Binûn

Nahl — 11. Sayfa

Kaynak: Advâu'l-Beyân · Şinkîtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَقَدْ قَدَّمْنَا ذَلِكَ فِي (سُورَةِ الْبَقَرَةِ) فِي الْكَلَامِ: عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: فَأْتُوهُنَّ مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمُ اللَّهُ [٢ \ ٢٢٢] .

Biz bunu (Bakara Suresi)'nde: { فَأْتُوهُنَّ مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمُ اللَّهُ } “Allah'ın size emrettiği yerden onlara yaklaşın” [Bakara, 2/222] ayeti hakkındaki açıklamada daha önce belirtmiştik.

وَقَدْ ثَبَتَ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ أَنَّ الدُّخَانَ مِنْ أَشْرَاطِ السَّاعَةِ. وَلَا مَانِعَ مِنْ حَمْلِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ عَلَى الدُّخَانَيْنِ: الدُّخَانِ الَّذِي مَضَى، وَالدُّخَانِ الْمُسْتَقْبَلِ جَمْعًا بَيْنَ الْأَدِلَّةِ. وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ التَّفْسِيرَاتِ الْمُتَعَدِّدَةَ فِي الْآيَةِ إِنْ كَانَ يُمْكِنُ حَمْلُ الْآيَةِ عَلَى جَمِيعِهَا فَهُوَ أَوْلَى. وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ ذَلِكَ هُوَ الَّذِي حَقَّقَهُ أَبُو الْعَبَّاسِ بْنُ تَيْمِيَةَ ﵀ فِي رِسَالَتِهِ فِي عُلُومِ الْقُرْآنِ، بِأَدِلَّتِهِ.

Sahîh-i Müslim'de dumanın kıyamet alametlerinden biri olduğu sabit olmuştur. Delilleri uzlaştırmak amacıyla ayet-i kerimenin her iki dumana, yani geçmişte meydana gelen dumana ve gelecekte meydana gelecek dumana hamledilmesine bir engel yoktur. Daha önce de belirttiğimiz gibi, ayetteki çoklu tefsirlerin tümüne ayeti hamletmek mümkün ise bu daha uygundur. Ve yine daha önce belirttiğimiz gibi, Ebu'l-Abbâs İbn Teymiyye -rahimehullâh- Kur'an ilimlerine dair risalesinde delilleriyle birlikte bu görüşü tahkik etmiştir.

وَأُمَّا الْخَوْفُ الْمَذْكُورُ فِي آيَةِ " النَّحْلِ " فَقَدْ ذَكَرَ - جَلَّ وَعَلَا - مِثْلَهُ عَنْ أَهْلِ مَكَّةَ أَيْضًا عَلَى بَعْضِ تَفْسِيرَاتِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ الَّتِي هِيَ: وَلَا يَزَالُ الَّذِينَ كَفَرُوا تُصِيبُهُمْ بِمَا صَنَعُوا قَارِعَةٌ أَوْ تَحُلُّ قَرِيبًا مِنْ دَارِهِمْ [١٣ \ ٣١] ، فَقَدْ جَاءَ عَنْ جَمَاعَةٍ مِنَ السَّلَفِ تَفْسِيرُ الْقَارِعَةِ الَّتِي تُصِيبُهُمْ بِسَرِيَّةٍ مِنْ سَرَايَا رَسُولِ اللَّهِ ﷺ قَالَ صَاحِبُ الدُّرِّ الْمَنْثُورِ: أَخْرَجَ الْفِرْيَابِيُّ وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ مِنْ طَرِيقِ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ فِي قَوْلِهِ: تُصِيبُهُمْ بِمَا صَنَعُوا قَارِعَةٌ [١٣ \ ٣١] ، قَالَ: السَّرَايَا، وَأَخْرَجَ الطَّيَالِسِيُّ وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الدَّلَائِلِ، مِنْ طَرِيقِ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ ﵁، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ فِي قَوْلِهِ: " وَلَا يَزَالُ الَّذِينَ كَفَرُوا تُصِيبُهُمْ بِمَا صَنَعُوا قَارِعَةٌ [١٣ \ ٣١] ، قَالَ: سَرِيَّةٌ قَارِعَةٌ أَوْ تَحُلُّ قَرِيبًا مِنْ دَارِهِمْ [١٣ \ ٣١] ، قَالَ: أَنْتَ يَا مُحَمَّدُ حَتَّى يَأْتِيَ وَعْدُ اللَّهِ، قَالَ: فَتْحُ مَكَّةَ "، وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ ﵁ فِي قَوْلِهِ: " تُصِيبُهُمْ بِمَا صَنَعُوا قَارِعَةٌ، قَالَ: سَرِيَّةٌ مِنْ سَرَايَا رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَوْ تَحُلُّ: يَا مُحَمَّدُ قَرِيبًا مِنْ دَارِهِمْ "، وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَأَبُو الشَّيْخِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الدَّلَائِلِ، عَنْ مُجَاهِدٍ ﵁ قَالَ: " الْقَارِعَةُ السَّرَايَا أَوْ تَحُلُّ قَرِيبًا مِنْ دَارِهِمْ، قَالَ: الْحُدَيْبِيَةُ، حَتَّى يَأْتِيَ وَعْدُ اللَّهِ، قَالَ: فَتْحُ مَكَّةَ "، وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ عِكْرِمَةَ ﵁ فِي قَوْلِهِ: وَلَا يَزَالُ الَّذِينَ كَفَرُوا الْآيَةَ، نَزَلَتْ بِالْمَدِينَةِ فِي سَرَايَا النَّبِيِّ ﷺ أَوْ تَحُلُّ أَنْتَ يَا مُحَمَّدُ قَرِيبًا مِنْ دَرَاهِمَ. اه مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ.

Nahl ayetinde zikredilen korkuya gelince; -celle ve alâ- Mekke ehli hakkında da bunun bir benzerini, şu kerim ayetin bazı tefsirlerine göre zikretmiştir: { وَلَا يَزَالُ الَّذِينَ كَفَرُوا تُصِيبُهُمْ بِمَا صَنَعُوا قَارِعَةٌ أَوْ تَحُلُّ قَرِيبًا مِنْ دَارِهِمْ } “İnkâr edenlere gelince, yaptıklarından dolayı ansızın başlarına büyük bir felaket çarpacak yahut yurtlarının yakınına konacaktır” [Ra'd, 13/31]. Nitekim selefden bir gruptan, başlarına gelen bu "kâria"nın (ansızın çarpan felaketin) Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in seriyyelerinden biri olduğuna dair tefsir nakledilmiştir. ed-Dürrü'l-Mensûr müellifi şöyle demiştir: el-Firyâbî, İbn Cerîr ve İbn Merdûye, İkrime yoluyla İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan: { تُصِيبُهُمْ بِمَا صَنَعُوا قَارِعَةٌ } “Yaptıklarından dolayı ansızın başlarına büyük bir felaket çarpacak” [Ra'd, 13/31] kavli hakkında onun: “Seriyyelerdir” dediğini rivayet etmişlerdir. et-Tayâlisî, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh, İbn Merdûye ve ed-Delâil'de el-Beyhakî, Saîd b. Cübeyr radıyallâhu anh yoluyla İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: “{ وَلَا يَزَالُ الَّذِينَ كَفَرُوا تُصِيبُهُمْ بِمَا صَنَعُوا قَارِعَةٌ } ‘İnkâr edenlere gelince, yaptıklarından dolayı ansızın başlarına büyük bir felaket çarpacak...’ [Ra'd, 13/31], [yani] ansızın çarpan bir seriyye; { أَوْ تَحُلُّ قَرِيبًا مِنْ دَارِهِمْ } ‘...yahut yurtlarının yakınına konacaktır’ [Ra'd, 13/31], [yani] sen [konacaksın] ey Muhammed! { حَتَّى يَأْتِيَ وَعْدُ اللَّهِ } ‘...nihayet Allah'ın vaadi gelecektir’ kavli ise, ‘Mekke'nin fethidir’ dedi.” İbn Merdûye, Ebû Saîd radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o: “{ تُصِيبُهُمْ بِمَا صَنَعُوا قَارِعَةٌ } ‘Yaptıklarından dolayı ansızın başlarına büyük bir felaket çarpacak’ ayeti hakkında, ‘Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in seriyyelerinden bir seriyyedir; ‘yahut konacaktır’: Sen ey Muhammed, yurtlarının yakınına [konacaksın]’ dedi.” İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, Ebü'ş-Şeyh ve ed-Delâil'de el-Beyhakî, Mücâhid radıyallâhu anh'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: “Kâria, seriyyelerdir. ‘Yahut yurtlarının yakınına konacaktır’, o Hudeybiye'dir; ‘Nihayet Allah'ın vaadi gelecektir’, o Mekke'nin fethidir.” İbn Cerîr de İkrime radıyallâhu anh'tan: { وَلَا يَزَالُ الَّذِينَ كَفَرُوا } “İnkâr edenler...” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: “Medine'de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in seriyyeleri hakkında nazil oldu; ‘Yahut sen ey Muhammed, yurtlarının yakınına konarsın’.” Maksada taalluk eden kısım burada sona erdi.

فَهَذَا التَّفْسِيرُ الْمَذْكُورُ فِي آيَةِ (الرَّعْدِ) هَذِهِ، وَالتَّفْسِيرُ الْمَذْكُورُ قَبْلَهُ فِي آيَةِ (الدُّخَانِ) يَدُلُّ عَلَى أَنَّ أَهْلَ مَكَّةَ أُبْدِلُوا بَعْدَ سَعَةِ الرِّزْقِ بِالْجُوعِ، وَبَعْدَ الْأَمْنِ وَالطُّمَأْنِينَةِ بِالْخَوْفِ ; كَمَا قَالَ فِي الْقَرْيَةِ الْمَذْكُورَةِ: كَانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً يَأْتِيهَا رِزْقُهَا رَغَدًا مِنْ كُلِّ مَكَانٍ فَكَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللَّهِ فَأَذَاقَهَا اللَّهُ لِبَاسَ الْجُوعِ وَالْخَوْفِ بِمَا كَانُوا يَصْنَعُونَ [١٦ \ ١١٢] ، وَقَوْلُهُ فِي الْقَرْيَةِ الْمَذْكُورَةِ: وَلَقَدْ جَاءَهُمْ رَسُولٌ مِنْهُمْ فَكَذَّبُوهُ. . . الْآيَةَ [١٦ \ ١١٣] ، لَا يَخْفَى أَنَّهُ قَالَ مِثْلَ ذَلِكَ عَنْ قُرَيْشٍ فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ ; كَقَوْلِهِ: لَقَدْ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ الْآيَةَ [٩ \ ١٢٨] ، وَقَوْلِهِ: لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ إِذْ بَعَثَ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْ أَنْفُسِهِمْ الْآيَةَ [٣ \ ١٦٤] .

Bu (Ra'd) ayetinde zikredilen tefsir ve bundan önce (Duhân) ayetinde zikredilen tefsir, Mekke ehlinin geniş rızıktan sonra açlıkla, emniyet ve huzurdan sonra ise korkuyla değiştirildiklerini göstermektedir; nitekim söz konusu belde hakkında şöyle buyurmuştur: { كَانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً يَأْتِيهَا رِزْقُهَا رَغَدًا مِنْ كُلِّ مَكَانٍ فَكَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللَّهِ فَأَذَاقَهَا اللَّهُ لِبَاسَ الْجُوعِ وَالْخَوْفِ بِمَا كَانُوا يَصْنَعُونَ } “O belde güvenli, huzurlu idi; rızkı her taraftan bol bol geliyordu. Sonunda onlar Allah'ın nimetlerine nankörlük ettiler, Allah da onlara, yaptıklarının karşılığı olarak açlık ve korku elbisesini tattırdı” [Nahl, 16/112]. Anılan belde hakkındaki: { وَلَقَدْ جَاءَهُمْ رَسُولٌ مِنْهُمْ فَكَذَّبُوهُ } “Andolsun ki kendilerine içlerinden bir peygamber geldi de onu yalanladılar...” [Nahl, 16/113] ayetine gelince, gizli değildir ki O, bunun bir benzerini Kureyş hakkında da pek çok ayette zikretmiştir; şu ayetlerde olduğu gibi: { لَقَدْ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ } “Andolsun size kendinizden bir peygamber geldi...” [Tevbe, 9/128] ve { لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ إِذْ بَعَثَ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْ أَنْفُسِهِمْ } “Andolsun ki Allah, müminlere kendilerinden bir peygamber göndermekle lütufta bulunmuştur...” [Âl-i İmrân, 3/164].

وَالْآيَاتُ الْمُصَرِّحَةُ بِكُفْرِهِمْ وَعِنَادِهِمْ كَثِيرَةٌ جِدًّا ; كَقَوْلِهِ: أَجَعَلَ الْآلِهَةَ إِلَهًا وَاحِدًا إِنَّ هَذَا لَشَيْءٌ عُجَابٌ وَانْطَلَقَ الْمَلَأُ مِنْهُمْ أَنِ امْشُوا وَاصْبِرُوا عَلَى آلِهَتِكُمْ. . . الْآيَةَ [٣٨ \ ٥]

Onların inkârlarını ve inatlarını açıkça belirten ayetler ise oldukça çoktur; şu buyruk gibi: { أَجَعَلَ الْآلِهَةَ إِلَهًا وَاحِدًا إِنَّ هَذَا لَشَيْءٌ عُجَابٌ وَانْطَلَقَ الْمَلَأُ مِنْهُمْ أَنِ امْشُوا وَاصْبِرُوا عَلَى آلِهَتِكُمْ } “‘İlahları tek bir ilah mı yaptı? Doğrusu bu, şaşılacak bir şeydir!’ Onlardan ileri gelenler: ‘Yürüyün ve ilahlarınıza bağlılıkta direnin...’ diyerek kalkıp gittiler” [Sâd, 38/5-6].

وَقَوْلِهِ: وَإِذَا رَأَوْكَ إِنْ يَتَّخِذُونَكَ إِلَّا هُزُوًا أَهَذَا الَّذِي بَعَثَ اللَّهُ رَسُولًا إِنْ كَادَ لَيُضِلُّنَا عَنْ آلِهَتِنَا لَوْلَا أَنْ صَبَرْنَا عَلَيْهَا الْآيَةَ [٢٥ \ ٤١ - ٤٢] ، وَالْآيَاتُ بِمِثْلِ ذَلِكَ كَثِيرَةٌ جِدًّا.

Ve şu buyruk gibi: { وَإِذَا رَأَوْكَ إِنْ يَتَّخِذُونَكَ إِلَّا هُزُوًا أَهَذَا الَّذِي بَعَثَ اللَّهُ رَسُولًا إِنْ كَادَ لَيُضِلُّنَا عَنْ آلِهَتِنَا لَوْلَا أَنْ صَبَرْنَا عَلَيْهَا } “Seni gördükleri zaman: ‘Allah'ın elçi olarak gönderdiği bu mu? Eğer ilahlarımıza bağlılıkta direnmeseydik, neredeyse bizi onlardan saptıracaktı’ diyerek seni alaya almaktan başka bir şey yapmazlar...” [Furkân, 25/41-42]. Bu minvaldeki ayetler oldukça çoktur.

