قَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِذَا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ، أَظْهَرُ الْقَوْلَيْنِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ الْكَلَامَ عَلَى حَذْفِ الْإِرَادَةِ، أَيْ: فَإِذَا أَرَدْتَ قِرَاءَةَ الْقُرْآنِ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ. . الْآيَةَ. وَلَيْسَ الْمُرَادُ أَنَّهُ إِذَا قَرَأَ الْقُرْآنَ وَفَرَغَ مِنْ قِرَاءَتِهِ اسْتَعَاذَ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ كَمَا يُفْهَمُ مِنْ ظَاهِرِ الْآيَةِ، وَذَهَبَ إِلَيْهِ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ. وَالدَّلِيلُ عَلَى مَا ذَكَرْنَا تَكَرُّرُ حَذْفِ الْإِرَادَةِ فِي الْقُرْآنِ وَفِي كَلَامِ الْعَرَبِ لِدَلَالَةِ الْمَقَامِ عَلَيْهَا ; كَقَوْلِهِ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلَاةِ الْآيَةَ [٥ \ ٦] ، أَيْ: أَرَدْتُمِ الْقِيَامَ إِلَيْهَا كَمَا هُوَ ظَاهِرٌ. وَقَوْلُهُ: إِذَا تَنَاجَيْتُمْ فَلَا تَتَنَاجَوْا بِالْإِثْمِ الْآيَةَ [٥٨ \ ٩] ، أَيْ: إِذْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَتَنَاجَوْا فَلَا تَتَنَاجَوْا بِالْإِثْمِ ; لِأَنَّ النَّهْيَ إِنَّمَا هُوَ عَنْ أَمْرٍ مُسْتَقْبَلٍ يُرَادُ فِعْلُهُ، وَلَا يَصِحُّ النَّهْيُ عَنْ فِعْلٍ مَضَى وَانْقَضَى كَمَا هُوَ وَاضِحٌ.
Allah Teâlâ'nın: { فَإِذَا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ } “Kur’an okuduğun zaman, o kovulmuş şeytandan Allah’a sığın.” [Nahl, 16/98] kavline gelince: Bu ayet-i kerimedeki iki görüşten en zahir olanı, kelamın iradenin hazfi üzere kurulu olduğudur; yani: "Kur'an okumak istediğin zaman Allah'a sığın..." demektir. Yoksa ayetin zahirinden anlaşıldığı ve ilim ehlinden bazılarının gittiği gibi, Kur'an'ı okuyup okumasını bitirdiği zaman şeytandan Allah'a sığınması kastedilmemektedir. Zikrettiğimiz hususun delili ise, makamın ona delalet etmesinden ötürü iradenin hazfedilmesinin Kur'an'da ve Arap kelamında tekrar etmesidir. Nitekim: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلَاةِ... } “Ey iman edenler! Namaza kalktığınız zaman...” [Mâide, 5/6] ayeti, açık olduğu üzere: "Namaza kalkmak istediğiniz zaman" demektir. Yine: { إِذَا تَنَاجَيْتُمْ فَلَا تَتَنَاجَوْا بِالْإِثْمِ... } “Gizli konuştuğunuz zaman günah üzere fısıldaşmayın...” [Mücâdele, 58/9] ayeti de: "Gizli konuşmak istediğiniz zaman günah üzere fısıldaşmayın" manasındadır; çünkü nehiy (yasaklama), ancak yapılması istenen müstakbel (gelecekteki) bir işe yönelik olur. Açık olduğu üzere, geçmiş ve bitmiş bir fiilden nehyetmek ise sahih olmaz.
وَظَاهِرُ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ الِاسْتِعَاذَةَ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ وَاجِبَةٌ عِنْدَ الْقِرَاءَةِ ; لِأَنَّ صِيغَةَ افْعَلْ لِلْوُجُوبِ كَمَا تَقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ.
Bu ayet-i kerimenin zahirine göre: Kıraat esnasında kovulmuş şeytandan sığınmak (istiâze) vaciptir; çünkü usulde sabit olduğu üzere emir kipi (if'al) vücup bildirir.
وَقَالَ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ: إِنَّ الْأَمْرَ فِي الْآيَةِ لِلنَّدْبِ وَالِاسْتِحْبَابِ، وَحَكَى عَلَيْهِ الْإِجْمَاعَ أَبُو جَعْفَرِ بْنِ جَرِيرٍ وَغَيْرُهُ مِنَ الْأَئِمَّةِ، وَظَاهِرُ الْآيَةِ أَيْضًا: الْأَمْرُ بِالِاسْتِعَاذَةِ عِنْدَ الْقِرَاءَةِ فِي الصَّلَاةِ لِعُمُومِ الْآيَةِ. وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
İlim ehlinden birçoğu ise ayetteki emrin nedb ve istihbap (müstehaplık) için olduğunu söylemiştir; Ebû Ca'fer b. Cerîr ve diğer imamlardan nakledildiğine göre bu konuda icma vardır. Ayetin zahiri ayrıca ayetin umumiliğinden ötürü namazda kıraat ederken de istiâze yapılmasını emretmektedir. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّهُ لَيْسَ لَهُ سُلْطَانٌ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ إِنَّمَا سُلْطَانُهُ عَلَى الَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَهُ وَالَّذِينَ هُمْ بِهِ مُشْرِكُونَ. ذَكَرَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ الشَّيْطَانَ لَيْسَ لَهُ سُلْطَانٌ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ الْمُتَوَكِّلِينَ عَلَى اللَّهِ، وَأَنَّ سُلْطَانَهُ إِنَّمَا هُوَ عَلَى أَتْبَاعِهِ الَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَهُ، وَالَّذِينَ هُمْ بِهِ مُشْرِكُونَ.
Allah Teâlâ'nın: { إِنَّهُ لَيْسَ لَهُ سُلْطَانٌ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ إِنَّمَا سُلْطَانُهُ عَلَى الَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَهُ وَالَّذِينَ هُمْ بِهِ مُشْرِكُونَ } “Gerçek şu ki, iman edip de yalnız Rablerine tevekkül edenler üzerinde onun hiçbir hâkimiyeti yoktur. Onun hâkimiyeti, ancak onu dost edinenler ve onun yüzünden Allah'a ortak koşanlar üzerindedir.” kavline gelince: [Allah] -celle ve alâ- bu ayet-i kerimede şeytanın Allah'a tevekkül eden müminler üzerinde bir hâkimiyetinin (sultan) olmadığını; onun hâkimiyetinin ancak onu dost edinen ve onun yüzünden şirk koşan kendi tabileri üzerinde olduğunu zikretmiştir.
وَبَيَّنَ هَذَا الْمَعْنَى فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ، كَقَوْلِهِ: إِنَّ عِبَادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطَانٌ إِلَّا مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغَاوِينَ [١٥ \ ٤٢] ، وَقَوْلِهِ: لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ إِلَّا عِبَادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ [١٥ \ ٣٩ - ٤٠] ، وَقَوْلِهِ: إِنَّ عِبَادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطَانٌ وَكَفَى بِرَبِّكَ وَكِيلًا [١٧ \ ٦٥] ، وَقَوْلِهِ: وَمَا كَانَ لَهُ عَلَيْهِمْ مِنْ سُلْطَانٍ إِلَّا لِنَعْلَمَ مَنْ يُؤْمِنُ بِالْآخِرَةِ مِمَّنْ هُوَ مِنْهَا فِي شَكٍّ الْآيَةَ [٣٤ \ ٢١] ، وَقَوْلِهِ: وَمَا كَانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطَانٍ إِلَّا أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي [١٤ \ ٢٢] .
Bu manayı başka yerlerde de açıklamıştır; nitekim: { إِنَّ عِبَادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطَانٌ إِلَّا مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغَاوِينَ } “Şüphesiz kullarım üzerinde senin bir hâkimiyetin yoktur; ancak azgınlardan sana uyanlar müstesna.” [Hicr, 15/42], yine: { لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ إِلَّا عِبَادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ } “...onların hepsini mutlaka azdıracağım; içlerinden ihlaslı kulların müstesna.” [Hicr, 15/39-40], yine: { إِنَّ عِبَادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطَانٌ وَكَفَى بِرَبِّكَ وَكِيلًا } “Şüphesiz kullarım üzerinde senin bir hâkimiyetin yoktur. Vekil olarak Rabbin yeter.” [İsrâ, 17/65], yine: { وَمَا كَانَ لَهُ عَلَيْهِمْ مِنْ سُلْطَانٍ إِلَّا لِنَعْلَمَ مَنْ يُؤْمِنُ بِالْآخِرَةِ مِمَّنْ هُوَ مِنْهَا فِي شَكٍّ... } “Halbuki onun, onlar üzerinde hiçbir hâkimiyeti yoktu; ancak ahirete inanan kimse ile ondan şüphe içinde olanı ayırt edip bilelim diye [böyle yaptık]...” [Sebe', 34/21] ve: { وَمَا كَانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطَانٍ إِلَّا أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي } “Benim sizin üzerinizde hiçbir hâkimiyetim yoktu; sadece sizi çağırdım, siz de bana icabet ettiniz...” [İbrâhîm, 14/22] kavilleri böyledir.
وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي مَعْنَى السُّلْطَانِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ.
Âlimler bu ayetteki “sultan” kelimesinin anlamı hakkında ihtilaf etmişlerdir.
فَقَالَ أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ: هُوَ الْحُجَّةُ، أَيْ: لَيْسَ لِلشَّيْطَانِ عَلَيْهِمْ حُجَّةٌ فِيمَا يَدْعُوهُمْ إِلَيْهِ مِنْ عِبَادَةِ الْأَوْثَانِ.
İlim ehlinin çoğunluğu şöyle demiştir: O, hüccettir (delildir); yani kendilerini çağırdığı putlara ibadet konusunda şeytanın onlar aleyhine hiçbir hücceti yoktur.
وَقَالَ بَعْضُهُمْ: لَيْسَ لَهُ سُلْطَانٌ عَلَيْهِمْ، أَيْ: تَسَلُّطٌ وَقُدْرَةٌ عَلَى أَنْ يُوقِعَهُمْ فِي ذَنْبٍ لَا تَوْبَةَ مِنْهُ. وَقَدْ قَدَّمْنَا هَذَا، وَالْمُرَادُ: بِ: الَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَهُ [١٦ \ ١٠٠] ، الَّذِينَ يُطِيعُونَهُ فَيُوَالُونَهُ بِالطَّاعَةِ.
Bazıları ise şöyle demiştir: “Onlar üzerinde onun bir sultanı yoktur” yani onları tövbesi olmayan bir günaha düşürmeye bir تسلّط (baskı/hükümranlığı) ve gücü yoktur. Bunu daha önce takdim etmiştik. { الَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَهُ } “Onu dost edinenler” [Nahl, 16/100] ifadesinden murat; ona itaat eden ve itaatle onu veli edinen kimselerdir.
وَأَظْهَرُ الْأَقْوَالِ فِي قَوْلِهِ: هُمْ بِهِ مُشْرِكُونَ [١٦ \ ١٠٠] ، أَنَّ الضَّمِيرَ عَائِدٌ إِلَى الشَّيْطَانِ لَا إِلَى اللَّهِ. وَمَعْنَى كَوْنِهِمْ مُشْرِكِينَ بِهِ هُوَ طَاعَتُهُمْ لَهُ فِي الْكُفْرِ وَالْمَعَاصِي ; كَمَا يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يَابَنِي آدَمَ أَنْ لَا تَعْبُدُوا الشَّيْطَانَ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ [٣٦ \ ٦٠] ، وَقَوْلُهُ عَنْ إِبْرَاهِيمَ: يَا أَبَتِ لَا تَعْبُدِ الشَّيْطَانَ إِنَّ الشَّيْطَانَ [١٩ \ ٤٤] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ. وَأَمَّا سُلْطَانُهُ عَلَى الَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَهُ فَهُوَ مَا جَعَلُوهُ لَهُ عَلَى أَنْفُسِهِمْ مِنَ الطَّاعَةِ وَالِاتِّبَاعِ وَالْمُوَالَاةِ، بِغَيْرِ مُوجِبٍ يَسْتَوْجِبُ ذَلِكَ.
{ هُمْ بِهِ مُشْرِكُونَ } “onun yüzünden ortak koşanlar” [Nahl, 16/100] kavlindeki en zahir görüş; zamirin Allah'a değil şeytana ait olduğudur. Onların onun yüzünden müşrik olmalarının anlamı; küfürde ve isyanlarda ona itaat etmeleridir. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يَابَنِي آدَمَ أَنْ لَا تَعْبُدُوا الشَّيْطَانَ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ } “Ey Âdemoğulları! Ben size şeytana kulluk etmeyin, o sizin için apaçık bir düşmandır diye bildirmedim mi?” [Yâsîn, 36/60] kavli ve İbrâhim'den nakille: { يَا أَبَتِ لَا تَعْبُدِ الشَّيْطَانَ إِنَّ الشَّيْطَانَ... } “Babacığım! Şeytana kulluk etme! Şüphesiz şeytan...” [Meryem, 19/44] kavli ve benzeri diğer ayetler buna delalet etmektedir. Şeytanın onu dost edinenler üzerindeki hâkimiyeti ise; bunu gerektirecek hiçbir haklı sebep yokken onların bizzat kendilerinin ona tanıdıkları itaat, uyma ve dostluktan ibarettir.
تَنْبِيهٌ.
Tenbih.
فَإِنَّهُ قِيلَ: أَثْبَتَ اللَّهُ لِلشَّيْطَانِ سُلْطَانًا عَلَى أَوْلِيَائِهِ فِي آيَاتٍ ; كَقَوْلِهِ هُنَا: إِنَّمَا سُلْطَانُهُ
Şayet şöyle denilirse: Allah bazı ayetlerde şeytanın kendi dostları üzerinde hâkimiyeti (sultanı) olduğunu ispat etmiştir; nitekim buradaki: { إِنَّمَا سُلْطَانُهُ
عَلَى الَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَهُ. . . الْآيَةَ [١٦ \ ١٠٠] ، وَقَوْلِهِ: إِنَّ عِبَادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطَانٌ إِلَّا مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغَاوِينَ [١٥ \ ٤٢] ، فَالِاسْتِثْنَاءُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ لَهُ سُلْطَانًا عَلَى مَنِ اتَّبَعَهُ مِنَ الْغَاوِينَ ; مَعَ أَنَّهُ نَفَى عَنْهُ السُّلْطَانَ عَلَيْهِمْ فِي آيَاتٍ أُخَرَ ; كَقَوْلِهِ: وَلَقَدْ صَدَّقَ عَلَيْهِمْ إِبْلِيسُ ظَنَّهُ فَاتَّبَعُوهُ إِلَّا فَرِيقًا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَمَا كَانَ لَهُ عَلَيْهِمْ مِنْ سُلْطَانٍ الْآيَةَ [٣٤ \ ٢٠ - ٢١] .
عَلَى الَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَهُ... } “Onun hâkimiyeti, ancak onu dost edinenler... üzerindedir.” [Nahl, 16/100] ayeti ile: { إِنَّ عِبَادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطَانٌ إِلَّا مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغَاوِينَ } “Şüphesiz kullarım üzerinde senin bir hâkimiyetin yoktur; ancak azgınlardan sana uyanlar müstesna.” [Hicr, 15/42] kavli böyledir. İstisna, azgınlardan kendisine uyanlar üzerinde onun bir hâkimiyetinin bulunduğunu göstermektedir. Bununla birlikte diğer bazı ayetlerde onlar üzerindeki sultanı (hâkimiyeti) nefyetmiştir; nitekim: { وَلَقَدْ صَدَّقَ عَلَيْهِمْ إِبْلِيسُ ظَنَّهُ فَاتَّبَعُوهُ إِلَّا فَرِيقًا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَمَا كَانَ لَهُ عَلَيْهِمْ مِنْ سُلْطَانٍ... } “Andolsun İblis, onlar hakkındaki zannını gerçekleştirdi; müminlerden bir grup hariç ona uydular. Halbuki onun onlar üzerinde hiçbir hâkimiyeti yoktu...” [Sebe', 34/20-21] ayeti böyledir.
وَقَوْلِهِ تَعَالَى حَاكِيًا عَنْهُ مُقَرِّرًا لَهُ: وَمَا كَانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطَانٍ إِلَّا أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي [١١٤ \ ٢٢] .
Yine Allah Teâlâ'nın ondan [İblis'ten] nakledip onaylayarak zikrettiği: { وَمَا كَانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطَانٍ إِلَّا أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي } “Benim sizin üzerinizde hiçbir hâkimiyetim yoktu; sadece sizi çağırdım, siz de bana icabet ettiniz.” [İbrâhîm, 14/22] kavli de böyledir.
فَالْجَوَابُ هُوَ: أَنَّ السُّلْطَانَ الَّذِي أَثْبَتَهُ لَهُ عَلَيْهِمْ غَيْرُ السُّلْطَانِ الَّذِي نَفَاهُ، وَذَلِكَ مِنْ وَجْهَيْنِ:
Bunun cevabı şudur: [Allah'ın] onun için onlar üzerinde ispat ettiği sultan (hâkimiyet) ile nefyettiği sultan birbirinden farklıdır. Bu da iki yöndendir:
الْأَوَّلُ: أَنَّ السُّلْطَانَ الْمُثْبَتَ لَهُ هُوَ سُلْطَانُ إِضْلَالِهِ لَهُمْ بِتَزْيِينِهِ، وَالسُّلْطَانُ الْمَنْفِيُّ هُوَ سُلْطَانُ الْحُجَّةِ، فَلَمْ يَكُنْ لِإِبْلِيسَ عَلَيْهِمْ مِنْ حُجَّةٍ يَتَسَلَّطُ بِهَا، غَيْرَ أَنَّهُ دَعَاهُمْ فَأَجَابُوهُ بِلَا حُجَّةٍ وَلَا بُرْهَانٍ. وَإِطْلَاقُ السُّلْطَانِ عَلَى الْبُرْهَانِ كَثِيرٌ فِي الْقُرْآنِ.
Birincisi: İspat edilen sultan; süsleyip cazip göstererek onları saptırma gücüdür. Nefyedilen sultan ise hüccet/delil gücüdür. Dolayısıyla İblis'in onlar üzerinde tahakküm kurabileceği hiçbir delili olmamıştır; sadece onları çağırmış, onlar da hiçbir delil ve burhan olmaksızın ona icabet etmişlerdir. Sultan kelimesinin burhan (delil) anlamında kullanılması Kur'an'da çokçadır.
