَهَذَا الْقَوْلُ تَدُلُّ لَهُ الْآيَاتُ الدَّالَّةُ عَلَى أَنَّهُمْ قَالُوا فِي الْقُرْآنِ تِلْكَ الْأَقْوَالَ الْمُفْتَرَاةَ
Bu görüşe, Kur'an hakkında bu tür asılsız iftiralarda bulunduklarını gösteren ayetler delalet etmektedir;
الْكَاذِبَةَ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَا هُوَ بِقَوْلِ شَاعِرٍ قَلِيلًا مَا تُؤْمِنُونَ وَلَا بِقَوْلِ كَاهِنٍ قَلِيلًا مَا تَذَكَّرُونَ [٦٩ \ ٤١ - ٤٢] ، وَقَوْلِهِ: فَقَالَ إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ يُؤْثَرُ [٧٤ \ ٢٤] ، وَقَوْلِهِ: إِنْ هَذَا إِلَّا اخْتِلَاقٌ [٣٨ \ ٧] ، وَقَوْلِهِ: وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ مَاذَا أَنْزَلَ رَبُّكُمْ قَالُوا أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ [١٦ \ ٢٤] ، وَقَوْلِهِ: وَقَالُوا أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ اكْتَتَبَهَا فَهِيَ تُمْلَى عَلَيْهِ بُكْرَةً وَأَصِيلًا [٢٥ \ ٥] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ. وَالْقَرِينَةُ فِي الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ تُؤَيِّدُ هَذَا الْقَوْلَ الثَّالِثَ، وَلَا تُنَافِي الثَّانِيَ بِخِلَافِ الْأَوَّلِ ; لِأَنَّ قَوْلَهُ: الَّذِينَ جَعَلُوا الْقُرْآنَ عِضِينَ [١٥ \ ٩١] أَظْهَرُ فِي الْقَوْلِ الثَّالِثِ ; لِجَعْلِهِمْ لَهُ أَعْضَاءَ مُتَفَرِّقَةً بِحَسَبِ اخْتِلَافِ أَقْوَالِهِمُ الْكَاذِبَةِ، كَقَوْلِهِمْ: شِعْرٌ، سِحْرٌ، كَهَانَةٌ، إِلَخْ.
nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَمَا هُوَ بِقَوْلِ شَاعِرٍ قَلِيلًا مَا تُؤْمِنُونَ وَلَا بِقَوْلِ كَاهِنٍ قَلِيلًا مَا تَذَكَّرُونَ } “O bir şairin sözü değildir, ne de az inanıyorsunuz! Bir kâhinin sözü de değildir, ne de az düşünüyorsunuz!” [Hâkka 69/41-42], ve şöyle buyurmuştur: { فَقَالَ إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ يُؤْثَرُ } “Ve: 'Bu, [eskiden beri] aktarılagelen bir sihirden başkası değildir' dedi” [Müddessir 74/24], ve şöyle buyurmuştur: { إِنْ هَذَا إِلَّا اخْتِلَاقٌ } “Bu, uydurmadan başka bir şey değildir” [Sâd 38/7], ve şöyle buyurmuştur: { وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ مَاذَا أَنْزَلَ رَبُّكُمْ قَالُوا أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ } “Onlara: 'Rabbiniz ne indirdi?' denildiğinde: 'Öncekilerin masallarını' dediler” [Nahl 16/24], ve şöyle buyurmuştur: { وَقَالُوا أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ اكْتَتَبَهَا فَهِيَ تُمْلَى عَلَيْهِ بُكْرَةً وَأَصِيلًا } “Ve: 'Bu, onun yazdırdığı öncekilerin masallarıdır; sabah akşam ona okunmaktadır' dediler” [Furkân 25/5] buyrukları ve bunlara benzer diğer ayetler böyledir. Kerim ayetteki karine bu üçüncü görüşü teyit etmekte ve birinci görüşün aksine ikinci görüşle de çelişmemektedir; zira { الَّذِينَ جَعَلُوا الْقُرْآنَ عِضِينَ } “Onlar Kur'an'ı parça parça edenlerdir” [Hicr 15/91] buyruğu, "şiir", "sihir", "kâhinlik" vb. farklı asılsız iddialarına göre onu ayrı ayrı parçalara ayırdıkları için üçüncü görüşe daha uygundur.
وَعَلَى أَنَّهُمْ أَهْلُ الْكِتَابِ: فَالْمُرَادُ بِالْقُرْآنِ كُتُبُهُمُ الَّتِي جَزَّؤُوهَا، فَآمَنُوا بِبَعْضِهَا وَكَفَرُوا بِبَعْضِهَا، أَوِ الْقُرْآنُ ; لِأَنَّهُمْ آمَنُوا بِمَا وَافَقَ هَوَاهُهُمْ مِنْهُ وَكَفَرُوا بِغَيْرِهِ.
Onların Ehl-i Kitap olduğu görüşüne göre ise Kur'an ile kastedilen; parça parça ettikleri, bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr ettikleri kendi kitaplarıdır yahut bizzat Kur'an'dır; çünkü onlar Kur'an'ın kendi hevalarına uyan kısmına inanıp diğer kısmını inkâr etmişlerdir.
