Binûn

Hicr — 6. Sayfa

Kaynak: Advâu'l-Beyân · Şinkîtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قَالَ الْقُرْطُبِيُّ فِي تَفْسِيرِهِ: قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: ظَنَّ بَعْضُ النَّاسِ أَنَّ الْمُرَادَ بِالْأَمْرِ هُنَا السُّجُودُ نَفْسُهُ، فَرَأَى هَذَا الْمَوْضِعَ مَحَلَّ سُجُودٍ فِي الْقُرْآنِ، وَقَدْ شَاهَدْتُ الْإِمَامَ بِمِحْرَابِ زَكَرِيَّا مِنَ الْبَيْتِ الْمُقَدَّسِ - طَهَّرَهُ اللَّهُ - يَسْجُدُ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ، وَسَجَدْتُ مَعَهُ فِيهِ، وَلَمْ يَرَهُ جَمَاهِيرُ الْعُلَمَاءِ.

Kurtubî tefsirinde şöyle demiştir: İbnü'l-Arabî dedi ki: İnsanlardan bazıları buradaki emirden maksadın secdenin bizzat kendisi olduğunu sanmış, bu sebeple bu ayeti Kur'an'daki bir secde mahalli olarak görmüştür. Nitekim ben Beytü'l-Makdis'teki -Allah onu tertemiz kılsın- Zekeriyya mihrabında imamın bu ayette secde ettiğine şahit oldum ve ben de onunla birlikte orada secde ettim; ancak âlimlerin cumhuru bunu [secde mahalli olarak] görmemiştir.

قُلْتُ: قَدْ ذَكَرَ أَبُو بَكْرٍ النَّقَّاشُ: أَنَّ هَاهُنَا سَجْدَةً عِنْدَ أَبِي حُذَيْفَةَ وَيَمَانِ بْنِ رِئَابٍ، وَرَأَى أَنَّهَا وَاجِبَةٌ. انْتَهَى كَلَامُ الْقُرْطُبِيِّ.

Derim ki: Ebû Bekir en-Nakkâş; Ebû Huzeyfe ve Yemân b. Riâb'a göre burada bir secde olduğunu nakletmiş ve onun vacip olduğu görüşüne varmıştır. Kurtubî'nin sözü burada bitti.

وَقَدْ تَقَدَّمَ مَعْنَى السُّجُودِ فِي سُورَةِ ((الرَّعْدِ)) ، وَعَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِالتَّسْبِيحِ الصَّلَاةُ ; فَالْمُسَوِّغُ لِهَذَا الْإِطْنَابِ الَّذِي هُوَ عَطْفُ الْخَاصِّ عَلَى الْعَامِّ هُوَ أَهَمِّيَّةُ السُّجُودِ ; لِأَنَّ أَقْرَبَ

Secdenin manası daha önce Ra'd Suresi'nde geçmişti. Tesbih ile kastedilenin namaz olduğu kabulüne göre; hâssın (özelin) âmm (genel) üzerine atfedilmesi şeklindeki bu itnâbın (sözü uzatmanın) gerekçesi, secdenin taşıdığı önemdir. Zira en yakın

مَا يَكُونُ الْعَبْدُ مِنْ رَبِّهِ فِي حَالِ كَوْنِهِ فِي السُّجُودِ.

kulun Rabbine olduğu an, secde halinde bulunduğu andır.

قَالَ مُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ: وَحَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ مَعْرُوفٍ، وَعَمْرُو بْنُ سَوَّادٍ، قَالَا: حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ الْحَارِثِ، عَنْ عُمَارَةَ بْنِ غَزِيَّةَ، عَنْ سُمَيٍّ مَوْلَى أَبِي بَكْرٍ، أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا صَالِحٍ ذَكْوَانَ يُحَدِّثُ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «أَقْرَبُ مَا يَكُونُ الْعَبْدُ مِنْ رَبِّهِ وَهُوَ سَاجِدٌ ; فَأَكْثِرُوا الدُّعَاءَ» .