الثَّانِي: أَنَّ اللَّهَ لَمْ يَجْعَلْ لَهُ عَلَيْهِمْ سُلْطَانًا ابْتِدَاءً الْبَتَّةَ، وَلَكِنَّهُمْ هُمُ الَّذِينَ سَلَّطُوهُ عَلَى أَنْفُسِهِمْ بِطَاعَاتِهِ وَدُخُولِهِمْ فِي حِزْبِهِ، فَلَمْ يَتَسَلَّطْ عَلَيْهِمْ بِقُوَّةٍ ; لِأَنَّ اللَّهَ يَقُولُ: إِنَّ كَيْدَ الشَّيْطَانِ كَانَ ضَعِيفًا [٤ \ ٧٦] ، وَإِنَّمَا تَسَلَّطَ عَلَيْهِمْ بِإِرَادَتِهِمْ وَاخْتِيَارِهِمْ.
İkincisi: Allah başlangıçta ona onlar üzerinde kesinlikle bir hâkimiyet vermemiştir. Fakat bizzat onlar, ona itaat ederek ve onun fırkasına girerek onu kendi üzerlerine musallat etmişlerdir. Dolayısıyla o, onlara zorla musallat olmamıştır; zira Allah: { إِنَّ كَيْدَ الشَّيْطَانِ كَانَ ضَعِيفًا } “Şüphesiz şeytanın hilesi zayıftır.” [Nisâ, 4/76] buyurmaktadır. O, onlara ancak kendi irade ve tercihleriyle musallat olmuştur.
ذَكَرَ هَذَا الْجَوَابَ بِوَجْهَيْهِ الْعَلَّامَةُ ابْنُ الْقَيِّمِ ﵀، وَقَدْ بَيَّنَّا هَذَا فِي كِتَابِنَا (دَفْعِ إِيهَامِ الِاضْطِرَابِ عَنْ آيَاتِ الْكِتَابِ) .
Bu cevabı iki yönüyle allâme İbnü'l-Kayyim rahimehullâh zikretmiştir. Biz de bunu kitabımız Def'u Îhâmi'l-Iztırâb 'an Âyâti'l-Kitâb'da açıklamıştık.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذَا بَدَّلْنَا آيَةً مَكَانَ آيَةٍ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا يُنَزِّلُ قَالُوا إِنَّمَا أَنْتَ مُفْتَرٍ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ، ذَكَرَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّهُ إِذَا بَدَّلَ آيَةً مَكَانَ آيَةٍ، بِأَنْ نَسَخَ آيَةً أَوْ أَنْسَاهَا، وَأَتَى بِخَيْرٍ مِنْهَا أَوْ مِثْلِهَا أَنَّ الْكُفَّارَ يَجْعَلُونَ ذَلِكَ سَبَبًا لِلطَّعْنِ فِي الرَّسُولِ ﷺ ; بِادِّعَاءِ أَنَّهُ كَاذِبٌ عَلَى اللَّهِ، مُفْتَرٍ عَلَيْهِ. زَعْمًا مِنْهُمْ أَنَّ نَسْخَ الْآيَةِ بِالْآيَةِ يَلْزَمُهُ الْبُدَاءُ، وَهُوَ الرَّأْيُ الْمُجَدَّدُ، وَأَنَّ ذَلِكَ مُسْتَحِيلٌ عَلَى اللَّهِ. فَيُفْهَمُ عِنْدَهُمْ مِنْ ذَلِكَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ مُفْتَرٍ عَلَى اللَّهِ، زَاعِمِينَ أَنَّهُ لَوْ كَانَ مِنَ اللَّهِ لَأَقَرَّهُ وَأَثْبَتَهُ، وَلَمْ يَطْرَأْ لَهُ فِيهِ رَأْيٌ مُتَجَدِّدٌ حَتَّى يَنْسَخَهُ.
Allah Teâlâ'nın: { وَإِذَا بَدَّلْنَا آيَةً مَكَانَ آيَةٍ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا يُنَزِّلُ قَالُوا إِنَّمَا أَنْتَ مُفْتَرٍ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ } “Biz bir ayetin yerine başka bir ayet getirdiğimiz zaman -ki Allah ne indirdiğini gayet iyi bilir- 'Sen ancak bir iftiracısın' dediler. Hayır, onların çoğu bilmezler.” kavline gelince: [Allah] -celle ve alâ- bu ayet-i kerimede; bir ayeti neshederek veya unutturarak onun yerine daha hayırlısını veya benzerini getirip bir ayeti başka bir ayetle değiştirdiği zaman, kâfirlerin bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e dil uzatmak için bir gerekçe kıldıklarını; onun Allah adına yalan söyleyen bir iftiracı olduğunu iddia ettiklerini zikretmiştir. Onların bu iddiası, bir ayetin diğer bir ayetle neshinin bedâ'yı (yeni ortaya çıkan görüşü) gerektireceğini ve bunun Allah hakkında imkânsız olduğunu zannetmelerinden ileri gelmektedir. Bu sebeple onların anlayışına göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Allah'a iftira ettiği vehmedilmiş; şayet bu Allah'tan olsaydı O'nun bunu sabit kılıp onaylayacağını ve neshedecek şekilde kendisinde yeni bir görüşün meydana gelmeyeceğini öne sürmüşlerdir.
وَالدَّلِيلُ عَلَى أَنَّ قَوْلَهُ: بَدَّلْنَا آيَةً مَكَانَ آيَةٍ [١٦ \ ١٠١] ، مَعْنَاهُ: نَسَخْنَا آيَةً وَأَنْسَيْنَاهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِهَا [٢ \ ١٠٦] ، وَقَوْلُهُ: سَنُقْرِئُكَ فَلَا
{ بَدَّلْنَا آيَةً مَكَانَ آيَةٍ } “bir ayetin yerine başka bir ayet getirdiğimiz zaman” [Nahl, 16/101] kavlinin manasının "bir ayeti neshettiğimiz veya unutturduğumuz zaman" olduğuna delil; Allah Teâlâ'nın: { مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِهَا } “Biz bir ayeti nesheder veya unutturursak...” [Bakara, 2/106] kavli ile: { سَنُقْرِئُكَ فَلَا
تَنْسَى إِلَّا مَا شَاءَ اللَّهُ [٨٧ \ ٦، ٧] ، أَيْ: أَنْ تَنْسَاهُ.
تَنْسَى إِلَّا مَا شَاءَ اللَّهُ } “Sana [Kur'an'ı] okutacağız da sen unutmayacaksın; Allah'ın dilediği müstesna.” [A'lâ, 87/6-7] yani onu unutmanı dilediği müstesna kavlidir.
وَالدَّلِيلُ عَلَى أَنَّهُ إِنْ نَسَخَ آيَةً أَوْ أَنْسَاهَا، لَا بُدَّ أَنْ يَأْتِيَ بِبَدَلِ خَيْرٍ مِنْهَا أَوْ مِثْلِهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْهَا أَوْ مِثْلِهَا [٢ \ ١٠٦] ، وَقَوْلُهُ هُنَا: بَدَّلْنَا آيَةً مَكَانَ آيَةٍ [١٦ \ ١٠١] .
Bir ayeti neshettiği veya unutturduğu zaman mutlaka onun yerine daha hayırlısını ya da bir benzerini getireceğine delil ise Allah Teâlâ'nın: { نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْهَا أَوْ مِثْلِهَا } “...ondan daha hayırlısını veya benzerini getiririz.” [Bakara, 2/106] kavli ve buradaki: { بَدَّلْنَا آيَةً مَكَانَ آيَةٍ } “Biz bir ayetin yerine başka bir ayet getirdiğimiz zaman...” [Nahl, 16/101] kavlidir.
وَمَا زَعَمَهُ الْمُشْرِكُونَ وَالْيَهُودُ: مِنْ أَنَّ النَّسْخَ مُسْتَحِيلٌ عَلَى اللَّهِ ; لِأَنَّهُ يَلْزَمُهُ الْبُدَاءُ، وَهُوَ الرَّأْيُ الْمُتَجَدِّدُ ظَاهِرُ السُّقُوطِ، وَاضِحُ الْبُطْلَانِ لِكُلِّ عَاقِلٍ ; لِأَنَّ النَّسْخَ لَا يَلْزَمُهُ الْبُدَاءُ الْبَتَّةَ، بَلِ اللَّهُ - جَلَّ وَعَلَا - يُشَرِّعُ الْحُكْمَ وَهُوَ عَالِمٌ بِأَنَّ مَصْلَحَتَهُ سَتَنْقَضِي فِي الْوَقْتِ الْمُعَيَّنِ، وَأَنَّهُ عِنْدَ ذَلِكَ الْوَقْتِ يَنْسَخُ ذَلِكَ الْحُكْمَ وَيُبَدِّلُهُ بِالْحُكْمِ الْجَدِيدِ الَّذِي فِيهِ الْمَصْلَحَةُ ; فَإِذَا جَاءَ ذَلِكَ الْوَقْتُ الْمُعَيَّنُ أَنْجَزَ - جَلَّ وَعَلَا - مَا كَانَ فِي عِلْمِهِ السَّابِقِ مِنْ نَسْخِ ذَلِكَ الْحُكْمِ، الَّذِي زَالَتْ مَصْلَحَتُهُ بِذَلِكَ الْحُكْمِ الْجَدِيدِ الَّذِي فِيهِ الْمَصْلَحَةُ. كَمَا أَنَّ حُدُوثَ الْمَرَضِ بَعْدَ الصِّحَّةِ وَعَكْسَهُ، وَحُدُوثَ الْغِنَى بَعْدَ الْفَقْرِ وَعَكْسَهُ، وَنَحْوَ ذَلِكَ لَا يَلْزَمُ فِيهِ الْبُدَاءُ ; لِأَنَّ اللَّهَ عَالِمٌ بِأَنَّ حِكْمَتَهُ الْإِلَهِيَّةَ تَقْتَضِي ذَلِكَ التَّغْيِيرَ فِي وَقْتِهِ الْمُعَيَّنِ لَهُ، عَلَى وَفْقِ مَا سَبَقَ فِي الْعِلْمِ الْأَزَلِيِّ كَمَا هُوَ وَاضِحٌ.
Müşriklerin ve Yahudilerin neshin bedâ'yı (yani sonradan ortaya çıkan yeni bir görüşü) gerektireceği, dolayısıyla Allah hakkında imkânsız olduğu yönündeki iddiaları ise her akıl sahibi için açıkça tutarsız ve geçersizdir. Çünkü nesh kesinlikle bedâ'yı gerektirmez; bilakis [Allah] -celle ve alâ- bir hükmü şeriat kılarken onun maslahatının (faydasının) belirlenmiş bir vakitte sona ereceğini ve o vakit geldiğinde bu hükmü neshedip onu içinde maslahat bulunan yeni bir hükümle değiştireceğini bilerek koyar. Belirlenen o vakit geldiğinde ise [Allah] -celle ve alâ- ezeli ilminde olanı tahakkuk ettirerek maslahatı zeval bulan o hükmü, içinde maslahat bulunan yeni hükümle nesheder. Nitekim sağlıktan sonra hastalığın veya tersinin meydana gelmesi, fakirlikten sonra zenginliğin veya tersinin vuku bulması ve benzeri durumlarda da açık olduğu üzere bedâ gerekmez; çünkü Allah Teâlâ, ilahi hikmetinin bu değişimi belirlenen vaktinde, ezelî ilmine uygun olarak gerektirdiğini bilmektedir.
وَقَدْ أَشَارَ - جَلَّ وَعَلَا - إِلَى عِلْمِهِ بِزَوَالِ الْمَصْلَحَةِ مِنَ الْمَنْسُوخِ، وَتَمَحُّضِهَا فِي النَّاسِخِ بِقَوْلِهِ هُنَا: وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا يُنَزِّلُ [١٦ \ ١٠١] ، وَقَوْلِهِ: نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْهَا أَوْ مِثْلِهَا أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ [٢ \ ١٠٦] ، وَقَوْلِهِ: سَنُقْرِئُكَ فَلَا تَنْسَى إِلَّا مَا شَاءَ اللَّهُ إِنَّهُ يَعْلَمُ الْجَهْرَ وَمَا يَخْفَى [٨٧ \ ٦، ٧] ، فَقَوْلُهُ: إِنَّهُ يَعْلَمُ الْجَهْرَ وَمَا يَخْفَى [٨٧ \ ٧] ، بَعْدَ قَوْلِهِ: إِلَّا مَا شَاءَ اللَّهُ [٨٧ \ ٧] ، يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ أَعْلَمُ بِمَا يُنَزِّلُ. فَهُوَ عَالِمٌ بِمَصْلَحَةِ الْإِنْسَانِ، وَمَصْلَحَةِ تَبْدِيلِ الْجَدِيدِ مِنَ الْأَوَّلِ الْمَنْسِيِّ.
[Allah] -celle ve alâ- mensuhtan (neshedilenden) maslahatın kalktığını ve nasih olan hükümde sırf maslahat bulunduğunu bildiğine buradaki: { وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا يُنَزِّلُ } “-ki Allah ne indirdiğini gayet iyi bilir-...” [Nahl, 16/101] kavliyle, yine: { نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْهَا أَوْ مِثْلِهَا أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “...ondan daha hayırlısını veya benzerini getiririz. Bilmez misin ki Allah her şeye hakkıyla kadirdir?” [Bakara, 2/106] kavliyle ve: { سَنُقْرِئُكَ فَلَا تَنْسَى إِلَّا مَا شَاءَ اللَّهُ إِنَّهُ يَعْلَمُ الْجَهْرَ وَمَا يَخْفَى } “Sana [Kur'an'ı] okutacağız da sen unutmayacaksın; Allah'ın dilediği müstesna. Şüphesiz O, açığı da gizli olanı da bilir.” [A'lâ, 87/6-7] kavliyle işaret etmiştir. { إِلَّا مَا شَاءَ اللَّهُ } “Allah'ın dilediği müstesna” [A'lâ, 87/7] ifadesinden sonra gelen: { إِنَّهُ يَعْلَمُ الْجَهْرَ وَمَا يَخْفَى } “Şüphesiz O, açığı da gizli olanı da bilir.” [A'lâ, 87/7] kavli, O'nun ne indirdiğini en iyi bilen olduğuna delalet etmektedir. Zira O, insanın maslahatını ve unutturulan önceki hükmün yerine yeni bir hükmün getirilmesindeki faydayı bilendir.
مَسَائِلُ تَتَعَلَّقُ بِهَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ:
Bu ayet-i kerime ile ilgili meseleler:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: لَا خِلَافَ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ فِي جَوَازِ النَّسْخِ عَقْلًا وَشَرْعًا، وَلَا فِي وُقُوعِهِ فِعْلًا، وَمَنْ ذُكِرِ عَنْهُ خِلَافٌ فِي ذَلِكَ كَأَبِي مُسْلِمٍ الْأَصْفَهَانِيِّ - فَإِنَّهُ إِنَّمَا يَعْنِي أَنَّ النَّسْخَ تَخْصِيصٌ لِزَمَنِ الْحُكْمِ بِالْخِطَابِ الْجَدِيدِ ; لِأَنَّ ظَاهِرَ الْخَطَّابِ الْأَوَّلِ: اسْتِمْرَارُ الْحُكْمِ فِي جَمِيعِ الزَّمَنِ. وَالْخِطَابُ الثَّانِي دَلَّ عَلَى تَخْصِيصِ الْحُكْمِ الْأَوَّلِ بِالزَّمَنِ الَّذِي قَبْلَ النَّسْخِ ; فَلَيْسَ النَّسْخُ عِنْدَهُ رَفْعًا لِلْحُكْمِ الْأَوَّلِ، وَقَدْ أَشَارَ إِلَيْهِ فِي مَرَاقِي السُّعُودِ بِقَوْلِهِ فِي تَعْرِيفِ النَّسْخِ:
Birinci Mesele: Neshin aklen ve şer'an caiz olduğu hususunda ve fiilen vuku bulduğunda Müslümanlar arasında hiçbir ihtilaf yoktur. Kendisinden bu konuda ihtilaf nakledilen Ebû Müslim el-İsfahânî gibi kimseler ise ancak neshin yeni hitapla hükmün zamanının tahsis edilmesi anlamına geldiğini kastetmiştir. Çünkü birinci hitabın zahiri hükmün bütün zamanlarda devam etmesidir. İkinci hitap ise birinci hükmün neshden önceki zamana tahsis edildiğine delalet etmiştir. Dolayısıyla ona göre nesh, birinci hükmün tamamen kaldırılması (ref') değildir. Merâkı's-Su'ûd'da neshin tarifinde buna şöyle işaret edilmiştir:
رَفْعٌ لِحُكْمٍ أَوْ بَيَانُ الزَّمَنِ ... بِمُحْكَمِ الْقُرْآنِ أَوْ بِالسُّنَنِ
[Nesh] bir hükmün kaldırılması yahut zamanın beyanıdır... Muhkem Kur'an yahut sünnetlerle.
وَإِنَّمَا خَالَفَ فِيهِ الْيَهُودُ وَبَعْضُ الْمُشْرِكِينَ، زَاعِمِينَ أَنَّهُ يَلْزَمُهُ الْبُدَاءُ كَمَا بَيَّنَّا. وَمِنْ هُنَا قَالَتِ الْيَهُودُ: إِنَّ شَرِيعَةَ مُوسَى يَسْتَحِيلُ نَسْخُهَا.