وَقَوْلُهُ عِضِينَ [١٥ \ ٩١] جَمْعُ عِضَةٍ، وَهِيَ الْعُضْوُ مِنَ الشَّيْءِ، أَيْ: جَعَلُوهُ أَعْضَاءَ مُتَفَرِّقَةً. وَاللَّامُ الْمَحْذُوفَةُ أَصْلُهَا وَاوٌ. قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: اللَّامُ الْمَحْذُوفَةُ أَصْلُهَا هَاءٌ، وَعَلَيْهِ فَأَصْلُ الْعِضَةِ عِضْهَةٌ. وَالْعَضَهُ: السِّحْرُ ; فَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ فَالْمَعْنَى: جَعَلُوا الْقُرْآنَ سِحْرًا ; كَقَوْلِهِ: إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ يُؤْثَرُ [٧٤ \ ٢٤] ، وَقَوْلِهِ: قَالُوا سِحْرَانِ تَظَاهَرَا [٢٨ \ ٤٨] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Ayetteki { عِضِينَ } “Izdîn (parça parça)” [Hicr 15/91] kelimesi, bir şeyin uzvu/parçası anlamına gelen "ıda" (عِضَة) kelimesinin çoğuludur; yani onu ayrı ayrı parçalar kıldılar demektir. Düşen lâme'l-fiilin aslı vâvdır (و). Bazı âlimler ise: "Düşen lâme'l-fiilin aslı he'dir (ه); buna göre ıda (عِضَة) kelimesinin aslı ıdhadır (عِضْهَة). Adah (الْعَضَه) ise sihir demektir" demişlerdir. Bu görüşe göre mana şöyledir: Kur'an'ı sihir saydılar; nitekim { إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ يُؤْثَرُ } “Bu, [eskiden beri] aktarılagelen bir sihirden başkası değildir” [Müddessir 74/24] ve { قَالُوا سِحْرَانِ تَظَاهَرَا } “'Birbirini destekleyen iki sihir' dediler” [Kasas 28/48] buyrukları ve benzeri diğer ayetler böyledir.
وَالْعَرَبُ تُسَمِّي السَّاحِرَ عَاضِهًا، وَالسَّاحِرَةَ عَاضِهَةً. وَالسِّحْرَ عِضَهًا. وَيُقَالُ: إِنَّ ذَلِكَ لُغَةُ قُرَيْشٍ. وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
Araplar sihirbaza âdıh (عَاضِه), kadın sihirbaza âdıha (عَاضِهَة) ve sihre de ıda/ıdah (عِضَه) derler. Bunun Kureyş lügati olduğu söylenir. Şairin şu sözü de bu kabildendir:
أَعُوذُ بِرَبِّي مِنَ النَّافِثَا ... تِ فِي عُقَدِ الْعَاضِهِ الْمُعْضِهِ.
"Sığınırım Rabbime, sihirbazın düğümlerine üfleyen büyücü kadınlardan."
تَنْبِيهٌ.
Uyarı.
فَإِنْ قِيلَ: بِمَ تَتَعَلَّقُ الْكَافُ فِي قَوْلِهِ: كَمَا أَنْزَلْنَا عَلَى الْمُقْتَسِمِينَ؟ [١٥ \ ٩٠] .
Eğer: "{ كَمَا أَنْزَلْنَا عَلَى الْمُقْتَسِمِينَ } [Hicr 15/90] ayetindeki 'kâf' (ك) harfi nereye taalluk etmektedir (bağlanmaktadır)?" diye sorulacak olursa,
فَالْجَوَابُ: مَا ذَكَرَهُ الزَّمَخْشَرِيُّ فِي كَشَّافِهِ، قَالَ: فَإِنْ قُلْتَ بِمَ تَعَلَّقَ قَوْلُهُ: كَمَا أَنْزَلْنَا؟ قُلْتُ: فِيهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا أَنْ يَتَعَلَّقَ بِقَوْلِهِ: وَلَقَدْ آتَيْنَاكَ [١٥ \ ٨٧] ، أَيْ: أَنْزَلْنَا عَلَيْكَ مِثْلَ مَا أَنْزَلْنَا عَلَى أَهْلِ الْكِتَابِ، وَهُمُ الْمُقْتَسِمُونَ الَّذِينَ جَعَلُوا الْقُرْآنَ عِضِينَ، حَيْثُ قَالُوا بِعِنَادِهِمْ وَعُدْوَانِهِمْ: بَعْضُهُ حَقٌّ مُوَافِقٌ لِلتَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ، وَبَعْضُهُ بَاطِلٌ مُخَالِفٌ لَهُمَا، فَاقْتَسَمُوهُ إِلَى حَقٍّ وَبَاطِلٍ وَعَضُّوهُ. وَقِيلَ: كَانُوا يَسْتَهْزِئُونَ بِهِ فَيَقُولُ
cevap Zemahşerî'nin el-Keşşâf'ında zikrettiği şu açıklamadır; demiştir ki: "Eğer 'kemâ enzelnâ' (كَمَا أَنْزَلْنَا) ifadesi nereye taalluk etmektedir?' dersen, derim ki: Bunda iki vecih vardır: Birincisi, { وَلَقَدْ آتَيْنَاكَ } [Hicr 15/87] buyruğuna taalluk etmesidir; yani: 'Kur'an'ı parça parça eden ve inatları ile düşmanlıkları yüzünden: 'Bir kısmı Tevrat ve İncil'e uygun hak, bir kısmı ise bunlara aykırı batıldır' diyerek onu hak ve batıl olarak taksim edip bölen muktesimîn olan Ehl-i Kitap'a indirdiğimiz gibi sana da indirdik' demektir. Bir rivayette ise onunla alay ederler ve
بَعْضُهُمْ: «سُورَةُ الْبَقَرَةِ» لِي، وَيَقُولُ الْآخَرُ: «سُورَةُ آلِ عِمْرَانَ» لِي، إِلَى أَنْ قَالَ: الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنْ يَتَعَلَّقَ بِقَوْلِهِ: وَقُلْ إِنِّي أَنَا النَّذِيرُ الْمُبِينُ [١٥ \ ٨٩] ، أَيْ: وَأَنْذِرْ قُرَيْشًا مِثْلَ مَا أَنْزَلْنَاهُ مِنَ الْعَذَابِ عَلَى الْمُقْتَسِمِينَ (يَعْنِي الْيَهُودَ) ، وَهُوَ مَا جَرَى عَلَى قُرَيْظَةَ وَالنَّضِيرِ. جَعَلَ الْمُتَوَقَّعَ بِمَنْزِلَةِ الْوَاقِعِ وَهُوَ مِنَ الْإِعْجَازِ ; لِأَنَّهُ إِخْبَارٌ بِمَا سَيَكُونُ وَقَدْ كَانَ، انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْ كَلَامِ صَاحِبِ الْكَشَّافِ.