Müslim Sahîh'inde şöyle demiştir: Bize Hârûn b. Ma'rûf ve Amr b. Sevvâd rivayet edip dediler ki: Bize Abdullah b. Vehb, Amr b. el-Hâris'ten, o Umâre b. Gaziyye'den, o Ebû Bekir'in azatlısı Sümeyy'den rivayet etti; o Ebû Sâlih Zekvân'ı Ebû Hüreyre'den şöyle naklederken işitmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Kulun Rabbine en yakın olduğu an, secdede olduğu andır; öyleyse [secdede] duayı çoğaltın.”

تَنْبِيهٌ

UYARI

اعْلَمْ أَنَّ تَرْتِيبَهُ - جَلَّ وَعَلَا - الْأَمْرَ بِالتَّسْبِيحِ وَالسُّجُودِ عَلَى ضِيقِ صَدْرِهِ ﷺ بِسَبَبِ مَا يَقُولُونَ لَهُ مِنَ السُّوءِ، دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الصَّلَاةَ وَالتَّسْبِيحَ سَبَبٌ لِزَوَالِ ذَلِكَ الْمَكْرُوهِ ; وَلِذَا كَانَ ﷺ إِذَا حَزَبَهُ أَمْرٌ بَادَرَ إِلَى الصَّلَاةِ. وَقَالَ تَعَالَى: وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ الْآيَةَ [٢ \ ٤٥] .

Bilesin ki Allah -celle ve alâ- tesbih ve secde emrini, onların kendisine söyledikleri kötü sözler sebebiyle Peygamber'in -sallallâhu aleyhi ve sellem- göğsünün daralmasına bağlamıştır; bu durum, namaz ve tesbihin bu hoşnutsuzluğu giderme vesilesi olduğuna delildir. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kendisini üzen veya sıkıntıya sokan bir durum olduğunda hemen namaza yönelirdi. Allah Teâlâ da şöyle buyurmuştur: { وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ } “Sabır ve namaz ile yardım dileyin...” [Bakara 2/45].

وَيُؤَيِّدُ هَذَا مَا رَوَاهُ الْإِمَامُ أَحْمَدُ، وَأَبُو دَاوُدَ، وَالنَّسَائِيُّ، مِنْ حَدِيثِ نُعَيْمُ بْنُ هَمَّارٍ ﵁: أَنَّهُ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: «قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: يَا ابْنَ آدَمَ، لَا تَعْجِزْ عَنْ أَرْبَعِ رَكَعَاتٍ مِنْ أَوَّلِ النَّهَارِ أَكْفِكَ آخِرَهُ» ، فَيَنْبَغِي لِلْمُسْلِمِ إِذَا أَصَابَهُ مَكْرُوهٌ ; أَنْ يَفْزَعَ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى بِأَنْوَاعِ الطَّاعَاتِ مِنْ صَلَاةٍ وَغَيْرِهَا.

Bunu, İmam Ahmed, Ebû Dâvûd ve Nesâî'nin Nuaym b. Hemmâr'dan -radıyallâhu anh- rivayet ettikleri şu hadis de desteklemektedir; o, Resûlullah'ın -sallallâhu aleyhi ve sellem- şöyle buyurduğunu işitmiştir: “Allah Teâlâ buyurdu ki: Ey Âdemoğlu! Günün başındaki dört rekâttan aciz kalma (onları kılmaktan geri durma), günün sonu için sana kâfi geleyim.” Dolayısıyla bir Müslümana hoşa gitmeyen bir şey isabet ettiğinde; namaz ve diğer taat türleriyle Allah Teâlâ'ya sığınması gerekir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاعْبُدْ رَبَّكَ

Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: { وَاعْبُدْ رَبَّكَ }

. أَمَرَ اللَّهُ - جَلَّ وَعَلَا - نَبِيَّهُ ﷺ بِأَنْ يَعْبُدَ رَبَّهُ، أَيْ: يَتَقَرَّبَ لَهُ عَلَى وَجْهِ الذُّلِّ وَالْخُضُوعِ وَالْمَحَبَّةِ، بِمَا أُمِرَ أَنْ يَتَقَرَّبَ لَهُ بِهِ مِنْ جَمِيعِ الطَّاعَاتِ عَلَى الْوَجْهِ الْمَشْرُوعِ. وَجُلُّ الْقُرْآنِ فِي تَحْقِيقِ هَذَا الْأَمْرِ الَّذِي هُوَ حَظُّ الْإِثْبَاتِ مِنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، مَعَ حَظِّ النَّفْيِ مِنْهَا. وَقَدْ بَيَّنَ الْقُرْآنُ أَنَّ هَذَا لَا يَنْفَعُ إِلَّا مَعَ تَحْقِيقِ الْجُزْءِ الثَّانِي مِنْ كَلِمَةِ التَّوْحِيدِ، الَّذِي هُوَ حَظُّ النَّفْيِ مِنْهَا، وَهُوَ خَلْعُ جَمِيعِ الْمَعْبُودَاتِ سِوَى اللَّهِ تَعَالَى فِي جَمِيعِ أَنْوَاعِ الْعِبَادَاتِ ; قَالَ تَعَالَى: فَاعْبُدْهُ وَتَوَكَّلْ عَلَيْهِ [١١ \ ١٢٣] ، وَقَالَ فَاعْبُدْهُ وَاصْطَبِرْ لِعِبَادَتِهِ [١٩ \ ٦٥] ، وَقَالَ: وَاعْبُدُوا اللَّهَ وَلَا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا [٤ \ ٣٦] ، وَقَالَ فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَيُؤْمِنْ بِاللَّهِ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَى [٢ \ ٢٥٦] ، وَقَالَ: وَمَا يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَهُمْ مُشْرِكُونَ [١٢ \ ١٠٦] ، وَالْآيَاتُ فِي مِثْلِ ذَلِكَ كَثِيرَةٌ جِدًّا.

. Allah -celle ve alâ- Peygamberi'ne -sallallâhu aleyhi ve sellem- Rabbine kulluk etmesini, yani meşru kılınan şekilde her türlü taat ile O'na yaklaşması emredilen şeylerle, zillet, boyun eğiş ve sevgi üzere O'na yakınlaşmasını emretmiştir. Kur'an'ın büyük bir kısmı, “Lâ ilâhe illallâh”ın nefy (red) boyutu ile birlikte bu ispat boyutunu gerçekleştirmek hakkındadır. Kur'an ayrıca açıklamıştır ki bu durum, ancak tevhid kelimesinin ikinci kısmı olan nefy (red) boyutunun gerçekleştirilmesiyle, yani her türlü ibadette Allah Teâlâ'dan başka tapılan bütün varlıkların terk edilmesiyle fayda verir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { فَاعْبُدْهُ وَتَوَكَّلْ عَلَيْهِ } “O'na ibadet et ve O'na tevekkül et” [Hûd 11/123], şöyle buyurmuştur: { فَاعْبُدْهُ وَاصْطَبِرْ لِعِبَادَتِهِ } “O'na ibadet et ve O'na ibadette sabırla diren” [Meryem 19/65], şöyle buyurmuştur: { وَاعْبُدُوا اللَّهَ وَلَا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا } “Allah'a ibadet edin ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın” [Nisâ 4/36], şöyle buyurmuştur: { فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَيُؤْمِنْ بِاللَّهِ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَى } “Kim tağûtu inkâr edip Allah'a inanırsa, şüphesiz en sağlam kulpa yapışmış olur” [Bakara 2/256], ve şöyle buyurmuştur: { وَمَا يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَهُمْ مُشْرِكُونَ } “Onların çoğu Allah'a ancak ortak koşarak inanırlar” [Yûsuf 12/106]. Bu doğrultudaki ayetler pek çoktur.

قَوْلُهُ تَعَالَى: حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ.

Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: { حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ } “Sana yakîn gelinceye kadar.”

قَالَتْ جَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ، مِنْهُمْ سَالِمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، وَمُجَاهِدٌ، وَالْحَسَنُ، وَقَتَادَةُ، وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، وَغَيْرُهُمْ:

Aralarında Sâlim b. Abdillâh b. Ömer, Mücâhid, el-Hasan, Katâde, Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem ve başkalarının da bulunduğu ilim ehlinden bir grup şöyle demiştir:

الْيَقِينُ: الْمَوْتُ، وَيَدُلُّ لِذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: قَالُوا لَمْ نَكُ مِنَ الْمُصَلِّينَ وَلَمْ نَكُ نُطْعِمُ الْمِسْكِينَ وَكُنَّا نَخُوضُ مَعَ الْخَائِضِينَ وَكُنَّا نُكَذِّبُ بِيَوْمِ الدِّينِ حَتَّى أَتَانَا الْيَقِينُ [٧٤ \ ٤٣ - ٤٧] ، وَهُوَ: الْمَوْتُ.