Bu konuda açıkladığımız üzere sadece bedâ'yı gerektireceğini iddia eden Yahudiler ve bazı müşrikler muhalefet etmiştir. Buradan hareketle Yahudiler: "Mûsâ'nın şeriatının neshedilmesi imkânsızdır" demişlerdir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: لَا يَصِحُّ نَسْخُ حُكْمٍ شَرْعِيٍّ إِلَّا بِوَحْيٍ مِنْ كِتَابٍ أَوْ سُنَّةٍ ; لِأَنَّ اللَّهَ - جَلَّ وَعَلَا - يَقُولُ: وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا بَيِّنَاتٍ قَالَ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقَاءَنَا ائْتِ بِقُرْآنٍ غَيْرِ هَذَا أَوْ بَدِّلْهُ قُلْ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أُبَدِّلَهُ مِنْ تِلْقَاءِ نَفْسِي إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا مَا يُوحَى إِلَيَّ إِنِّي أَخَافُ إِنْ عَصَيْتُ رَبِّي عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ [١٠ \ ١٥] ، وَبِهِ تَعْلَمُ أَنَّ النَّسْخَ بِمُجَرَّدِ الْعَقْلِ مَمْنُوعٌ، وَكَذَلِكَ لَا نَسْخَ بِالْإِجْمَاعِ ; لِأَنَّ الْإِجْمَاعَ لَا يَنْعَقِدُ إِلَّا بَعْدَ وَفَاتِهِ ﷺ ; لِأَنَّهُ مَا دَامَ حَيًّا فَالْعِبْرَةُ بِقَوْلِهِ وَفِعْلِهِ وَتَقْرِيرِهِ ﷺ، وَلَا حُجَّةَ مَعَهُ فِي قَوْلِ الْأُمَّةِ ; لِأَنَّ اتِّبَاعَهُ فَرْضٌ عَلَى كُلِّ أَحَدٍ ; وَلِذَا لَا بُدَّ فِي تَعْرِيفِ الْإِجْمَاعِ مِنَ التَّقْيِيدِ بِكَوْنِهِ بَعْدَ وَفَاتِهِ ﷺ، كَمَا قَالَ صَاحِبُ الْمَرَاقِي فِي تَعْرِيفِ الْإِجْمَاعِ:
İkinci Mesele: Şer'î bir hükmün neshi ancak Kitap veya Sünnet'ten bir vahiy ile sahih olur. Zira [Allah] -celle ve alâ- şöyle buyurmaktadır: { وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا بَيِّنَاتٍ قَالَ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقَاءَنَا ائْتِ بِقُرْآنٍ غَيْرِ هَذَا أَوْ بَدِّلْهُ قُلْ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أُبَدِّلَهُ مِنْ تِلْقَاءِ نَفْسِي إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا مَا يُوحَى إِلَيَّ إِنِّي أَخَافُ إِنْ عَصَيْتُ رَبِّي عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ } “Ayetlerimiz onlara apaçık olarak okunduğu zaman, bizimle karşılaşmayı ummayanlar: 'Bundan başka bir Kur'an getir veya bunu değiştir' dediler. De ki: 'Onu kendiliğimden değiştirmem benim için olacak şey değildir. Ben ancak bana vahyolunana uyarım. Doğrusu ben Rabbime isyan edersem büyük bir günün azabından korkarım.'” [Yûnus, 10/15]. Buradan anlarsın ki sırf akılla nesh caiz değildir. Aynı şekilde icma ile de nesh olmaz; çünkü icma ancak Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in vefatından sonra teşekkül eder. Zira o hayatta olduğu sürece itibar onun kavline, fiiline ve takririne sallallâhu aleyhi ve sellem aittir ve onun yanında ümmetin sözü hüccet teşkil etmez; çünkü ona uymak herkese farzdır. Bu sebeple icmanın tanımında onun vefatından sonra sallallâhu aleyhi ve sellem olması kaydı mutlaka yer alır; nitekim el-Merâkî müellifi icmanın tanımında şöyle demiştir:
وَهُوَ الِاتِّفَاقُ مِنْ مُجْتَهِدِي الْأُمَّةِ مِنْ بَعْدِ وَفَاةِ أَحْمَدِ.
O, Ahmed'in vefatından sonra ümmetin müçtehitlerinin ittifakıdır.
وَبَعْدَ وَفَاتِهِ يَنْقَطِعُ النَّسَخُ ; لِأَنَّهُ تَشْرِيعٌ، وَلَا تَشْرِيعَ الْبَتَّةَ بَعْدَ وَفَاتِهِ ﷺ، وَإِلَى كَوْنِ الْعَقْلِ وَالْإِجْمَاعِ لَا يَصِحُّ النَّسْخُ بِمُجَرَّدِهِمَا - أَشَارَ فِي مَرَاقِي السُّعُودِ أَيْضًا بِقَوْلِهِ فِي النَّسْخِ:
Onun vefatından sonra ise nesh kesintiye uğrar; çünkü nesh bir teşrittir (hüküm koymadır) ve onun vefatından sallallâhu aleyhi ve sellem sonra asla yeni bir teşri olamaz. Sırf akıl ve icma ile neshin sahih olmayacağına Merâkı's-Su'ûd'da nesh bahsinde şu sözlerle de işaret edilmiştir:
فَلَمْ يَكُنْ بِالْعَقْلِ أَوْ مُجَرَّدِ ... الْإِجْمَاعِ بَلْ يُنْمَى إِلَى الْمُسْتَنَدِ
Akılla yahut sırf icma ile olmaz... Bilakis [icmanın dayandığı] müstenide isnat edilir.
وَقَوْلُهُ: «بَلْ يُنْمَى إِلَى الْمُسْتَنَدِ» يَعْنِي أَنَّهُ إِذَا وُجِدَ فِي كَلَامِ الْعُلَمَاءِ أَنْ نَصًّا مَنْسُوخٌ بِالْإِجْمَاعِ، فَإِنَّهُمْ إِنَّمَا يَعْنُونَ أَنَّهُ مَنْسُوخٌ بِالنَّصِّ الَّذِي هُوَ مُسْتَنَدُ الْإِجْمَاعِ، لَا بِنَفْسِ الْإِجْمَاعِ ; لِمَا ذَكَرْنَا مِنْ مَنْعِ النَّسْخِ بِهِ شَرْعًا. وَكَذَلِكَ لَا يَجُوزُ نَسْخُ الْوَحْيِ بِالْقِيَاسِ عَلَى التَّحْقِيقِ، وَإِلَيْهِ أَشَارَ فِي الْمَرَاقِي بِقَوْلِهِ:
Müellifin «Bilakis müstenide isnat edilir» sözü; şayet âlimlerin kelamında bir nassın icma ile mensuh olduğu geçerse, onların bizzat icmanın kendisiyle değil icmanın dayanağı olan nass ile mensuh olduğunu kastettikleri anlamına gelir; zira şer'an icma ile neshin caiz olmadığını zikretmiştik. Aynı şekilde tahkike göre vahyin kıyas ile neshedilmesi de caiz değildir; el-Merâkî'de buna şu sözlerle işaret edilmiştir:
وَمِنْهُ نَسْخُ النَّصِّ بِالْقِيَاسِ ... هُوَ الَّذِي ارْتَضَاهُ جُلُّ النَّاسِ
Nassın kıyasla neshedilmesini men etmek... İnsanların çoğunun benimsediği görüştür.
أَيْ: وَهُوَ الْحَقُّ.
Yani doğru olan da budur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اعْلَمْ أَنَّ مَا يَقُولُهُ بَعْضُ أَهْلِ الْأُصُولِ مِنَ الْمَالِكِيَّةِ وَالشَّافِعِيَّةِ وَغَيْرِهِمْ: مِنْ جَوَازِ النَّسْخِ بِلَا بَدَلٍ، وَعَزَاهُ غَيْرُ وَاحِدٍ لِلْجُمْهُورِ، وَعَلَيْهِ دَرَجَ فِي الْمَرَاقِي بِقَوْلِهِ:
Üçüncü Mesele: Bil ki Mâlikî, Şâfiî ve diğer mezheplerden bazı usulcülerin bedelsiz neshin caiz olduğunu söylemesi -ki bunu birden fazla âlim cumhura nispet etmiştir ve Merâkı's-Su'ûd'da da şu beyitle bu yola girilmiştir-:
وَيُنْسَخُ الْخُفُّ بِمَا لَهُ ثِقَلْ وَقَدْ يَجِيءُ عَارِيًا مِنَ الْبَدَلْ.
Hafif olan ağır olanla neshedilir, bazen de bedelsiz olarak gelir.
أَنَّهُ بَاطِلٌ بِلَا شَكٍّ. وَالْعَجَبُ مِمَّنْ قَالَ بِهِ الْعُلَمَاءُ الْأَجِلَّاءُ مَعَ كَثْرَتِهِمْ، مَعَ أَنَّهُ مُخَالِفٌ مُخَالَفَةً صَرِيحَةً لِقَوْلِهِ تَعَالَى: مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِهَا نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْهَا أَوْ مِثْلِهَا [٢ \ ١٠٦] ، فَلَا كَلَامَ الْبَتَّةَ لِأَحَدٍ بَعْدَ كَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى: وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ قِيلًا [٤ \ ١٢٢] ، وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ حَدِيثًا [٤ \ ٨٧] ، أَأَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللَّهُ [٢ \ ١٤٠] ، فَقَدْ رَبَطَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ بَيْنَ النَّسْخِ، وَبَيْنَ الْإِتْيَانِ بِبَدَلِ الْمَنْسُوخِ عَلَى سَبِيلِ الشَّرْطِ وَالْجَزَاءِ. وَمَعْلُومٌ أَنَّ الصِّدْقَ وَالْكَذِبَ فِي الشَّرْطِيَّةِ يَتَوَارَدَانِ عَلَى الرَّبْطِ ; فَيَلْزَمُ أَنَّهُ كُلَّمَا وَقَعَ النَّسْخُ وَقَعَ الْإِتْيَانُ بِخَيْرٍ مِنَ الْمَنْسُوخِ أَوْ مِثْلِهِ كَمَا هُوَ ظَاهِرٌ.
şüphesiz bâtıldır. Sayılarının çokluğuna rağmen büyük ilim adamlarının bunu söylemiş olması şaşırtıcıdır; zira bu durum Allah Teâlâ'nın: { مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِهَا نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْهَا أَوْ مِثْلِهَا } “Biz bir ayeti nesheder veya unutturursak, ondan daha hayırlısını veya benzerini getiririz.” [Bakara, 2/106] kavline açıkça aykırıdır. Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ قِيلًا } “Söz bakımından Allah'tan daha doğru kim olabilir?” [Nisâ, 4/122], { وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ حَدِيثًا } “Sözce Allah'tan daha doğru kim vardır?” [Nisâ, 4/87] ve { أَأَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللَّهُ } “Siz mi daha iyi bilirsiniz yoksa Allah mı?” [Bakara, 2/140] kelamından sonra artık hiç kimseye söz düşmez. [Allah] -celle ve alâ- bu ayet-i kerimede nesh ile mensuhun yerine bedel getirilmesi arasını şart ve ceza yoluyla birbirine bağlamıştır. Bilinmektedir ki şartlı önermede doğruluk ve yanlışlık bu irtibata taalluk eder; dolayısıyla açık olduğu üzere her ne zaman nesh vuku bulursa, mensuhtan daha hayırlısının veya benzerinin getirilmesi de mutlaka vuku bulur.
وَمَا زَعَمَهُ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَنَّ النَّسْخَ وَقَعَ فِي الْقُرْآنِ بِلَا بَدَلٍ وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نَاجَيْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوَاكُمْ صَدَقَةً [٥٨ \ ١٢] ، فَإِنَّهُ نُسِخَ بِقَوْلِهِ: أَأَشْفَقْتُمْ أَنْ تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوَاكُمْ صَدَقَاتٍ الْآيَةَ [٨ \ ١٣] ، وَلَا بَدَلَ لِهَذَا الْمَنْسُوخِ.
İlim ehlinden bazılarının Kur'an'da bedelsiz neshin vuku bulduğunu iddia ederek Allah Teâlâ'nın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نَاجَيْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوَاكُمْ صَدَقَةً } “Ey iman edenler! Peygamber ile gizli konuşacağınız zaman bu gizli konuşmanızdan önce bir sadaka verin.” [Mücâdele, 58/12] kavlinin, peşinden gelen: { أَأَشْفَقْتُمْ أَنْ تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوَاكُمْ صَدَقَاتٍ... } “Gizli konuşmanızdan önce sadakalar vermekten korktunuz mu?...” [Mücâdele, 58/13] kavliyle neshedildiğini ve bu mensuh hüküm için bir bedel bulunmadığını ileri sürmelerine gelince:
فَالْجَوَابُ: أَنَّ لَهُ بَدَلًا، وَهُوَ أَنَّ وُجُوبَ تَقْدِيمِ الصَّدَقَةِ أَمَامَ الْمُنَاجَاةِ لَمَّا نُسِخَ بَقِيَ اسْتِحْبَابُ الصَّدَقَةِ وَنَدْبُهَا، بَدَلًا مِنَ الْوُجُوبِ الْمَنْسُوخِ كَمَا هُوَ ظَاهِرٌ.
Bunun cevabı şudur: Onun bir bedeli vardır; o da gizli konuşmadan önce sadaka vermenin vücubiyeti neshedilince, açık olduğu üzere neshedilen bu vücubun yerine sadakanın istihbabı ve nedbi (müstehaplığı) bedel olarak baki kalmıştır.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: اعْلَمْ أَنَّهُ يَجُوزُ نَسْخُ الْأَخَفِّ بِالْأَثْقَلِ، وَالْأَثْقَلِ بِالْأَخَفِّ. فَمِثَالُ نَسْخِ الْأَخَفِّ بِالْأَثْقَلِ: نَسْخُ التَّخْيِيرِ بَيْنَ الصَّوْمِ وَالْإِطْعَامِ الْمَنْصُوصِ عَلَيْهِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ [٢ \ ١٨٤] ، بِأَثْقَلَ مِنْهُ، وَهُوَ تَعْيِينُ إِيجَابِ الصَّوْمِ فِي قَوْلِهِ: فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ [٢ \ ١٨٥] ، وَنُسِخَ حَبْسُ الزَّوَانِي فِي الْبُيُوتِ الْمَنْصُوصُ عَلَيْهِ بِقَوْلِهِ: فَأَمْسِكُوهُنَّ فِي الْبُيُوتِ الْآيَةَ [٤ \ ١٥] ، بِأَثْقَلَ مِنْهُ وَهُوَ الْجَلْدُ وَالرَّجْمُ الْمَنْصُوصُ عَلَى الْأَوَّلِ مِنْهُمَا فِي قَوْلِهِ: الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي فَاجْلِدُوا كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مِائَةَ جَلْدَةٍ [٢٤ \ ٢] ، وَعَلَى الثَّانِي مِنْهُمَا بِآيَةِ الرَّجْمِ الَّتِي نُسِخَتْ تِلَاوَتُهَا وَبَقِيَ حُكْمُهَا ثَابِتًا، وَهِيَ قَوْلُهُ: " الشَّيْخُ وَالشَّيْخَةُ إِذَا زَنَيَا فَارْجُمُوهُمَا الْبَتَّةَ نَكَالًا مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ "، وَمِثَالُ نَسْخِ الْأَثْقَلِ بِالْأَخَفِّ: نَسْخُ وُجُوبِ مُصَابَرَةِ الْمُسْلِمِ عَشَرَةً مِنَ الْكَفَّارِ الْمَنْصُوصُ عَلَيْهِ فِي قَوْلِهِ: إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صَابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ الْآيَةَ [٨ \ ٦٥] ، بِأَخَفَّ مِنْهُ وَهُوَ مُصَابَرَةُ الْمُسْلِمِ اثْنَيْنِ مِنْهُمُ الْمَنْصُوصُ عَلَيْهِ فِي قَوْلِهِ: الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ وَعَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفًا فَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ صَابِرَةٌ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ
Dördüncü Mesele: Bil ki hafif olanın ağır olanla, ağır olanın da hafif olanla neshedilmesi caizdir. Hafif olanın ağır olanla neshine misal: Allah Teâlâ'nın: { وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ } “Ona gücü yetenlerin üzerine bir yoksul doyumu fidye gerekir.” [Bakara, 2/184] kavlinde nass ile belirtilen oruç tutmak ile fidye vermek arasındaki muhayyerliğin, bundan daha ağırı olan ve: { فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ } “İçinizden kim bu aya erişirse onda oruç tutsun.” [Bakara, 2/185] kavlinde nass ile belirtilen orucun bizzat vacip kılınmasıyla neshedilmesidir. Zina eden kadınların evlerde hapsedilmesini nass ile belirten: { فَأَمْسِكُوهُنَّ فِي الْبُيُوتِ... } “...onları evlerde tutun...” [Nisâ, 4/15] kavlinin, bundan daha ağır olan celde (sopa) ve recm ile neshedilmesidir; nitekim bunlardan birincisi: { الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي فَاجْلِدُوا كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مِائَةَ جَلْدَةٍ } “Zina eden kadın ile zina eden erkeğin her birine yüzer sopa vurun.” [Nûr, 24/2] kavlinde nass ile belirtilmiş, ikincisi ise tilaveti neshedilip hükmü baki kalan recm ayetiyle nass kılınmıştır ki o da: "İhtiyar erkek ve ihtiyar kadın zina ettikleri zaman, Allah'tan bir ceza olarak onları mutlaka recmedin. Allah Azîzdir, Hakîmdir" kavlidir. Ağır olanın hafif olanla neshine misal ise: { إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صَابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ... } “Eğer sizden sabreden yirmi kişi bulunursa iki yüz kişiye galip gelir...” [Enfâl, 8/65] kavlinde nass ile belirtilen bir Müslümanın on kâfire karşı direnme zorunluluğunun; bundan daha hafif olan ve: { الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ وَعَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفًا فَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ صَابِرَةٌ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ
الْآيَةَ [٨ \ ٦٦] ، وَكَنَسْخِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنْ تُبْدُوا مَا فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحَاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ [٢ \ ٢٨٤] ، بِقَوْلِهِ: لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا [٢ \ ٢٨٦] ، فَإِنَّهُ نَسْخٌ لِلْأَثْقَلِ بِالْأَخَفِّ كَمَا هُوَ ظَاهِرٌ. وَكَنَسْخِ اعْتِدَادِ الْمُتَوَفَّى عَنْهَا بِحَوْلٍ، الْمَنْصُوصِ عَلَيْهِ فِي قَوْلِهِ: وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا وَصِيَّةً لِأَزْوَاجِهِمْ مَتَاعًا إِلَى الْحَوْلِ الْآيَةَ [٢ \ ٢٤٠] ، بِأَخَفَّ مِنْهُ وَهُوَ الِاعْتِدَادُ بِأَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ وَعَشْرَ، الْمَنْصُوصُ عَلَيْهِ فِي قَوْلِهِ: وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا [٢ \ ٢٣٤] .