bir kısmı: 'Bakara suresi benim', diğeri ise: 'Âl-i İmrân suresi benim' derlerdi..." [Zemahşerî] devamla şöyle demiştir: "İkinci vecih: { وَقُلْ إِنِّي أَنَا النَّذِيرُ الْمُبِينُ } [Hicr 15/89] buyruğuna taalluk etmesidir; yani: 'Kureyş'i, muktesimîn'in (yani Yahudilerin) üzerine indirdiğimiz azapla -ki bu Kurayza ve Nadîr'in başına gelenlerdir- uyar' demektir. Gelecekte olması beklenen şeyi vuku bulmuş konumunda kılmıştır ve bu da icazdandır; zira ileride gerçekleşecek bir şeyi haber vermiştir ve nitekim öyle de olmuştur." Keşşâf sahibinin sözünden kastedilen kısım burada sona erdi.
وَنَقَلَ كَلَامَهُ بِتَمَامِهِ أَبُو حَيَّانَ فِي «الْبَحْرِ الْمُحِيطِ» ثُمَّ قَالَ أَبُو حَيَّانَ:
Ebû Hayyân el-Bahru'l-Muhît'te onun bu sözünü bütünüyle aktarmış, ardından şöyle demiştir:
أَمَّا الْوَجْهُ الْأَوَّلُ وَهُوَ تَعَلُّقُ: كَمَا [١٥ \ ٩٠] بِ: أَتَيْنَاكَ [١٥ \ ٨٧] ، فَذَكَرَهُ أَبُو الْبَقَاءِ عَلَى تَقْدِيرِ، وَهُوَ أَنْ يَكُونَ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ نَعْتًا لِمَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ تَقْدِيرُهُ: آتَيْنَاكَ سَبْعًا مِنَ الْمَثَانِي إِيتَاءً كَمَا أَنْزَلْنَا، أَوْ إِنْزَالًا كَمَا أَنْزَلْنَا ; لِأَنَّ «آتَيْنَاكَ» بِمَعْنَى: أَنْزَلْنَا عَلَيْكَ.
"Birinci veche, yani { كَمَا } [Hicr 15/90] ifadesinin { آتَيْنَاكَ } [Hicr 15/87] lafzına taalluk etmesine gelince; Ebü'l-Bekâ bunu bir takdirle zikretmiştir ki o da mahzuf bir masdarın sıfatı olarak nasb mahallinde olmasıdır. Takdiri şöyledir: 'Sana Seb'a'l-Mesânî'yi, indirdiğimiz gibi bir verişle verdik' veya 'indirdiğimiz gibi bir indirişle indirdik'; zira 'âtaynâke' (آتَيْنَاكَ), 'enzelnâ aleyke' (sana indirdik) manasındadır."
قَوْلُهُ تَعَالَى: فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: { فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ } “Artık emrolunduğun şeyi açıkça ortaya koy.”
أَيْ: فَاجْهَرْ بِهِ وَأَظْهِرُهُ مِنْ قَوْلِهِمْ: صَدَعَ بِالْحُجَّةِ ; إِذَا تَكَلَّمَ بِهَا جِهَارًا، كَقَوْلِكَ: صَرَّحَ بِهَا.
Yani: "Onu açıkça ve aşikâre söyle!" demektir. Bu, Arapların bir delili açıkça dile getirdiğinde "haddi/delili açıkça ortaya koydu" anlamında kullandıkları "sada'a bi'l-hucceti" (صَدَعَ بِالْحُجَّةِ) sözünden gelir; tıpkı "onunla açıkça konuştu (sarraha bihâ)" demen gibidir.
وَهَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ أَمَرَ اللَّهُ فِيهَا نَبِيَّهُ ﷺ بِتَبْلِيغِ مَا أُمِرَ بِهِ عَلَنًا فِي غَيْرِ خَفَاءٍ وَلَا مُوَارَبَةٍ. وَأَوْضَحَ هَذَا الْمَعْنَى فِي مَوَاضِعَ كَثِيرَةٍ، كَقَوْلِهِ: يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ [٥ \ ٦٧] .
Allah bu kerim ayette Peygamberi'ne -sallallâhu aleyhi ve sellem- emrolunduğu şeyleri hiçbir gizlilik ve kapalılık olmadan açıkça tebliğ etmesini emretmiştir. Bu manayı birçok yerde açıklamıştır; nitekim şöyle buyurmuştur: { يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ } “Ey Resul! Rabbinden sana indirileni tebliğ et” [Mâide 5/67].
وَقَدْ شَهِدَ لَهُ تَعَالَى بِأَنَّهُ امْتَثَلَ ذَلِكَ الْأَمْرَ فَبَلَّغَ عَلَى أَكْمَلِ وَجْهٍ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ ; كَقَوْلِهِ: الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ [٥ \ ٣] ، وَقَوْلِهِ: فَتَوَلَّ عَنْهُمْ فَمَا أَنْتَ بِمَلُومٍ [٥١ \ ٥٤] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Allah Teâlâ, Peygamber'in bu emre uyup en mükemmel şekilde tebliğ ettiğine başka yerlerde şahitlik etmiştir; nitekim şöyle buyurmuştur: { الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ } “Bugün sizin için dininizi kemale erdirdim” [Mâide 5/3] ve { فَتَوَلَّ عَنْهُمْ فَمَا أَنْتَ بِمَلُومٍ } “Artık onlardan yüz çevir; sen kınanacak değilsin” [Zâriyât 51/54] buyrukları ve bunlara benzer diğer ayetler böyledir.
تَنْبِيهٌ.
Uyarı.