Yakîn: Ölümdür. Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da buna delildir: { قَالُوا لَمْ نَكُ مِنَ الْمُصَلِّينَ وَلَمْ نَكُ نُطْعِمُ الْمِسْكِينَ وَكُنَّا نَخُوضُ مَعَ الْخَائِضِينَ وَكُنَّا نُكَذِّبُ بِيَوْمِ الدِّينِ حَتَّى أَتَانَا الْيَقِينُ } “Dediler ki: 'Biz namaz kılanlardan değildik. Yoksula yedirmezdik. [Bâtıla] dalanlarla birlikte dalardık. Ve bize yakîn gelinceye kadar ceza gününü yalanlardık'” [Müddessir 74/43-47]; buradaki [yakîn], ölümdür.

وَيُؤَيِّدُ هَذَا مَا أَخْرَجَهُ الْبُخَارِيُّ فِي صَحِيحِهِ مِنْ حَدِيثِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ خَارِجَةَ بْنِ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، عَنْ أُمِّ الْعَلَاءِ (امْرَأَةٍ مِنَ الْأَنْصَارِ) : أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ لَمَّا دَخَلَ عَلَى عُثْمَانَ بْنِ مَظْعُونٍ وَقَدْ مَاتَ، قَالَتْ أُمُّ الْعَلَاءِ: رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْكَ أَبَا السَّائِبِ! فَشَهَادَتِي عَلَيْكَ لَقَدْ أَكْرَمَكَ اللَّهُ. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: " وَمَا يُدْرِيكِ أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَكْرَمَهُ "؟ فَقَالَتْ: بِأَبِي وَأُمِّي يَا رَسُولَ اللَّهِ، فَمَنْ يُكْرِمُهُ اللَّهُ؟ فَقَالَ: " أَمَّا هُوَ فَقَدْ جَاءَهُ الْيَقِينُ، وَإِنِّي لَأَرْجُو لَهُ الْخَيْرَ. . " الْحَدِيثَ. وَهَذَا الْحَدِيثُ الصَّحِيحُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْيَقِينَ الْمَوْتُ. وَقَوْلُ مَنْ قَالَ: إِنَّ الْمُرَادَ بِالْيَقِينِ انْكِشَافُ الْحَقِيقَةِ، وَتَيَقُّنُ الْوَاقِعِ لَا يُنَافِي مَا ذَكَرْنَا ; لِأَنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا جَاءَهُ الْمَوْتُ ظَهَرَتْ لَهُ الْحَقِيقَةُ يَقِينًا. وَلَقَدْ أَجَادَ التُّهَامِيُّ فِي قَوْلِهِ:

Buhârî'nin Sahîh'inde Zührî'den, o Hârice b. Zeyd b. Sâbit'ten, o da Ümmü'l-Alâ'dan (Ensâr'dan bir kadın) rivayet ettiği şu hadis de bunu desteklemektedir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Osman b. Maz'ûn vefat ettiğinde onun yanına girdi. Ümmü'l-Alâ: “Allah'ın rahmeti üzerine olsun ey Ebü's-Sâib! Benim sana şehadetim şudur ki Allah kesinlikle sana ikramda bulunmuştur” dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Allah'ın ona ikram ettiğini sen nereden biliyorsun?” buyurdu. Kadın: “Anam babam sana feda olsun ey Allah'ın Resûlü, ya Allah kime ikram eder?” dedi. Peygamber: “Ona gelince, ona yakîn gelmiştir ve ben onun hakkında hayır umarım...” buyurdu. Bu sahih hadis, yakînin ölüm olduğuna delalet etmektedir. “Yakînden maksat gerçeğin açığa çıkması ve vuku bulan şeyin kesin olarak bilinmesidir” diyenlerin sözü de bizim zikrettiğimize ters düşmez; zira insana ölüm geldiğinde gerçek kesin bir şekilde ona ayan beyan olur. et-Tuhâmî şu sözünde ne güzel söylemiştir:

وَالْعَيْشُ نَوْمٌ وَالْمَنِيَّةُ يَقَظَةٌ ... وَالْمَرْءُ بَيْنَهُمَا خَيَالٌ سَارِي

Yaşamak bir uyku, ölüm ise bir uyanıştır... İnsan ise ikisi arasında gelip geçen bir hayalden ibarettir.