الْآيَةَ } “Şimdi Allah sizden yükü hafifletti ve sizde bir zayıflık olduğunu bildi. Artık sizden sabırlı yüz kişi olursa iki yüz kişiye galip gelir...” [Enfâl, 8/66] kavlinde nass ile belirtilen bir Müslümanın onlardan iki kişiye direnmesi hükmüyle neshedilmesidir. Yine Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ تُبْدُوا مَا فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحَاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ } “İçinizdekini açıklasanız da gizleseniz de Allah sizi ondan hesaba çeker.” [Bakara, 2/284] kavlinin; { لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا } “Allah hiçbir kimseye gücünün yettiğinden fazlasını yüklemez.” [Bakara, 2/286] kavliyle neshedilmesi gibidir; nitekim bu da açık olduğu üzere ağır olanın hafif olanla neshidir. Yine: { وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا وَصِيَّةً لِأَزْوَاجِهِمْ مَتَاعًا إِلَى الْحَوْلِ... } “İçinizden ölüp de geriye eşler bırakanlar, eşlerinin bir yıla kadar geçimini vasiyet etsinler...” [Bakara, 2/240] kavlinde nass ile belirtilen kocası vefat eden kadının bir yıl iddet beklemesi hükmünün; bundan daha hafif olan ve: { وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا } “İçinizden ölüp geriye eşler bırakanların hanımları kendi başlarına dört ay on gün beklerler.” [Bakara, 2/234] kavlinde nass kılınan dört ay on gün bekleme hükmüyle neshedilmesi de böyledir.
تَنْبِيهٌ.
Tenbih.
اعْلَمْ: أَنْ فِي قَوْلِهِ - جَلَّ وَعَلَا -: نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْهَا أَوْ مِثْلِهَا [٢ \ ١٠٦] إِشْكَالًا مِنْ جِهَتَيْنِ:
Bil ki [Allah] -celle ve alâ-'nın: { نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْهَا أَوْ مِثْلِهَا } “...ondan daha hayırlısını veya benzerini getiririz.” [Bakara, 2/106] kavlinde iki yönden işkâl bulunmaktadır:
الْأُولَى: أَنْ يُقَالَ: إِمَّا أَنْ يَكُونَ الْأَثْقَلُ خَيْرًا مِنَ الْأَخَفِّ ; لِأَنَّهُ أَكْثَرُ أَجْرًا، أَوِ الْأَخَفُّ خَيْرًا مِنَ الْأَثْقَلِ ; لِأَنَّهُ أَسْهَلُ مِنْهُ، وَأَقْرَبُ إِلَى الْقُدْرَةِ عَلَى الِامْتِثَالِ. وَكَوْنُ الْأَثْقَلِ خَيْرًا يَقْتَضِي مَنْعَ نَسْخِهِ بِالْأَخَفِّ، كَمَا أَنَّ كَوْنَ الْأَخَفِّ خَيْرًا يَقْتَضِي مَنْعَ نَسْخِهِ بِالْأَثْقَلِ ; لِأَنَّ اللَّهَ صَرَّحَ بِأَنَّهُ يَأْتِي بِمَا هُوَ خَيْرٌ مِنَ الْمَنْسُوخِ أَوْ مُمَاثِلٌ لَهُ، لَا مَا هُوَ دُونَهُ. وَقَدْ عَرَفْتَ: أَنَّ الْوَاقِعَ جَوَازُ نَسْخِ كُلٍّ مِنْهُمَا بِالْآخَرِ.
Birincisi: Şöyle denilebilir: Ya daha ağır olan hüküm ecri daha çok olduğu için hafif olandan daha hayırlıdır; ya da daha hafif olan hüküm daha kolay olduğu ve yerine getirmeye daha yakın bulunduğu için ağır olandan daha hayırlıdır. Ağır olanın daha hayırlı olması, onun hafif olanla neshedilmesine engel olmayı gerektirir; nitekim hafif olanın daha hayırlı olması da onun ağır olanla neshedilmesine engel olmayı gerektirir. Çünkü Allah Teâlâ, mensuhtan daha hayırlı yahut ona denk olanı getireceğini, ondan daha aşağı olanı getirmeyeceğini açıkça ifade etmiştir. Halbuki sen bunların her birinin diğeriyle neshedilmesinin fiilen caiz olduğunu öğrenmiştin.
الْجِهَةُ الثَّانِيَةُ: مِنْ جِهَتَيِ الْإِشْكَالِ فِي قَوْلِهِ أَوْ مِثْلِهَا [٢ \ ١٠٦] ; لِأَنَّهُ يُقَالُ: مَا الْحِكْمَةُ فِي نَسْخِ الْمِثْلِ لِيُبْدَلَ مِنْهُ مِثْلُهُ؟ وَأَيُّ مَزِيَّةٍ لِلْمِثْلِ عَلَى الْمِثْلِ حَتَّى يُنْسَخَ وَيُبَدَّلَ مِنْهُ؟ .
İkinci işkâl yönü ise { أَوْ مِثْلِهَا } “veya benzerini” [Bakara, 2/106] kavlindedir; zira şöyle denilir: Bir benzerinin getirilmesi için onun dengi olan bir hükmün neshedilmesindeki hikmet nedir? Neshedilip yerine getirilmesi için bir benzerin diğer benzer üzerine ne üstünlüğü vardır?
وَالْجَوَابُ عَنِ الْإِشْكَالِ الْأَوَّلِ: هُوَ أَنَّ الْخَيْرِيَّةَ تَارَةً تَكُونُ فِي الْأَثْقَلِ لِكَثْرَةِ الْأَجْرِ، وَذَلِكَ فِيمَا إِذَا كَانَ الْأَجْرُ كَثِيرًا جِدًّا وَالِامْتِثَالُ غَيْرَ شَدِيدِ الصُّعُوبَةِ، كَنَسْخِ التَّخْيِيرِ بَيْنَ الْإِطْعَامِ وَالصَّوْمِ بِإِيجَابِ الصَّوْمِ ; فَإِنَّ فِي الصَّوْمِ أَجْرًا كَثِيرًا كَمَا فِي الْحَدِيثِ الْقُدُسِيِّ: " إِلَّا الصَّوْمَ فَإِنَّهُ لِي وَأَنَا أَجْزِي بِهِ "، وَالصَّائِمُونَ مِنْ خِيَارِ الصَّابِرِينَ ; لِأَنَّهُمْ صَبَرُوا لِلَّهِ عَنْ شَهْوَةِ بُطُونِهِمْ وَفُرُوجِهِمْ ; وَاللَّهُ يَقُولُ: إِنَّمَا يُوَفَّى الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَيْرِ حِسَابٍ [٣٩ \ ١٠] ، وَمَشَقَّةُ الصَّوْمِ عَادِيَّةٌ لَيْسَ فِيهَا صُعُوبَةٌ شَدِيدَةٌ تَكُونُ مَظِنَّةً لِعَدَمِ الْقُدْرَةِ عَلَى الِامْتِثَالِ، وَإِنْ عَرَضَ مَا يَقْتَضِي ذَلِكَ كَمَرَضٍ أَوْ سَفَرٍ ; فَالتَّسْهِيلُ بِرُخْصَةِ الْإِفْطَارِ مَنْصُوصٌ بِقَوْلِهِ: " فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ [٢ \ ١٨٤] ، وَتَارَةً تَكُونُ الْخَيْرِيَّةُ فِي الْأَخَفِّ، وَذَلِكَ فِيمَا إِذَا كَانَ الْأَثْقَلُ الْمَنْسُوخُ شَدِيدَ الصُّعُوبَةِ بِحَيْثُ يَعْسُرُ فِيهِ الِامْتِثَالُ ; فَإِنَّ الْأَخَفَّ يَكُونُ خَيْرًا مِنْهُ ; لِأَنَّ مَظِنَّةَ عَدَمِ الِامْتِثَالِ تُعَرِّضُ الْمُكَلَّفَ لِلْوُقُوعِ فِيمَا
Birinci işkâlin cevabı şudur: Hayırlılık bazen ecrin çokluğundan ötürü daha ağır olanda bulunur. Bu durum, ecrin pek çok olup emri yerine getirmenin ise aşırı zor olmadığı hallerde geçerlidir; nitekim oruç tutmak ile doyurmak arasındaki muhayyerliğin orucun vacip kılınmasıyla neshedilmesi böyledir. Zira kudsi hadiste: "Oruç müstesna; çünkü o benim içindir ve onun mükâfatını ben veririm" buyrulduğu üzere oruçta pek çok ecir vardır. Oruç tutanlar sabredenlerin en hayırlılarındandır; zira onlar midelerinin ve cinsel arzularının şehvetine Allah için sabretmişlerdir. Allah Teâlâ da: { إِنَّمَا يُوَفَّى الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَيْرِ حِسَابٍ } “Ancak sabredenlere mükâfatları hesapsız verilir.” [Zümer, 39/10] buyurmaktadır. Orucun meşakkati ise normal bir meşakkattir; emri yerine getirememeye yol açacak aşırı bir zorluğu yoktur. Şayet hastalık veya yolculuk gibi bunu gerektiren bir mazeret arız olursa, oruç açma ruhsatıyla kolaylık sağlanacağı: { فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ } “...Sizden kim hasta veya yolculukta olursa, tutamadığı günler sayısınca diğer günlerde tutar...” [Bakara, 2/184] kavliyle nass altına alınmıştır. Hayırlılık bazen de daha hafif olanda bulunur. Bu da neshedilen ağır hükmün yerine getirilmesi güç olacak derecede aşırı zor olduğu hallerde geçerlidir; bu takdirde hafif olan ondan daha hayırlı olur. Çünkü emri yerine getirememe ihtimali, mükellefi Allah'ın razı olmayacağı
لَا يُرْضِي اللَّهَ، وَذَلِكَ كَقَوْلِهِ: وَإِنْ تُبْدُوا مَا فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحَاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ [٢ \ ٢٨٤] ، فَلَوْ لَمْ تُنْسَخِ الْمُحَاسَبَةُ بِخَطَرَاتِ الْقُلُوبِ لَكَانَ الِامْتِثَالُ صَعْبًا جِدًّا، شَاقًّا عَلَى النُّفُوسِ، لَا يَكَادُ يَسْلَمُ مِنَ الْإِخْلَالِ بِهِ، إِلَّا مَنْ سَلَّمَهُ اللَّهُ تَعَالَى - فَشَكَّ أَنَّ نَسْخَ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا [٢ \ ٢٨٦] ، خَيْرٌ لِلْمُكَلَّفِ مِنْ بَقَاءِ ذَلِكَ الْحُكْمِ الشَّاقِّ، وَهَكَذَا.
bir duruma düşme tehlikesine maruz bırakır. Nitekim: { وَإِنْ تُبْدُوا مَا فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحَاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ } “İçinizdekini açıklasanız da gizleseniz de Allah sizi ondan hesaba çeker.” [Bakara, 2/284] kavli böyledir. Kalpten geçen vesveselerden hesaba çekilme hükmü neshedilmemiş olsaydı, buna riayet etmek son derece zor, nefislere çok ağır gelir ve Allah Teâlâ'nın muhafaza ettiği kimseler hariç neredeyse hiç kimse bu hükmü ihlal etmekten kurtulamazdı. Dolayısıyla bunun: { لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا } “Allah hiçbir kimseye gücünün yettiğinden fazlasını yüklemez.” [Bakara, 2/286] kavliyle neshedilmesinin, o meşakkatli hükmün baki kalmasından mükellef için daha hayırlı olduğunda şüphe yoktur. Diğer durumlar da bu kabildendir.
وَالْجَوَابُ عَنِ الْإِشْكَالِ الثَّانِي: هُوَ أَنَّ قَوْلَهُ: أَوْ مِثْلِهَا، يُرَادُ بِهِ مُمَاثَلَةُ النَّاسِخِ وَالْمَنْسُوخِ فِي حَدِّ ذَاتِهِمَا ; فَلَا يُنَافِي أَنْ يَكُونَ النَّاسِخُ يَسْتَلْزِمُ فَوَائِدَ خَارِجَةً عَنْ ذَاتِهِ يَكُونُ بِهَا خَيْرًا مِنَ الْمَنْسُوخِ، فَيَكُونُ بِاعْتِبَارِ ذَاتِهِ مُمَاثِلًا لِلْمَنْسُوخِ، وَبِاعْتِبَارِ مَا يَسْتَلْزِمُهُ مِنَ الْفَوَائِدِ الَّتِي لَا تُوجَدُ فِي الْمَنْسُوخِ خَيْرًا مِنَ الْمَنْسُوخِ.
İkinci işkâlin cevabı ise şudur: “Veya benzerini” ifadesiyle nasih ve mensuhun bizzat kendi zatları bakımından birbirine denk olması kastedilmektedir. Dolayısıyla nasihin kendi zatının dışında birtakım faydaları gerektirmesi ve bu sayede mensuhtan daha hayırlı olması buna aykırı düşmez. Böylece o, bizzat zatı itibarıyla mensuhun bir dengi; mensuhta bulunmayan gerektirdiği faydalar itibarıyla da mensuhtan daha hayırlı olmuş olur.
وَإِيضَاحُهُ: أَنَّ عَامَّةَ الْمُفَسِّرِينَ يُمَثِّلُونَ لِقَوْلِهِ: أَوْ مِثْلِهَا، بِنَسْخِ اسْتِقْبَالِ بَيْتِ الْمَقْدِسِ بِاسْتِقْبَالِ بَيْتِ اللَّهِ الْحَرَامِ ; فَإِنَّ هَذَا النَّاسِخَ وَالْمَنْسُوخَ بِالنَّظَرِ إِلَى ذَاتِهِمَا مُتَمَاثِلَانِ ; لِأَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا جِهَةٌ مِنَ الْجِهَاتِ، وَهِيَ فِي حَقِيقَةِ أَنْفُسِهَا مُتَسَاوِيَةٌ، فَلَا يُنَافِي أَنْ يَكُونَ النَّاسِخُ مُشْتَمِلًا عَلَى حِكَمٍ خَارِجَةٍ عَنْ ذَاتِهِ تُصَيِّرُهُ خَيْرًا مِنَ الْمَنْسُوخِ بِذَلِكَ الِاعْتِبَارِ. فَإِنَّ اسْتِقْبَالَ بَيْتِ اللَّهِ الْحَرَامِ تَلْزَمُهُ نَتَائِجُ مُتَعَدِّدَةٌ مُشَارٌ لَهَا فِي الْقُرْآنِ لَيْسَتْ مَوْجُودَةً فِي اسْتِقْبَالِ بَيْتِ الْمَقْدِسِ، مِنْهَا: أَنَّهُ يَسْقُطُ بِهِ احْتِجَاجُ كُفَّارِ مَكَّةَ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ بِقَوْلِهِمْ: تَزْعُمُ أَنَّكَ عَلَى مِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ وَلَا تَسْتَقْبِلُ قِبْلَتَهَا! وَتَسْقُطُ بِهِ حُجَّةُ الْيَهُودِ بِقَوْلِهِمْ: تَعِيبُ دِينَنَا وَتَسْتَقْبِلُ قِبْلَتَنَا، وَقِبْلَتُنَا مِنْ دِينِنَا! وَتَسْقُطُ بِهِ أَيْضًا حُجَّةُ عُلَمَاءِ الْيَهُودِ فَإِنَّهُمْ عِنْدَهُمْ فِي التَّوْرَاةِ: أَنَّهُ ﷺ سَوْفَ يُؤْمَرُ بِاسْتِقْبَالِ بَيْتِ الْمَقْدِسِ، ثُمَّ يُؤْمَرُ بِالتَّحَوُّلِ عَنْهُ إِلَى اسْتِقْبَالِ بَيْتِ اللَّهِ الْحَرَامِ. فَلَوْ لَمْ يُؤْمَرْ بِذَلِكَ لَاحْتَجُّوا عَلَيْهِ بِمَا عِنْدَهُمْ فِي التَّوْرَاةِ مِنْ أَنَّهُ سَيُحَوَّلُ إِلَى بَيْتِ اللَّهِ الْحَرَامِ، وَالْفَرْضُ أَنَّهُ لَمْ يُحَوَّلْ.
Bunun açıklaması şudur: Müfessirlerin geneli { أَوْ مِثْلِهَا } “veya benzerini” kavline Beytü'l-Makdis'e yönelme hükmünün Beytullahü'l-Harâm'a yönelme hükmüyle neshedilmesini misal verirler. Zira bu nasih ve mensuh kendi zatları itibarıyla birbirine denktir; çünkü her ikisi de muhtelif yönlerden birer yöndür ve yönler mahiyetleri itibarıyla birbirine eşittir. Bu durum, nasihin kendi zatının dışındaki hikmetleri ihtiva etmesine ve bu yönüyle mensuhtan daha hayırlı olmasına engel teşkil etmez. Nitekim Beytullahü'l-Harâm'a yönelmek, Kur'an'da işaret edilen ve Beytü'l-Makdis'e yönelmede bulunmayan pek çok neticeyi beraberinde getirmiştir. Bunlardan biri: Mekke kâfirlerinin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e karşı: "İbrâhim'in dininde olduğunu iddia ediyorsun da onun kıblesine yönelmiyorsun!" şeklindeki itirazlarının düşmesidir. Yine Yahudilerin: "Dinimizi ayıplıyorsun ama kıblemize yöneliyorsun; oysa kıblemiz dinimizdendir!" sözleriyle getirdikleri hüccetin düşmesidir. Ayrıca Yahudi âlimlerinin delilinin düşmesidir; zira onların Tevrat'ında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in önce Beytü'l-Makdis'e yönelmekle emrolunacağı, sonra oradan çevrilip Beytullahü'l-Harâm'a yönelmekle emredileceği yazılıydı. Şayet bu şekilde emrolunmasaydı, Tevrat'ta onun Beytullahü'l-Harâm'a çevrileceği bilgisi varken onun fiilen çevrilmediğini ileri sürerek aleyhine delil getirirlerdi.
وَقَدْ أَشَارَ تَعَالَى إِلَى هَذِهِ الْحِكَمِ الَّتِي هِيَ إِدْحَاضُ هَذِهِ الْحُجَجِ الْبَاطِلَةِ بِقَوْلِهِ: وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَحَيْثُمَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ لِئَلَّا [٢ \ ١٥٠] ، ثُمَّ بَيَّنَ الْحِكْمَةَ بِقَوْلِهِ: لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ الْآيَةَ [٢ \ ١٥٠] ، وَإِسْقَاطُ هَذِهِ الْحُجَجِ مِنَ الدَّوَاعِي الَّتِي دَعَتْهُ ﷺ إِلَى حُبِّ التَّحْوِيلِ إِلَى بَيْتِ اللَّهِ الْحَرَامِ الْمُشَارِ إِلَيْهِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قَدْ نَرَى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّمَاءِ فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضَاهَا فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ الْآيَةَ [٢ \ ١٤٤] .