قَوْلُهُ: فَاصْدَعْ [١٥ \ ٩٤] ، قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: أَصْلُهُ مِنَ الصَّدْعِ بِمَعْنَى الْإِظْهَارِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُمْ: انْصَدَعَ الصُّبْحُ: انْشَقَّ عَنْهُ اللَّيْلُ. وَالصَّدِيعُ: الْفَجْرُ لِانْصِدَاعِهِ، وَمِنْهُ قَوْلُ عَمْرِو بْنِ مَعْدِيكَرِبَ:
Ayetteki { فَاصْدَعْ } “Açıkça ortaya koy” [Hicr 15/94] ifadesi hakkında bazı âlimler şöyle demiştir: Bunun aslı, açığa çıkarma manasındaki sad' (صَدْع) kelimesindendir. Nitekim Arapların: "Sabah yardı (insada'a's-subhu)", yani gece ondan yarıldı sözü de bundandır. Yarıldığı/açığa çıktığı için tan yerine "sadî'" (صَدِيع) denir. Amr b. Ma'dîkerib'in şu beyti de bu kabildendir:
تَرَى السَّرْحَانَ مُفْتَرِشًا يَدَيْهِ ... كَأَنَّ بَيَاضَ لَبَّتِهِ صَدِيعُ
"Görürsün kurdu, kollarını yere sermiş yatar, / Sanki göğsünün beyazlığı sökün eden şafaktır."
أَيْ: فَجْرٌ، وَالْمَعْنَى عَلَى هَذَا الْقَوْلِ: أَظْهِرْ مَا تُؤْمَرُ بِهِ، وَبَلِّغْهُ عَلَنًا عَلَى رُءُوسِ الْأَشْهَادِ، وَتَقُولُ الْعَرَبُ: صَدَعْتُ الشَّيْءَ: أَظْهَرْتُهُ. وَمِنْهُ قَوْلُ أَبِي ذُؤَيْبٍ:
Yani fecir (şafak) demektir. Bu görüşe göre mana şöyledir: Emrolunduğun şeyi açığa çıkar ve herkesin gözü önünde alenen tebliğ et. Araplar: "Bir şeyi sad' ettim (صَدَعْتُ الشَّيْءَ)" derler ki "onu açığa çıkardım" demektir. Ebû Züeyb'in şu beyti de bu kabildendir:
وَكَأَنَّهُنَّ رَبَابَةٌ وَكَأَنَّهُ يَسَرٌ ... يَفِيضُ عَلَى الْقِدَاحِ وَيَصْدَعُ
"Sanki onlar [okları toplayan] bir bağ gibidir, o da bir kumarbaz gibi / Okların üzerine dökülür ve [onları] ortaya çıkarır."
قَالَهُ صَاحِبُ اللِّسَانِ.
Bunu Lisânü'l-Arab sahibi söylemiştir.
وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: أَصْلُهُ مِنَ الصَّدْعِ بِمَعْنَى التَّفْرِيقِ وَالشَّقِّ فِي الشَّيْءِ الصُّلْبِ: كَالزُّجَاجِ وَالْحَائِطِ. وَمِنْهُ بِمَعْنَى التَّفْرِيقِ: قَوْلُهُ تَعَالَى: مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا مَرَدَّ لَهُ مِنَ اللَّهِ يَوْمَئِذٍ يَصَّدَّعُونَ [٣٠ \ ٤٣] ، أَيْ: يَتَفَرَّقُونَ، فَرِيقٌ فِي الْجَنَّةِ وَفَرِيقٌ فِي السَّعِيرِ ; بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يَوْمَئِذٍ يَتَفَرَّقُونَ [٣٠ \ ١٤] وَمِنْهُ قَوْلُ غَيْلَانَ ذِي الرُّمَّةِ: عَشِيَّةَ قَلْبِي فِي الْمُقِيمِ صَدِيعُهُ وَرَاحَ جَنَابَ الظَّاعِنِينَ صَدِيعُ
Bazı âlimler ise şöyle demiştir: Bunun aslı cam ve duvar gibi sert bir şeyi yarmak ve ayırmak manasındaki sad' (صَدْع) kelimesindendir. Ayırmak manasında olmasına Allah Teâlâ'nın şu buyruğu örnektir: { مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا مَرَدَّ لَهُ مِنَ اللَّهِ يَوْمَئِذٍ يَصَّدَّعُونَ } “Allah katından geri çevrilmesi mümkün olmayan bir gün gelmeden önce [hakkı tutun]; o gün fırka fırka ayrılırlar” [Rûm 30/43], yani ayrılırlar; bir fırka cennette, bir fırka da çılgın alevli cehennemdedir. Nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyruğu buna delildir: { وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يَوْمَئِذٍ يَتَفَرَّقُونَ } “Kıyamet koptuğu gün, işte o gün [birbirlerinden] ayrılırlar” [Rûm 30/14]. Gaylân Zü'r-Rimme'nin şu sözü de bu kabildendir: / "Akşam vakti kalbimin bir yarısı kalanların yanında kaldı, / Bir yarısı da göçüp gidenlerin tarafına gitti."
يَعْنِي: أَنَّ قَلْبَهُ افْتَرَقَ إِلَى جُزْءَيْنِ: جُزْءٍ فِي الْمُقِيمِ، وَجُزْءٍ فِي الظَّاعِنِينَ.
Yani kalbi iki parçaya ayrılmıştır: Bir parçası mukim olanların (kalanların) yanında, bir parçası da göç edenlerin yanındadır.
وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ: فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ [١٥ \ ٩٤] ، أَيْ: فَرِّقْ بَيْنَ الْحَقِّ وَالْبَاطِلِ بِمَا أَمَرَكَ اللَّهُ بِتَبْلِيغِهِ. وَقَوْلُهُ: بِمَا تُؤْمَرُ يَحْتَمِلُ أَنْ تَكُونَ (مَا) مَوْصُولَةً. وَيَحْتَمِلُ أَنْ تَكُونَ مَصْدَرِيَّةً، بِنَاءً عَلَى جَوَازِ سَبْكِ الْمَصْدَرِ مِنْ أَنْ وَالْفِعْلِ الْمَبْنِيِّ لِلْمَفْعُولِ، وَمَنَعَ ذَلِكَ جَمَاعَةٌ مِنْ عُلَمَاءِ الْعَرَبِيَّةِ. قَالَ أَبُو حَيَّانَ فِي (الْبَحْرِ) : وَالصَّحِيحُ أَنَّ ذَلِكَ لَا يَجُوزُ.