فَمَجْمُوعُ مَا ذَكَرْنَا يُؤَيِّدُ قَوْلَ مَنْ قَالَ: إِنَّ الْمُرَادَ بِهَذِهِ الْقَرْيَةِ الْمَضْرُوبَةِ مَثَلًا فِي آيَةِ (النَّحْلِ) هَذِهِ: هِيَ مَكَّةُ. وَرُوِيَ عَنْ حَفْصَةَ وَغَيْرِهَا: " أَنَّهَا الْمَدِينَةُ، قَالَتْ ذَلِكَ لَمَّا بَلَغَهَا قَتْلُ عُثْمَانَ ﵁ "، وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: هِيَ قَرْيَةٌ غَيْرُ مُعَيَّنَةٍ، ضَرَبَهَا اللَّهُ مَثَلًا لِلتَّخْوِيفِ مِنْ مُقَابَلَةِ نِعْمَةِ الْأَمْنِ وَالِاطْمِئْنَانِ وَالرِّزْقِ، بِالْكُفْرِ وَالطُّغْيَانِ. وَقَالَ مَنْ قَالَ بِهَذَا الْقَوْلِ: إِنَّهُ يَدُلُّ عَلَيْهِ تَنْكِيرُ الْقَرْيَةِ فِي الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ فِي قَوْلِهِ: وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا قَرْيَةً الْآيَةَ [١٦ \ ١١٢] .

Zikrettiğimiz bu hususların tamamı, bu (Nahl) ayetinde misal olarak getirilen bu beldeden maksadın Mekke olduğunu söyleyen kimsenin görüşünü desteklemektedir. Hafsa ve başkalarından: “Buranın Medine olduğu, bu sözü Hz. Osman radıyallâhu anh'ın öldürüldüğü haberi kendisine ulaştığında söylediği” rivayet edilmiştir. Bazı âlimler ise şöyle demiştir: Burası belirli bir belde değildir; Allah emniyet, huzur ve rızık nimetine nankörlük ve azgınlıkla karşılık vermekten sakındırmak için bunu misal olarak getirmiştir. Bu görüşü savunan kimse şöyle demiştir: Ayet-i kerimede: { وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا قَرْيَةً } “Allah bir beldeyi misal verdi...” [Nahl, 16/112] kavlinde karye kelimesinin nekra (belirsiz) gelmesi buna delalet etmektedir.

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ -: وَعَلَى كُلِّ حَالٍ، فَيَجِبُ عَلَى كُلِّ عَاقِلٍ أَنْ يَعْتَبِرَ بِهَذَا الْمَثَلِ، وَأَلَّا يُقَابِلَ نِعَمَ اللَّهِ بِالْكُفْرِ وَالطُّغْيَانِ ; لِئَلَّا يَحِلَّ بِهِ مَا حَلَّ بِهَذِهِ الْقَرْيَةِ الْمَذْكُورَةِ. وَلَكِنَّ الْأَمْثَالَ لَا يَعْقِلُهَا عَنِ اللَّهِ إِلَّا مَنْ أَعْطَاهُ اللَّهُ عِلْمًا ; لِقَوْلِهِ: وَتِلْكَ الْأَمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ وَمَا يَعْقِلُهَا إِلَّا الْعَالِمُونَ [٢٩ \ ٤٣] .

Kitabın müellifi -Allah onu affetsin- der ki: Her hâlükârda, her akıl sahibinin bu misalden ibret alması ve Allah'ın nimetlerini küfür ve tuğyan ile karşılamaması gerekir; ta ki söz konusu beldenin başına gelenler onun da başına gelmesin. Fakat bu misalleri Allah'tan ancak kendisine ilim verilmiş kimseler akıl edip anlar; zira şöyle buyurmuştur: { وَتِلْكَ الْأَمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ وَمَا يَعْقِلُهَا إِلَّا الْعَالِمُونَ } “Biz bu misalleri insanlara veriyoruz; ancak onları ilim sahiplerinden başkası akıl edip kavrayamaz” [Ankebût, 29/43].

وَفِي قَوْلِهِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: قَرْيَةً، وَجْهَانِ مِنَ الْإِعْرَابِ.

Bu kerim ayetteki { قَرْيَةً } “belde” kelimesinin irabında iki vecih vardır:

أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ يَدُلُّ مِنْ قَوْلِهِ: مَثَلًا، الثَّانِي: أَنَّ ضَرَبَ مُضَمَّنٌ مَعْنَى جَعَلَ، وَأَنَّ: قَرْيَةً، هِيَ الْمَفْعُولُ الْأَوَّلُ، وَ: مَثَلًا الْمَفْعُولُ الثَّانِي. وَإِنَّمَا أُخِّرَتْ قَرْيَةً لِئَلَّا يَقَعَ الْفَصْلُ بَيْنَهَا وَبَيْنَ صِفَاتِهَا الْمَذْكُورَةِ فِي قَوْلِهِ: كَانَتْ آمِنَةً. . .، إِلَخْ.

Birincisi: { مَثَلًا } kelimesinden bedel olmasıdır. İkincisi: { ضَرَبَ } fiilinin "kıldı, yaptı" (ce'ale) anlamını tazammun etmesi, { قَرْيَةً } kelimesinin birinci meful, { مَثَلًا } kelimesinin ise ikinci meful olmasıdır. { قَرْيَةً } kelimesi, onunla: { كَانَتْ آمِنَةً } “O [belde] güvenli idi...” kavlinde zikredilen sıfatları arasına fasıla girmemesi için tehir edilmiştir.

وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: مُّطْمَئِنَّةً، أَيْ: لَا يُزْعِجُهَا خَوْفٌ ; لِأَنَّ الطُّمَأْنِينَةَ مَعَ الْأَمْنِ، وَالِانْزِعَاجَ وَالْقَلَقَ مَعَ الْخَوْفِ.

Bu ayet-i kerimedeki: { مُّطْمَئِنَّةً } “huzurlu” kavli, yani hiçbir korku onu tedirgin etmeyen demektir; zira sükûnet ve huzur güvenlikle beraberdir, tedirginlik ve huzursuzluk ise korkuyla beraberdir.

وَقَوْلُهُ: رَغَدًا، أَيْ: وَاسِعًا لَذِيذًا. وَالْأَنْعُمُ قِيلَ: جَمْعُ نِعْمَةٍ كَشِدَّةٍ وَأَشُدَّ. أَوْ عَلَى تَرْكِ الِاعْتِدَادِ بِالتَّاءِ. كَدِرْعٍ وَأَدْرُعٍ. أَوْ جَمْعُ نُعْمٍ كَبُؤْسٍ وَأَبْؤُسٍ. كَمَا تَقَدَّمَ فِي (سُورَةِ الْأَنْعَامِ) فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ: حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ الْآيَةَ [الْآيَةَ \ ١٥٢] .

Ayetin: { رَغَدًا } “bol bol” kavli, geniş ve lezzetli demektir. El-En'um (الْأَنْعُمُ) kelimesinin ise, şiddet (شِدَّة) ve eşüdd (أَشُدّ) gibi nimet (نِعْمَة) kelimesinin çoğulu olduğu söylenmiştir; ya da [dişilik bildiren] tâ harfi hesaba katılmayarak dır' (دِرْع) ve edru' (أَدْرُع) gibi kabul edilmiştir. Veya bü's (بُؤْس) ve eb'üs (أَبْؤُس) gibi nu'm (نُعْم) kelimesinin çoğuludur; nitekim (En'âm Suresi)'nde: { حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ } “Ta ki rüşd çağına erinceye kadar...” [En'âm, 6/152] kavline dair açıklamada daha önce geçmişti.

وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ سُؤَالٌ مَعْرُوفٌ، هُوَ أَنْ يُقَالَ: كَيْفَ أَوْقَعَ الْإِذَاقَةَ عَلَى اللِّبَاسِ فِي قَوْلِهِ: فَأَذَاقَهَا اللَّهُ لِبَاسَ الْجُوعِ وَالْخَوْفِ الْآيَةَ [١٦ \ ١١٢] ، وَرُوِيَ أَنَّ ابْنَ الرَّاوَنْدِيِّ الزِّنْدِيقَ قَالَ لِابْنِ الْأَعْرَابِيِّ - إِمَامِ اللُّغَةِ وَالْأَدَبِ -: هَلْ يُذَاقُ اللِّبَاسُ؟ ! يُرِيدُ الطَّعْنَ

Bu kerim ayette bilinen meşhur bir soru vardır ki o da şöyle denmesidir: Ayette geçen { فَأَذَاقَهَا اللَّهُ لِبَاسَ الْجُوعِ وَالْخَوْفِ } “Allah da onlara açlık ve korku elbisesini tattırdı...” [Nahl, 16/112] kavlinde tatma fiili nasıl elbiseye taalluk ettirilmiştir? Rivayet edildiğine göre zındık İbnu'r-Râvendî, dil ve edebiyat imamı İbnu'l-A'râbî'ye: “Elbise hiç tadılır mı?!” diye sorarak

فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَأَذَاقَهَا اللَّهُ لِبَاسَ الْجُوعِ الْآيَةَ، فَقَالَ لَهُ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ: لَا بَأْسَ أَيُّهَا النَّسْنَاسُ! هَبْ أَنَّ مُحَمَّدًا ﷺ مَا كَانَ نَبِيًّا! أَمَا كَانَ عَرَبِيًّا؟ .

Allah Teâlâ'nın: { فَأَذَاقَهَا اللَّهُ لِبَاسَ الْجُوعِ } “Allah da onlara açlık elbisesini tattırdı...” kavline dil uzatmak istedi. Bunun üzerine İbnu'l-A'râbî ona şöyle dedi: “Sana yazıklar olsun ey nesnâs (yaratık)! Farzet ki Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem peygamber değildi! O bir Arap da mı değildi?”

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ -: وَالْجَوَابُ عَنْ هَذَا السُّؤَالِ ظَاهِرٌ، وَهُوَ أَنَّهُ أَطْلَقَ اسْمَ اللِّبَاسِ عَلَى مَا أَصَابَهُمْ مِنَ الْجُوعِ وَالْخَوْفِ ; لِأَنَّ آثَارَ الْجُوعِ وَالْخَوْفِ تَظْهَرُ عَلَى أَبْدَانِهِمْ، وَتُحِيطُ بِهَا كَاللِّبَاسِ. وَمِنْ حَيْثُ وُجْدَانِهِمْ ذَلِكَ اللِّبَاسُ الْمُعَبَّرُ بِهِ عَنْ آثَارِ الْجُوعِ وَالْخَوْفِ، أَوْقَعَ عَلَيْهِ الْإِذَاقَةَ، فَلَا حَاجَةَ إِلَى مَا يَذْكُرُهُ الْبَيَانِيُّونَ مِنَ الِاسْتِعَارَاتِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ. وَقَدْ أَوْضَحْنَا فِي رِسَالَتِنَا الَّتِي سَمَّيْنَاهَا (مَنْعَ جَوَازِ الْمَجَازِ فِي الْمَنْزِلِ لِلتَّعَبُّدِ وَالْإِعْجَازِ) : أَنَّهُ لَا يَجُوزُ لِأَحَدٍ أَنْ يَقُولَ إِنَّ فِي الْقُرْآنِ مَجَازًا، وَأَوْضَحْنَا ذَلِكَ بِأَدِلَّتِهِ، وَبَيَّنَّا أَنَّ مَا يُسَمِّيهِ الْبَيَانِيُّونَ مَجَازًا أَنَّهُ أُسْلُوبٌ مِنْ أَسَالِيبِ اللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ.

Kitabın müellifi -Allah onu affetsin- der ki: Bu soruya verilecek cevap açıktır; o da şudur: Onlara isabet eden açlık ve korku üzerine "elbise" (libas) ismi ıtlak edilmiştir; zira açlık ve korkunun izleri onların bedenlerinde ortaya çıkar ve tıpkı bir elbise gibi bedenlerini kuşatır. Açlık ve korkunun izlerini ifade eden bu elbiseyi bulup hissetmeleri bakımından, ona tatma (izâka) fiili taalluk ettirilmiştir. Dolayısıyla beyan ehlinin bu ayet-i kerimede zikrettiği istiare türlerine ihtiyaç yoktur. Biz “Men'u Cevâzi'l-Mecâz fi'l-Münezzeli li't-Teabbüdi ve'l-İ'câz” adlı risalemizde Kur'an'da mecaz olduğunu söylemenin hiç kimse için caiz olmadığını ve bunun delillerini açıkladık; beyan ehlinin mecaz olarak isimlendirdiği şeyin aslında Arap dilinin üsluplarından bir üslup olduğunu beyan ettik.

وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْبَيَانِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، فَبَعْضُهُمْ يَقُولُ: فِيهَا اسْتِعَارَةٌ مُجَرَّدَةٌ ; يَعْنُونَ أَنَّهَا جِيءَ فِيهَا بِمَا يُلَائِمُ الْمُسْتَعَارَ لَهُ. وَذَلِكَ فِي زَعْمِهِمْ أَنَّهُ اسْتَعَارَ اللِّبَاسَ لِمَا غَشِيَهُمْ مِنْ بَعْضِ الْحَوَادِثِ كَالْجُوعِ وَالْخَوْفِ، بِجَامِعِ اشْتِمَالِهِ عَلَيْهِمْ كَاشْتِمَالِ اللِّبَاسِ عَلَى اللَّابِسِ عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِعَارَةِ التَّصْرِيحِيَّةِ الْأَصْلِيَّةِ التَّحْقِيقِيَّةِ، ثُمَّ ذَكَرَ الْوَصْفَ الَّذِي هُوَ الْإِذَاقَةُ مُلَائِمًا لِلْمُسْتَعَارِ لَهُ الَّذِي هُوَ الْجُوعُ وَالْخَوْفُ ; لِأَنَّ إِطْلَاقَ الذَّوْقِ عَلَى وُجْدَانِ الْجُوعِ وَالْخَوْفِ جَرَى عِنْدَهُمْ مَجْرَى الْحَقِيقَةِ لِكَثْرَةِ الِاسْتِعْمَالِ.

Beyan ehli bu ayet hakkında ihtilaf etmişlerdir; onlardan bazısı şöyle der: Ayette mücerred istiare (istiâre-i mücerrede) vardır; bununla kastettikleri, ayette müsteârün leh'e (kendisi için istiare yapılana) uygun düşen bir unsurun getirilmiş olmasıdır. İddialarına göre bu; açlık ve korku gibi onları bürüyen bazı hadiseler için, elbisenin giyeni bürüyüp sarması ortak noktasıyla (câmi'), aslî tasrihî tahkikî istiare yoluyla "elbise" lafzının müsteâr olarak kullanılmasıdır. Daha sonra müsteârün leh olan açlık ve korkuya uygun düşecek şekilde tatma (izâka) vasfı zikredilmiştir; zira açlık ve korkunun hissedilip bulunması üzerine tatma (zevk) lafzının kullanılması, çokça kullanılmasından ötürü onlar nezdinde hakikat hükmüne geçmiştir.