Allah Teâlâ bu bâtıl delillerin çürütülmesinden ibaret olan bu hikmetlere: { وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَحَيْثُمَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ لِئَلَّا... } “Nereden yola çıkarsan çık, yüzünü Mescid-i Harâm tarafına çevir. Nerede olursanız olun yüzünüzü onun tarafına çevirin ki...” [Bakara, 2/150] kavliyle işaret etmiş, ardından: { لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ... } “...insanların aleyhinizde bir delili bulunmasın...” [Bakara, 2/150] kavliyle bu hikmeti açıklamıştır. Bu itirazların düşürülmesi, Allah Teâlâ'nın: { قَدْ نَرَى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّمَاءِ فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضَاهَا فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ... } “Yüzünü göğe doğru çevirip durduğunu görüyoruz. Elbette seni hoşnut olacağın bir kıbleye döndüreceğiz. Artık yüzünü Mescid-i Harâm tarafına çevir...” [Bakara, 2/144] kavlinde işaret buyurduğu üzere, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i Beytullahü'l-Harâm'a yönelmeyi arzulamaya sevk eden gerekçelerdendir.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: اعْلَمْ أَنَّ النَّسْخَ عَلَى ثَلَاثَةِ أَقْسَامٍ:
Beşinci Mesele: Bil ki nesih üç kısımdır:
الْأَوَّلُ: نَسْخُ التِّلَاوَةِ وَالْحُكْمِ مَعًا، وَمِثَالُهُ مَا ثَبَتَ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ مِنْ حَدِيثِ عَائِشَةَ ﵁ قَالَتْ: «كَانَ فِيمَا أُنْزِلَ مِنَ الْقُرْآنِ عَشْرُ رَضَعَاتٍ مَعْلُومَاتٍ يُحَرِّمْنَ. .» ، الْحَدِيثُ. فَآيَةُ عَشْرِ رَضَعَاتٍ مَنْسُوخَةُ التِّلَاوَةِ وَالْحُكْمِ إِجْمَاعًا.
Birincisi: Hem tilavetin hem hükmün birlikte neshedilmesidir. Bunun örneği, Sahîh-i Müslim'de Âişe radıyallâhu anhâ'dan sabit olan şu hadistir; şöyle demiştir: “Kur'an'dan indirilenler arasında: ‘Bilinen on defa emzirme haram kılar.’ [ayeti] vardı...” (hadis). On emzirme ayeti, icma ile hem tilaveti hem hükmü neshedilmiş bir ayettir.
الثَّانِي: نَسْخُ التِّلَاوَةِ وَبَقَاءُ الْحُكْمِ، وَمِثَالُهُ آيَةُ الرَّجْمِ الْمَذْكُورَةُ آنِفًا، وَآيَةُ خَمْسِ رَضَعَاتٍ عَلَى قَوْلِ الشَّافِعِيِّ وَعَائِشَةَ وَمَنْ وَافَقَهُمَا.
İkincisi: Tilavetin neshedilip hükmün baki kalmasıdır. Bunun örneği az önce zikredilen recim ayeti ile Şâfiî'nin, Âişe'nin ve onlara muvafakat edenlerin kavline göre beş emzirme ayetidir.
الثَّالِثُ: نَسْخُ الْحُكْمِ وَبَقَاءُ التِّلَاوَةِ، وَهُوَ غَالِبٌ مَا فِي الْقُرْآنِ مِنَ الْمَنْسُوخِ. كَآيَةِ الْمُصَابِرَةِ، وَالْعِدَّةِ، وَالتَّخْيِيرِ بَيْنَ الصَّوْمِ وَالْإِطْعَامِ، وَحَبْسِ الزَّوَانِي. كَمَا ذَكَرْنَا ذَلِكَ كُلَّهُ آنِفًا.
Üçüncüsü: Hükmün neshedilip tilavetin baki kalmasıdır ki Kur'an'daki mensuh ayetlerin çoğu bu kabildendir. Nitekim az önce zikrettiğimiz üzere [düşmana karşı] sabır ayeti, iddet ayeti, oruç ile fidye verme arasındaki muhayyerlik ayeti ve zina eden kadınların evlere hapsedilmesi ayeti böyledir.
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: اعْلَمْ أَنَّهُ لَا خِلَافَ بَيْنَ الْعُلَمَاءِ فِي نَسْخِ الْقُرْآنِ بِالْقُرْآنِ، وَنَسْخِ السُّنَّةِ بِمُتَوَاتِرِ السُّنَّةِ. وَاخْتَلَفُوا فِي نَسْخِ الْقُرْآنِ بِالسُّنَّةِ كَعَكْسِهِ، وَفِي نَسْخِ الْمُتَوَاتِرِ بِأَخْبَارِ الْآحَادِ ; وَخِلَافِهِمْ فِي هَذِهِ الْمَسَائِلِ مَعْرُوفٌ. وَمِمَّنْ قَالَ: بِأَنَّ الْكِتَابَ لَا يُنْسَخُ إِلَّا بِالْكِتَابِ، وَأَنَّ السُّنَّةَ لَا تُنْسَخُ إِلَّا بِالسُّنَّةِ الشَّافِعِيُّ ﵀.
Altıncı Mesele: Bil ki Kur'an'ın Kur'an ile neshedilmesi ve sünnetin mütevâtir sünnet ile neshedilmesi hususunda âlimler arasında hiçbir ihtilaf yoktur. Fakat Kur'an'ın sünnetle ve bunun aksine [sünnetin Kur'an'la] neshedilmesinde, yine mütevâtirin âhâd haberlerle neshedilmesinde ihtilaf etmişlerdir; bu meselelerdeki ihtilafları malumdur. Kitabın ancak Kitap ile, sünnetin de ancak sünnet ile neshedileceğini söyleyenlerden biri de Şâfiî rahimehullâh'tır.
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ -: الَّذِي يَظْهَرُ لِي - وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ - هُوَ أَنَّ الْكِتَابَ وَالسُّنَّةَ كِلَاهُمَا يُنْسَخُ بِالْآخَرِ ; لِأَنَّ الْجَمِيعَ وَحْيٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى. فَمِثَالُ نَسْخِ السُّنَّةِ بِالْكِتَابِ: نَسْخُ اسْتِقْبَالِ بَيْتِ الْمَقْدِسِ بِاسْتِقْبَالِ بَيْتِ اللَّهِ الْحَرَامِ ; فَإِنَّ اسْتِقْبَالَ بَيْتِ الْمَقْدِسِ أَوَّلًا إِنَّمَا وَقَعَ بِالسُّنَّةِ لَا بِالْقُرْآنِ، وَقَدْ نَسَخَهُ اللَّهُ بِالْقُرْآنِ فِي قَوْلِهِ: فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضَاهَا الْآيَةَ [٢ \ ١٤٤] ، وَمِثَالُ نَسْخِ الْكِتَابِ بِالسُّنَّةِ: نَسْخُ آيَةِ عَشْرِ رَضَعَاتٍ تِلَاوَةً وَحُكْمًا بِالسُّنَّةِ الْمُتَوَاتِرَةِ. وَنَسْخُ سُورَةِ الْخَلْعِ وَسُورَةِ الْحَفْدِ تِلَاوَةً وَحُكْمًا بِالسُّنَّةِ الْمُتَوَاتِرَةِ. وَسُورَةِ الْخَلْعِ وَسُورَةِ الْحَفْدِ: هُمَا الْقُنُوتُ فِي الصُّبْحِ عِنْدَ الْمَالِكِيَّةِ. وَقَدْ أَوْضَحَ صَاحِبُ (الدُّرِّ الْمَنْثُورِ) وَغَيْرُهُ تَحْقِيقَ أَنَّهُمَا كَانَتَا سُورَتَيْنِ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ ثُمَّ نُسِخَتَا.
Bu eseri kaleme alan -Allah onu affetsin- der ki: Bana zahir olan -doğrusunu Allah Teâlâ bilir- şudur: Kitap ve sünnetin her ikisi de diğeriyle neshedilir; çünkü hepsi Allah Teâlâ'dan gelen vahiydir. Sünnetin Kitap ile neshedilmesinin örneği: Beytü'l-Makdis'e yönelmenin Beytullahü'l-Harâm'a yönelmekle neshedilmesidir. Zira başlangıçta Beytü'l-Makdis'e yönelme Kur'an'la değil sünnetle sabit olmuştu. Allah Teâlâ bunu: { فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضَاهَا } “...Elbette seni hoşnut olacağın bir kıbleye döndüreceğiz...” [Bakara, 2/144] kavliyle Kur'an'da neshetti. Kitabın sünnetle neshedilmesinin örneği ise: On emzirme ayetinin tilavet ve hüküm bakımından mütevâtir sünnet ile neshedilmesidir. Yine Hal' ve Hafd surelerinin tilavet ve hüküm bakımından mütevâtir sünnet ile neshedilmesidir. Hal' suresi ile Hafd suresi, Mâlikîlere göre sabah namazındaki kunuttur. ed-Dürrü'l-Mensûr müellifi ve başkaları, bunların Allah'ın Kitabı'ndan iki sure olduğunu, sonra neshedildiklerini tahkik ederek açıklamışlardır.
وَقَدْ قَدَّمْنَا فِي (سُورَةِ الْأَنْعَامِ) أَنَّ الَّذِي يُظْهِرُ لَنَا أَنَّهُ الصَّوَابُ: هُوَ أَنَّ أَخْبَارَ الْآحَادِ الصَّحِيحَةَ يَجُوزُ نَسْخُ الْمُتَوَاتِرِ بِهَا إِذَا ثَبَتَ تَأَخُّرُهَا عَنْهُ، وَأَنَّهُ لَا مُعَارَضَةَ بَيْنَهُمَا ; لِأَنَّ الْمُتَوَاتِرَ حَقٌّ، وَالسُّنَّةُ الْوَارِدَةُ بَعْدَهُ إِنَّمَا بَيَّنَتْ شَيْئًا جَدِيدًا لَمْ يَكُنْ مَوْجُودًا قَبْلُ، فَلَا مُعَارَضَةَ بَيْنَهُمَا الْبَتَّةَ لِاخْتِلَافِ زَمَنِهِمَا.
En'âm Suresi'nde de bize göre doğru olan görüşün şu olduğunu belirtmiştik: Sahih âhâd haberlerin ondan sonra geldiği sabit olduğunda, mütevâtirin bunlarla neshedilmesi caizdir ve aralarında bir çelişki de yoktur. Zira mütevâtir haktır, ondan sonra gelen sünnet ise daha önce bulunmayan yeni bir şeyi açıklamıştır; dolayısıyla zamanlarının farklı olması sebebiyle aralarında kesinlikle hiçbir çelişki bulunmamaktadır.
فَقَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّمًا عَلَى طَاعِمٍ يَطْعَمُهُ إِلَّا أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً أَوْ دَمًا مَسْفُوحًا أَوْ لَحْمَ خِنْزِيرٍ فَإِنَّهُ رِجْسٌ أَوْ فِسْقًا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ فَمَنِ
Nitekim Allah Teâlâ'nın: { قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّمًا عَلَى طَاعِمٍ يَطْعَمُهُ إِلَّا أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً أَوْ دَمًا مَسْفُوحًا أَوْ لَحْمَ خِنْزِيرٍ فَإِنَّهُ رِجْسٌ أَوْ فِسْقًا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ فَمَنِ } “De ki: Bana vahyolunanlar içinde, yiyen bir kimsenin yiyeceği [şeyler] hususunda ölü eti, akıtılmış kan veya kendisi bir murdarlık olan domuz eti yahut Allah'tan başkası adına kesilmiş bir fısk dışında haram kılınmış bir şey bulamıyorum. Kim...” buyruğu,
اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ فَإِنَّ رَبَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ [٦ \ ١٤٥] الْآيَةَ.
اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ فَإِنَّ رَبَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “De ki: Bana vahyolunanlar içinde, yiyen bir kimsenin yiyeceği [şeyler] hususunda ölü eti, akıtılmış kan veya kendisi bir murdarlık olan domuz eti yahut Allah'tan başkası adına kesilmiş bir fısk dışında haram kılınmış bir şey bulamıyorum. Kim darda kalırsa, tecavüz etmemek ve haddi aşmamak şartıyla [yiyebilir]. Şüphesiz senin Rabbin çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” [En'âm, 6/145] ayeti,
يَدُلُّ بِدَلَالَةِ الْمُطَابَقَةِ دَلَالَةً صَرِيحَةً عَلَى إِبَاحَةِ لُحُومِ الْحُمُرِ الْأَهْلِيَّةِ ; لِصَرَاحَةِ الْحَصْرِ بِالنَّفْيِ وَالْإِثْبَاتِ فِي الْآيَةِ فِي ذَلِكَ. فَإِذَا صَرَّحَ النَّبِيُّ ﷺ بَعْدَ ذَلِكَ يَوْمَ خَيْبَرَ فِي حَدِيثٍ صَحِيحٍ: «بِأَنَّ لُحُومَ الْحُمُرِ الْأَهْلِيَّةِ غَيْرُ مُبَاحَةٍ» ، فَلَا مُعَارَضَةَ الْبَتَّةَ بَيْنَ ذَلِكَ الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ وَبَيْنَ تِلْكَ الْآيَةِ النَّازِلَةِ قَبْلَهُ بِسِنِينَ ; لِأَنَّ الْحَدِيثَ دَلَّ عَلَى تَحْرِيمٍ جَدِيدٍ، وَالْآيَةَ مَا نَفَتْ تَجَدُّدَ شَيْءٍ فِي الْمُسْتَقْبَلِ كَمَا هُوَ وَاضِحٌ.
ayetteki nefy ve ispat yoluyla yapılan hasrın bu husustaki açıklığından ötürü, mutabakat delaletiyle evcil eşek etlerinin mubah olduğuna sarih bir şekilde delalet etmektedir. Bundan sonra Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Hayber günü sahih bir hadiste: “Evcil eşek etlerinin mubah olmadığını” açıkça belirtince, bu sahih hadis ile ondan yıllar önce inmiş olan o ayet arasında kesinlikle hiçbir çelişki kalmaz. Zira hadis yeni bir haram kılmaya delalet etmiştir; ayet ise açık olduğu üzere gelecekte yeni bir hükmün ortaya çıkmasını nefyetmemiştir.
فَالتَّحْقِيقُ - إِنْ شَاءَ اللَّهُ - هُوَ جَوَازُ نَسْخِ الْمُتَوَاتِرِ بِالْآحَادِ الصَّحِيحَةِ الثَّابِتِ تَأَخُّرُهَا عَنْهُ، وَإِنْ خَالَفَ فِيهِ جُمْهُورُ الْأُصُولِيِّينَ، وَدَرَجَ عَلَى خِلَافِهِ وِفَاقًا لِلْجُمْهُورِ صَاحِبُ الْمَرَاقِي بِقَوْلِهِ: وَالنَّسْخُ بِالْآحَادِ لِلْكِتَابِ لَيْسَ بِوَاقِعٍ عَلَى الصَّوَابِ.
Dolayısıyla tahkik edilen doğru görüş -inşâallah-, usûlcülerin cumhuru buna muhalefet etse ve Merâkî müellifi de cumhura uyarak: “Doğru olan görüşe göre Kitabın âhâd haberle neshi vaki olmamıştır” sözüyle aksi yönde gitmiş olsa bile, ondan sonra geldiği sabit olan sahih âhâd haberlerle mütevâtirin neshinin caiz olmasıdır.
وَمِنْ هُنَا تَعْلَمُ: أَنَّهُ لَا دَلِيلَ عَلَى بُطْلَانِ قَوْلِ مَنْ قَالَ: إِنَّ الْوَصِيَّةَ لِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ مَنْسُوخَةٌ بِحَدِيثِ: «لَا وَصِيَّةَ لِوَارِثٍ» ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Buradan anlarsın ki anne-babaya ve yakın akrabaya vasiyetin “Vârise vasiyet yoktur” hadisiyle neshedildiğini söyleyen kimsenin kavlinin bâtıl olduğuna dair hiçbir delil yoktur. İlim Allah Teâlâ'nın katındadır.
الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةُ: اعْلَمْ أَنَّ التَّحْقِيقَ هُوَ جَوَازُ النَّسْخِ قَبْلَ التَّمَكُّنِ مِنَ الْفِعْلِ، فَإِنْ قِيلَ: مَا الْفَائِدَةُ فِي تَشْرِيعِ الْحُكْمِ أَوَّلًا إِذَا كَانَ سَيُنْسَخُ قَبْلَ التَّمَكُّنِ مِنْ فِعْلِهِ؟ .