Bu görüşe göre: { فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ } [Hicr 15/94] ifadesinin anlamı: "Allah'ın sana tebliğ etmeni emrettiği şeyle hak ile batılın arasını ayır" demektir. Ayetteki { بِمَا تُؤْمَرُ } buyruğundaki "mâ" (مَا) edatının mevzûle (ilgi zamiri) olması muhtemel olduğu gibi, meçhul fiil ile masdar harfinden masdar-ı müevvel yapmanın caiz olduğu görüşüne dayanılarak masdariyye olması da muhtemeldir. Arap dili âlimlerinden bir grup ise buna cevaz vermemiştir. Ebû Hayyân el-Bahr'da şöyle demiştir: "Sahih olan, bunun caiz olmamasıdır."
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: { وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ } “Müşriklerden yüz çevir.”
فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ قَوْلَانِ مَعْرُوفَانِ لِلْعُلَمَاءِ:
Bu kerim ayet hakkında âlimlerin bilinen iki görüşü vardır:
أَحَدُهُمَا: أَنَّ مَعْنَى: وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ، أَيْ: لَا تُبَالِ بِتَكْذِيبِهِمْ وَاسْتِهْزَائِهِمْ، وَلَا يَصْعُبُ عَلَيْكَ ذَلِكَ. فَاللَّهُ حَافِظُكَ مِنْهُمْ.
Birincisi: { وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ } “Müşriklerden yüz çevir” ifadesinin manası; onların yalanlamalarına ve alay etmelerine aldırma, bu sana zor gelmesin, zira Allah seni onlardan koruyacaktır, demektir.
وَالْآيَةُ عَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ مَعْنَاهَا: (فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ) أَيْ: بَلِّغْ رِسَالَةَ رَبِّكَ، (وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ) ، أَيْ: لَا تُبَالِ بِهِمْ وَلَا تَخْشَهُمْ. وَهَذَا الْمَعْنَى كَقَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ [٥ \ ٦٧] .
Bu tefsire göre ayetin manası şöyledir: (فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ) yani Rabbinin elçiliğini tebliğ et; (وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ) yani onlara aldırma ve onlardan korkma! Bu mana Allah Teâlâ'nın şu buyruğu gibidir: { يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ } “Ey Resul! Rabbinden sana indirileni tebliğ et. Eğer bunu yapmazsan O'nun elçiliğini tebliğ etmemiş olursun. Allah seni insanlardan koruyacaktır” [Mâide 5/67].
الْوَجْهُ الثَّانِي وَهُوَ الظَّاهِرُ فِي مَعْنَى الْآيَةِ: أَنَّهُ كَانَ فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ مَأْمُورًا بِالْإِعْرَاضِ عَنِ الْمُشْرِكِينَ، ثُمَّ نَسَخَ ذَلِكَ بِآيَاتِ السَّيْفِ. وَمِنَ الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: اتَّبِعْ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ [٦ \ ١٠٦] ، وَقَوْلُهُ: فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَانْتَظِرْ إِنَّهُمْ مُنْتَظِرُونَ [٣٢ \ ٣٠] ، وَقَوْلُهُ: فَأَعْرِضْ عَنْ مَنْ تَوَلَّى عَنْ ذِكْرِنَا وَلَمْ يُرِدْ إِلَّا الْحَيَاةَ الدُّنْيَا [٥٣ \ ٢٩] ، وَقَوْلُهُ: وَلَا تُطِعِ الْكَافِرِينَ وَالْمُنَافِقِينَ وَدَعْ أَذَاهُمْ [٣٣ \ ٤٨]
İkinci vecih -ki ayetin manasında zahir olan da budur-: İşin başında Peygamber müşriklerden yüz çevirmekle emrolunmuştu, sonra bu hüküm kılıç (cihad) ayetleriyle nesh edildi. Buna delalet eden ayetlerden bazıları şunlardır: Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: { اتَّبِعْ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ } “Rabbinden sana vahyolunana uy; O'ndan başka ilah yoktur. Müşriklerden de yüz çevir” [En'âm 6/106], ve şu buyruğu: { فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَانْتَظِرْ إِنَّهُمْ مُنْتَظِرُونَ } “Artık onlardan yüz çevir ve bekle; şüphesiz onlar da beklemektedirler” [Secde 32/30], ve şu buyruğu: { فَأَعْرِضْ عَنْ مَنْ تَوَلَّى عَنْ ذِكْرِنَا وَلَمْ يُرِدْ إِلَّا الْحَيَاةَ الدُّنْيَا } “Öyleyse bizi anmaktan yüz çeviren ve dünya hayatından başkasını istemeyen kimseden yüz çevir” [Necm 53/29], ve şu buyruğu: { وَلَا تُطِعِ الْكَافِرِينَ وَالْمُنَافِقِينَ وَدَعْ أَذَاهُمْ } “Kâfirlere ve münafıklara itaat etme, onların eziyetlerine aldırma” [Ahzâb 33/48]
إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
buyrukları ve bunlara benzer diğer ayetlerdir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّا كَفَيْنَاكَ الْمُسْتَهْزِئِينَ.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: { إِنَّا كَفَيْنَاكَ الْمُسْتَهْزِئِينَ } “Şüphesiz o alay edenlere karşı biz sana yeteriz.”
