Binûn

Nahl — 9. Sayfa

Kaynak: Advâu'l-Beyân · Şinkîtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَاعْتَنَى النُّحَاةُ بِالْمُعْرَبِ مِنْهُ وَالْمَبْنِيِّ مِنَ الْأَسْمَاءِ وَالْأَفْعَالِ، وَالْحُرُوفِ الْعَامِلَةِ وَغَيْرِهَا. وَأَوْسَعُوا الْكَلَامَ فِي الْأَسْمَاءِ وَتَوَابِعِهَا، وَضُرُوبِ الْأَفْعَالِ، وَاللَّازِمِ وَالْمُتَعَدِّي، وَرُسُومِ خَطَّ الْكَلِمَاتِ، وَجَمِيعِ مَا يَتَعَلَّقُ بِهِ ; حَتَّى إِنَّ بَعْضَهُمْ أَعْرَبَ مُشْكَلَهُ. وَبَعْضُهُمْ أَعْرَبَهُ كَلِمَةً كَلِمَةً.

Nahivciler (dilbilgisi âlimleri) ise Kur'an'daki isim ve fiillerden mureb (sonu değişen) ve mebnî (sonu değişmeyen) olanlarla, âmil olan ve olmayan harflerle ilgilendiler. İsimler ve tâbileri, fiil çeşitleri, lâzım (geçişsiz) ve müteaddî (geçişli) fiiller, kelimelerin imlâ kuralları ve buna dair her konuda açıklamaları genişlettiler; öyle ki bazısı Kur'an'ın müşkil (anlaşılması zor) yerlerini, bazısı ise kelime kelime bütün Kur'an'ı irab etti.

وَاعْتَنَى الْمُفَسِّرُونَ بِأَلْفَاظِهِ، فَوَجَدُوا مِنْهُ لَفْظًا يَدُلُّ عَلَى مَعْنًى وَاحِدٍ، وَلَفْظًا يَدُلُّ عَلَى مَعْنَيَيْنِ، وَلَفْظًا يَدُلُّ عَلَى أَكْثَرِ ; فَأَجْرَوْا الْأَوَّلَ: عَلَى حُكْمِهِ، وَأَوْضَحُوا الْخَفِيَّ مِنْهُ، وَخَاضُوا إِلَى تَرْجِيحِ أَحَدِ مُحْتَمَالَاتِ ذِي الْمَعْنَيَيْنِ أَوِ الْمَعَانِي، وَأَعْمَلَ كُلٌّ مِنْهُمْ فِكْرَهُ، وَقَالَ بِمَا اقْتَضَاهُ نَظَرُهُ.

Müfessirler Kur'an'ın lafızlarıyla ilgilendiler; onda tek bir anlama delalet eden lafız, iki anlama delalet eden lafız ve daha fazla anlama delalet eden lafız buldular. Bunun üzerine ilkini [tek anlamlı olanı] kendi hükmü üzere geçerli kıldılar ve onda kapalı olanı açıkladılar; iki veya daha çok anlam taşıyanın ise muhtemel manalarından birini tercih etmeye giriştiler. Her biri fikrini çalıştırdı ve incelemesinin gerektirdiği görüşü söyledi.

وَاعْتَنَى الْأُصُولِيُّونَ بِمَا فِيهِ مِنَ الْأَدِلَّةِ الْعَقْلِيَّةِ، وَالشَّوَاهِدِ الْأَصْلِيَّةِ وَالنَّظَرِيَّةِ ; مِثْلُ قَوْلِهِ: لَوْ كَانَ فِيهِمَا آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتَا [٢١ \ ٢٢] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ الْكَثِيرَةِ ; فَاسْتَنْبَطُوا مِنْهُ أَدِلَّةً عَلَى وَحْدَانِيَّةِ اللَّهِ وَوُجُودِهِ، وَبَقَائِهِ وَقِدَمِهِ، وَقُدْرَتِهِ وَعِلْمِهِ، وَتَنْزِيهِهِ عَمَّا لَا يَلِيقُ بِهِ ; وَسَمَّوْا هَذَا الْعِلْمَ بِ «، أُصُولِ الدِّينِ» .