Yedinci Mesele: Bil ki tahkik edilen doğru görüş, fiili yerine getirme imkânı doğmadan önce neshin caiz olduğudur. Şayet: “Fiili yerine getirme imkânı olmadan önce neshedilecekse, başlangıçta hükmün teşri kılınmasındaki fayda nedir?” denilirse,
فَالْجَوَابُ: أَنَّ الْحِكْمَةَ ابْتِلَاءُ الْمُكَلَّفِينَ بِالْعَزْمِ عَلَى الِامْتِثَالِ. وَيُوَضِّحُ هَذَا: أَنَّ اللَّهَ أَمَرَ إِبْرَاهِيمَ أَنْ يَذْبَحَ وَلَدَهُ، وَقَدْ نَسَخَ عَنْهُ هَذَا الْحُكْمَ بِفِدَائِهِ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ قَبْلَ أَنْ يَتَمَكَّنَ مِنَ الْفِعْلِ. وَبَيَّنَ أَنَّ الْحِكْمَةَ فِي ذَلِكَ: الِابْتِلَاءَ بِقَوْلِهِ: إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْبَلَاءُ الْمُبِينُ وَفَدَيْنَاهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ [٣٧ \ ١٠٦، ١٠٧] ، وَمِنْ أَمْثِلَةِ النَّسْخِ قَبْلَ التَّمَكُّنِ مِنَ الْفِعْلِ: نَسْخُ خَمْسٍ وَأَرْبَعِينَ صَلَاةً لَيْلَةَ الْإِسْرَاءِ، بَعْدَ أَنْ فُرِضَتِ الصَّلَاةُ خَمْسِينَ صَلَاةً، كَمَا هُوَ مَعْرُوفٌ. وَقَدْ أَشَارَ إِلَى هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ فِي مَرَاقِي السُّعُودِ بِقَوْلِهِ:
Cevap şudur: Buradaki hikmet, mükelleflerin [emre] boyun eğme azmini sınamaktır. Bunu şu husus açıklar: Allah İbrâhim'e oğlunu boğazlamasını emretmiş, ancak fiili yerine getirme imkânı bulmadan önce büyük bir kurbanlık fidye vererek bu hükmü ondan neshetmiştir. Bundaki hikmetin imtihan olduğunu da: { إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْبَلَاءُ الْمُبِينُ وَفَدَيْنَاهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ } “Şüphesiz bu, apaçık bir imtihandır. Ona büyük bir kurbanlığı fidye verdik.” [Sâffât, 37/106-107] kavliyle açıklamıştır. Fiili yapma imkânı doğmadan önce neshin örneklerinden biri de, malum olduğu üzere, İsrâ gecesinde namaz elli vakit olarak farz kılındıktan sonra kırk beş vaktin neshedilmesidir. Merâkı's-Suûd'da bu meseleye şu sözüyle işaret edilmiştir:
وَالنَّسْخُ مِنْ قَبْلِ وُقُوعِ الْفِعْلِ ... جَاءَ وُقُوعًا فِي صَحِيحِ النَّقْلِ
Fiil vaki olmadan önceki nesih... Sahih nakilde vuku bulmuş olarak gelmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّامِنَةُ: اعْلَمْ أَنَّ التَّحْقِيقَ: أَنَّهُ مَا كُلُّ زِيَادَةٍ عَلَى النَّصِّ تَكُونُ نَسْخًا، وَإِنْ خَالَفَ فِي ذَلِكَ الْإِمَامُ أَبُو حَنِيفَةَ ﵀، بَلِ الزِّيَادَةُ عَلَى النَّصِّ قِسْمَانِ: قِسْمٌ مُخَالِفٌ النَّصَّ الْمَذْكُورَ قَبْلَهُ، وَهَذِهِ الزِّيَادَةُ تَكُونُ نَسْخًا عَلَى التَّحْقِيقِ ; كَزِيَادَةِ تَحْرِيمِ الْحُمُرِ الْأَهْلِيَّةِ، وَكُلِّ ذِي نَابٍ مِنَ السِّبَاعِ مَثْلًا، عَلَى الْمُحَرَّمَاتِ الْأَرْبَعَةِ الْمَذْكُورَةِ فِي آيَةِ: قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّمًا عَلَى طَاعِمٍ يَطْعَمُهُ الْآيَةَ [٦ \ ١٤٥] ; لِأَنَّ الْحُمُرَ الْأَهْلِيَّةَ وَنَحْوَهَا لَمْ يُسْكَتْ عَنْ حُكْمِهِ فِي الْآيَةِ، بَلْ مُقْتَضَى الْحَصْرِ بِالنَّفْيِ وَالْإِثْبَاتِ
Sekizinci Mesele: Bil ki tahkik edilen doğru görüş şudur: İmam Ebû Hanîfe rahimehullâh buna muhalefet etmiş olsa da nassa yapılan her ziyadelik nesih sayılmaz. Bilakis nassa ziyadelik iki kısımdır: Birinci kısım, kendisinden önce zikredilen nassa aykırı olandır; bu ziyadelik tahkike göre nesih olur. Nitekim: { قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّمًا عَلَى طَاعِمٍ يَطْعَمُهُ... } “De ki: Bana vahyolunanlar içinde, yiyen bir kimsenin yiyeceği [şeyler] hususunda... haram kılınmış bir şey bulamıyorum...” [En'âm, 6/145] ayetinde zikredilen dört haram üzerine, meselâ evcil eşeklerin ve yırtıcı hayvanlardan köpek dişi olan her hayvanın haram kılınmasının ziyade edilmesi böyledir. Zira evcil eşekler ve benzerlerinin hükmü ayette sükût geçilmiş değildir; bilakis nefy ve ispatla yapılan hasrın muktezası,
فِي قَوْلِهِ: فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّمًا عَلَى طَاعِمٍ يَطْعَمُهُ إِلَّا أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً الْآيَةَ، صَرِيحٌ فِي إِبَاحَةِ الْحُمُرِ الْأَهْلِيَّةِ وَمَا ذُكِرَ مَعَهَا ; فَكَوْنُ زِيَادَةِ تَحْرِيمِهَا نَسْخًا أَمْرٌ ظَاهِرٌ.
{ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّمًا عَلَى طَاعِمٍ يَطْعَمُهُ إِلَّا أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً... } “...Bana vahyolunanlar içinde, yiyen bir kimsenin yiyeceği [şeyler] hususunda ölü eti... dışında haram kılınmış bir şey bulamıyorum...” kavlinde, evcil eşeklerin ve onlarla birlikte zikredilenlerin mubah olduğu hususunda açıktır. Dolayısıyla bunların haram kılınmasının ziyade edilmesinin nesih olması zahir bir durumdur.
وَقِسْمٌ لَا تَكُونُ الزِّيَادَةُ فِيهِ مُخَالِفَةً لِلنَّصِّ، بَلْ تَكُونُ زِيَادَةَ شَيْءٍ سَكَتَ عَنْهُ النَّصُّ الْأَوَّلُ، وَهَذَا لَا يَكُونُ نَسْخًا، بَلْ بَيَانَ حُكْمِ شَيْءٍ كَانَ مَسْكُوتًا عَنْهُ ; كَتَغْرِيبِ الزَّانِي الْبِكْرِ، وَكَالْحُكْمِ بِالشَّاهِدِ، وَالْيَمِينِ فِي الْأَمْوَالِ. فَإِنَّ الْقُرْآنَ فِي الْأَوَّلِ: أَوْجَبَ الْجَلْدَ وَسَكَتَ عَمَّا سِوَاهُ، فَزَادَ النَّبِيُّ حُكْمًا كَانَ مَسْكُوتًا عَنْهُ، وَهُوَ التَّغْرِيبُ. كَمَا أَنَّ الْقُرْآنَ فِي الثَّانِي فِيهِ: فَإِنْ لَمْ يَكُونَا رَجُلَيْنِ فَرَجُلٌ وَامْرَأَتَانِ الْآيَةَ [٢ \ ٢٨٢] ، وَسَكَتَ عَنْ حُكْمِ الشَّاهِدِ وَالْيَمِينِ، فَزَادَ النَّبِيُّ ﷺ حُكْمًا كَانَ مَسْكُوتًا عَنْهُ ; وَإِلَى هَذَا أَشَارَ فِي مَرَاقِي السُّعُودِ بِقَوْلِهِ:
İkinci kısım ise ziyadeliğin nassa aykırı olmadığı, bilakis birinci nassın hakkında sükût ettiği bir şeyin ziyade edildiği durumdur. Bu nesih olmaz; aksine hakkında sükût edilmiş bir şeyin hükmünün açıklanması olur. Bekâr zânînin sürgün edilmesi ile mallar konusunda bir şahit ve yeminle hüküm verilmesi böyledir. Zira Kur'an birincisinde celdeyi (sopayı) vacip kılmış ve bunun dışındakiler hakkında sükût etmiştir; Peygamber de hakkında sükût edilen bir hükmü, yani sürgünü ziyade etmiştir. İkincisinde ise Kur'an'da: { فَإِنْ لَمْ يَكُونَا رَجُلَيْنِ فَرَجُلٌ وَامْرَأَتَانِ... } “...Eğer iki erkek bulunmazsa bir erkek ve iki kadın...” [Bakara, 2/282] buyrulmuş ve bir şahit ile yemin hükmü hakkında sükût edilmiştir; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de hakkında sükût edilen bu hükmü ziyade etmiştir. Merâkı's-Suûd'da buna şu sözle işaret edilmiştir:
وَلَيْسَ نَسْخًا كُلُّ مَا أَفَادَا ... فِيمَا رَسَا بِالنَّصِّ إِلَّا ازْدِيَادَا
Nass ile sabit olmuş bir hususta ancak bir ziyadelik ifade eden her şey nesih değildir.
وَقَدْ قَدَّمْنَا فِي (الْأَنْعَامِ) فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ: قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّمًا الْآيَةَ [٦ \ ١٤٥] .
En'âm Suresi'nde: { قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّمًا... } “De ki: Bana vahyolunanlar içinde... haram kılınmış bir şey bulamıyorum...” [En'âm, 6/145] kavlini açıklarken buna daha önce değinmiştik.
قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ مِنْ رَّبِّكَ بِالْحَقِّ الْآيَةَ، أَمَرَ اللَّهُ - جَلَّ وَعَلَا - نَبِيَّهُ ﷺ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنْ يَقُولَ إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ الَّذِي زَعَمُوا أَنَّهُ افْتِرَاءٌ بِسَبَبِ تَبْدِيلِ اللَّهِ آيَةً مَكَانَ آيَةٍ ; أَنَّهُ نَزَّلَهُ عَلَيْهِ رُوحُ الْقُدُسِ مِنْ رَبِّهِ - جَلَّ وَعَلَا - ; فَلَيْسَ مُفْتَرِيًا لَهُ. وَرُوحُ الْقُدُسِ: جِبْرِيلُ، وَمَعْنَاهُ الرُّوحُ الْمُقَدَّسُ، أَيِ: الطَّاهِرُ مِنْ كُلِّ مَا لَا يَلِيقُ.
Allah Teâlâ'nın: { قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ... } “De ki: Onu Rûhu'l-Kudüs Rabbinden hak ile indirdi...” [Nahl, 16/102] kavli. Allah -celle ve alâ- bu kerim ayette Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e, Allah'ın bir ayetin yerine başka bir ayet getirmesi sebebiyle uydurma olduğunu iddia ettikleri bu Kur'an'ı, Rabbi -celle ve alâ- katından kendisine Rûhu'l-Kudüs'ün indirdiğini, dolayısıyla onu kendisinin uydurmadığını söylemesini emretmiştir. Rûhu'l-Kudüs, Cibrîl'dir; manası ise mukaddes ruh, yani yakışık almayan her türlü şeyden temiz ve pak olan ruh demektir.
وَأَوْضَحَ هَذَا الْمَعْنَى فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ، كَقَوْلِهِ: قُلْ مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلَى قَلْبِكَ بِإِذْنِ اللَّهِ الْآيَةَ [٢ \ ٩٧] ، وَقَوْلِهِ: وَإِنَّهُ لَتَنْزِيلُ رَبِّ الْعَالَمِينَ نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ عَلَى قَلْبِكَ لِتَكُونَ مِنَ الْمُنْذِرِينَ بِلِسَانٍ عَرَبِيٍّ مُبِينٍ [٢٦ \ ١٩٢ - ١٩٥] ، وَقَوْلِهِ: وَلَا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يُقْضَى إِلَيْكَ وَحْيُهُ [٢٠ \ ١١٤] ، وَقَوْلِهِ: لَا تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ إِنَّ عَلَيْنَا جَمْعَهُ وَقُرْآنَهُ فَإِذَا قَرَأْنَاهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ [٧٥ \ ١٦ - ١٨] . إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Bu manayı pek çok ayette açıklamıştır; nitekim: { قُلْ مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلَى قَلْبِكَ بِإِذْنِ اللَّهِ... } “De ki: Kim Cibrîl'e düşman ise [bilsin ki] şüphesiz onu Allah'ın izniyle senin kalbine o indirmiştir...” [Bakara, 2/97] kavli, { وَإِنَّهُ لَتَنْزِيلُ رَبِّ الْعَالَمِينَ نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ عَلَى قَلْبِكَ لِتَكُونَ مِنَ الْمُنْذِرِينَ بِلِسَانٍ عَرَبِيٍّ مُبِينٍ } “Muhakkak ki o, âlemlerin Rabbinin indirmesidir. Onu Rûhu'l-Emîn, uyarıcılardan olasın diye apaçık Arapça bir lisan ile senin kalbine indirmiştir.” [Şuarâ, 26/192-195] kavli, { وَلَا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يُقْضَى إِلَيْكَ وَحْيُهُ } “Sana vahyi tamamlanmadan önce Kur'an'ı [okumakta] acele etme...” [Tâhâ, 20/114] kavli ve { لَا تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ إِنَّ عَلَيْنَا جَمْعَهُ وَقُرْآنَهُ فَإِذَا قَرَأْنَاهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ } “Onu acele [kavramak] için dilini kımıldatma. Şüphesiz onu toplamak ve okutmak bize aittir. O halde biz onu okuduğumuzda, onun okunuşuna uy.” [Kıyâme, 75/16-18] kavli ve daha başka ayetler böyledir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ إِنَّمَا يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ، أَقْسَمَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّهُ يَعْلَمُ أَنَّ الْكُفَّارَ يَقُولُونَ: إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ الَّذِي جَاءَ بِهِ النَّبِيُّ ﷺ لَيْسَ وَحْيًا مِنَ اللَّهِ، وَإِنَّمَا تَعَلَّمَهُ مَنْ بَشَرٍ مِنَ النَّاسِ.
Allah Teâlâ'nın: { وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ إِنَّمَا يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ } “Andolsun ki biz, onların: ‘Onu ancak bir insan öğretiyor!’ dediklerini biliyoruz.” kavli. [Allah] -celle ve alâ- bu kerim ayette, kâfirlerin; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in getirdiği bu Kur'an'ın Allah'tan gelen bir vahiy olmayıp insanlardan bir beşerden öğrendiğini söylediklerini bildiğine yemin etmiştir.
وَأَوْضَحَ هَذَا الْمَعْنَى فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ، كَقَوْلِهِ: وَقَالُوا أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ اكْتَتَبَهَا فَهِيَ تُمْلَى عَلَيْهِ بُكْرَةً وَأَصِيلًا [٢٥ \ ٥] ، وَقَوْلِهِ: إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ يُؤْثَرُ [٧٤ \ ٢٤] ،
Bu manayı başka yerlerde de açıklamıştır; nitekim: { وَقَالُوا أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ اكْتَتَبَهَا فَهِيَ تُمْلَى عَلَيْهِ بُكْرَةً وَأَصِيلًا } “Ve dediler ki: ‘[Bu,] öncekilerin masallarıdır; onu yazdırtmıştır da sabah akşam kendisine okunmaktadır.’” [Furkân, 25/5] kavli, { إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ يُؤْثَرُ } “Bu, rivayet edilip nakledilen bir büyüden başkası değildir.” [Müddessir, 74/24] kavli,
أَيْ: يَرْوِيهِ مُحَمَّدٌ ﷺ عَنْ غَيْرِهِ، وَقَوْلِهِ: وَلِيَقُولُوا دَرَسْتَ الْآيَةَ [٦ \ ١٠٥] ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي (الْأَنْعَامِ) .
yani: “Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem bunu başkasından rivayet ediyor” [anlamında], ve En'âm Suresi'nde daha önce geçtiği üzere: { وَلِيَقُولُوا دَرَسْتَ... } “...ve onlar ‘Sen ders almışsın’ desinler diye...” [En'âm, 6/105] kavli böyledir.
وَقَدِ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي تَعْيِينِ هَذَا الْبَشَرِ الَّذِي زَعَمُوا أَنَّهُ يُعَلِّمُ النَّبِيَّ ﷺ، وَقَدْ صَرَّحَ الْقُرْآنُ بِأَنَّهُ أَعْجَمِيُّ اللِّسَانِ ; فَقِيلَ: هُوَ غُلَامُ الْفَاكِهِ بْنُ الْمُغِيرَةِ، وَاسْمُهُ جَبْرٌ، وَكَانَ نَصْرَانِيًّا فَأَسْلَمَ. وَقِيلَ: اسْمُهُ يَعِيشُ عَبْدٌ لَبَنِي الْحَضْرَمِيِّ، وَكَانَ يَقْرَأُ الْكُتُبَ الْأَعْجَمِيَّةَ. وَقِيلَ: غُلَامٌ لِبَنِي عَامِرِ بْنِ لُؤَيٍّ. وَقِيلَ: هُمَا غُلَامَانِ: اسْمُ أَحَدِهِمَا يَسَارٌ، وَاسْمُ الْآخَرِ جَبْرٌ، وَكَانَا صَيْقَلِيَّيْنِ يَعْمَلَانِ السُّيُوفَ، وَكَانَا يَقْرَآنِ كِتَابًا لَهُمْ. وَقِيلَ: كَانَا يَقْرَآنِ التَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْأَقْوَالِ.
Âlimler, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e öğrettiğini iddia ettikleri bu insanın kim olduğu konusunda ihtilaf etmişlerdir; nitekim Kur'an onun yabancı bir dile sahip olduğunu açıkça belirtmiştir. Denildi ki: O, Fâkih b. el-Mugîre'nin Cebr adındaki kölesidir; Hristiyan idi, sonra Müslüman oldu. Denildi ki: Adı Yaîş'tir, Hadramî oğullarının kölesidir ve yabancı dildeki kitapları okurdu. Denildi ki: Âmir b. Lüey oğullarının bir kölesidir. Denildi ki: Bunlar iki köledir; birinin adı Yesâr, diğerinin adı Cebr'dir. Kılıç yapan iki kılıç ustası (saykal) idiler ve kendilerine ait bir kitabı okurlardı. Denildi ki: Tevrat ve İncil'i okurlardı. Bunların dışında başka kaviller de söylenmiştir.
وَقَدْ بَيَّنَ - جَلَّ وَعَلَا - كَذِبَهُمْ وَتَعَنُّتَهُمْ فِي قَوْلِهِمْ: إِنَّمَا يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ [١٦ \ ١٠٣] ، بِقَوْلِهِ: لِسَانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ أَعْجَمِيٌّ وَهَذَا لِسَانٌ عَرَبِيٌّ مُبِينٌ [١٦ \ ١٠٣] ، أَيْ: كَيْفَ يَكُونُ تَعَلُّمُهُ مِنْ ذَلِكَ الْبَشَرِ، مَعَ أَنَّ ذَلِكَ الْبَشَرَ أَعْجَمِيُّ اللِّسَانِ. وَهَذَا الْقُرْآنُ عَرَبِيٌّ مُبِينٌ فَصِيحٌ، لَا شَائِبَةَ فِيهِ مِنَ الْعُجْمَةِ ; فَهَذَا غَيْرُ مَعْقُولٍ.