فَيَقُولُونَ: ذَاقَ الْبُؤْسَ وَالضُّرَّ، وَأَذَاقَهُ غَيْرُهُ إِيَّاهُمَا ; فَكَانَتِ الِاسْتِعَارَةُ مُجَرَّدَةً لِذِكْرِ مَا يُلَائِمُ الْمُسْتَعَارَ لَهُ، الَّذِي هُوَ الْمُشَبَّهُ فِي الْأَصْلِ فِي التَّشْبِيهِ الَّذِي هُوَ أَصْلُ الِاسْتِعَارَةِ. وَلَوْ أُرِيدَ تَرْشِيحُ هَذِهِ الِاسْتِعَارَةِ فِي زَعْمِهِمْ لَقِيلَ: فَكَسَاهَا ; لِأَنَّ الْإِتْيَانَ بِمَا يُلَائِمُ الْمُسْتَعَارَ مِنْهُ الَّذِي هُوَ الْمُشَبَّهُ بِهِ فِي التَّشْبِيهِ الَّذِي هُوَ أَصْلُ الِاسْتِعَارَةِ يُسَمَّى " تَرْشِيحًا "، وَالْكِسْوَةُ تُلَائِمُ اللِّبَاسَ، فَذِكْرُهَا تَرْشِيحٌ لِلِاسْتِعَارَةِ. قَالُوا: وَإِنْ كَانَتِ الِاسْتِعَارَةُ الْمُرَشَّحَةُ أَبْلَغَ مِنَ الْمُجَرَّدَةِ، فَتَجْرِيدُ الِاسْتِعَارَةِ فِي الْآيَةِ أَبْلَغُ ; مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ رُوعِيَ الْمُسْتَعَارُ لَهُ الَّذِي هُوَ الْخَوْفُ وَالْجُوعُ، وَبِذِكْرِ الْإِذَاقَةِ الْمُنَاسِبَةِ لِذَلِكَ لِيَزْدَادَ الْكَلَامُ وُضُوحًا.

Böylece: ‘Sıkıntıyı ve zararı tattı, başkası da ona bunları tattırdı’ derler. Dolayısıyla istiare, istiarenin aslı olan teşbihte aslen müşebbeh (benzetilen) durumundaki müsteârün leh'e uygun olan bir unsurun zikredilmesi sebebiyle "mücerred" olmuştur. İddialarına göre bu istiarenin merşuh (müreşşaha) olması istenseydi: ‘Onlara giydirdi’ (fekesâhâ) denirdi; zira istiarenin aslı olan teşbihte müşebbehün bih (kendisine benzetilen) konumundaki müsteârün minh'e uygun olan unsurun getirilmesi "terşîh" olarak adlandırılır. Giydirme (kisve) de elbiseye uygundur; dolayısıyla onun zikredilmesi istiare için bir terşîh olurdu. Şöyle dediler: Müreşşah istiare mücerred istiareden daha beliğ olsa da, bu ayette istiarenin tecrit edilmesi daha beliğdir; çünkü müsteârün leh olan korku ve açlık gözetilmiş ve sözün açıklığını artırmak için buna uygun düşen tatma (izâka) zikredilmiştir.

وَقَالَ بَعْضُهُمْ: هِيَ اسْتِعَارَةٌ مَبْنِيَّةٌ عَلَى اسْتِعَارَةٍ ; فَإِنَّهُ أَوَّلًا اسْتَعَارَ لِمَا يَظْهَرُ عَلَى أَبْدَانِهِمْ مِنَ الِاصْفِرَارِ وَالذُّبُولِ وَالنُّحُولِ اسْمَ اللِّبَاسِ، بِجَامِعِ الْإِحَاطَةِ بِالشَّيْءِ وَالِاشْتِمَالِ عَلَيْهِ، فَصَارَ اسْمُ اللِّبَاسِ مُسْتَعَارًا لِآثَارِ الْجُوعِ وَالْخَوْفِ عَلَى أَبْدَانِهِمْ، ثُمَّ اسْتَعَارَ اسْمَ الْإِذَاقَةِ لِمَا يَجِدُونَهُ مِنْ أَلَمِ ذَلِكَ الْجُوعِ وَالْخَوْفِ الْمُعَبَّرِ عَنْهُ بِاللِّبَاسِ، بِجَامِعِ التَّعَرُّفِ وَالِاخْتِبَارِ فِي كُلٍّ مِنَ الذَّوْقِ بِالْفَمِ، وَوُجُودِ الْأَلَمِ مِنَ الْجُوعِ وَالْخَوْفِ ; وَعَلَيْهِ فَفِي اللِّبَاسِ

Onlardan bazıları da şöyle demiştir: Bu, bir istiare üzerine bina edilmiş bir istiaredir. Zira önce onların bedenlerinde beliren sararma, solgunluk ve zayıflık hali için, bir şeyi kuşatma ve sarıp sarmalama ortak noktasıyla "elbise" ismi istiare edilmiştir; böylece elbise ismi, onların bedenlerindeki açlık ve korku izleri için müsteâr olmuştur. Daha sonra elbise ile ifade edilen bu açlık ve korkunun acısını tatmaları için, hem ağızla tatmada hem de açlık ve korku acısını hissetmede mevcut olan tanıma ve tecrübe etme ortak noktasıyla "tatma" (izâka) ismi istiare edilmiştir. Buna göre elbisede

اسْتِعَارَةٌ أَصْلِيَّةٌ كَمَا ذَكَرْنَا. وَفِي الْإِذَاقَةِ الْمُسْتَعَارَةِ لَمْسُ أَلَمِ الْجُوعِ وَالْخَوْفِ اسْتِعَارَةٌ تَبَعِيَّةٌ.

zikrettiğimiz gibi aslî bir istiare vardır. Açlık ve korku acısının hissedilmesi manasında istiare edilen tatma (izâka) lafzında ise tebeî bir istiare bulunmaktadır.

وَقَدْ أَلْمَمْنَا هُنَا بِطَرَفٍ قَلِيلٍ مِنْ كَلَامِ الْبَيَانِيِّينَ هُنَا لِيَفْهَمَ النَّاظِرُ مُرَادَهُمْ، مَعَ أَنَّ التَّحْقِيقَ الَّذِي لَا شَكَّ فِيهِ: أَنَّ كُلَّ ذَلِكَ لَا فَائِدَةَ فِيهِ، وَلَا طَائِلَ تَحْتَهُ، وَأَنَّ الْعَرَبَ تُطْلِقُ الْإِذَاقَةَ عَلَى الذَّوْقِ وَعَلَى غَيْرِهِ مِنْ وُجُودِ الْأَلَمِ وَاللَّذَّةِ، وَأَنَّهَا تُطْلِقُ اللِّبَاسَ عَلَى الْمَعْرُوفِ، وَتُطْلِقُهُ عَلَى غَيْرِهِ مِمَّا فِيهِ مَعْنَى اللِّبَاسِ مِنَ الِاشْتِمَالِ ; كَقَوْلِهِ: هُنَّ لِبَاسٌ لَكُمْ وَأَنْتُمْ لِبَاسٌ لَهُنَّ [٢ \ ١٨٧] ، وَقَوْلِ الْأَعْشَى:

Bakan kimsenin onların maksadını anlaması için burada beyan ehlinin sözlerine kısaca değindik. Bununla birlikte şüphe götürmeyen kesin gerçek şudur ki: Bütün bunlarda hiçbir fayda yoktur ve altında kayda değer bir şey bulunmamaktadır. Zira Araplar "tatma" (izâka) lafzını hem bizzat tatmak üzerine hem de bunun dışındaki acı ve lezzeti hissetmek üzerine ıtlak ederler. Yine onlar "elbise" (libas) lafzını hem bilinen giysi için hem de giysi anlamı taşıyan kuşatıcı diğer şeyler için kullanırlar; nitekim: { هُنَّ لِبَاسٌ لَكُمْ وَأَنْتُمْ لِبَاسٌ لَهُنَّ } “Onlar sizin için bir örtü/elbise, siz de onlar için bir örtü/elbisesiniz” [Bakara, 2/187] buyruğu ve el-A'şâ'nın şu beyti böyledir:

إِذَا مَا الضَّجِيعُ ثَنَى عَطْفَهَا ... تَثَنَّتْ عَلَيْهِ فَكَانَتْ لِبَاسًا

Yatak arkadaşı onun yan tarafını kendine doğru çevirdiğinde... O da ona bürünür ve elbise gibi olurdu.

وَكُلُّهَا أَسَالِيبُ عَرَبِيَّةٌ. وَلَا إِشْكَالَ فِي أَنَّهُ إِذَا أُطْلِقَ اللِّبَاسُ عَلَى مُؤَثِّرٍ مُؤْلِمٍ يُحِيطُ بِالشَّخْصِ إِحَاطَةَ اللِّبَاسِ، فَلَا مَانِعَ مِنْ إِيقَاعِ الْإِذَاقَةِ عَلَى ذَلِكَ الْأَلَمِ الْمُحِيطِ الْمُعَبَّرِ بِاسْمِ اللِّبَاسِ. وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Bunların hepsi Arap dili üsluplarıdır. Elbise lafzı, kişiyi bir elbise gibi çepeçevre kuşatan acı verici bir etki için kullanıldığında, elbise ismiyle ifade edilen bu kuşatıcı acıya tatma (izâka) fiilinin taalluk ettirilmesinde hiçbir müşkillik ve engel yoktur. İlim Allah Teâlâ'nın katındadır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَا تَقُولُوا لِمَا تَصِفُ أَلْسِنَتُكُمُ الْكَذِبَ هَذَا حَلَالٌ وَهَذَا حَرَامٌ لِتَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ، نَهَى اللَّهُ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ الْكُفَّارَ عَنْ تَحْرِيمِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ مِنْ رِزْقِهِ، مِمَّا شَرَعَ لَهُمْ عَمْرُو بْنُ لُحَيٍّ (لَعَنَهُ اللَّهُ) مِنْ تَحْرِيمِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ.

Allah Teâlâ'nın: { وَلَا تَقُولُوا لِمَا تَصِفُ أَلْسِنَتُكُمُ الْكَذِبَ هَذَا حَلَالٌ وَهَذَا حَرَامٌ لِتَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ } “Dillerinizin uydurduğu yalana dayanarak: ‘Şu helaldir, bu haramdır’ demeyin; çünkü Allah'a karşı yalan uydurmuş olursunuz” [Nahl, 16/116] kavli; Allah -celle ve alâ- bu kerim ayette kâfirlere, Allah'ın helal kıldığı rızkından, Amr b. Luhay'ın (Allah ona lanet etsin) onlar için ihdas ettiği şekilde Allah'ın helal kıldığını haram saymayı yasaklamıştır.

وَقَدْ أَوْضَحَ - جَلَّ وَعَلَا - هَذَا الْمَعْنَى فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ ; كَقَوْلِهِ: قُلْ هَلُمَّ شُهَدَاءَكُمُ الَّذِينَ يَشْهَدُونَ أَنَّ اللَّهَ حَرَّمَ هَذَا فَإِنْ شَهِدُوا فَلَا تَشْهَدْ مَعَهُمْ [٦ \ ١٥٠] ، وَقَوْلِهِ: قُلْ أَرَأَيْتُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ لَكُمْ مِنْ رِزْقٍ فَجَعَلْتُمْ مِنْهُ حَرَامًا وَحَلَالًا قُلْ آللَّهُ أَذِنَ لَكُمْ أَمْ عَلَى اللَّهِ تَفْتَرُونَ [١٠ \ ٥٩] ، وَقَوْلِهِ: قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ قَتَلُوا أَوْلَادَهُمْ سَفَهًا بِغَيْرِ عِلْمٍ وَحَرَّمُوا مَا رَزَقَهُمُ اللَّهُ افْتِرَاءً عَلَى اللَّهِ قَدْ ضَلُّوا وَمَا كَانُوا مُهْتَدِينَ [٦ \ ١٤٠] ، وَقَوْلِهِ: وَقَالُوا مَا فِي بُطُونِ هَذِهِ الْأَنْعَامِ خَالِصَةٌ لِذُكُورِنَا وَمُحَرَّمٌ عَلَى أَزْوَاجِنَا الْآيَةَ [٦ \ ١٣٩] ، وَقَوْلِهِ: وَقَالُوا هَذِهِ أَنْعَامٌ وَحَرْثٌ حِجْرٌ لَا يَطْعَمُهَا إِلَّا مَنْ نَشَاءُ بِزَعْمِهِمْ الْآيَةَ [٦ \ ١٣٨] ، وَقَوْلِهِ حِجْرٌ، أَيْ: حَرَامٌ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ، كَمَا تَقَدَّمَ.

-Celle ve alâ- bu manayı pek çok ayette açıklamıştır; şu ayetlerde olduğu gibi: { قُلْ هَلُمَّ شُهَدَاءَكُمُ الَّذِينَ يَشْهَدُونَ أَنَّ اللَّهَ حَرَّمَ هَذَا فَإِنْ شَهِدُوا فَلَا تَشْهَدْ مَعَهُمْ } “De ki: ‘Allah'ın bunu haram kıldığına şahitlik edecek şahitlerinizi getirin.’ Eğer şahitlik ederlerse sen onlarla beraber şahitlik etme” [En'âm, 6/150], { قُلْ أَرَأَيْتُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ لَكُمْ مِنْ رِزْقٍ فَجَعَلْتُمْ مِنْهُ حَرَامًا وَحَلَالًا قُلْ آللَّهُ أَذِنَ لَكُمْ أَمْ عَلَى اللَّهِ تَفْتَرُونَ } “De ki: ‘Ne gördünüz, Allah'ın sizin için indirdiği rızkın bir kısmını haram, bir kısmını helal kıldınız?’ De ki: ‘Allah mı size izin verdi, yoksa Allah'a iftira mı ediyorsunuz?’” [Yûnus, 10/59], { قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ قَتَلُوا أَوْلَادَهُمْ سَفَهًا بِغَيْرِ عِلْمٍ وَحَرَّمُوا مَا رَزَقَهُمُ اللَّهُ افْتِرَاءً عَلَى اللَّهِ قَدْ ضَلُّوا وَمَا كَانُوا مُهْتَدِينَ } “Bilgisizlik yüzünden beyinsizce çocuklarını öldürenler ve Allah'ın kendilerine verdiği rızkı Allah'a iftira ederek haram sayanlar kesinlikle ziyana uğramışlardır. Muhakkak ki onlar sapmışlardır ve doğru yolu bulmuş değillerdir” [En'âm, 6/140], { وَقَالُوا مَا فِي بُطُونِ هَذِهِ الْأَنْعَامِ خَالِصَةٌ لِذُكُورِنَا وَمُحَرَّمٌ عَلَى أَزْوَاجِنَا } “‘Bu hayvanların karınlarındakiler sadece erkeklerimize aittir, kadınlarımıza ise haram kılınmıştır’ dediler...” [En'âm, 6/139] ve { وَقَالُوا هَذِهِ أَنْعَامٌ وَحَرْثٌ حِجْرٌ لَا يَطْعَمُهَا إِلَّا مَنْ نَشَاءُ بِزَعْمِهِمْ } “Ve kendi zanlarınca: ‘Bunlar dokunulmaz hayvanlar ve ekinlerdir; bunları bizim dilediklerimizden başkası yiyemez’ dediler...” [En'âm, 6/138]. Ayetteki { حِجْرٌ } kelimesi, haram demektir. Daha önce geçtiği üzere diğer ayetler de bu kabildendir.