Usûlcüler (kelâm âlimleri) ise onda bulunan aklî deliller, aslî ve nazarî şahitlerle ilgilendiler; nitekim { لَوْ كَانَ فِيهِمَا آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتَا } “Eğer yerde ve gökte Allah'tan başka ilahlar olsaydı, ikisi de kesinlikle bozulup gitmişti” [Enbiyâ, 21/22] kavli ve daha pek çok ayet buna örnektir. Böylece ondan Allah'ın birliğine, varlığına, bekâsına, kıdemine (ezelî oluşuna), kudretine, ilmine ve O'na yakışmayan şeylerden tenzih edilmesine dair deliller çıkardılar ve bu ilme «Usûlü'd-Dîn» adını verdiler.

وَتَأَمَّلَتْ طَائِفَةٌ مَعَانِيَ خِطَابِهِ ; فَرَأَتْ مِنْهَا مَا يَقْتَضِي الْعُمُومَ، وَمِنْهَا مَا يَقْتَضِي الْخُصُوصَ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ ; فَاسْتَنْبَطُوا مِنْهُ أَحْكَامَ اللُّغَةِ مِنَ الْحَقِيقَةِ وَالْمَجَازِ، وَتَكَلَّمُوا فِي التَّخْصِيصِ وَالْإِضْمَارِ، وَالنَّصِّ وَالظَّاهِرِ، وَالْمُجْمَلِ وَالْمُحْكَمِ وَالْمُتَشَابِهِ، وَالْأَمْرِ وَالنَّهْيِ وَالنَّسْخِ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنْ أَنْوَاعِ الْأَقْيِسَةِ، وَاسْتِصْحَابِ الْحَالِ وَالِاسْتِقَرَاءِ ; وَسَمَّوْا هَذَا الْفَنَّ «أُصُولَ الْفِقْهِ» .

Bir topluluk O'nun hitabının manalarını derinlemesine düşündü; bunlardan bazısının umum (genellik), bazısının husus (özellik) gerektirdiğini ve benzeri hususları gördü. Böylece ondan hakikat ve mecaz gibi dil hükümlerini çıkardılar; tahsis, izmâr (zamir yapma), nass, zâhir, mücmel, muhkem, müteşâbih, emir, nehiy ve nesih konularını, kıyas türlerini, istishâbı ve istikrâyı (tümevarımı) ele aldılar ve bu ilim dalına «Fıkıh Usûlü» adını verdiler.

وَأَحْكَمَتْ طَائِفَةٌ صَحِيحَ النَّظَرِ، وَصَادِقَ الْفِكْرِ فِيمَا فِيهِ مِنَ الْحَلَالِ وَالْحَرَامِ، وَسَائِرِ الْأَحْكَامِ، فَأَسَّسُوا أُصُولَهُ وَفُرُوعَهُ، وَبَسَطُوا الْقَوْلَ فِي ذَلِكَ بَسْطًا حَسَنًا ; وَسَمَّوْهُ بِ «عِلْمِ الْفُرُوعِ» وَبِ «، الْفِقْهِ أَيْضًا» .

Bir topluluk da Kur'an'da yer alan helal, haram ve diğer hükümler üzerinde sahih bir bakış ve doğru bir tefekkürle durdu; böylece onun usûl ve fürûunu (temel ve ayrıntılarını) kurup bu konudaki açıklamaları etraflıca ve güzel bir biçimde serdettiler ve buna «Fürû İlmi» ve «Fıkıh» adını verdiler.

وَتَلَمَّحَتْ طَائِفَةٌ مَا فِيهِ مِنْ قَصَصِ الْقُرُونِ السَّابِقَةِ، وَالْأُمَمِ الْخَالِيَةِ، وَنَقَلُوا أَخْبَارَهُمْ، وَدَوَّنُوا آثَارَهُمْ وَوَقَائِعَهُمْ. حَتَّى ذَكَرُوا بَدْءَ الدُّنْيَا، وَأَوَّلَ الْأَشْيَاءِ ; وَسَمَّوْا ذَلِكَ بِ «التَّارِيخِ وَالْقَصَصِ» .

Bir topluluk da Kur'an'da geçen geçmiş devirlerin ve önceki ümmetlerin kıssalarını dikkatle inceledi; onların haberlerini nakletti, izlerini ve başlarından geçen olayları kaydetti; hatta dünyanın başlangıcını ve varlıkların ilk yaratılışını zikretti ve buna «Tarih ve Kıssalar» adını verdi.