بَيَّنَ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّهُ كَفَى نَبِيَّهُ ﷺ الْمُسْتَهْزِئِينَ الَّذِينَ كَانُوا يَسْتَهْزِئُونَ بِهِ وَهُمْ قَوْمٌ مِنْ قُرَيْشٍ. وَذَكَرَ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ أَنَّهُ كَفَاهُ غَيْرَهُمْ. كَقَوْلِهِ فِي أَهْلِ الْكِتَابِ: فَسَيَكْفِيكَهُمُ اللَّهُ الْآيَةَ [٢ \ ١٣٧] ، وَقَوْلِهِ: أَلَيْسَ اللَّهُ بِكَافٍ عَبْدَهُ. . . . الْآيَةَ [٣٩ \ ٣٦] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Allah Teâlâ bu kerim ayette, Peygamberi'ne -sallallâhu aleyhi ve sellem- onunla alay eden kimselere karşı kâfi geldiğini bildirmiştir ki bunlar Kureyş'ten bir gruptur. Başka yerlerde ise onlardan başkalarına karşı da ona kâfi geldiğini zikretmiştir; nitekim Ehl-i Kitap hakkında: { فَسَيَكْفِيكَهُمُ اللَّهُ } “Onlara karşı Allah sana yetecektir” [Bakara 2/137] buyurmuş, bir diğer yerde de: { أَلَيْسَ اللَّهُ بِكَافٍ عَبْدَهُ } “Allah kuluna kâfi değil midir?” [Zümer 39/36] buyurmuştur ve bunlara benzer daha başka ayetler de vardır.
وَالْمُسْتَهْزِئُونَ الْمَذْكُورُونَ هُمْ: الْوَلِيدُ بْنُ الْمُغِيرَةِ، وَالْعَاصُ بْنُ وَائِلٍ، وَالْحَارِثُ بْنُ قَيْسٍ السَّهْمِيُّ، وَالْأَسْوَدُ بْنُ عَبْدِ يَغُوثَ، وَالْأَسْوَدُ بْنُ الْمُطَّلِبِ.
Zikredilen alaycılar şunlardır: Velîd b. Mugîre, Âs b. Vâil, el-Hâris b. Kays es-Sehmî, Esved b. Abdiyeğûs ve Esved b. el-Muttalib.
وَالْآفَاتُ الَّتِي كَانَتْ سَبَبَ هَلَاكِهِمْ مَشْهُورَةٌ فِي التَّارِيخِ.
Onların helakine sebep olan afetler ve felaketler tarihte meşhurdur.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّكَ يَضِيقُ صَدْرُكَ بِمَا يَقُولُونَ.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: { وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّكَ يَضِيقُ صَدْرُكَ بِمَا يَقُولُونَ } “Andolsun, onların söyledikleri şeyler yüzünden göğsünün daraldığını biliyoruz.”
ذَكَرَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّهُ يَعْلَمُ أَنَّ نَبِيَّهُ ﷺ يَضِيقُ صَدْرُهُ بِمَا يَقُولُ الْكُفَّارُ فِيهِ مِنَ: الطَّعْنِ، وَالتَّكْذِيبِ، وَالطَّعْنِ فِي الْقُرْآنِ. وَأَوْضَحَ هَذَا الْمَعْنَى فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ ; كَقَوْلِهِ: قَدْ نَعْلَمُ إِنَّهُ لَيَحْزُنُكَ الَّذِي يَقُولُونَ [٦ \ ٣٣] ، وَقَوْلِهِ: فَلَعَلَّكَ تَارِكٌ بَعْضَ مَا يُوحَى إِلَيْكَ وَضَائِقٌ بِهِ صَدْرُكَ أَنْ يَقُولُوا لَوْلَا أُنْزِلَ عَلَيْهِ كَنْزٌ أَوْ جَاءَ مَعَهُ مَلَكٌ [١١ \ ١٢] ، وَقَوْلِهِ: فَلَعَلَّكَ بَاخِعٌ نَفْسَكَ عَلَى آثَارِهِمْ إِنْ لَمْ يُؤْمِنُوا بِهَذَا الْحَدِيثِ أَسَفًا [١٨ \ ٦] ، وَقَوْلِهِ: لَعَلَّكَ بَاخِعٌ نَفْسَكَ أَلَّا يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ [٢٦ \ ٣] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ. وَقَدْ قَدَّمْنَا شَيْئًا مِنْ ذَلِكَ مِنَ «الْأَنْعَامِ» .
Allah -celle ve alâ- bu kerim ayette, kâfirlerin kendisi hakkındaki itham, yalanlama ve Kur'an'a dil uzatma gibi söyledikleri sözlerden dolayı Peygamberi'nin -sallallâhu aleyhi ve sellem- göğsünün daraldığını bildiğini zikretmiştir. Bu manayı başka yerlerde de açıklamıştır; nitekim şöyle buyurmuştur: { قَدْ نَعْلَمُ إِنَّهُ لَيَحْزُنُكَ الَّذِي يَقُولُونَ } “Onların söylediklerinin seni üzdüğünü elbette biliyoruz” [En'âm 6/33], ve şöyle buyurmuştur: { فَلَعَلَّكَ تَارِكٌ بَعْضَ مَا يُوحَى إِلَيْكَ وَضَائِقٌ بِهِ صَدْرُكَ أَنْ يَقُولُوا لَوْلَا أُنْزِلَ عَلَيْهِ كَنْزٌ أَوْ جَاءَ مَعَهُ مَلَكٌ } “Belki de sen, onların: 'Ona bir hazine indirilseydi ya da beraberinde bir melek gelseydi ya!' demelerinden ötürü, sana vahyolunanın bir kısmını terk edecek olursun ve bundan dolayı göğsün daralır” [Hûd 11/12], ve şöyle buyurmuştur: { فَلَعَلَّكَ بَاخِعٌ نَفْسَكَ عَلَى آثَارِهِمْ إِنْ لَمْ يُؤْمِنُوا بِهَذَا الْحَدِيثِ أَسَفًا } “Şimdi onlar bu söze inanmazlarsa, arkalarından üzüntüden neredeyse kendini helak edeceksin!” [Kehf 18/6], ve şöyle buyurmuştur: { لَعَلَّكَ بَاخِعٌ نَفْسَكَ أَلَّا يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ } “İnanmıyorlar diye neredeyse kendini helak edeceksin!” [Şuarâ 26/3] buyrukları ve bunlara benzer diğer ayetler böyledir. Nitekim bunun bir kısmını En'âm suresinde belirtmiştik.