[Allah] -celle ve alâ-, onların: { إِنَّمَا يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ } “Onu ancak bir insan öğretiyor” [Nahl, 16/103] sözlerindeki yalanlarını ve inatçı taşkınlıklarını: { لِسَانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ أَعْجَمِيٌّ وَهَذَا لِسَانٌ عَرَبِيٌّ مُبِينٌ } “İsnat ettikleri kimsenin dili yabancıdır; bu ise apaçık Arapça bir lisandır.” [Nahl, 16/103] kavliyle açıklamıştır. Yani: O insanın dili yabancı olduğu halde ondan öğrenmiş olması nasıl mümkün olabilir? Oysa bu Kur'an apaçık, fasih Arapçadır, içinde yabancılıktan hiçbir şaibe yoktur; dolayısıyla bu akla aykırıdır.
وَبَيَّنَ شِدَّةَ تَعَنُّتِهِمْ أَيْضًا بِأَنَّهُ لَوْ جَعَلَ الْقُرْآنَ أَعْجَمِيًّا لَكَذَّبُوهُ أَيْضًا وَقَالُوا: كَيْفَ يَكُونُ هَذَا الْقُرْآنُ أَعْجَمِيًّا مَعَ أَنَّ الرَّسُولَ الَّذِي أُنْزِلَ عَلَيْهِ عَرَبِيٌّ ; وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: وَلَوْ جَعَلْنَاهُ قُرْآنًا أَعْجَمِيًّا لَقَالُوا لَوْلَا فُصِّلَتْ آيَاتُهُ أَأَعْجَمِيٌّ وَعَرَبِيٌّ [٤١ \ ٤٤] ، أَيْ: أَقُرْآنٌ أَعْجَمِيٌّ، وَرَسُولٌ عَرَبِيٌّ. فَكَيْفَ يُنْكِرُونَ أَنَّ الْقُرْآنَ أَعْجَمِيٌّ وَالرَّسُولَ عَرَبِيٌّ، وَلَا يُنْكِرُونَ أَنَّ الْمُعَلِّمَ الْمَزْعُومَ أَعْجَمِيٌّ، مَعَ أَنَّ الْقُرْآنَ الْمَزْعُومَ تَعْلِيمُهُ لَهُ عَرَبِيٌّ.
İnat ve taşkınlıklarının şiddetini ayrıca şu şekilde açıklamıştır: Şayet Kur'an'ı yabancı bir dilde kılsaydı, yine onu yalanlayıp: “Kendisine indirilen elçi Arap olduğu halde bu Kur'an nasıl yabancı dilde olur?” diyeceklerdi. Bu durum: { وَلَوْ جَعَلْنَاهُ قُرْآنًا أَعْجَمِيًّا لَقَالُوا لَوْلَا فُصِّلَتْ آيَاتُهُ أَأَعْجَمِيٌّ وَعَرَبِيٌّ } “Eğer biz onu yabancı dilde bir Kur'an yapsaydık derlerdi ki: ‘Ayetleri tafsilatlı açıklanmalı değil miydi? Yabancı dilde [bir kitap] ve Arap [bir peygamber] öyle mi?’” [Fussilet, 41/44] kavlinde ifade edilmiştir; yani: Yabancı dilde bir Kur'an ve Arap bir elçi mi? Peki onlar Kur'an'ın yabancı dilde, elçinin de Arap olmasını inkâr ederlerken; öğrettiği iddia edilen kimsenin yabancı, öğretildiği iddia edilen Kur'an'ın ise Arapça olmasını nasıl inkâr etmezler?
كَمَا بَيَّنَ تَعَنُّتَهُمْ أَيْضًا، بِأَنَّهُ لَوْ نَزَلَ هَذَا الْقُرْآنُ الْعَرَبِيُّ الْمُبِينُ، عَلَى أَعْجَمِيٍّ فَقَرَأَهُ عَلَيْهِمْ عَرَبِيًّا لَكَذَّبُوهُ أَيْضًا، مَعَ ذَلِكَ الْخَارِقِ لِلْعَادَةِ ; لِشِدَّةِ عِنَادِهِمْ وَتَعَنُّتِهِمْ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: وَلَوْ نَزَّلْنَاهُ عَلَى بَعْضِ الْأَعْجَمِينَ فَقَرَأَهُ عَلَيْهِمْ مَا كَانُوا بِهِ مُؤْمِنِينَ [٢٦ \ ١٩٨ - ١٩٩] .
Yine onların inat ve taşkınlıklarını, şayet bu apaçık Arapça Kur'an yabancı birine indirilse ve o da bunu onlara Arapça olarak okusaydı, bu olağanüstü mucizeye rağmen sırf aşırı inat ve taşkınlıkları yüzünden onu yine yalanlayacaklarını belirterek açıklamıştır. Bu da: { وَلَوْ نَزَّلْنَاهُ عَلَى بَعْضِ الْأَعْجَمِينَ فَقَرَأَهُ عَلَيْهِمْ مَا كَانُوا بِهِ مُؤْمِنِينَ } “Eğer biz onu yabancılardan birine indirseydik de o bunu onlara okusaydı yine ona iman etmezlerdi.” [Şuarâ, 26/198-199] kavlindedir.
وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: يُلْحِدُونَ، أَيْ: يَمِيلُونَ عَنِ الْحَقِّ. وَالْمَعْنَى لِسَانُ الْبَشَرِ الَّذِي يُلْحِدُونَ، أَيْ: يُمِيلُونَ قَوْلَهُمْ عَنِ الصِّدْقِ وَالِاسْتِقَامَةِ إِلَيْهِ ; أَعْجَمِيٌّ غَيْرُ بَيَّنٍ، وَهَذَا الْقُرْآنُ لِسَانٌ عَرَبِيٌّ مُبِينٌ، أَيْ: ذُو بَيَانٍ وَفَصَاحَةٍ. وَقَرَأَ هَذَا الْحَرْفَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ: يَلْحَدُونَ، بِفَتْحِ الْيَاءِ وَالْحَاءِ، مِنْ لَحَدَ الثُّلَاثِيِّ. وَقَرَأَهُ الْبَاقُونَ: يُلْحُدُونَ، بِضَمِّ الْيَاءِ وَالْحَاءِ، مِنْ لَحُدَ الثُّلَاثِيِّ. وَقَرَأَهُ الْبَاقُونَ: يُلْحِدُونَ، بِضَمِّ الْيَاءِ وَكَسْرِ الْحَاءِ مَنْ أَلْحَدَ الرُّبَاعِيِّ، وَهُمَا لُغَتَانِ، وَالْمَعْنَى وَاحِدٌ، أَيْ:
Bu kerim ayetteki: { يُلْحِدُونَ } kavli; haktan meyledip saparlar demektir. Manası şudur: İlhâd ettikleri, yani sözlerini doğruluk ve istikametten saptırıp kendisine isnat ettikleri insanın dili yabancıdır, açık değildir; bu Kur'an ise apaçık Arapça bir lisandır, yani beyan ve fesahat sahibidir. Bu kelimeyi Hamza ve Kisâî, sülâsî olan *lehade* (لَحَدَ) fiilinden yâ ve hâ'nın fethasıyla *yelhedûne* (يَلْحَدُونَ) şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise rubâî olan *elhede* (أَلْحَدَ) fiilinden yâ'nın dammesi ve hâ'nın kesresiyle *yülhidûne* (يُلْحِدُونَ) şeklinde okumuşlardır. Bunlar iki ayrı lehçedir ve mana birdir; yani:
يَمِيلُونَ عَنِ الْحَقِّ إِلَى الْبَاطِلِ. وَأَمَّا يُلْحِدُونَ، الَّتِي فِي (الْأَعْرَافِ) ، وَالَّتِي فِي (فُصِلَتْ) فَلَمْ يَقْرَأْهُمَا بِفَتْحِ الْيَاءِ وَالْحَاءِ إِلَّا حَمْزَةُ وَحْدَهُ دُونَ الْكِسَائِيِّ. وَإِنَّمَا وَافَقَهُ الْكِسَائِيُّ فِي هَذِهِ الَّتِي فِي (النَّحْلِ) وَأَطْلَقَ اللِّسَانَ عَلَى الْقُرْآنِ ; لِأَنَّ الْعَرَبَ تُطْلِقُ اللِّسَانَ وَتُرِيدُ بِهِ الْكَلَامَ ; فَتُؤَنِّثُهَا وَتُذَكَّرُهَا. وَمِنْهُ قَوْلُ أَعْشَى بَاهِلَةَ:
Haktan bâtıla meylederler. A'râf ve Fussilet surelerindeki *yülhidûne* lafzını ise Kisâî hariç yalnızca Hamza yâ ve hâ'nın fethasıyla okumuştur. Kisâî ona sadece Nahl Suresi'ndeki bu kelimede muvafakat etmiştir. Ayette Kur'an hakkında lisan (dil) tabiri kullanılmıştır; çünkü Araplar lisan lafzını söyler ve bununla kelamı kastederler; dolayısıyla onu hem müennes hem de müzekker kullanırlar. A'şâ Bâhile'nin şu sözü bundandır:
إِنِّي أَتَتْنِي لِسَانٌ لَا أُسِرُّ بِهَا ... مِنْ عُلُوٍّ لَا عَجَبَ فِيهَا وَلَا سَخَرَ
Bana yukarıdan sevinmeyeceğim bir söz geldi; onda ne şaşılacak bir şey ne de alay vardır.
وَقَوْلُ الْآخَرِ:
Bir diğer şairin şu sözü de [böyledir]:
لِسَانُ الشَّرِّ تُهْدِيهَا إِلَيْنَا ... وَخُنْتَ وَمَا حَسِبْتُكَ أَنْ تَخُونَا
Kötülük sözünü bize hediye ediyorsun; hıyanet ettin, oysa senin hıyanet edeceğini sanmazdım.
وَقَوْلُ الْآخَرِ:
Bir diğerinin şu sözü de [böyledir]:
أَتَتْنِي لِسَانُ بَنِي عَامِرِ ... أَحَادِيثُهَا بَعْدَ قَوْلٍ نُكُرِ
Âmir oğullarının sözü bana ulaştı; inkâr edilecek bir sözden sonraki anlatımları.
وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاجْعَلْ لِي لِسَانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ [٢٦ \ ٨٤] ، أَيْ: ثَنَاءً حَسَنًا بَاقِيًا. وَمِنْ إِطْلَاقِ اللِّسَانِ بِمَعْنَى الْكَلَامِ مُذَكَّرًا قَوْلُ الْحُطَيْئَةَ:
Allah Teâlâ'nın: { وَاجْعَلْ لِي لِسَانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ } “Sonrakiler arasında benim için bir doğruluk lisanı kıl.” [Şuarâ, 26/84] kavli de bundandır; yani: Baki kalacak güzel bir övgü kıl. Lisan kelimesinin müzekker olarak kelam anlamında kullanılmasının örneği ise Hutay'e'nin şu sözüdür:
نَدِمْتُ عَلَى لِسَانٍ فَاتَ ... مِنِّي فَلَيْتَ بِأَنَّهُ فِي جَوْفِ عِكْمِ.
Benden kaçıp giden bir söze pişman oldum; keşke o bir denk torbasının içinde kalsaydı!
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا قَرْيَةً كَانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً يَأْتِيهَا رِزْقُهَا رَغَدًا مِنْ كُلِّ مَكَانٍ فَكَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللَّهِ فَأَذَاقَهَا اللَّهُ لِبَاسَ الْجُوعِ وَالْخَوْفِ بِمَا كَانُوا يَصْنَعُونَ، قَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: " إِنَّ هَذَا مَثَلٌ ضَرَبَهُ اللَّهُ لِأَهْلِ مَكَّةَ "، وَهُوَ رِوَايَةُ الْعَوْفِيِّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَإِلَيْهِ ذَهَبَ مُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ، وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، وَحَكَاهُ مَالِكٌ عَنِ الزُّهْرِيِّ ﵏، نَقَلَهُ عَنْهُمُ ابْنُ كَثِيرٍ وَغَيْرُهُ.
Allah Teâlâ'nın: { وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا قَرْيَةً كَانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً يَأْتِيهَا رِزْقُهَا رَغَدًا مِنْ كُلِّ مَكَانٍ فَكَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللَّهِ فَأَذَاقَهَا اللَّهُ لِبَاسَ الْجُوعِ وَالْخَوْفِ بِمَا كَانُوا يَصْنَعُونَ } “Allah bir şehri misal verdi: Güven ve huzur içindeydi; rızkı her yerden bol bol kendisine geliyordu. Fakat o Allah'ın nimetlerine nankörlük etti; Allah da yaptıklarına karşılık ona açlık ve korku elbisesini tattırdı.” [Nahl, 16/112] kavli. İlim ehlinden bazıları şöyle demiştir: “Bu, Allah'ın Mekke halkı için verdiği bir misaldir.” Bu, Avfî'nin İbn Abbâs'tan rivayetidir. Mücâhid, Katâde ve Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem de bu görüşe gitmişlerdir; Mâlik de bunu Zührî radıyallâhu anhüm'den nakletmiştir. Bunu onlardan İbn Kesîr ve başkaları aktarmıştır.
وَهَذِهِ الصِّفَاتُ الْمَذْكُورَةُ الَّتِي اتَّصَفَتْ بِهَا هَذِهِ الْقَرْيَةُ: تَتَّفِقُ مَعَ صِفَاتِ أَهْلِ مَكَّةَ الْمَذْكُورَةِ فِي الْقُرْآنِ ; فَقَوْلُهُ عَنْ هَذِهِ الْقَرْيَةِ: كَانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً [١٦ \ ١١٢] ، قَالَ نَظِيرُهُ عَنْ أَهْلِ مَكَّةَ ; كَقَوْلِهِ: أَوَلَمْ نُمَكِّنْ لَهُمْ حَرَمًا آمِنًا الْآيَةَ [٢٨ \ ٥٧] ، وَقَوْلِهِ: أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنَا حَرَمًا آمِنًا وَيُتَخَطَّفُ النَّاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ الْآيَةَ [٢٩ \ ٦٧] ، وَقَوْلِهِ: وَآمَنَهُمْ مِنْ خَوْفٍ [١٠٦ \ ٤] ، وَقَوْلِهِ: وَمَنْ دَخَلَهُ كَانَ آمِنًا [٣ \ ٩٧] ، وَقَوْلِهِ: وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثَابَةً لِلنَّاسِ وَأَمْنًا الْآيَةَ [٢ \ ١٢٥] ، وَقَوْلِهِ: يَأْتِيهَا رِزْقُهَا رَغَدًا مِنْ كُلِّ مَكَانٍ [١٦ \ ١١٢] ، قَالَ نَظِيرُهُ عَنْ أَهْلِ مَكَّةَ أَيْضًا ; كَقَوْلِهِ: يُجْبَى إِلَيْهِ ثَمَرَاتُ كُلِّ شَيْءٍ [٢٨ \ ٥٧] ، وَقَوْلِهِ: لِإِيلَافِ قُرَيْشٍ إِيلَافِهِمْ رِحْلَةَ
Bu şehrin nitelendiği zikredilen bu sıfatlar, Mekke ehlinin Kur'an'da zikredilen sıfatlarıyla uyuşmaktadır. Zira bu şehir hakkında buyurulan: { كَانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً } “...güven ve huzur içindeydi...” [Nahl, 16/112] ifadesinin benzerini Mekke halkı hakkında da: { أَوَلَمْ نُمَكِّنْ لَهُمْ حَرَمًا آمِنًا... } “Biz onları güvenli bir Harem'e yerleştirmedik mi?...” [Kasas, 28/57] kavli, { أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنَا حَرَمًا آمِنًا وَيُتَخَطَّفُ النَّاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ... } “Görmediler mi ki çevrelerindeki insanlar kapılıp götürülürken biz orayı güvenli bir Harem kıldık?...” [Ankebût, 29/67] kavli, { وَآمَنَهُمْ مِنْ خَوْفٍ } “...ve onları korkudan emin kıldı.” [Kureyş, 106/4] kavli, { وَمَنْ دَخَلَهُ كَانَ آمِنًا } “...Oraya giren güvende olur...” [Âl-i İmrân, 3/97] kavli ve { وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثَابَةً لِلنَّاسِ وَأَمْنًا... } “Biz Beyt'i insanlar için bir toplanma yeri ve güvenli bir sığınak kıldık...” [Bakara, 2/125] kavli gibi buyurmuştur. Yine: { يَأْتِيهَا رِزْقُهَا رَغَدًا مِنْ كُلِّ مَكَانٍ } “...rızkı her yerden bol bol kendisine geliyordu...” [Nahl, 16/112] kavlinin benzerini Mekke halkı hakkında da: { يُجْبَى إِلَيْهِ ثَمَرَاتُ كُلِّ شَيْءٍ } “...Her şeyin ürünleri oraya toplanıp getirilir...” [Kasas, 28/57] kavli ve: { لِإِيلَافِ قُرَيْشٍ إِيلَافِهِمْ رِحْلَةَ
الشِّتَاءِ وَالصَّيْفِ فَلْيَعْبُدُوا رَبَّ هَذَا الْبَيْتِ الَّذِي أَطْعَمَهُمْ مِنْ جُوعٍ وَآمَنَهُمْ مِنْ خَوْفٍ [١٠٦ \ ١ - ٤] ، فَإِنَّ رِحْلَةَ الشِّتَاءِ كَانَتْ إِلَى الْيَمَنِ، وَرِحْلَةَ الصَّيْفِ كَانَتْ إِلَى الشَّامِ، وَكَانَتْ تَأْتِيهِمْ مِنْ كِلْتَا الرِّحْلَتَيْنِ أَمْوَالٌ وَأَرْزَاقٌ ; وَلِذَا أَتْبَعَ الرِّحْلَتَيْنِ بِامْتِنَانِهِ عَلَيْهِمْ: بِأَنْ أَطْعَمَهُمْ مِنْ جُوعٍ. وَقَوْلِهِ فِي دَعْوَةِ إِبْرَاهِيمَ: وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا بَلَدًا آمِنًا وَارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَرَاتِ الْآيَةَ [٢ \ ١٢٦] ، وَقَوْلِهِ: فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ وَارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَرَاتِ الْآيَةَ [١٤ \ ٣٧] .