وَفِي قَوْلِهِ الْكَذِبَ [١٦ \ ١١٦] ، أَوْجُهٌ مِنَ الْإِعْرَابِ:

Ayetin { الْكَذِبَ } “yalan” [Nahl, 16/116] kavlinde irab açısından birkaç vecih vardır:

أَحَدُهُمْ: أَنَّهُ مَنْصُوبٌ بِـ: تَقُولُوا، أَيْ: لَا تَقُولُوا الْكَذِبَ لِمَا تَصِفُهُ أَلْسِنَتُكُمْ مِنْ رِزْقِ اللَّهِ بِالْحِلِّ وَالْحُرْمَةِ ; كَمَا ذُكِرَ فِي الْآيَاتِ الْمَذْكُورَةِ آنِفًا مِنْ غَيْرِ اسْتِنَادِ ذَلِكَ الْوَصْفِ إِلَى دَلِيلٍ، وَاللَّامُ مَثَلُهَا فِي قَوْلِكَ: لَا تَقُولُوا لِمَا أَحَلَّ اللَّهُ: هُوَ حَرَامٌ، وَكَقَوْلِهِ: وَلَا تَقُولُوا لِمَنْ يُقْتَلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتٌ الْآيَةَ [٢ \ ١٥٤] ، وَجُمْلَةُ هَذَا حَلَالٌ وَهَذَا

Birincisi: { تَقُولُوا } fiili ile mensub olmasıdır; yani: Dillerinizin Allah'ın rızkını helal ve haram olarak nitelemesi sebebiyle -az önce zikredilen ayetlerde belirtildiği gibi ve bu nitelemeyi bir delile dayandırmaksızın- yalan söylemeyin. Buradaki lâm harfi: ‘Allah'ın helal kıldığı şey için: O haramdır demeyin’ sözündeki [lâm] gibidir ve şu buyrukta olduğu gibidir: { وَلَا تَقُولُوا لِمَنْ يُقْتَلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتٌ } “Allah yolunda öldürülenler için ‘ölülerdir’ demeyin...” [Bakara, 2/154]. { هَذَا حَلَالٌ وَهَذَا }

حَرَامٌ، بَدَلٌ مِنَ: الْكَذِبِ، وَقِيلَ: إِنَّ الْجُمْلَةَ الْمَذْكُورَةَ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ: تَصِفُ، بِتَضْمِينِهَا مَعْنَى تَقُولُ، أَيْ: وَلَا تَقُولُوا الْكَذِبَ لِمَا تَصِفُهُ أَلْسِنَتُكُمْ، فَتَقُولَ هَذَا حَلَالٌ وَهَذَا حَرَامٌ. وَقِيلَ: الْكَذِبَ، مَفْعُولٌ بِهِ لِ تَصِفُ، وَمَا مَصْدَرِيَّةٌ، وَجُمْلَةُ هَذَا حَلَالٌ وَهَذَا حَرَامٌ مُتَعَلِّقَةٌ بِ لَا تَقُولُوا، أَيْ: لَا تَقُولُوا هَذَا حَلَالٌ وَهَذَا حَرَامٌ لِوَصْفِ أَلْسِنَتِكُمُ الْكَذِبَ ; أَيْ: لَا تُحَرِّمُوا وَلَا تُحَلِّلُوا لِأَجْلِ قَوْلٍ تَنْطِقُ بِهِ أَلْسِنَتُكُمْ، وَيَجُولُ فِي أَفْوَاهِكُمْ ; لَا لِأَجْلِ حُجَّةٍ وَبَيِّنَةٍ، قَالَهُ صَاحِبُ الْكَشَّافِ. وَقِيلَ: الْكَذِبَ بَدَلٌ مِنْ هَاءِ الْمَفْعُولِ الْمَحْذُوفَةِ ; أَيْ: لِمَا تَصِفُهُ أَلْسِنَتُكُمُ الْكَذِبَ.

{ حَرَامٌ } “bu helaldir ve bu haramdır” cümlesi, { الْكَذِبَ } lafzından bedeldir. Bir diğer görüşe göre bu cümle, "söylemek" (tekûlü) anlamını tazammun etmesi sebebiyle { تَصِفُ } fiilinin nasb mahallindedir; yani: Dillerinizin nitelediği şey için ‘bu helaldir, bu haramdır’ diyerek yalan söylemeyin, demektir. Başka bir görüşe göre { الْكَذِبَ } lafzı, { تَصِفُ } fiilinin mefulün bihi, { مَا } harfi ise mastariyyedir; { هَذَا حَلَالٌ وَهَذَا حَرَامٌ } cümlesi ise { لَا تَقُولُوا } nehyine mütealliktir; yani: Dillerinizin yalanı vasfetmesi yüzünden: ‘Bu helaldir, bu haramdır’ demeyin. Bir diğer deyişle: Dillerinizin söylediği ve ağızlarınızda dolaşan söz yüzünden haram ve helal kılmayın; zira bu bir hüccete ve delile dayanmamaktadır, bunu el-Keşşâf sahibi söylemiştir. Yine denildi ki: { الْكَذِبَ } kelimesi mahzuf olan meful zamirinden (hâ) bedeldir; yani: Dillerinizin nitelediği o yalanı [söylemeyin] demektir.

تَنْبِيهٌ.

Uyarı.

كَانَ السَّلَفُ الصَّالِحُ ﵃ يَتَوَرَّعُونَ عَنْ قَوْلِهِمْ: هَذَا حَلَالٌ وَهَذَا حَرَامٌ ; خَوْفًا مِنْ هَذِهِ الْآيَاتِ.

Selef-i Sâlihîn radıyallâhu anhüm, bu ayetlerden korktukları için: “Bu helaldir, bu haramdır” demekten sakınırlardı.

قَالَ الْقُرْطُبِيُّ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: قَالَ الدَّارِمِيُّ: أَبُو مُحَمَّدٍ فِي مُسْنَدِهِ: أَخْبَرَنَا هَارُونُ، عَنْ حَفْصٍ، عَنِ الْأَعْمَشِ قَالَ: «مَا سَمِعْتُ إِبْرَاهِيمَ قَطُّ يَقُولُ: حَلَالٌ وَلَا حَرَامٌ، وَلَكِنْ كَانَ يَقُولُ: كَانُوا يَكْرَهُونَ، وَكَانُوا يَسْتَحِبُّونَ» .

Kurtubî bu kerim ayetin tefsirinde şöyle demiştir: ed-Dârimî Ebû Muhammed Müsned'inde şöyle dedi: Bize Hârûn, Hafs'tan, o da el-A'meş'ten haber verdi; o şöyle dedi: «İbrâhim'in hiçbir zaman ‘helaldir’ veya ‘haramdır’ dediğini işitmedim. Lakin o şöyle derdi: ‘[Selef] mekruh görürdü’ ve ‘müstehap görürdü’.»

وَقَالَ ابْنُ وَهْبٍ: قَالَ مَالِكٌ: لَمْ يَكُنْ مِنْ فُتْيَا النَّاسِ أَنْ يَقُولُوا: هَذَا حَلَالٌ وَهَذَا حَرَامٌ، وَلَكِنْ يَقُولُوا إِيَّاكُمْ كَذَا وَكَذَا، وَلَمْ أَكُنْ لِأَصْنَعَ هَذَا. انْتَهَى.

İbn Vehb dedi ki: Mâlik şöyle dedi: “İnsanların fetvasında: ‘Bu helaldir, bu haramdır’ demek yoktu; bilakis: ‘Şundan şundan sakının’, ‘Ben olsam bunu yapmazdım’ derlerdi.” [Sözü] bitti.

وَقَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ: وَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ: لِتَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ [١٦ \ ١١٦] ، مِنَ التَّعْلِيلِ الَّذِي لَا يَتَضَمَّنُ مَعْنَى الْفَرْضِ. اه. وَكَثِيرٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ يَقُولُونَ: هِيَ لَامُ الْعَاقِبَةِ. وَالْبَيَانِيُّونَ يَزْعُمُونَ أَنَّ حَرْفَ التَّعْلِيلِ كَاللَّامِ إِذَا لَمْ تُقْصَدْ بِهِ عِلَّةٌ غَائِيَّةٌ ; كَقَوْلِهِ: فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا الْآيَةَ [٢٨ \ ٨] ، وَقَوْلِهِ هُنَا: لِتَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ [١٦ \ ١١٦] ، أَنَّ فِي ذَلِكَ اسْتِعَارَةً تَبَعِيَّةً فِي مَعْنَى الْحَرْفِ.

Zemahşerî şöyle demiştir: { لِتَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ } “Allah'a karşı yalan uydurmak için” [Nahl, 16/116] kavlindeki lâm, farz/kasıt anlamı içermeyen ta'lil (gerekçelendirme) içindir. [Sözü] bitti. Âlimlerin çoğu ise şöyle demektedir: O akıbet lâmıdır (lâm-ı âkıbet). Beyan ehli ise, lâm gibi bir ta'lil harfi ile gâî illet kastedilmediğinde; tıpkı: { فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا } “Firavun ailesi onu, kendilerine bir düşman olsun diye aldılar...” [Kasas, 28/8] ayetinde ve buradaki: { لِتَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ } “Allah'a karşı yalan uydurmak için” [Nahl, 16/116] kavlinde olduğu gibi, harfin manasında tebeî bir istiare bulunduğunu iddia ederler.

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ -: بَلْ كُلُّ ذَلِكَ مِنْ أَسَالِيبِ اللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ. فَمِنْ أَسَالِيبِهَا: الْإِتْيَانُ بِحَرْفِ التَّعْلِيلِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى الْعِلَّةِ الْغَائِيَّةِ ; كَقَوْلِهِ: وَأَنْزَلْنَا مَعَهُمُ الْكِتَابَ وَالْمِيزَانَ لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ الْآيَةَ [٥٧ \ ٢٥] ، وَمِنْ أَسَالِيبِهَا الْإِتْيَانُ بِاللَّامِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى تَرَتُّبِ أَمْرٍ عَلَى أَمْرٍ ; كَتَرَتُّبِ الْمَعْلُولِ عَلَى عِلَّتِهِ الْغَائِيَّةِ. وَهَذَا الْأَخِيرُ كَقَوْلِهِ: فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ

Kitabın müellifi -Allah onu affetsin- der ki: Bilakis bütün bunlar Arap dilinin üsluplarındandır. Dilin üsluplarından biri: Gâî illete delalet etmek üzere ta'lil harfinin getirilmesidir; şu ayette olduğu gibi: { وَأَنْزَلْنَا مَعَهُمُ الْكِتَابَ وَالْمِيزَانَ لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ } “İnsanlar adaleti ayakta tutsunlar diye onların yanında kitabı ve mizanı indirdik...” [Hadîd, 57/25]. Üsluplarından bir diğeri ise: Tıpkı malûlün kendi gâî illetine terettüp etmesi gibi bir işin başka bir işe terettüp ettiğini göstermek üzere lâm getirilmesidir. Bu sonuncusu şu ayet gibidir: { فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ }

لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَنًا [٢٨ \ ٨] ; لِأَنَّ الْعِلَّةَ الْغَائِيَّةَ الْبَاعِثَةَ لَهُمْ عَلَى الْتِقَاطِهِ لَيْسَتْ هِيَ أَنْ يَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا، بَلْ لِيَكُونَ لَهُمْ قُرَّةَ عَيْنٍ ; كَمَا قَالَتِ امْرَأَةُ فِرْعَوْنَ: قُرَّةُ عَيْنٍ لِي وَلَكَ لَا تَقْتُلُوهُ عَسَى أَنْ يَنْفَعَنَا أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَدًا [٢٨ \ ٩] ، وَلَكِنْ لَمَّا كَانَ كَوْنُهُ عَدُوًّا لَهُمْ وَحَزَنًا يَتَرَتَّبُ عَلَى الْتِقَاطِهِمْ لَهُ ; كَتَرَتُّبِ الْمَعْلُولِ عَلَى عِلَّتِهِ الْغَائِيَّةِ، عُبِّرَ فِيهِ بِاللَّامِ الدَّالَّةِ عَلَى تَرْتِيبِ الْمَعْلُولِ عَلَى الْعِلَّةِ. وَهَذَا أُسْلُوبٌ عَرَبِيٌّ، فَلَا حَاجَةَ إِلَى مَا يُطِيلُ بِهِ الْبَيَانِيُّونَ فِي مِثْلِ هَذَا الْمَبْحَثِ.

{ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَنًا } “Firavun ailesi onu, kendilerine bir düşman ve bir keder olsun diye aldılar” [Kasas, 28/8]; zira onları onu almaya sevk eden gâî illet kendilerine bir düşman olması değil, aksine kendileri için bir göz aydınlığı olmasıdır; nitekim Firavun'un karısı şöyle demiştir: { قُرَّةُ عَيْنٍ لِي وَلَكَ لَا تَقْتُلُوهُ عَسَى أَنْ يَنْفَعَنَا أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَدًا } “‘Benim için de senin için de bir göz aydınlığıdır. Onu öldürmeyin, belki bize faydası dokunur ya da onu evlat ediniriz’” [Kasas, 28/9]. Lakin onun kendilerine düşman ve keder olması, onu almalarına -tıpkı malûlün gâî illetine terettüp etmesi gibi- terettüp ettiği için, burada malûlün illete terettübünü gösteren lâm ile ifade edilmiştir. Bu bir Arap üslubudur; dolayısıyla beyan ehlinin bu tür meselelerde konuyu uzatmalarına ihtiyaç yoktur.

قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ لَا يُفْلِحُونَ مَتَاعٌ قَلِيلٌ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ، ذَكَرَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَيْهِ الْكَذِبَ - أَيْ يَخْتَلِقُونَهُ عَلَيْهِ - كَدَعْوَاهُمْ أَنَّهُ حَرَّمَ هَذَا وَهُوَ لَمْ يُحَرِّمْهُ، وَدَعْوَاهُمْ لَهُ الشُّرَكَاءَ وَالْأَوْلَادَ - لَا يُفْلِحُونَ ; لِأَنَّهُمْ فِي الدُّنْيَا لَا يَنَالُونَ إِلَّا مَتَاعًا قَلِيلًا لَا أَهَمِّيَّةَ لَهُ، وَفِي الْآخِرَةِ يُعَذَّبُونَ الْعَذَابَ الْعَظِيمَ، الشَّدِيدَ الْمُؤْلِمَ.

Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ لَا يُفْلِحُونَ مَتَاعٌ قَلِيلٌ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ } “Allah'a karşı yalan uyduranlar asla kurtuluşa eremezler. Az bir menfaat; ardından onlara can yakıcı bir azap vardır” [Nahl, 16/116-117] kavli; -celle ve alâ- bu kerim ayette, Kendisine karşı yalan uyduranların -yani O haram kılmadığı halde O'nun bunu haram kıldığını iddia etmeleri ve O'na ortaklar ve çocuklar isnat etmeleri gibi uydurmalarda bulunanların- kurtuluşa eremeyeceklerini zikretmiştir; çünkü onlar dünyada ehemmiyetsiz, pek az bir menfaatten başkasını elde edemezler; ahirette ise çok büyük, pek şiddetli ve can yakıcı bir azapla cezalandırılırlar.

وَأَوْضَحَ هَذَا الْمَعْنَى فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ ; كَقَوْلِهِ فِي يُونُسَ: قُلْ إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ لَا يُفْلِحُونَ مَتَاعٌ فِي الدُّنْيَا ثُمَّ إِلَيْنَا مَرْجِعُهُمْ ثُمَّ نُذِيقُهُمُ الْعَذَابَ الشَّدِيدَ بِمَا كَانُوا يَكْفُرُونَ [١٠ \ ٦٩ - ٧٠] ، وَقَوْلِهِ: نُمَتِّعُهُمْ قَلِيلًا ثُمَّ نَضْطَرُّهُمْ إِلَى عَذَابٍ غَلِيظٍ [٣١ \ ٢٤] ، وَقَوْلِهِ: قَالَ وَمَنْ كَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ قَلِيلًا ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إِلَى عَذَابِ النَّارِ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ [٢ \ ١٢٦] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Bu anlamı başka yerlerde de açıklamıştır; Yûnus Suresi'ndeki şu buyruk gibi: { قُلْ إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ لَا يُفْلِحُونَ مَتَاعٌ فِي الدُّنْيَا ثُمَّ إِلَيْنَا مَرْجِعُهُمْ ثُمَّ نُذِيقُهُمُ الْعَذَابَ الشَّدِيدَ بِمَا كَانُوا يَكْفُرُونَ } “De ki: ‘Allah'a karşı yalan uyduranlar kesinlikle kurtuluşa eremezler. Dünyada az bir menfaat; sonra dönüşleri bizedir. Sonra da inkâr etmekte olduklarından ötürü onlara şiddetli azabı tattıracağız’” [Yûnus, 10/69-70], { نُمَتِّعُهُمْ قَلِيلًا ثُمَّ نَضْطَرُّهُمْ إِلَى عَذَابٍ غَلِيظٍ } “Onları biraz faydalandırırız, sonra da onları ağır bir azaba sürükleriz” [Lokmân, 31/24] ve { قَالَ وَمَنْ كَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ قَلِيلًا ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إِلَى عَذَابِ النَّارِ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ } “‘Kim de inkâr ederse, onu az bir süre faydalandırır, sonra da ateş azabına sürüklerim; ne kötü bir varış yeridir orası!’ buyurdu” [Bakara, 2/126] ve diğer ayetler böyledir.

وَقَوْلُهُ مَتَاعٌ قَلِيلٌ، خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: مَتَاعُهُمْ فِي الدُّنْيَا مَتَاعٌ قَلِيلٌ. وَقَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ: مَنْفَعَتُهُمْ فِي الدُّنْيَا مَتَاعٌ قَلِيلٌ. وَقَوْلُهُ لَا يُفْلِحُونَ، أَيْ: لَا يَنَالُونَ الْفَلَاحَ، وَهُوَ يُطْلَقُ عَلَى مَعْنَيَيْنِ: أَحَدُهُمَا: الْفَوْزُ بِالْمَطْلُوبِ الْأَكْبَرِ، وَالثَّانِي: الْبَقَاءُ السَّرْمَدِيُّ ; كَمَا تَقَدَّمَ بِشَوَاهِدِهِ.

Ayetin { مَتَاعٌ قَلِيلٌ } “az bir menfaat” kavli, mahzuf bir mübtedanın haberidir; yani: ‘Onların dünyadaki nasipleri az bir menfaattir.’ Zemahşerî ise şöyle demiştir: ‘Onların dünyadaki faydalanmaları az bir menfaattir.’ Ayetin { لَا يُفْلِحُونَ } “kurtuluşa eremezler” kavli ise; felaha nail olamazlar demektir. Felah iki anlama gelir: Birincisi: En büyük maksada ulaşmak, ikincisi: Ebedî kalıcılık; nitekim şahitleriyle birlikte daha önce geçmişti.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَعَلَى الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا مَا قَصَصْنَا عَلَيْكَ مِنْ قَبْلُ الْآيَةَ. هَذَا الْمُحَرَّمُ عَلَيْهِمْ، الْمَقْصُوصُ عَلَيْهِ مِنْ قَبْلِ الْمُحَلُّ عَلَيْهِ هُنَا هُوَ الْمَذْكُورُ فِي (سُورَةِ الْأَنْعَامِ) ، فِي قَوْلِهِ: وَعَلَى الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ وَمِنَ الْبَقَرِ وَالْغَنَمِ حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ شُحُومَهُمَا إِلَّا مَا حَمَلَتْ ظُهُورُهُمَا أَوِ الْحَوَايَا أَوْ مَا اخْتَلَطَ بِعَظْمٍ ذَلِكَ جَزَيْنَاهُمْ بِبَغْيِهِمْ وَإِنَّا لَصَادِقُونَ [٦ \ ١٦٤] .

Allah Teâlâ'nın: { وَعَلَى الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا مَا قَصَصْنَا عَلَيْكَ مِنْ قَبْلُ } “Yahudilere de daha önce sana anlattıklarımızı haram kılmıştık...” [Nahl, 16/118] kavli. Onlara haram kılınan ve burada daha önce anlatıldığı belirtilen husus, (En'âm Suresi)'nde şu ayette zikredilendir: { وَعَلَى الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ وَمِنَ الْبَقَرِ وَالْغَنَمِ حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ شُحُومَهُمَا إِلَّا مَا حَمَلَتْ ظُهُورُهُمَا أَوِ الْحَوَايَا أَوْ مَا اخْتَلَطَ بِعَظْمٍ ذَلِكَ جَزَيْنَاهُمْ بِبَغْيِهِمْ وَإِنَّا لَصَادِقُونَ } “Yahudilere tırnaklı hayvanların hepsini haram kıldık. Sığır ve koyunun ise, sırtlarında yahut bağırsaklarında bulunan veya kemiğe karışan kısımları müstesna, iç yağlarını onlara haram kıldık. Taşkınlıkları yüzünden onları böyle cezalandırdık. Şüphesiz biz elbette doğru söyleyenleriz” [En'âm, 6/146].

وَجُمْلَةُ الْمُحَرَّمَاتِ عَلَيْهِمْ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ ظَاهِرَةٌ، وَهُوَ كُلُّ ذِي ظُفْرٍ: كَالنَّعَامَةِ

Bu kerim ayette onlara haram kılınanların bütünü açıktır; o da tırnaklı olan her hayvandır: Devekuşu

وَالْبَعِيرُ، وَالشَّحْمُ الْخَالِصُ مِنَ الْبَقَرِ وَالْغَنَمِ - وَهُوَ الثُّرُوبُ - وَشَحْمُ الْكُلَى. أَمَّا الشَّحْمُ الَّذِي عَلَى الظَّهْرِ، وَالَّذِي فِي الْحَوَايَا وَهِيَ الْأَمْعَاءُ، وَالْمُخْتَلِطُ بِعَظْمٍ كَلَحْمِ الذَّنَبِ وَغَيْرِهِ مِنَ الشُّحُومِ الْمُخْتَلِطَةِ بِالْعِظَامِ ; فَهُوَ حَلَالٌ لَهُمْ ; كَمَا هُوَ وَاضِحٌ مِنَ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ.

ve deve gibi. Bir de sığır ve koyunun halis iç yağı -ki o sürûb (iç zarı yağı)dur- ve böbrek yağıdır. Sırtta bulunan, bağırsaklar demek olan havâyâdaki ve kuyruk sokumu eti gibi kemiğe karışmış olan yağlara gelince; ayet-i kerimeden açıkça anlaşıldığı üzere bunlar onlara helaldir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ إِبْرَاهِيمَ كَانَ أُمَّةً قَانِتًا لِلَّهِ حَنِيفًا وَلَمْ يَكُ مِنَ الْمُشْرِكِينَ شَاكِرًا لِأَنْعُمِهِ اجْتَبَاهُ وَهَدَاهُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ، أَثْنَى اللَّهُ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَاتَيْنِ الْآيَتَيْنِ الْكَرِيمَتَيْنِ عَلَى نَبِيِّهِ إِبْرَاهِيمَ - عَلَيْهِ وَعَلَى نَبِيِّنَا الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ -: بِأَنَّهُ أُمَّةٌ ; أَيْ: إِمَامٌ مُقْتَدًى بِهِ، يَعْلَمُ النَّاسَ الْخَيْرَ ; كَمَا قَالَ تَعَالَى: إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا [٢ \ ١٢٤] ، وَأَنَّهُ قَانِتٌ لِلَّهِ، أَيْ: مُطِيعٌ لَهُ، وَأَنَّهُ لَمْ يَكُنْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ، وَأَنَّهُ شَاكِرٌ لِأَنْعُمِ اللَّهِ، وَأَنَّ اللَّهَ اجْتَبَاهُ، أَيِ: اخْتَارَهُ وَاصْطَفَاهُ. وَأَنَّهُ هَدَاهُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ.

Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ إِبْرَاهِيمَ كَانَ أُمَّةً قَانِتًا لِلَّهِ حَنِيفًا وَلَمْ يَكُ مِنَ الْمُشْرِكِينَ شَاكِرًا لِأَنْعُمِهِ اجْتَبَاهُ وَهَدَاهُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ } “Şüphesiz İbrahim, Allah'a itaat eden, bâtıldan yüz çevirip hakka yönelen tek başına bir ümmetti ve müşriklerden değildi. O'nun nimetlerine şükredendi; Allah onu seçti ve kendisini dosdoğru bir yola iletti” [Nahl, 16/120-121] kavli; Allah -celle ve alâ- bu iki kerim ayette peygamberi İbrâhim'i -ona ve peygamberimize salât ve selam olsun- methetmiştir: Onun bir ümmet olduğunu; yani insanlara hayrı öğreten ve kendisine uyulan bir önder (imam) olduğunu; nitekim Teâlâ: { إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا } “‘Seni insanlara bir önder yapacağım’” [Bakara, 2/124] buyurmuştur; Allah'a kânit olduğunu, yani O'na itaatkâr olduğunu; müşriklerden olmadığını; Allah'ın nimetlerine şükreden olduğunu; Allah'ın onu ictibâ ettiğini, yani seçip beğendiğini; ve onu dosdoğru yola ilettiğini bildirmiştir.

وَكَرَّرَ هَذَا الثَّنَاءَ عَلَيْهِ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ ; كَقَوْلِهِ: وَإِبْرَاهِيمَ الَّذِي وَفَّى [٥٣ \ ٣٧] ، وَقَوْلِهِ: وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قَالَ إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا [٢ \ ١٢٤] ، وَقَوْلِهِ: وَلَقَدْ آتَيْنَا إِبْرَاهِيمَ رُشْدَهُ مِنْ قَبْلُ وَكُنَّا بِهِ عَالِمِينَ [٢١ \ ٥١] ، وَقَوْلِهِ: وَكَذَلِكَ نُرِي إِبْرَاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ [٦ \ ٧٥] ، وَقَوْلِهِ عَنْهُ: إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ حَنِيفًا وَمَا أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ [٦ \ ٧٩] ، وَقَوْلِهِ: مَا كَانَ إِبْرَاهِيمُ يَهُودِيًّا وَلَا نَصْرَانِيًّا وَلَكِنْ كَانَ حَنِيفًا مُسْلِمًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ [٣ \ ٦٧] ، وَقَوْلِهِ: وَإِنَّ مِنْ شِيعَتِهِ لَإِبْرَاهِيمَ إِذْ جَاءَ رَبَّهُ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ [٣٧ \ ٨٣ - ٨٤] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ الْكَثِيرَةِ فِي الثَّنَاءِ عَلَيْهِ.

Ona yönelik bu övgüyü diğer yerlerde de tekrarlamıştır; şu ayetlerde olduğu gibi: { وَإِبْرَاهِيمَ الَّذِي وَفَّى } “Ve [ahdine] çok vefalı olan İbrahim...” [Necm, 53/37], { وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قَالَ إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا } “Hani Rabbi İbrahim'i birtakım kelimelerle imtihan etmiş, o da bunları tam olarak yerine getirmişti. ‘Seni insanlara önder yapacağım’ buyurdu” [Bakara, 2/124], { وَلَقَدْ آتَيْنَا إِبْرَاهِيمَ رُشْدَهُ مِنْ قَبْلُ وَكُنَّا بِهِ عَالِمِينَ } “Andolsun ki daha önce İbrahim'e de rüşdünü (doğruyu yanlıştan ayırt etme yetisini) vermiştik ve biz onu biliyorduk” [Enbiyâ, 21/51], { وَكَذَلِكَ نُرِي إِبْرَاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ } “Böylece kesin inanç sahiplerinden olsun diye İbrahim'e göklerin ve yerin melekûtunu gösteriyorduk” [En'âm, 6/75], ondan naklen: { إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ حَنِيفًا وَمَا أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ } “‘Şüphesiz ben, yüzümü tamamen hakka yönelerek gökleri ve yeri yaratana çevirdim ve ben müşriklerden değilim’” [En'âm, 6/79], { مَا كَانَ إِبْرَاهِيمُ يَهُودِيًّا وَلَا نَصْرَانِيًّا وَلَكِنْ كَانَ حَنِيفًا مُسْلِمًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ } “İbrahim ne bir Yahudi ne de bir Hristiyan idi; lakin o dosdoğru bir Müslümandı ve müşriklerden değildi” [Âl-i İmrân, 3/67] ve { وَإِنَّ مِنْ شِيعَتِهِ لَإِبْرَاهِيمَ إِذْ جَاءَ رَبَّهُ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ } “Şüphesiz İbrahim de onun taraftarlarındandı. Hani o, Rabbine arınmış bir kalple gelmişti” [Sâffât, 37/83-84]. Onu metheden diğer pek çok ayet de böyledir.

وَقَدْ قَدَّمْنَا مَعَانِيَ «الْأُمَّةِ» ، فِي الْقُرْآنِ.