قَوْلُهُ تَعَالَى: فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَكُنْ مِنَ السَّاجِدِينَ.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: { فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَكُنْ مِنَ السَّاجِدِينَ } “Sen Rabbini hamd ile tesbih et ve secde edenlerden ol.”
أَمَرَ - جَلَّ وَعَلَا - نَبِيَّهُ ﷺ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِأَمْرَيْنِ: أَحَدُهُمَا قَوْلُهُ: فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ [١٥ \ ٩٨] ، وَالثَّانِي قَوْلُهُ: وَكُنْ مِنَ السَّاجِدِينَ [١٥ \ ٩٨] .
Allah -celle ve alâ- bu ayette Peygamberi'ne -sallallâhu aleyhi ve sellem- iki şey emretmiştir: Birincisi { فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ } “Rabbini hamd ile tesbih et” [Hicr 15/98] buyruğu, ikincisi ise { وَكُنْ مِنَ السَّاجِدِينَ } “Ve secde edenlerden ol” [Hicr 15/98] buyruğudur.
وَقَدْ كَرَّرَ تَعَالَى فِي كِتَابِهِ الْأَمْرَ بِالشَّيْئَيْنِ الْمَذْكُورَيْنِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ، كَقَوْلِهِ فِي الْأَوَّلِ: فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَاسْتَغْفِرْهُ إِنَّهُ كَانَ تَوَّابًا [١١٠ \ ٣] ، وَقَوْلِهِ: فَاصْبِرْ عَلَى مَا يَقُولُونَ وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ غُرُوبِهَا [٢٠ \ ١٣٠] ، وَقَوْلِهِ: فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ بِالْعَشِيِّ وَالْإِبْكَارِ [٤٠ \ ٥٥] ، وَالْآيَاتُ بِمِثْلِ ذَلِكَ كَثِيرَةٌ.
Allah Teâlâ, bu kerim ayette zikredilen iki hususu kitabında tekrar tekrar emretmiştir; birincisi hakkında şöyle buyurmuştur: { فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَاسْتَغْفِرْهُ إِنَّهُ كَانَ تَوَّابًا } “Rabbini hamd ile tesbih et ve O'ndan mağfiret dile; şüphesiz O, tövbeleri çokça kabul edendir” [Nasr 110/3], ve şöyle buyurmuştur: { فَاصْبِرْ عَلَى مَا يَقُولُونَ وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ غُرُوبِهَا } “Onların söylediklerine sabret; güneşin doğmasından önce de batmasından önce de Rabbini hamd ile tesbih et” [Tâhâ 20/130], ve şöyle buyurmuştur: { فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ بِالْعَشِيِّ وَالْإِبْكَارِ } “Sabret; şüphesiz Allah'ın vaadi haktır. Günahın için mağfiret dile; akşam ve sabah Rabbini hamd ile tesbih et” [Mü'min 40/55] buyrukları ve bu minvaldeki benzer ayetler çoktur.
وَأَصْلُ التَّسْبِيحِ فِي اللُّغَةِ: الْإِبْعَادُ عَنِ السُّوءِ. وَمَعْنَاهُ فِي عُرْفِ الشَّرْعِ: تَنْزِيهُ اللَّهِ
Lügatte tesbihin aslı: Kötülükten uzaklaştırmaktır. Şeriat örfündeki manası ise: Allah'ı tenzih etmektir;
- جَلَّ وَعَلَا - عَنْ كُلِّ مَا لَا يَلِيقُ بِجَلَالِهِ وَكَمَالِهِ. وَمَعْنَى: «سَبِّحْ» : نَزِّهْ رَبَّكَ - جَلَّ وَعَلَا - عَنْ كُلِّ مَا لَا يَلِيقُ بِكَمَالِهِ وَجَلَالِهِ. وَقَوْلُهُ بِحَمْدِ رَبِّكَ، أَيْ فِي حَالِ كَوْنِكَ مُتَلَبِّسًا بِحَمْدِ رَبِّكَ، أَيْ: بِالثَّنَاءِ عَلَيْهِ بِجَمِيعِ مَا هُوَ أَهْلُهُ مِنْ صِفَاتِ الْكَمَالِ وَالْجَلَالِ ; لِأَنَّ لَفْظَةَ: بِحَمْدِ رَبِّكَ أُضِيفَتْ إِلَى مَعْرِفَةٍ فَتَعُمُّ جَمِيعَ الْمَحَامِدِ مِنْ كُلِّ وَصْفِ كَمَالٍ وَجَلَالٍ ثَابِتٍ لِلَّهِ - جَلَّ وَعَلَا -. فَتَسْتَغْرِقُ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ الثَّنَاءَ بِكُلِّ كَمَالٍ ; لِأَنَّ الْكَمَالَ يَكُونُ بِأَمْرَيْنِ:
-celle ve alâ- celaline ve kemaline yakışmayan her şeyden tenzih etmektir. "Sebbih" (سَبِّحْ) kelimesinin manası: Rabbini -celle ve alâ- kemaline ve celaline yakışmayan her şeyden tenzih et, demektir. { بِحَمْدِ رَبِّكَ } “Rabbinin hamdiyle” ifadesi ise; Rabbinin hamdi ile hemhâl olarak, yani O'nu layık olduğu bütün kemal ve celal sıfatlarıyla överek [tesbih et] demektir. Çünkü { بِحَمْدِ رَبِّكَ } ifadesi marifeye (belirli isme) izafe edilmiştir, dolayısıyla Allah'a -celle ve alâ- ait sabit olan her kemal ve celal vasfından kaynaklanan bütün hamdleri kapsar. Böylece kerim ayet her türlü kemal ile övgüyü ihtiva etmiş olur; zira kemal iki şeyle gerçekleşir:
أَحَدُهُمَا: التَّخَلِّي عَنِ الرَّذَائِلِ، وَالتَّنَزُّهُ عَمَّا لَا يَلِيقُ، وَهَذَا مَعْنَى التَّسْبِيحِ.