وَتَنَبَّهَ آخَرُونَ لِمَا فِيهِ مِنَ الْحِكَمِ وَالْأَمْثَالِ، وَالْمَوَاعِظِ الَّتِي تُقَلْقِلُ قُلُوبَ الرِّجَالِ، وَتَكَادُ تُدَكْدِكُ الْجِبَالَ ; فَاسْتَنْبَطُوا مِمَّا فِيهِ مِنَ الْوَعْدِ وَالْوَعِيدِ، وَالتَّحْذِيرِ وَالتَّبْشِيرِ، وَذِكْرِ الْمَوْتِ وَالْمَعَادِ، وَالنَّشْرِ وَالْحَشْرِ، وَالْحِسَابِ وَالْعِقَابِ، وَالْجَنَّةِ وَالنَّارِ، فُصُولًا مِنَ الْمَوَاعِظِ، وَأُصُولًا مِنَ الزَّوَاجِرِ. فَسُمُّوا بِذَلِكَ «الْخُطَبَاءَ وَالْوُعَّاظَ» .

Diğerleri de Kur'an'da bulunan hikmetlere, mesellere ve insanların kalplerini sarsan, neredeyse dağları un ufak eden öğütlere dikkat çekti. Böylece onda geçen vaad (müjde), vaîd (tehdit), uyarı, müjdeleme, ölüm, mead (ahiret), diriliş, haşir, hesap, azap, cennet ve cehennem bahislerinden vaaz bölümleri ve sakındırıcı temel ilkeler çıkardılar. Bundan dolayı onlara «Hatipler ve Vâizler» adı verildi.

وَاسْتَنْبَطَ قَوْمٌ مِمَّا فِيهِ مِنْ أُصُولِ التَّعْبِيرِ ; مِثْلَ مَا وَرَدَ فِي قِصَّةِ يُوسُفَ: مِنَ الْبَقَرَاتِ السِّمَانِ، وَفِي مَنَامَيْ صَاحِبَيِ السِّجْنِ، وَفِي رُؤْيَةِ الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ وَالنُّجُومِ سَاجِدَاتٍ، وَسَمَّوْهُ «تَعْبِيرَ الرُّؤْيَا» ; وَاسْتَنْبَطُوا تَفْسِيرَ كُلِّ رُؤْيَا مِنَ الْكِتَابِ، فَإِنْ عَزَّ عَلَيْهِمْ إِخْرَاجُهَا

Bir topluluk, Yûsuf kıssasında semiz inekler hakkında, zindandaki iki kişinin rüyasında, güneş, ay ve yıldızların secde ederken görülmesinde geçenler gibi Kur'an'daki rüya tabiri esaslarını çıkardı ve buna «Rüya Tabiri» adını verdi. Her rüyanın yorumunu Kitap'tan çıkardılar; şayet onu oradan çıkarmak zor gelirse

مِنْهُ، فَمِنَ السُّنَّةِ الَّتِي هِيَ شَارِحَةُ الْكِتَابِ، فَإِنْ عَسُرَ فَمِنَ الْحِكَمِ وَالْأَمْثَالِ. ثُمَّ نَظَرُوا إِلَى اصْطِلَاحِ الْعَوَامِّ فِي مُخَاطَبَاتِهِمْ، وَعُرْفِ عَادَاتِهِمُ الَّذِي أَشَارَ إِلَيْهِ الْقُرْآنُ بِقَوْلِهِ: وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ [٧ \ ١٩٩] .

Kitab'ın açıklayıcısı olan Sünnet'ten [çıkardılar]; eğer bu da güç olursa hikmetli sözlerden ve atasözlerinden [çıkardılar]. Sonra Kur'an'ın: { وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ } “Örfe uygun olanı emret...” [A'râf, 7/199] kavliyle işaret ettiği, avamın kendi aralarındaki hitaplarında benimsedikleri örf ve âdetlerine baktılar.

وَأَخَذَ قَوْمٌ مِمَّا فِي آيَاتِ الْمَوَارِيثِ مِنْ ذِكْرِ السِّهَامِ وَأَرْبَابِهَا، وَغَيْرِ ذَلِكَ «عِلْمَ الْفَرَائِضِ» ، وَاسْتَنْبَطُوا مِنْهَا مِنْ ذِكْرِ النِّصْفِ وَالثُّلُثِ، وَالرُّبْعِ وَالسُّدُسِ وَالثُّمُنِ «حِسَابَ الْفَرَائِضِ» ، وَمَسَائِلَ الْعَوْلِ ; وَاسْتَخْرَجُوا مِنْهُ أَحْكَامَ الْوَصَايَا.