Kur'an'da geçen “ümmet” kelimesinin anlamlarını daha önce belirtmiştik.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَآتَيْنَاهُ فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً الْآيَةَ [١٦ \ ٢٢١] ، قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: الْحَسَنَةُ الَّتِي آتَاهُ اللَّهُ فِي الدُّنْيَا: الذُّرِّيَّةُ الطَّيِّبَةُ، وَالثَّنَاءُ الْحَسَنُ. وَيُسْتَأْنَسُ لِهَذَا بِأَنَّ اللَّهَ بَيَّنَ أَنَّهُ أَعْطَاهُ بِسَبَبِ إِخْلَاصِهِ لِلَّهِ، وَاعْتِزَالِهِ أَهْلَ الشِّرْكِ: الذُّرِّيَّةَ الطَّيِّبَةَ. وَأَشَارَ أَيْضًا لِأَنَّهُ جَعَلَ لَهُ ثَنَاءً حَسَنًا بَاقِيًا فِي الدُّنْيَا ; قَالَ تَعَالَى: فَلَمَّا اعْتَزَلَهُمْ وَمَا يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَكُلًّا جَعَلْنَا نَبِيًّا وَوَهَبْنَا لَهُمْ مِنْ رَحْمَتِنَا وَجَعَلْنَا لَهُمْ لِسَانَ صِدْقٍ عَلِيًّا [١٩ \ ٤٩ - ٥٠] ، وَقَالَ: وَجَعَلْنَا فِي ذُرِّيَّتِهِ النُّبُوَّةَ وَالْكِتَابَ [٢٩ \ ٢٧] ، وَقَالَ: وَاجْعَلْ لِي لِسَانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ [٢٦ \ ٨٤] .

Allah Teâlâ'nın: { وَآتَيْنَاهُ فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً } “Ve biz ona dünyada bir güzellik verdik...” [Nahl, 16/122] kavli hakkında bazı âlimler şöyle demiştir: Allah'ın ona dünyada verdiği hasene (güzellik); temiz bir nesil ve güzel bir övgüdür. Allah'a olan ihlası ve şirk ehlinden uzaklaşması sebebiyle Allah'ın ona temiz bir nesil bahşettiğini açıklamış olması buna delil gösterilebilir. Ayrıca onun için dünyada kalıcı, güzel bir övgü kıldığına da işaret etmiştir; nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: { فَلَمَّا اعْتَزَلَهُمْ وَمَا يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَكُلًّا جَعَلْنَا نَبِيًّا وَوَهَبْنَا لَهُمْ مِنْ رَحْمَتِنَا وَجَعَلْنَا لَهُمْ لِسَانَ صِدْقٍ عَلِيًّا } “İbrahim onları ve Allah'tan başka taptıklarını terk edince, biz ona İshak'ı ve Yakub'u bağışladık ve her birini peygamber yaptık. Onlara rahmetimizden bahşettik ve onlar için yüce bir doğruluk dili (güzel bir nam) kıldık” [Meryem, 19/49-50], { وَجَعَلْنَا فِي ذُرِّيَّتِهِ النُّبُوَّةَ وَالْكِتَابَ } “Onun nesline de peygamberliği ve kitabı verdik...” [Ankebût, 29/27] ve { وَاجْعَلْ لِي لِسَانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ } “‘Sonra gelecekler arasında benim için bir doğruluk dili (güzel bir nam) kıl’” [Şuarâ, 26/84].

قَوْلُهُ تَعَالَى: ثُمَّ أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ ذَكَرَ اللَّهُ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّهُ أَوْحَى إِلَى نَبِيِّنَا ﷺ الْأَمْرَ بِاتِّبَاعِ مِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ.

Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ } “Sonra sana: ‘Bâtıldan yüz çevirip hakka yönelen İbrahim'in dinine uy; o müşriklerden değildi’ diye vahyettik” [Nahl, 16/123] kavli; Allah -celle ve alâ- bu kerim ayette, Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'e, bâtıldan yüz çevirip hakka yönelen ve müşriklerden olmayan İbrahim'in dinine uymasını emrettiğini vahyetmiş olduğunu zikretmiştir.

وَبَيَّنَ هَذَا أَيْضًا فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ ; كَقَوْلِهِ: قُلْ إِنَّنِي هَدَانِي رَبِّي إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ دِينًا قِيَمًا مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ [٦ \ ١٦١] ، وَقَوْلِهِ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ارْكَعُوا وَاسْجُدُوا وَاعْبُدُوا رَبَّكُمْ وَافْعَلُوا الْخَيْرَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ - إِلَى قَوْلِهِ - مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْرَاهِيمَ الْآيَةَ [٢٢ \ ٧٧ - ٧٨] وَقَوْلِهِ: قَدْ كَانَتْ لَكُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فِي إِبْرَاهِيمَ الْآيَةَ [٦٠ \ ٤] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ. وَالْمِلَّةُ: الشَّرِيعَةُ. وَالْحَنِيفُ: الْمَائِلُ عَنْ كُلِّ دِينٍ بَاطِلٍ إِلَى دِينِ الْحَقِّ. وَأَصْلُهُ مِنَ الْحَنَفِ: وَهُوَ اعْوِجَاجُ الرِّجْلَيْنِ ; يُقَالُ: بِرِجْلِهِ حَنَفٌ، أَيِ: اعْوِجَاجٌ. وَمِنْهُ قَوْلُ أُمِّ الْأَحْنَفِ بْنِ قَيْسٍ تُرَقِّصُهُ وَهُوَ صَبِيٌّ: وَاللَّهِ لَوْلَا حَنَفٌ بِرِجْلِهِ مَا كَانَ فِي فِتْيَانِكُمْ مِنْ مِثْلِهِ.

Bunu bu yerin dışında da açıklamıştır; şu ayetlerde olduğu gibi: { قُلْ إِنَّنِي هَدَانِي رَبِّي إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ دِينًا قِيَمًا مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ } “De ki: ‘Şüphesiz Rabbim beni dosdoğru yola, dosdoğru dine, bâtıldan yüz çevirip hakka yönelen İbrahim'in dinine iletti; o müşriklerden değildi’” [En'âm, 6/161], { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ارْكَعُوا وَاسْجُدُوا وَاعْبُدُوا رَبَّكُمْ وَافْعَلُوا الْخَيْرَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ } “Ey iman edenler! Rükû edin, secdeye varın, Rabbinize kulluk edin ve hayır işleyin ki kurtuluşa eresiniz...” ayetinden -şu kavline kadar- { مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْرَاهِيمَ } “...babanız İbrahim'in dinine” [Hac, 22/77-78] ve { قَدْ كَانَتْ لَكُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فِي إِبْرَاهِيمَ } “İbrahim'de sizin için güzel bir örnek vardır...” [Mümtehine, 60/4]. Diğer ayetler de böyledir. Millet (şeriat) demektir. Hanîf ise bütün bâtıl dinlerden yüz çevirip hak dine yönelen kimsedir. Kelimenin aslı "el-hanef"ten gelir ki o da ayakların eğriliğidir; ‘Ayağında hanef var’ denir, yani eğrilik var demektir. el-Ahnef b. Kays'ın annesinin, o çocukken onu oynatırken söylediği şu söz bu kabildendir: ‘Vallahi, ayağındaki hanef (eğrilik) olmasaydı, gençleriniz arasında onun bir benzeri bulunmazdı.’

وَقَوْلُهُ: حَنِيفًا حَالٌ مِنَ الْمُضَافِ إِلَيْهِ ; عَلَى حَدِّ قَوْلِ ابْنِ مَالِكٍ فِي الْخُلَاصَةِ: مَا كَانَ جُزْءُ مَا لَهُ أُضِيفَا أَوْ مِثْلَ جُزْئِهِ فَلَا تَحِيفَا.

Ayetin { حَنِيفًا } kavli, muzâfun ileyh'ten hâldir; bu da İbn Mâlik'in el-Hulâsa'daki şu sözü kuralıncadır: “Muzâfın kendisine izafe edildiği şeyin bir parçası veya parçasının benzeri olduğu durumlarda haktan sapma!”

لِأَنَّ الْمُضَافَ هُنَا وَهُوَ مِلَّةُ، كَالْجُزْءِ مِنَ الْمُضَافِ إِلَيْهِ، وَهُوَ: إِبْرَاهِيمَ ; لِأَنَّهُ لَوْ حُذِفَ لَبَقِيَ الْمَعْنَى تَامًّا ; لِأَنَّ قَوْلَنَا: أَنِ اتَّبِعْ إِبْرَاهِيمَ، كَلَامٌ تَامُّ الْمَعْنَى كَمَا هُوَ ظَاهِرٌ، وَهَذَا هُوَ مُرَادُهُ بِكَوْنِهِ مِثْلَ جُزْئِهِ.

Çünkü buradaki muzâf olan { مِلَّةَ } lafzı, muzâfun ileyh olan { إِبْرَاهِيمَ } lafzının bir parçası gibidir; zira o hazfedilse dahi mana tam olarak kalır. Çünkü bizim: ‘İbrahim'e uy’ sözümüz, açıkça görüldüğü üzere manası tam bir kelamdır; nitekim [İbn Mâlik'in] ‘parçasının benzeri’ olmasından kastı da budur.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَجَادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ، أَمَرَ اللَّهُ - جَلَّ وَعَلَا - نَبِيَّهُ ﷺ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنْ يُجَادِلَ خُصُومَهُ بِالطَّرِيقِ الَّتِي هِيَ أَحْسَنُ طُرُقِ الْمُجَادَلَةِ: مِنْ إِيضَاحِ الْحَقِّ بِالرِّفْقِ وَاللِّينِ. وَعَنْ مُجَاهِدٍ: وَجَادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ [١٦ \ ١٢٥] ، قَالَ: أَعْرِضْ عَنْ أَذَاهُمْ. وَقَدْ أَشَارَ إِلَى هَذَا الْمَعْنَى فِي قَوْلِهِ: وَلَا تُجَادِلُوا أَهْلَ الْكِتَابِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ [٢٩ \ ٤٦] أَيْ: إِلَّا الَّذِينَ نَصَبُوا لِلْمُؤْمِنِينَ الْحَرْبَ فَجَادِلْهُمْ بِالسَّيْفِ حَتَّى يُؤْمِنُوا، أَوْ يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ وَهُمْ صَاغِرُونَ.

Allah Teâlâ'nın: { وَجَادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ } “Onlarla en güzel şekilde mücadele et” [Nahl, 16/125] kavli; Allah -celle ve alâ- bu kerim ayette Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e, hasımlarıyla mücadelenin en güzel yollarıyla mücadele etmesini: hakkı nezaket ve yumuşaklıkla açıklamasını emretmiştir. Mücâhid'den nakledildiğine göre o: { وَجَادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ } “Onlarla en güzel şekilde mücadele et” [Nahl, 16/125] ayeti hakkında: “Onların eziyetlerine aldırış etme” demiştir. Bu manaya şu buyrukta da işaret edilmiştir: { وَلَا تُجَادِلُوا أَهْلَ الْكِتَابِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ } “İçlerinden zulmedenler müstesna, Ehl-i Kitap ile ancak en güzel şekilde mücadele edin...” [Ankebût, 29/46]; yani müminlere karşı savaş açanlar müstesnadır; onlarla iman edinceye veya kendi elleriyle küçülerek cizyeyi verinceye kadar kılıçla mücadele et.

وَنَظِيرُ مَا ذُكِرَ هُنَا مِنَ الْمُجَادَلَةِ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ قَوْلُهُ لِمُوسَى وَهَارُونَ فِي شَأْنِ فِرْعَوْنَ: «فَقُولَا لَهُ قَوْلًا لَيِّنًا لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشَى» [٢٠ \ ٤٤] ، وَمِنْ ذَلِكَ الْقَوْلِ اللَّيِّنِ: قَوْلُ مُوسَى لَهُ: هَلْ لَكَ إِلَى أَنْ تَزَكَّى وَأَهْدِيَكَ إِلَى رَبِّكَ فَتَخْشَى [٧٩ \ ١٨ - ١٩] .

Burada zikredilen en güzel şekilde mücadelenin benzeri, Allah'ın Firavun hakkında Mûsâ ve Hârûn'a buyurduğu şu sözdür: { فَقُولَا لَهُ قَوْلًا لَيِّنًا لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشَى } “Ona yumuşak söz söyleyin; belki öğüt alır yahut korkar” [Tâhâ, 20/44]. Mûsâ'nın ona söylediği şu söz de bu yumuşak sözlerdendir: { هَلْ لَكَ إِلَى أَنْ تَزَكَّى وَأَهْدِيَكَ إِلَى رَبِّكَ فَتَخْشَى } “‘Arınmak ister misin? Ve seni Rabbine ileteyim de O'ndan korkasın’” [Nâziât, 79/18-19].

قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ، ذَكَرَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّهُ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ، أَيْ: زَاغَ عَنْ طَرِيقِ الصَّوَابِ

Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ } “Şüphesiz senin Rabbin, yolundan sapanı en iyi bilendir; O, doğru yolda olanları da en iyi bilendir” kavli; Allah -celle ve alâ- bu kerim ayette, kendi yolundan sapanı, yani doğru

وَالْحَقِّ، إِلَى طَرِيقِ الْكُفْرِ وَالضَّلَالِ.

ve hak yoldan sapıp küfür ve dalalet yoluna gireni en iyi bildiğini zikretmiştir.

وَأَوْضَحَ هَذَا الْمَعْنَى فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ ; كَقَوْلِهِ فِي أَوَّلِ (الْقَلَمِ) : إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ فَلَا تُطِعِ الْمُكَذِّبِينَ [٦٨ \ ٧ - ٨] ، وَقَوْلِهِ فِي (الْأَنْعَامِ) : إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ مَنْ يَضِلُّ عَنْ سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ [٦ \ ١١٧] ، وَقَوْلِهِ فِي (النَّجْمِ) : إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اهْتَدَى [٥٣ \ ٣٠] ، وَالْآيَاتُ بِمِثْلِ ذَلِكَ كَثِيرَةٌ جِدًّا.

Bu manayı başka yerlerde de açıklamıştır; nitekim Kalem Suresi'nin başında şöyle buyurmaktadır: { إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ فَلَا تُطِعِ الْمُكَذِّبِينَ } “Şüphesiz Rabbin, yolundan sapanı en iyi bilendir; O, doğru yolda olanları da en iyi bilendir. Artık yalanlayanlara itaat etme!” [Kalem, 68/7-8]; En'âm Suresi'nde şöyle buyurmaktadır: { إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ مَنْ يَضِلُّ عَنْ سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ } “Şüphesiz Rabbin, yolundan sapanı en iyi bilendir; O, doğru yolda olanları da en iyi bilendir” [En'âm, 6/117]; Necm Suresi'nde şöyle buyurmaktadır: { إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اهْتَدَى } “Şüphesiz senin Rabbin, yolundan sapanı en iyi bilendir ve O, doğru yolda gideni de en iyi bilendir” [Necm, 53/30]. Bu minvaldeki ayetler pek çoktur.