Birincisi: Kusurlardan arınmak ve yakışmayan şeylerden tenzih edilmektir; işte tesbihin manası budur.
وَالثَّانِي التَّحَلِّي بِالْفَضَائِلِ وَالِاتِّصَافُ بِصِفَاتِ الْكَمَالِ، وَهَذَا مَعْنَى الْحَمْدِ، فَتَمَّ الثَّنَاءُ بِكُلِّ كَمَالٍ.
İkincisi: Faziletlerle bezenmek ve kemal sıfatlarıyla nitelenmektir; hamdin manası da budur. Böylece her türlü kemal ile övgü tamamlanmış olur.
وَلِأَجْلِ هَذَا الْمَعْنَى ثَبَتَ فِي الصَّحِيحِ عَنْهُ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: ((كَلِمَتَانِ خَفِيفَتَانِ عَلَى اللِّسَانِ، ثَقِيلَتَانِ فِي الْمِيزَانِ، حَبِيبَتَانِ إِلَى الرَّحْمَنِ: سُبْحَانَ اللَّهِ وَبِحَمْدِهِ، سُبْحَانَ اللَّهِ الْعَظِيمِ)) ، وَكَقَوْلِهِ فِي الثَّانِي وَهُوَ السُّجُودُ: كَلَّا لَا تُطِعْهُ وَاسْجُدْ وَاقْتَرِبْ [٩٦ \ ١٩] ، وَقَوْلِهِ: وَمِنَ اللَّيْلِ فَاسْجُدْ لَهُ وَسَبِّحْهُ لَيْلًا طَوِيلًا [٧٦ \ ٢٦] ، وَقَوْلِهِ: وَاسْجُدُوا لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَهُنَّ إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ [٤١ \ ٣٧] ، وَيَكْثُرُ فِي الْقُرْآنِ الْعَظِيمِ إِطْلَاقُ التَّسْبِيحِ عَلَى الصَّلَاةِ.
İşte bu manadan ötürüdür ki Sahîh'te Peygamber'den -sallallâhu aleyhi ve sellem- şöyle buyurduğu sabit olmuştur: “Dile hafif, mizanda ağır, Rahmân'a pek sevimli iki kelime vardır: Sübhânallâhi ve bi-hamdihî, Sübhânallâhi'l-Azîm (Allah'ı hamdiyle tesbih ederim, Yüce Allah'ı tenzih ederim).” İkincisi olan secde hakkında da Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { كَلَّا لَا تُطِعْهُ وَاسْجُدْ وَاقْتَرِبْ } “Hayır! Ona boyun eğme; secde et ve yaklaş!” [Alak 96/19], ve şöyle buyurmuştur: { وَمِنَ اللَّيْلِ فَاسْجُدْ لَهُ وَسَبِّحْهُ لَيْلًا طَوِيلًا } “Gecenin bir kısmında O'na secde et ve geceleyin uzun uzadıya O'nu tesbih et” [İnsân 76/26], ve şöyle buyurmuştur: { وَاسْجُدُوا لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَهُنَّ إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ } “Eğer yalnızca O'na ibadet ediyorsanız, onları yaratan Allah'a secde edin” [Fussilet 41/37]. Kur'ân-ı Azîm'de tesbih kelimesinin namaz anlamında kullanılması çokça vaki olmuştur.
وَقَالَتْ جَمَاعَةٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ: الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ [١٥ \ ٩٨] ، أَيْ: صِلِّ لَهُ، وَعَلَيْهِ فَقَوْلُهُ: وَكُنْ مِنَ السَّاجِدِينَ، مِنْ عَطْفِ الْخَاصِّ عَلَى الْعَامِّ، وَالصَّلَاةُ تَتَضَمَّنُ غَايَةَ التَّنْزِيهِ وَمُنْتَهَى التَّقْدِيسِ. وَعَلَى كُلِّ حَالٍ فَالْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: وَكُنْ مِنَ السَّاجِدِينَ، أَيْ: مِنَ الْمُصَلِّينَ، سَوَاءٌ قُلْنَا إِنَّ الْمُرَادَ بِالتَّسْبِيحِ الصَّلَاةُ، أَوْ أَعَمُّ مِنْهَا مِنْ تَنْزِيهِ اللَّهِ عَمَّا لَا يَلِيقُ بِهِ ; وَلِأَجْلِ كَوْنِ الْمُرَادِ بِالسُّجُودِ الصَّلَاةَ لَمْ يَكُنْ هَذَا الْمَوْضِعُ مَحَلَّ سَجْدَةٍ عِنْدَ جُمْهُورِ الْعُلَمَاءِ، خِلَافًا لِمَنْ زَعَمَ أَنَّهُ مَوْضِعُ سُجُودٍ.
Âlimlerden bir grup şöyle demiştir: { فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ } [Hicr 15/98] buyruğundan maksat "O'nun için namaz kıl" demektir; buna göre { وَكُنْ مِنَ السَّاجِدِينَ } “Ve secde edenlerden ol” buyruğu, hâssın (özelin) âmm (genel) üzerine atfedilmesidir. Zira namaz, tenzihin en üst noktasını ve takdisin zirvesini ihtiva eder. Her halükarda { وَكُنْ مِنَ السَّاجِدِينَ } buyruğundan maksat: "Namaz kılanlardan ol" demektir; ister tesbih ile namazın kastedildiğini söyleyelim, isterse Allah'ı kendisine yakışmayan şeylerden tenzih etmek gibi daha genel bir mananın kastedildiğini söyleyelim. Secdeden maksadın namaz olması sebebiyle, buranın tilavet secdesi mahalli olduğunu iddia edenlerin aksine cumhur-ı ulemaya göre bu ayet tilavet secdesi mahalli değildir.