وَقَالَ صَاحِبُ الدُّرِّ الْمَنْثُورِ: أَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَالْحَاكِمُ فِي التَّارِيخِ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالدَّيْلَمِيُّ، عَنْ أَبِي مُسْلِمٍ الْخَوْلَانِيِّ، قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: " مَا أُوحِيَ إِلَيَّ أَنْ أَجْمَعَ الْمَالَ وَأَكُونَ مِنَ التَّاجِرِينَ، وَلَكِنْ أُوحِيَ إِلَيَّ أَنْ: (فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَكُنْ مِنَ السَّاجِدِينَ وَاعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ) [١٥ \ ٩٨ - ٩٩] .

ed-Dürrü'l-Mensûr'un müellifi şöyle demiştir: Saîd b. Mansûr, İbnü'l-Münzir, Târîh'inde el-Hâkim, İbn Merdeveyh ve ed-Deylemî, Ebû Müslim el-Havlânî'den rivayet ettiler; o dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Bana mal biriktirip tüccarlardan olmam vahyedilmedi; aksine bana: { فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَكُنْ مِنَ السَّاجِدِينَ وَاعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ } 'Rabbini hamd ile tesbih et, secde edenlerden ol ve sana yakîn gelinceye kadar Rabbine ibadet et' [Hicr 15/98-99] diye vahyedildi.”

وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ ﵁، عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: " مَا أُوحِيَ إِلَيَّ أَنْ أَجْمَعَ الْمَالَ وَأَكُونَ مِنَ التَّاجِرِينَ، وَلَكِنْ أُوحِيَ إِلَيَّ أَنْ: " فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَكُنْ مِنَ السَّاجِدِينَ وَاعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ ".

İbn Merdeveyh, İbn Mes'ûd'dan -radıyallâhu anh-, o da Peygamber'den -sallallâhu aleyhi ve sellem- şöyle rivayet etmiştir: “Bana mal toplayıp tüccarlardan olmam vahyedilmedi; aksine bana: 'Rabbini hamd ile tesbih et, secde edenlerden ol ve sana yakîn gelinceye kadar Rabbine ibadet et' diye vahyedildi.”

وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالدَّيْلَمِيُّ، عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ ﵁: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: " مَا أُوحِيَ إِلَيَّ أَنْ أَكُونَ تَاجِرًا وَلَا أَجْمَعُ الْمَالَ مُتَكَاثِرًا، وَلَكِنْ أُوحِيَ إِلَيَّ أَنْ: " فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَكُنْ مِنَ السَّاجِدِينَ وَاعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ ".

İbn Merdeveyh ve ed-Deylemî, Ebü'd-Derdâ'dan -radıyallâhu anh- rivayet ettiler: Resûlullah'ı -sallallâhu aleyhi ve sellem- şöyle buyururken işittim: “Bana tüccar olmam ve çokluk yarışına girerek mal biriktirmem vahyedilmedi; aksine bana: 'Rabbini hamd ile tesbih et, secde edenlerden ol ve sana yakîn gelinceye kadar Rabbine ibadet et' diye vahyedildi.”