وَالظَّاهِرُ أَنَّ صِيغَةَ التَّفْضِيلِ الَّتِي هِيَ: أَعْلَمُ، فِي هَذِهِ الْآيَاتِ يُرَادُ بِهَا مُطْلَقُ الْوَصْفِ لَا التَّفْضِيلُ ; لِأَنَّ اللَّهَ لَا يُشَارِكُهُ أَحَدٌ فِي عِلْمِ مَا يَصِيرُ إِلَيْهِ خَلْقُهُ مِنْ شَقَاوَةٍ وَسَعَادَةٍ ; فَهِيَ كَقَوْلِ الشَّنْفَرَى:

Zahir olan şudur ki, bu ayetlerdeki { أَعْلَمُ } şeklindeki tafdîl (üstünlük) kalıbı ile üstünlük değil, mutlak vasıf kastedilmektedir; çünkü yaratıklarının varacağı şekavet (bedbahtlık) ve saadet durumunu bilmede hiç kimse Allah'a ortak değildir. Bu durum Şenferâ'nın şu sözü gibidir:

وَإِنْ مُدَّتِ الْأَيْدِيَ إِلَى الزَّادِ لَمْ أَكُنْ بِأَعْجَلِهِمْ إِذْ أَجْشَعُ الْقَوْمِ أَعْجَلُ.

“Eller azığa uzatıldığında onların en acelecisi olmam; zira kavmin en açgözlüsü acele edendir.”

أَيْ: لَمْ أَكُنْ بِعَجِلِهِمْ. وَقَوْلُ الْفَرَزْدَقَ:

Yani: “Acele edeni olmam.” Ve Ferezdak'ın şu sözü [gibidir]:

إِنَّ الَّذِي سَمَكَ السَّمَاءَ بَنَى لَنَا بَيْتًا دَعَائِمُهُ أَعَزُّ وَأَطْوَلُ.

“Şüphesiz göğü yükselten [Allah], bizim için sütunları daha izzetli ve daha uzun olan bir ev kurdu.”

أَيْ عَزِيزَةٌ طَوِيلَةٌ.

Yani “izzetli ve uzundur”.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنْ عَاقَبْتُمْ فَعَاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ وَلَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَيْرٌ لِّلصَّابِرِينَ، نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةَ الْكَرِيمَةُ مِنْ (سُورَةِ النَّحْلِ) بِالْمَدِينَةِ، فِي تَمْثِيلِ الْمُشْرِكِينَ بِحَمْزَةَ وَمَنْ قُتِلَ مَعَهُ يَوْمَ أُحُدٍ. فَقَالَ الْمُسْلِمُونَ: لَئِنْ أَظْفَرَنَا اللَّهُ بِهِمْ لَنُمَثِّلُنَّ بِهِمْ ; فَنَزَلَتِ الْآيَةَ الْكَرِيمَةُ، فَصَبَرُوا لِقَوْلِهِ تَعَالَى: لَهُوَ خَيْرٌ لِلصَّابِرِينَ [١٦ \ ١٢٦] ، مَعَ أَنَّ (سُورَةَ النَّحْلِ) مَكِّيَّةٌ، إِلَّا هَذِهِ الْآيَاتِ الثَّلَاثِ مِنْ آخِرِهَا. وَالْآيَةَ فِيهَا جَوَازُ الِانْتِقَامِ وَالْإِرْشَادِ إِلَى أَفْضَلِيَّةِ الْعَفْوِ. وَقَدْ ذَكَرَ تَعَالَى هَذَا الْمَعْنَى فِي الْقُرْآنِ ; كَقَوْلِهِ: وَجَزَاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُهَا فَمَنْ عَفَا وَأَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ الْآيَةَ [٤٢ \ ٤٠] ، وَقَوْلِهِ: وَالْجُرُوحَ قِصَاصٌ فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ الْآيَةَ [٥ \ ٤٥] ، وَقَوْلِهِ: وَلَمَنِ انْتَصَرَ بَعْدَ ظُلْمِهِ فَأُولَئِكَ مَا عَلَيْهِمْ مِنْ سَبِيلٍ - إِلَى قَوْلِهِ - وَلَمَنْ صَبَرَ وَغَفَرَ إِنَّ ذَلِكَ لَمِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ [٤٢ \ ٤١ - ٤٣] ، وَقَوْلِهِ: لَا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلَّا مَنْ ظُلِمَ - إِلَى قَوْلِهِ -: أَوْ تَعْفُوا عَنْ سُوءٍ فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ عَفُوًّا قَدِيرًا [٤ \ ١٤٩] ، كَمَا قَدَّمْنَا.

Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ عَاقَبْتُمْ فَعَاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ وَلَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَيْرٌ لِّلصَّابِرِينَ } “Eğer ceza verecekseniz, size yapılan cezanın misliyle ceza verin. Ama sabrederseniz, elbette bu, sabredenler için daha hayırlıdır” kavli; Nahl Suresi'nden olan bu kerim ayet, Uhud günü müşriklerin Hamza'ya ve onunla birlikte öldürülenlere müsle yapmaları (cesetlerini parçalamaları) üzerine Medine'de inmiştir. Bunun üzerine Müslümanlar: “Eğer Allah bize onlara karşı zafer nasip ederse, biz de mutlaka onlara müsle yapacağız!” dediler; bunun üzerine bu kerim ayet indi ve Allah Teâlâ'nın: { لَهُوَ خَيْرٌ لِلصَّابِرِينَ } “...elbette bu, sabredenler için daha hayırlıdır” [Nahl, 16/126] buyruğundan ötürü sabrettiler. Nahl Suresi, sonundaki bu üç ayet müstesna olmak üzere Mekkî'dir. Bu ayette intikam almanın caiz olduğuna ve affetmenin daha faziletli olduğuna yönelik irşad vardır. Nitekim Allah Teâlâ Kur'an'da bu manayı zikretmiştir; şu buyruklarında olduğu gibi: { وَجَزَاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُهَا فَمَنْ عَفَا وَأَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ } “Bir kötülüğün karşılığı, onun gibi bir kötülüktür. Ama kim affeder ve ıslah ederse, onun mükafatı Allah'a aittir...” [Şûrâ, 42/40], { وَالْجُرُوحَ قِصَاصٌ فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ } “...Yaralar da kısastır. Kim bunu bağışlarsa, bu kendisi için bir kefaret olur...” [Mâide, 5/45], { وَلَمَنِ انْتَصَرَ بَعْدَ ظُلْمِهِ فَأُولَئِكَ مَا عَلَيْهِمْ مِنْ سَبِيلٍ } -şu buyruğuna kadar- { وَلَمَنْ صَبَرَ وَغَفَرَ إِنَّ ذَلِكَ لَمِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ } “Zulme uğradıktan sonra hakkını alan kimselere gelince, işte onların aleyhine bir yol yoktur... Kim de sabreder ve bağışlarsa, şüphesiz bu, azmedilmeye değer işlerdendir” [Şûrâ, 42/41-43], ve daha önce belirttiğimiz gibi { لَا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلَّا مَنْ ظُلِمَ } -şu buyruğuna kadar- { أَوْ تَعْفُوا عَنْ سُوءٍ فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ عَفُوًّا قَدِيرًا } “Allah, zulme uğrayan müstesna, kötü sözün açıkça söylenmesini sevmez... Yahut bir kötülüğü affederseniz, şüphesiz Allah çok affedicidir, her şeye hakkıyla kadirdir” [Nisâ, 4/148-149].

مَسَائِلُ بِهَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ.

Bu kerim ayetle ilgili meseleler.

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: يُؤْخَذُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ حُكْمُ مَسْأَلَةِ الظَّفَرِ، وَهِيَ أَنَّكَ إِنْ ظَلَمَكَ إِنْسَانٌ: بِأَنْ أَخَذَ شَيْئًا مِنْ مَالِكَ بِغَيْرِ الْوَجْهِ الشَّرْعِيِّ وَلَمْ يُمْكِنْ لَكَ إِثْبَاتُهُ، وَقَدَرْتَ لَهُ عَلَى مِثْلِ مَا ظَلَمَكَ بِهِ عَلَى وَجْهٍ تَأْمَنُ مَعَهُ الْفَضِيحَةَ وَالْعُقُوبَةَ ; فَهَلْ لَكَ أَنْ تَأْخُذَ قَدْرَ حَقِّكَ أَوْ لَا؟ .

Birinci Mesele: Bu ayetten 'zafer meselesi'nin hükmü çıkarılır. Bu mesele şudur: Bir insan malından şer'î olmayan bir yolla bir şey alarak sana zulmetse ve bunu ispat etmen mümkün olmasa, ardından rezil olmaktan ve cezadan emin olacağın bir şekilde sana yaptığı haksızlığın mislini onun [malından] elde etmeye güç yetirsen; hakkın kadarını alma yetkin var mıdır, yok mudur?

أَصَحُّ الْقَوْلَيْنِ، وَأَجْرَأُهُمَا عَلَى ظَوَاهِرِ النُّصُوصِ وَعَلَى الْقِيَاسِ: أَنَّ لَكَ أَنْ تَأْخُذَ قَدْرَ حَقِّكَ مِنْ غَيْرِ زِيَادَةٍ ; لِقَوْلِهِ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ: فَعَاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ الْآيَةَ [١٦ \ ١٢٦] ، وَقَوْلِهِ: فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَى عَلَيْكُمْ [٢ \ ١٩٤] .

İki görüşten daha sahih olanı, nassların zahirine ve kıyasa en uygun düşeni; fazlalık olmaksızın hakkın kadarıyla alabileceğindir. Zira Allah Teâlâ bu ayette: { فَعَاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ } “...size yapılan cezanın misliyle ceza verin...” [Nahl, 16/126] ve: { فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَى عَلَيْكُمْ } “...size nasıl saldırdıysa siz de ona tıpkı öyle saldırın...” [Bakara, 2/194] buyurmuştur.

وَمِمَّنْ قَالَ بِهَذَا الْقَوْلِ: ابْنُ سِيرِينَ، وَإِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ، وَسُفْيَانُ، وَمُجَاهِدٌ، وَغَيْرُهُمْ.

Bu görüşü savunanlar arasında İbn Sîrîn, İbrâhim en-Nehaî, Süfyân, Mücâhid ve başkaları yer alır.

وَقَالَتْ طَائِفَةٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ مِنْهُمْ مَالِكٌ: لَا يَجُوزُ ذَلِكَ ; وَعَلَيْهِ دَرَجَ خَلِيلُ بْنُ إِسْحَاقَ الْمَالِكِيُّ فِي مُخْتَصَرِهِ بِقَوْلِهِ فِي الْوَدِيعَةِ: وَلَيْسَ لَهُ الْأَخْذُ مِنْهَا لِمَنْ ظَلَمَهُ بِمِثْلِهَا.

Mâlik'in de aralarında bulunduğu bir grup âlim ise: “Bu caiz değildir” demiştir. Mâlikî fakihi Halîl b. İshâk da Muhtasar'ında vedia (emanet) bahsinde: “Kendisine zulmedenin hakkı kadarını bundan (emanetten) alma hakkı yoktur” sözüyle bu görüşü benimsemiştir.

وَاحْتَجَّ مَنْ قَالَ بِهَذَا الْقَوْلِ بِحَدِيثِ: " أَدِّ الْأَمَانَةَ إِلَى مَنِ ائْتَمَنَكَ. وَلَا تَخُنْ مِنْ خَانَكَ "، اه. وَهَذَا الْحَدِيثُ عَلَى فَرْضِ صِحَّتِهِ لَا يَنْهَضُ الِاسْتِدْلَالُ بِهِ ; لِأَنَّ مَنْ أَخَذَ قَدْرَ حَقِّهِ وَلَمْ يَزِدْ عَلَيْهِ لَمْ يَخُنْ مَنْ خَانَهُ، وَإِنَّمَا أَنْصَفَ نَفْسَهُ مِمَّنْ ظَلَمَهُ.

Bu görüşü savunanlar: “Sana güvenene emaneti geri ver, sana hıyanet edene sen hıyanet etme” hadisini delil getirmişlerdir. Sahih olduğu farz edilse bile bu hadis delil olmaya elverişli değildir; çünkü hakkı kadarını alıp üzerine ilave etmeyen kimse, kendisine hıyanet edene hıyanet etmiş olmaz; bilakis kendisine zulmedenden hakkını almış olur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَخَذَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ الْمُمَاثَلَةَ فِي الْقِصَاصِ، فَمَنْ قَتَلَ بِحَدِيدَةٍ قُتِلَ بِهَا، وَمَنْ قَتَلَ بِحَجَرٍ قُتِلَ بِهِ، وَيُؤَيِّدُهُ رَضُّهُ ﷺ رَأْسَ يَهُودِيٍّ بَيْنَ حَجَرَيْنِ ; قِصَاصًا لِجَارِيَةٍ فَعَلَ بِهَا مِثْلَ ذَلِكَ ".

İkinci Mesele: Bazı âlimler bu kerim ayetten kısasta misliyle mukabele esasını çıkarmışlardır; dolayısıyla demirle öldüren demirle öldürülür, taşla öldüren de taşla öldürülür. Bir cariyeye aynı şeyi yapan bir Yahudinin başını, kısas olarak [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem'in iki taş arasında ezmesi de bunu desteklemektedir.

وَهَذَا قَوْلُ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ خِلَافًا لِأَبِي حَنِيفَةَ وَمَنْ وَافَقَهُ، زَاعِمًا أَنَّ الْقَتْلَ بِغَيْرِ الْمُحَدَّدِ شِبْهُ عَمْدٍ، لَا عَمْدٌ صَرِيحٌ حَتَّى يَجِبَ فِيهِ الْقِصَاصُ. وَسَيَأْتِي لِهَذَا - إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى - زِيَادَةُ إِيضَاحٍ فِي (سُورَةِ الْإِسْرَاءِ) .

Bu, ilim ehlinin çoğunluğunun görüşüdür; kesici ve delici alet dışındaki öldürmenin kasten adam öldürme değil, kısas gerektirmeyen şibh-i amd (kasta benzer öldürme) olduğunu iddia eden Ebû Hanîfe ve ona muvafakat edenlerin görüşü bunun hilafınadır. Buna dair daha geniş açıklama -inşâallahu teâlâ- İsrâ Suresi'nde gelecektir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: أَطْلَقَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ اسْمَ الْعُقُوبَةِ عَلَى الْجِنَايَةِ الْأُولَى: فِي قَوْلِهِ: بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ [١٦ \ ١٢٦] ، وَالْجِنَايَةُ الْأُولَى لَيْسَتْ عُقُوبَةً ; لِأَنَّ الْقُرْآنَ بِلِسَانٍ عَرَبِيٍّ مُبِينٍ. وَمِنْ أَسَالِيبِ اللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ الْمُشَاكَلَةُ بَيْنَ الْأَلْفَاظِ ; فَيُؤَدِّي لَفْظٌ بِغَيْرِ مَعْنَاهُ الْمَوْضُوعِ لَهُ مُشَاكَلَةً لِلَفْظٍ آخَرَ مُقْتَرِنٍ بِهِ فِي الْكَلَامِ ; كَقَوْلِ الشَّاعِرِ:

Üçüncü Mesele: Allah -celle ve alâ- bu kerim ayetteki { بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ } “...size yapılan cezanın misliyle...” [Nahl, 16/126] buyruğunda ukūbet (ceza) ismini ilk cinayete ıtlak etmiştir; oysa ilk işlenen cinayet bir ceza değildir. Zira Kur'an apaçık Arap lisanıyladır. Arap dilinin üsluplarından biri de lafızlar arasındaki müşâkele (lafız uyumu) sanatıdır; kelamda geçen diğer bir lafza uyum sağlaması için bir lafız, asıl konulduğu anlamın dışında kullanılır. Şairin şu sözünde olduğu gibi:

قَالُوا اقْتَرِحْ شَيْئًا نَجِدْ لَكَ طَبْخَهُ ... قُلْتُ اطْبُخُوا لِي جُبَّةً وَقَمِيصًا

“Dediler ki: ‘Bir şey iste de sana onu pişirelim.’ Dedim ki: ‘Bana bir cübbe ve gömlek pişirin!’”