الشِّتَاءِ وَالصَّيْفِ فَلْيَعْبُدُوا رَبَّ هَذَا الْبَيْتِ الَّذِي أَطْعَمَهُمْ مِنْ جُوعٍ وَآمَنَهُمْ مِنْ خَوْفٍ } “Kureyş'in alıştırılması, kış ve yaz yolculuğuna alıştırılmaları için... Artık bu Beyt'in Rabbine kulluk etsinler; O ki onları açlıktan doyurmuş ve korkudan emin kılmıştır.” [Kureyş, 106/1-4] kavliyle buyurmuştur. Zira kış yolculuğu Yemen'e, yaz yolculuğu ise Şam'a idi; bu iki yolculuktan kendilerine mallar ve rızıklar gelirdi. Bundan dolayı iki yolculuğun hemen ardından onları açlıktan doyurmasıyla kendilerine minnette bulunmuştur. Yine İbrâhim'in duasındaki: { وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا بَلَدًا آمِنًا وَارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَرَاتِ... } “Hani İbrâhim: ‘Rabbim! Burayı güvenli bir belde kıl ve ehlini ürünlerle rızıklandır...’ demişti.” [Bakara, 2/126] kavli ile: { فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ وَارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَرَاتِ... } “...İnsanlardan bir kısmının gönüllerini onlara meylettir ve onları ürünlerle rızıklandır...” [İbrâhîm, 14/37] kavli de böyledir.
وَقَوْلُهُ: فَكَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللَّهِ [١٦ \ ١١٢] ، ذَكَرَ نَظِيرَهُ عَنْ أَهْلِ مَكَّةَ فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ ; كَقَوْلِهِ: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَةَ اللَّهِ كُفْرًا وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ [١٤ \ ٢٨] .
{ فَكَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللَّهِ } “...Fakat o Allah'ın nimetlerine nankörlük etti...” [Nahl, 16/112] kavlinin benzerini Mekke ehli hakkında pek çok ayette zikretmiştir; nitekim: { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَةَ اللَّهِ كُفْرًا وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ } “Allah'ın nimetini küfre/nankörlüğe çevirenleri ve kavimlerini helak yurduna sürükleyenleri görmedin mi?” [İbrâhîm, 14/28] kavli böyledir.
وَقَدْ قَدَّمْنَا طَرَفًا مِنْ ذَلِكَ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: يَعْرِفُونَ نِعْمَةَ اللَّهِ ثُمَّ يُنْكِرُونَهَا الْآيَةَ [١٦ \ ٨٣] .
Allah Teâlâ'nın: { يَعْرِفُونَ نِعْمَةَ اللَّهِ ثُمَّ يُنْكِرُونَهَا... } “Allah'ın nimetini bilirler, sonra da onu inkâr ederler...” [Nahl, 16/83] kavlini açıklarken bunun bir kısmına daha önce değinmiştik.
وَقَوْلُهُ: فَأَذَاقَهَا اللَّهُ لِبَاسَ الْجُوعِ وَالْخَوْفِ بِمَا كَانُوا يَصْنَعُونَ [١٦ \ ١١٢] ، وَقَعَ نَظِيرُهُ قَطْعًا لِأَهْلِ مَكَّةَ ; لَمَّا لَجُّوا فِي الْكُفْرِ وَالْعِنَادِ، وَدَعَا عَلَيْهِمْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، وَقَالَ: " اللَّهُمَّ اشْدُدْ وَطَأَتَكَ عَلَى مُضَرَ، وَاجْعَلْهَا عَلَيْهِمْ سِنِينَ كَسِنِينَ يُوسُفَ "، فَأَصَابَتْهُمْ سَنَةٌ أَذْهَبَتْ كُلَّ شَيْءٍ، حَتَّى أَكَلُوا الْجِيفَ وَالْعَلْهَزَ (وَهُوَ وَبَرُ الْبَعِيرِ يُخْلَطُ بِدَمِهِ إِذَا نَحَرُوهُ) ، وَأَصَابَهُمُ الْخَوْفُ الشَّدِيدُ بَعْدَ الْأَمْنِ ; وَذَلِكَ الْخَوْفُ مِنْ جُيُوشِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَغَزَوَاتِهِ وَبُعُوثِهِ وَسَرَايَاهُ. وَهَذَا الْجُوعُ وَالْخَوْفُ أَشَارَ لَهُمَا الْقُرْآنُ عَلَى بَعْضِ التَّفْسِيرَاتِ ; فَقَدْ فَسَّرَ ابْنُ مَسْعُودٍ آيَةَ (الدُّخَانِ) بِمَا يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ.
{ فَأَذَاقَهَا اللَّهُ لِبَاسَ الْجُوعِ وَالْخَوْفِ بِمَا كَانُوا يَصْنَعُونَ } “...Allah da yaptıklarına karşılık ona açlık ve korku elbisesini tattırdı” [Nahl, 16/112] kavlinin benzeri kesin olarak Mekke halkının başına gelmiştir. Zira küfür ve inatta ısrar ettiklerinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onların aleyhine dua edip: “Allahım! Mudar üzerindeki baskını şiddetlendir ve bunu onlar üzerine Yûsuf'un [kıtlık] yılları gibi yıllar kıl!” demiştir. Bunun üzerine onları her şeyi yok eden bir kıtlık yılı yakalamış, öyle ki leşleri ve ilhizı (*‘ilhez* [عِلْهِز]: boğazladıklarında deveden çıkan kanla karıştırılan deve tüyü) yemişlerdir. Güvenlikten sonra onları şiddetli bir korku sarmıştır ki bu korku Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ordularından, gazvelerinden, müfrezelerinden ve seriyyelerindendir. Bazı tefsirlere göre Kur'an bu açlık ve korkuya işaret etmiştir; nitekim İbn Mes'ûd Duhân Suresi'ndeki ayeti buna delalet edecek şekilde tefsir etmiştir.
قَالَ الْبُخَارِيُّ فِي صَحِيحِهِ: بَابُ: فَارْتَقِبْ يَوْمَ تَأْتِي السَّمَاءُ بِدُخَانٍ مُبِينٍ [٤٤ \ ١٠] ، " فَارْتَقِبْ " [٤٤ \ ١٠] : فَانْتَظِرْ، حَدَّثَنَا عَبْدَانُ، عَنْ أَبِي حَمْزَةَ، عَنِ الْأَعْمَشِ، عَنْ مُسْلِمٍ، عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: مَضَى خَمْسٌ: الدُّخَانُ، وَالرُّومُ، وَالْقَمَرُ، وَالْبَطْشَةُ، وَاللِّزَامُ. يَغْشَى النَّاسَ هَذَا عَذَابٌ أَلِيمٌ [٤٤ \ ١١] ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ. عَنِ الْأَعْمَشِ، عَنْ مُسْلِمٍ، عَنْ مَسْرُوقٍ قَالَ: قَالَ عَبْدُ اللَّهِ: " إِنَّمَا كَانَ هَذَا ; لِأَنَّ قُرَيْشًا لَمَّا اسْتَعْصَوْا عَلَى النَّبِيِّ ﷺ دَعَا عَلَيْهِمْ بِسِنِينَ كَسِنِي يُوسُفَ ; فَأَصَابَهُمْ قَحْطٌ وَجَهْدٌ، حَتَّى أَكَلُوا الْعِظَامَ. فَجَعَلَ الرَّجُلُ يَنْظُرُ إِلَى السَّمَاءِ فَيَرَى مَا بَيْنَهُ وَبَيْنَهَا كَهَيْئَةِ الدُّخَانِ مِنَ الْجَهْدِ. فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: فَارْتَقِبْ يَوْمَ تَأْتِي السَّمَاءُ بِدُخَانٍ مُبِينٍ يَغْشَى النَّاسَ هَذَا
Buhârî Sahîh'inde şöyle demiştir: { فَارْتَقِبْ يَوْمَ تَأْتِي السَّمَاءُ بِدُخَانٍ مُبِينٍ } “Göğün apaçık bir duman getireceği günü gözetle!” [Duhân, 44/10] babı. { فَارْتَقِبْ } “...Gözetle!” [Duhân, 44/10]: Yani bekle. Bize Abdân, Ebû Hamza'dan, o A'meş'ten, o Müslim'den, o Mesrûk'tan, o da Abdullah'tan rivayet etti; dedi ki: “Beş şey geçti: Duhân (duman), Rûm, Kamer (ayın yarılması), Batşe (şiddetli yakalayış) ve Lizâm (helak/kaçınılmaz azap).” { يَغْشَى النَّاسَ هَذَا عَذَابٌ أَلِيمٌ } “İnsanları bürür; bu can yakıcı bir azaptır.” [Duhân, 44/11]. Bize Yahyâ rivayet etti, bize Ebû Muâviye, A'meş'ten, o Müslim'den, o Mesrûk'tan rivayet etti; dedi ki: Abdullah şöyle dedi: “Bu ancak şunun içindi: Kureyş, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e karşı direnip başkaldırınca, [Allah Resûlü] Yûsuf'un yılları gibi kıtlık yılları vermesi için onların aleyhine dua etti. Bunun üzerine onları öyle bir kuraklık ve darlık yakaladı ki kemikleri bile yediler. Adam göğe baktığında darlıktan ve açlıktan ötürü kendisiyle gök arasını duman gibi görmeye başladı. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { فَارْتَقِبْ يَوْمَ تَأْتِي السَّمَاءُ بِدُخَانٍ مُبِينٍ يَغْشَى النَّاسَ هَذَا
عَذَابٌ أَلِيمٌ [٤٤ \ ١٠، ١١] ، فَأُتِي رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَقِيلَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، اسْتَسْقِ اللَّهَ لِمُضَرَ، فَإِنَّهَا قَدْ هَلَكَتْ! قَالَ: " لِمُضَرَ! إِنَّكَ لِجَرِيءٌ! "، فَاسْتَسْقَى فَسُقُوا. فَنَزَلَتْ: إِنَّكُمْ عَائِدُونَ [٤٤ \ ١٥] ، فَلَمَّا أَصَابَتْهُمُ الرَّفَاهِيَةُ عَادُوا إِلَى حَالِهِمْ حِينَ أَصَابَتْهُمُ الرَّفَاهِيَةُ. فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿: يَوْمَ نَبْطِشُ الْبَطْشَةَ الْكُبْرَى إِنَّا مُنْتَقِمُونَ [٤٤ \ ١٦] ، يَعْنِي يَوْمَ بَدْرٍ.
عَذَابٌ أَلِيمٌ } “Göğün insanları bürüyecek apaçık bir duman getireceği günü gözetle! Bu pek acı bir azaptır.” [Duhân, 44/10-11] ayetlerini indirdi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelinip: ‘Ey Allah'ın Resûlü! Mudar için Allah'tan yağmur dile, zira onlar helak oldu!’ denildi. Resûlullah: ‘Mudar için mi? Gerçekten çok cüretkârsın!’ buyurdu; sonra yağmur duası yaptı ve onlara yağmur verildi. Bunun üzerine: { إِنَّكُمْ عَائِدُونَ } “...Siz muhakkak yine [eski halinize] döneceksiniz.” [Duhân, 44/15] ayeti indi. Kendilerine bolluk ve rahatlık gelince, eski durumlarına geri döndüler. Bunun üzerine Allah Azze ve Celle: { يَوْمَ نَبْطِشُ الْبَطْشَةَ الْكُبْرَى إِنَّا مُنْتَقِمُونَ } “O en büyük yakalayışla yakalayacağımız gün, şüphesiz biz intikam alıcıyız.” [Duhân, 44/16] ayetini indirdi; yani Bedir gününü.”
بَابُ قَوْلِهِ تَعَالَى: رَبَّنَا اكْشِفْ عَنَّا الْعَذَابَ إِنَّا مُؤْمِنُونَ [٤٤ \ ١٢] ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ عَنِ الْأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي الضُّحَى، عَنْ مَسْرُوقٍ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَى عَبْدِ اللَّهِ فَقَالَ: " إِنَّ مِنَ الْعِلْمِ أَنْ تَقُولَ لِمَا لَا تَعْلَمُ: اللَّهُ أَعْلَمُ، إِنَّ اللَّهَ قَالَ لِنَبِيِّهِ ﷺ: قُلْ مَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ وَمَا أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ [٣٨ \ ٨٦] "، إِنَّ قُرَيْشًا لَمَّا غَلَبُوا النَّبِيَّ ﷺ وَاسْتَعْصَوْا عَلَيْهِ، قَالَ: " اللَّهُمَّ أَعِنِّي عَلَيْهِمْ بِسَبْعٍ كَسَبْعِ يُوسُفَ "، فَأَخَذَتْهُمْ سَنَةٌ أَكَلُوا فِيهَا الْعِظَامَ وَالْمَيْتَةَ مِنَ الْجَهْدِ، حَتَّى جَعَلَ أَحَدُهُمْ يَرَى مَا بَيْنَهُ وَبَيْنَ السَّمَاءِ كَهَيْئَةِ الدُّخَانِ مِنَ الْجُوعِ، قَالُوا: رَبَّنَا اكْشِفْ عَنَّا الْعَذَابَ إِنَّا مُؤْمِنُونَ [٤٤ \ ١٢] ، فَقِيلَ لَهُ: إِنْ كَشَفْنَا عَنْهُمْ عَادُوا ; فَدَعَا رَبَّهُ فَكَشَفَ عَنْهُمْ فَعَادُوا، فَانْتَقَمَ اللَّهُ مِنْهُمْ يَوْمَ بَدْرٍ ; فَذَلِكَ قَوْلُهُ: يَوْمَ تَأْتِي السَّمَاءُ بِدُخَانٍ مُبِينٍ [٤٤ \ ١٠] ، إِلَى قَوْلِهِ جَلَّ ذِكْرُهُ: إِنَّا مُنْتَقِمُونَ [٤٤ \ ١٦] ، انْتَهَى بِلَفْظِهِ مِنْ صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ.
Allah Teâlâ'nın: { رَبَّنَا اكْشِفْ عَنَّا الْعَذَابَ إِنَّا مُؤْمِنُونَ } “‘Rabbimiz! Bizden bu azabı kaldır; doğrusu biz artık inanıyoruz’ [derler].” [Duhân, 44/12] kavli babı. Bize Yahyâ rivayet etti, bize Vekî‘, A'meş'ten, o Ebü'd-Duhâ'dan, o Mesrûk'tan rivayet etti; dedi ki: Abdullah'ın yanına girdim, şöyle dedi: “Bilmediğin şey hakkında: ‘Allah en iyi bilir’ demen ilimdendir. Şüphesiz Allah Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmuştur: { قُلْ مَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ وَمَا أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ } ‘De ki: Buna karşılık ben sizden bir ücret istemiyorum ve ben kendiliğimden bir şey uyduranlardan da değilim.’ [Sâd, 38/86].” Kureyş, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e karşı galip gelmeye çalışıp başkaldırdığında şöyle dua etti: “Allahım! Yûsuf'un yedi [yılı] gibi yedi [kıtlık yılı] ile onlara karşı bana yardım et!” Bunun üzerine onları darlıktan ötürü kemikleri ve leşleri yedikleri bir kıtlık yılı yakaladı. Öyle ki onlardan biri açlıktan ötürü kendisiyle gök arasını duman gibi görmeye başladı. { رَبَّنَا اكْشِفْ عَنَّا الْعَذَابَ إِنَّا مُؤْمِنُونَ } “‘Rabbimiz! Bizden bu azabı kaldır; doğrusu biz artık inanıyoruz’” [Duhân, 44/12] dediler. Kendisine: “Eğer biz onlardan [azabı] kaldırırsak yine dönerler” denildi. O da Rabbine dua etti, Allah azabı onlardan kaldırdı ama onlar yine [küfürlerine] döndüler. Bunun üzerine Allah Bedir günü onlardan intikam aldı. İşte: { يَوْمَ تَأْتِي السَّمَاءُ بِدُخَانٍ مُبِينٍ } “Göğün apaçık bir duman getireceği günü...” [Duhân, 44/10] kavlinden, -celle zikruh- { إِنَّا مُنْتَقِمُونَ } “...Şüphesiz biz intikam alıcıyız” [Duhân, 44/16] kavline kadar olan ayetler bunu anlatmaktadır. Sahîh-i Buhârî'den lafzıyla aktarılan metin burada sona erdi.
وَفِي تَفْسِيرِ ابْنِ مَسْعُودٍ ﵁ لِهَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: مَا يَدُلُّ دَلَالَةً وَاضِحَةً أَنَّ مَا أُذِيقَتْ هَذِهِ الْقَرْيَةُ الْمَذْكُورَةُ فِي (سُورَةِ النَّحْلِ) مِنْ لِبَاسِ الْجُوعِ أُذِيقَهُ أَهْلُ مَكَّةَ، حَتَّى أَكَلُوا الْعِظَامَ، وَصَارَ الرَّجُلُ مِنْهُمْ يَتَخَيَّلُ لَهُ مِثْلُ الدُّخَّانِ مِنْ شِدَّةِ الْجُوعِ. وَهَذَا التَّفْسِيرُ مِنِ ابْنِ مَسْعُودٍ ﵁ لَهُ حُكْمُ الرَّفْعِ ; لِمَا تَقَرَّرَ فِي عِلْمِ الْحَدِيثِ: مِنْ أَنَّ تَفْسِيرَ الصَّحَابِيِّ الْمُتَعَلِّقَ بِسَبَبِ النُّزُولِ لَهُ حُكْمُ الرَّفْعِ ; كَمَا أَشَارَ لَهُ صَاحِبُ طَلْعَةِ الْأَنْوَارِ بِقَوْلِهِ:
İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'ın bu kerim ayeti tefsirinde, Nahl Suresi'nde zikredilen bu şehre tattırılan açlık elbisesinin Mekke ehline de tattırıldığına, öyle ki kemikleri yedikleri ve içlerinden bir adamın açlığın şiddetinden dolayı duman gibi hayaller gördüğüne açık bir delalet vardır. İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'tan gelen bu tefsir merfû hükmündedir; zira hadis ilminde nüzul sebebiyle ilgili sahabe tefsirinin merfû hükmünde olduğu yerleşmiş bir kuraldır. Nitekim Tal'atü'l-Envâr müellifi şu sözüyle buna işaret etmiştir:
تَفْسِيرُ صَاحِبٍ لَهُ تَعَلُّقُ بِالسَّبَبِ الرَّفْعُ لَهُ مُحَقَّقُ.
Sebebe taalluk eden bir sahabe tefsirinin merfû olduğu muhakkaktır.
وَكَمَا هُوَ مَعْرُوفٌ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ.
Ve bu, ilim ehli nezdinde bilindiği üzeredir.