تَنْبِيهَانِ

İKİ UYARI

الْأَوَّلُ: هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْإِنْسَانَ مَا دَامَ حَيًّا وَلَهُ عَقْلٌ ثَابِتٌ يُمَيِّزُ بِهِ، فَالْعِبَادَةُ وَاجِبَةٌ عَلَيْهِ بِحَسَبِ طَاقَتِهِ. فَإِنْ لَمْ يَسْتَطِعِ الصَّلَاةَ قَائِمًا فَلْيُصَلِّ قَاعِدًا، فَإِنْ لَمْ

Birincisi: Bu ayet-i kerime delalet eder ki insan hayatta olduğu ve temyiz kudretine sahip sabit bir aklı bulunduğu müddetçe, gücü yettiğince ibadet etmekle yükümlüdür. Eğer ayakta namaz kılmaya güç yetiremiyorsa oturarak kılsın; şayet güç

يَسْتَطِعْ فَعَلَى جَنْبٍ، وَهَكَذَا قَالَ تَعَالَى عَنْ نَبِيِّهِ عِيسَى - عَلَيْهِ وَعَلَى نَبِيِّنَا الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ -: وَأَوْصَانِي بِالصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ مَا دُمْتُ حَيًّا [١٩ \ ٣١] ، وَقَالَ الْبُخَارِيُّ فِي صَحِيحِهِ " بَابُ إِذَا لَمْ يُطِقْ قَاعَدًا صَلَّى عَلَى جَنْبٍ "، وَقَالَ عَطَاءٌ: إِنْ لَمْ يَقْدِرْ أَنْ يَتَحَوَّلَ إِلَى الْقِبْلَةِ، صَلَّى حَيْثُ كَانَ وَجْهُهُ، حَدَّثَنَا عَبْدَانُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ طَهْمَانَ، قَالَ: حَدَّثَنِي الْحُسَيْنُ الْمُكْتِبُ، عَنْ بُرَيْدَةَ، عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ ﵄، قَالَ: كَانَتْ بِي بَوَاسِيرُ، فَسَأَلْتُ النَّبِيَّ ﷺ عَنِ الصَّلَاةِ، فَقَالَ: " صَلِّ قَائِمًا، فَإِنْ لَمْ تَسْتَطِعْ فَقَاعِدًا، فَإِنْ لَمْ تَسْتَطِعْ فَعَلَى جَنْبٍ ". اه.

yetiremiyorsa yan yatarak kılsın. Nitekim Allah Teâlâ peygamberi Îsâ'dan -ona ve Peygamberimize salât ve selâm olsun- naklen şöyle buyurmuştur: { وَأَوْصَانِي بِالصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ مَا دُمْتُ حَيًّا } “Yaşadığım sürece bana namazı ve zekâtı emretti” [Meryem 19/31]. Buhârî de Sahîh'inde “Oturmaya Güç Yetiremeyenin Yan Yatarak Namaz Kılması Babı” başlığını açmış; Atâ da: “Kıbleye yönelmeye güç yetiremezse, yüzü nereye bakıyorsa oraya doğru namaz kılar” demiştir. Bize Abdân, Abdullah'tan, o İbrâhim b. Tahmân'dan rivayet etti; o dedi ki: Bana el-Hüseyn el-Mükettib, Büreyde'den, o İmrân b. Husayn'dan -radıyallâhu anhümâ- nakletti; o dedi ki: Bende basur vardı, bu yüzden Peygamber'e -sallallâhu aleyhi ve sellem- namazı sordum. Buyurdu ki: “Ayakta kıl, eğer güç yetiremezsen oturarak, ona da güç yetiremezsen yan yatarak kıl.” [Söz burada] bitti.

وَنَحْوُ هَذَا مَعْلُومٌ ; قَالَ تَعَالَى: فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ [٦٤ \ ١٦] ، وَقَالَ تَعَالَى: لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا [٢ \ ٢٨٦] ، وَقَالَ ﷺ: " إِذَا أَمَرْتُكُمْ بِشَيْءٍ فَأْتُوا مِنْهُ مَا اسْتَطَعْتُمْ. . . " الْحَدِيثَ.

Bunun benzeri zaten bilinmektedir; Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ } “Gücünüz yettiğince Allah'tan korkun” [Tegâbün 64/16], Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا } “Allah hiçbir kimseyi güç yetireceğinden başkasıyla yükümlü tutmaz” [Bakara 2/286], ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de şöyle buyurmuştur: “Size bir şeyi emrettiğimde, ondan gücünüz yettiği kadarını yapın...” hadis.