أَيْ: خَيِّطُوا لِي. وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: وَمِنْهُ قَوْلُ جَرِيرٍ:

Yani: “Bana dikin.” Bazı âlimler şöyle demiştir: Cerîr'in şu sözü de bundandır:

هَذِي الْأَرَامِلُ قَدْ قُضِيَتْ حَاجَتُهَا ... فَمَنْ لِحَاجَةِ هَذَا الْأَرْمَلِ الذَّكَرِ

“Şu dulların (kadınların) ihtiyacı görüldü; peki bu dul erkeğin ihtiyacını kim görecek?”

بِنَاءً عَلَى الْقَوْلِ بِأَنَّ الْأَرَامِلَ لَا تُطْلَقُ فِي اللُّغَةِ إِلَّا عَلَى الْإِنَاثِ.

Bu da dilde ‘erâmil’ (dullar) kelimesinin sadece kadınlar için kullanıldığı görüşüne dayanmaktadır.

وَنَظِيرُ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ فِي إِطْلَاقِ إِحْدَى الْعُقُوبَتَيْنِ عَلَى ابْتِدَاءِ الْفِعْلِ مُشَاكَلَةً لِلَّفْظِ الْآخَرِ قَوْلُهُ تَعَالَى: ذَلِكَ وَمَنْ عَاقَبَ بِمِثْلِ مَا عُوقِبَ بِهِ ثُمَّ بُغِيَ عَلَيْهِ الْآيَةَ [٢٢ \ ٦٠] ، وَنَحْوُهُ أَيْضًا.

Diğer lafza müşâkele olsun diye iki cezalandırmadan birinin ilk fiil için kullanılmasında bu kerim ayetin benzeri, Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { ذَلِكَ وَمَنْ عَاقَبَ بِمِثْلِ مَا عُوقِبَ بِهِ ثُمَّ بُغِيَ عَلَيْهِ } “İşte böyle; kim kendisine verilen cezanın benzeriyle ceza verir de sonra yine kendisine haksızlık edilirse...” [Hac, 22/60]; bunun benzeri olarak ayrıca:

قَوْلُهُ: وَجَزَاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُهَا [٤٢ \ ٤٠] ، مَعَ أَنَّ الْقَصَّاصَ لَيْسَ بِسَيِّئَةٍ، وَقَوْلُهُ: فَمَنِ اعْتَدَى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ الْآيَةَ [٢ \ ١٩٤] ; لِأَنَّ الْقِصَاصَ مِنَ الْمُعْتَدِي أَيْضًا لَيْسَ بِاعْتِدَاءٍ كَمَا هُوَ ظَاهِرٌ، وَإِنَّمَا أُدِّيَ بِغَيْرِ لَفْظِهِ لِلْمُشَاكَلَةِ بَيْنَ اللَّفْظَيْنِ.

Kısas bir kötülük olmadığı halde O'nun: { وَجَزَاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُهَا } “Bir kötülüğün karşılığı, onun gibi bir kötülüktür” [Şûrâ, 42/40] buyruğu ve: { فَمَنِ اعْتَدَى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ } “...kim size saldırırsa, siz de ona saldırın...” [Bakara, 2/194] buyruğudur; çünkü açıkça görüldüğü üzere saldırgandan kısas almak da bir saldırı değildir. Ancak iki lafız arasındaki müşâkeleden dolayı kendi lafzının dışında bir lafızla ifade edilmiştir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاصْبِرْ وَمَا صَبْرُكَ إِلَّا بِاللَّهِ الْآيَةَ [١٦ \ ١٢٧] . ذَكَرَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّهُ ﷺ مَأْمُورٌ بِالصَّبْرِ، وَأَنَّهُ لَا يَمْتَثِلُ ذَلِكَ الْأَمْرَ بِالصَّبْرِ إِلَّا بِإِعَانَةِ اللَّهِ وَتَوْفِيقِهِ ; لِقَوْلِهِ: وَمَا صَبْرُكَ إِلَّا بِاللَّهِ الْآيَةَ [١٦ \ ١٢٧] ، وَأَشَارَ لِهَذَا الْمَعْنَى فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ ; كَقَوْلِهِ: وَمَا يُلَقَّاهَا إِلَّا الَّذِينَ صَبَرُوا وَمَا يُلَقَّاهَا إِلَّا ذُو حَظٍّ عَظِيمٍ [٤١ \ ٣٥] ; لِأَنَّ قَوْلَهُ: وَمَا يُلَقَّاهَا إِلَّا ذُو حَظٍّ الْآيَةَ، مَعْنَاهُ أَنَّ خَصْلَةَ الصَّبْرِ لَا يُلَقَّاهَا إِلَّا مَنْ كَانَ لَهُ عِنْدَ اللَّهِ الْحَظُّ الْأَكْبَرُ وَالنَّصِيبُ الْأَوْفَرُ، بِفَضْلِ اللَّهِ عَلَيْهِ، وَتَيْسِيرِ ذَلِكَ لَهُ.

Allah Teâlâ'nın: { وَاصْبِرْ وَمَا صَبْرُكَ إِلَّا بِاللَّهِ } “Sabret! Senin sabrın ancak Allah'ın yardımıyladır...” [Nahl, 16/127] kavli; Allah -celle ve alâ- bu kerim ayette, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in sabretmekle emrolunduğunu ve sabır konusundaki bu emri ancak Allah'ın yardımı ve muvaffak kılmasıyla yerine getirebileceğini zikretmiştir; zira: { وَمَا صَبْرُكَ إِلَّا بِاللَّهِ } “...Senin sabrın ancak Allah'ın yardımıyladır...” [Nahl, 16/127] buyurmaktadır. Bu manaya bundan başka bir yerde de işaret etmiştir; nitekim şöyle buyurmaktadır: { وَمَا يُلَقَّاهَا إِلَّا الَّذِينَ صَبَرُوا وَمَا يُلَقَّاهَا إِلَّا ذُو حَظٍّ عَظِيمٍ } “Buna ancak sabredenler kavuşturulur; buna ancak büyük bir pay sahibi olan kimse kavuşturulur” [Fussilet, 41/35]. Çünkü O'nun: { وَمَا يُلَقَّاهَا إِلَّا ذُو حَظٍّ } “...buna ancak büyük bir pay sahibi olan kavuşturulur” buyruğunun anlamı; Allah'ın lütfu ve bunu ona kolaylaştırması sayesinde, Allah katında en büyük paya ve en bol nasibe sahip olandan başkasının bu sabır hasletine eriştirilmeyeceğidir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ مَعَ الَّذِينَ اتَّقَوْا وَالَّذِينَ هُمْ مُحْسِنُونَ، ذَكَرَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّهُ مَعَ عِبَادِهِ الْمُتَّقِينَ الْمُحْسِنِينَ، وَقَدْ تَقَدَّمَ إِيضَاحُ مَعْنَى التَّقْوَى وَالْإِحْسَانِ.

Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ اللَّهَ مَعَ الَّذِينَ اتَّقَوْا وَالَّذِينَ هُمْ مُحْسِنُونَ } “Şüphesiz Allah, takva sahipleriyle ve iyilik edenlerle beraberdir” kavli; Allah -celle ve alâ- bu kerim ayette takva sahibi ve ihsan ehli kullarıyla beraber olduğunu zikretmiştir. Takva ve ihsanın manasının açıklaması daha önce geçmişti.

وَهَذِهِ الْمَعِيَّةُ بِعِبَادِهِ الْمُؤْمِنِينَ، وَهِيَ بِالْإِعَانَةِ وَالنَّصْرِ وَالتَّوْفِيقِ. وَكَرَّرَ هَذَا الْمَعْنَى فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ ; كَقَوْلِهِ: إِنَّنِي مَعَكُمَا أَسْمَعُ وَأَرَى [٢٠ \ ٤٦] ، وَقَوْلِهِ: إِذْ يُوحِي رَبُّكَ إِلَى الْمَلَائِكَةِ أَنِّي مَعَكُمْ [٨ \ ١٢] ، وَقَوْلِهِ: لَا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنَا [٩ \ ٤٠] ، وَقَوْلِهِ: قَالَ كَلَّا إِنَّ مَعِيَ رَبِّي سَيَهْدِينِ [٢٦ \ ٦٢] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Bu maiyyet (beraberlik), mümin kullarına mahsustur ve yardım, nusret ve muvaffak kılma iledir. Bu manayı başka yerlerde de tekrarlamıştır; şu buyruklarında olduğu gibi: { إِنَّنِي مَعَكُمَا أَسْمَعُ وَأَرَى } “Şüphesiz Ben sizinle beraberim; işitir ve görürüm” [Tâhâ, 20/46], { إِذْ يُوحِي رَبُّكَ إِلَى الْمَلَائِكَةِ أَنِّي مَعَكُمْ } “Hani Rabbin meleklere: ‘Şüphesiz Ben sizinle beraberim...’ diye vahyediyordu” [Enfâl, 8/12], { لَا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنَا } “...‘Üzülme, şüphesiz Allah bizimle beraberdir’...” [Tevbe, 9/40], { قَالَ كَلَّا إِنَّ مَعِيَ رَبِّي سَيَهْدِينِ } “[Mûsâ]: ‘Hayır! Rabbim şüphesiz benimle beraberdir, bana yol gösterecektir’ dedi” [Şuarâ, 26/62] ve benzeri diğer ayetler.

وَأَمَّا الْمَعِيَّةُ الْعَامَّةُ لِجَمِيعِ الْخَلْقِ فَهِيَ بِالْإِحَاطَةِ التَّامَّةِ وَالْعِلْمِ، وَنُفُوذِ الْقُدْرَةِ، وَكَوْنِ الْجَمِيعِ فِي قَبْضَتِهِ - جَلَّ وَعَلَا -: فَالْكَائِنَاتُ فِي يَدِهِ - جَلَّ وَعَلَا - أَصْغَرُ مِنْ حَبَّةِ خَرْدَلٍ، وَهَذِهِ هِيَ

Bütün yaratılmışları kapsayan genel maiyyet (beraberlik) ise tam bir kuşatma, ilim, kudretin geçerliliği ve hepsinin Allah'ın -celle ve alâ- kabzasında (kudret elinde) bulunması iledir; zira varlıklar O'nun -celle ve alâ- elinde bir hardal tanesinden daha küçüktür. Bu maiyyet,

الْمَذْكُورَةُ أَيْضًا فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ ; كَقَوْلِهِ: مَا يَكُونُ مِنْ نَجْوَى ثَلَاثَةٍ إِلَّا هُوَ رَابِعُهُمْ وَلَا خَمْسَةٍ إِلَّا هُوَ سَادِسُهُمْ وَلَا أَدْنَى مِنْ ذَلِكَ وَلَا أَكْثَرَ إِلَّا هُوَ مَعَهُمْ الْآيَةَ [٥٨ \ ٧] ، وَقَوْلِهِ: وَهُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ مَا الْآيَةَ [٥٧ \ ٤] ، وَقَوْلِهِ: فَلَنَقُصَّنَّ عَلَيْهِمْ بِعِلْمٍ وَمَا كُنَّا غَائِبِينَ [٧ \ ٧] ، وَقَوْلِهِ: وَمَا تَكُونُ فِي شَأْنٍ وَمَا تَتْلُو مِنْهُ مِنْ قُرْآنٍ وَلَا تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ إِلَّا كُنَّا عَلَيْكُمْ شُهُودًا إِذْ تُفِيضُونَ فِيهِ الْآيَةَ [١٠ \ ٦١] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

pek çok ayette de zikredilen husustur; şu buyruklarında olduğu gibi: { مَا يَكُونُ مِنْ نَجْوَى ثَلَاثَةٍ إِلَّا هُوَ رَابِعُهُمْ وَلَا خَمْسَةٍ إِلَّا هُوَ سَادِسُهُمْ وَلَا أَدْنَى مِنْ ذَلِكَ وَلَا أَكْثَرَ إِلَّا هُوَ مَعَهُمْ } “Üç kişinin gizli konuştuğu bir yerde, dördüncüleri mutlaka O'dur; beş kişinin gizli konuştuğu bir yerde altıncıları mutlaka O'dur; bundan daha az veya daha çok olsunlar, nerede bulunurlarsa bulunsunlar O mutlaka onlarla beraberdir...” [Mücâdele, 58/7], { وَهُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ مَا } “...Nerede olursanız olun O sizinle beraberdir...” [Hadîd, 57/4], { فَلَنَقُصَّنَّ عَلَيْهِمْ بِعِلْمٍ وَمَا كُنَّا غَائِبِينَ } “Elbette onlara [olup bitenleri] bir ilimle anlatacağız; biz gaip (habersiz/uzak) değildik” [A'râf, 7/7], { وَمَا تَكُونُ فِي شَأْنٍ وَمَا تَتْلُو مِنْهُ مِنْ قُرْآنٍ وَلَا تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ إِلَّا كُنَّا عَلَيْكُمْ شُهُودًا إِذْ تُفِيضُونَ فِيهِ } “Sen herhangi bir işte bulunsan, onun hakkında Kur'an'dan bir şey okusan ve siz herhangi bir iş yapsanız, siz ona daldığınızda mutlaka biz üzerinizde şahidizdir...” [Yûnus, 10/61] ve benzeri diğer ayetler.

فَهُوَ - جَلَّ وَعَلَا - مُسْتَوٍ عَلَى عَرْشِهِ كَمَا قَالَ، عَلَى الْكَيْفِيَّةِ اللَّائِقَةِ بِكَمَالِهِ وَجَلَالِهِ، وَهُوَ مُحِيطٌ بِخَلْقِهِ، كُلِّهِمْ فِي قَبْضَةِ يَدِهِ، لَا يَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلَا فِي السَّمَاءِ، وَلَا أَصْغَرَ مِنْ ذَلِكَ وَلَا أَكْبَرَ إِلَّا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ.

Dolayısıyla O -celle ve alâ-, buyurduğu üzere kemaline ve celaline layık bir keyfiyetle arşına istiva etmiştir; yaratıklarını kuşatmıştır, hepsi O'nun kabzasındadır; yerde ve gökte bir zerre ağırlığı bile O'ndan gizli kalmaz, bundan daha küçüğü de daha büyüğü de apaçık bir kitaptadır.