التَّنْبِيهُ الثَّانِي: اعْلَمْ أَنَّ مَا يُفَسِّرُ بِهِ هَذِهِ الْآيَةَ الْكَرِيمَةَ بَعْضُ الزَّنَادِقَةِ الْكَفَرَةِ الْمُدَّعِينَ لِلتَّصَوُّفِ، مِنْ أَنَّ مَعْنَى الْيَقِينِ الْمَعْرِفَةَ بِاللَّهِ - جَلَّ وَعَلَا -، وَأَنَّ الْآيَةَ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْعَبْدَ إِذَا وَصَلَ مِنَ الْمَعْرِفَةِ بِاللَّهِ إِلَى تِلْكَ الدَّرَجَةِ الْمُعَبَّرَ عَنْهَا بِالْيَقِينِ، أَنَّهُ تَسْقُطُ عَنْهُ الْعِبَادَاتُ وَالتَّكَالِيفُ ; لِأَنَّ ذَلِكَ الْيَقِينَ هُوَ غَايَةُ الْأَمْرِ بِالْعِبَادَةِ.

İkinci Uyarı: Bilesin ki tasavvuf iddiasında bulunan kâfir zındıklardan bazılarının bu ayet-i kerimeyi; yakînin manasının Allah'ı -celle ve alâ- tanımak (marifetullah) olduğu ve ayetin de bir kul Allah'ı bilmede yakîn diye ifade edilen o mertebeye ulaştığında kendisinden ibadetlerin ve mükellefiyetlerin düşeceğine delalet ettiği şeklinde tefsir etmeleri -çünkü onlara göre bu yakîn, ibadetle emrolunmanın nihai gayesidir-

إِنَّ تَفْسِيرَ الْآيَةِ بِهَذَا كُفْرٌ بِاللَّهِ وَزَنْدَقَةٌ، وَخُرُوجٌ عَنْ مِلَّةِ الْإِسْلَامِ بِإِجْمَاعِ الْمُسْلِمِينَ. وَهَذَا النَّوْعُ لَا يُسَمَّى فِي الِاصْطِلَاحِ تَأْوِيلًا، بَلْ يُسَمَّى لَعِبًا كَمَا قَدَّمْنَا فِي " آلِ عِمْرَانَ ". وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْأَنْبِيَاءَ - صَلَوَاتُ اللَّهِ وَسَلَامُهُ عَلَيْهِمْ هُمْ وَأَصْحَابُهُ - هُمْ أَعْلَمُ النَّاسِ بِاللَّهِ، وَأَعْرُفُهُمْ بِحُقُوقِهِ وَصِفَاتِهِ وَمَا يَسْتَحِقُّ مِنَ التَّعْظِيمِ، وَكَانُوا مَعَ ذَلِكَ أَكْثَرَ النَّاسِ عِبَادَةً لِلَّهِ - جَلَّ وَعَلَا -، وَأَشَدَّهُمْ خَوْفًا مِنْهُ وَطَمَعًا فِي رَحْمَتِهِ. وَقَدْ قَالَ - جَلَّ وَعَلَا -: إِنَّمَا يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاءُ [٣٥ \ ٢٨] . وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Ayeti bu şekilde tefsir etmek, Allah'a küfür, zındıklık ve Müslümanların icmasıyla İslâm milletinden çıkmaktır. Bu tür bir şey ıstılahta tevil olarak adlandırılmaz; aksine Âl-i İmrân Suresi'nde önceden belirttiğimiz gibi oyuncak edinme (oyun) olarak adlandırılır. Bilinmektedir ki peygamberler -Allah'ın salât ve selâmı onların ve ashabının üzerine olsun- insanlar içinde Allah'ı en iyi bilen, O'nun haklarını, sıfatlarını ve hak ettiği tazimi en iyi tanıyan kimselerdir; bununla birlikte onlar insanlar içinde Allah'a -celle ve alâ- en çok ibadet eden, O'ndan en çok korkan ve O'nun rahmetini en çok arzulayan kimselerdi. Nitekim Allah -celle ve alâ- şöyle buyurmuştur: { إِنَّمَا يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاءُ } “Kulları içinden Allah'tan ancak âlimler hakkıyla korkar” [Fâtır 35/28]. İlim Allah Teâlâ'nın katındadır.