Bir topluluk, miras ayetlerinde payların ve pay sahiplerinin zikredilmesinden hareketle «Ferâiz İlmi»ni aldılar; yarı, üçte bir, dörtte bir, altıda bir ve sekizde birin zikredilmesinden «Ferâiz Hesabı»nı ve avl meselelerini çıkardılar ve ondan vasiyet hükümlerini istinbat ettiler.

وَنَظَرَ قَوْمٌ إِلَى مَا فِيهِ الْآيَاتُ الدَّالَّاتُ عَلَى الْحِكَمِ الْبَاهِرَةِ فِي اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ، وَالشَّمْسِ وَالْقَمَرِ وَمَنَازِلِهِ، وَالنُّجُومِ وَالْبُرُوجِ، وَغَيْرِ ذَلِكَ ; فَاسْتَخْرَجُوا «عِلْمَ الْمَوَاقِيتِ» .

Bir topluluk, gece ile gündüzdeki, güneş, ay ve menzillerindeki, yıldızlar ve burçlardaki üstün hikmetlere delalet eden ayetlere baktı ve «Mevâkît (Vakitler) İlmi»ni çıkardı.

وَنَظَرَ الْكُتَّابُ وَالشُّعَرَاءُ إِلَى مَا فِيهِ مِنْ جَزَالَةِ اللَّفْظِ وَبَدِيعِ النَّظْمِ، وَحُسْنِ السِّيَاقِ وَالْمَبَادِئِ، وَالْمَقَاطِيعِ وَالْمَخَالِصِ وَالتَّلْوِينِ فِي الْخِطَابِ، وَالْإِطْنَابِ وَالْإِيجَازِ، وَغَيْرِ ذَلِكَ ; فَاسْتَنْبَطُوا مِنْهُ «عِلْمَ الْمَعَانِي وَالْبَيَانِ وَالْبَدِيعِ» .

Kâtipler ve şairler, onda bulunan lafız sağlamlığına, eşsiz nazma, üslup ve başlangıçların güzelliğine, fasıllara, maksada geçişlere, hitaptaki iltifatlara (çeşitliliklere), itnâb (sözü uzatma) ve îcâz (özlü anlatım) gibi hususlara baktılar ve ondan «Meânî, Beyân ve Bedî' İlmi»ni çıkardılar.

وَنَظَرَ فِيهِ أَرْبَابُ الْإِشَارَاتِ وَأَصْحَابُ الْحَقِيقَةِ ; فَلَاحَ لَهُمْ مِنْ أَلْفَاظِهِ مَعَانٍ وَدَقَائِقُ، جَعَلُوا لَهَا أَعْلَامًا اصْطَلَحُوا عَلَيْهَا، مِثْلَ الْغِنَاءِ وَالْبَقَاءِ، وَالْحُضُورِ وَالْخَوْفِ وَالْهَيْبَةِ، وَالْأُنْسِ وَالْوَحْشَةِ، وَالْقَبْضِ وَالْبَسْطِ، وَمَا أَشْبَهَ ذَلِكَ.

İşaret ehli ve hakikat erbabı (tasavvuf ehli) Kur'an'a baktı; lafızlarından kendilerine öyle anlamlar ve incelikler belirdi ki, bunlara fenâ, bekâ, huzur, havf, heybet, üns, vahşet, kabz, bast ve benzeri kendi aralarında terimleştirdikleri isimler verdiler.

هَذِهِ الْفُنُونُ الَّتِي أَخَذَتْهَا الْمِلَّةُ الْإِسْلَامِيَّةُ مِنْهُ.

İslam ümmetinin Kur'an'dan aldığı ilim dalları bunlardır.

وَقَدِ احْتَوَى عَلَى عُلُومٍ أُخَرَ مِنْ عُلُومِ الْأَوَائِلِ، مِثْلَ: الطِّبِّ، وَالْجَدَلِ، وَالْهَيْئَةِ، وَالْهَنْدَسَةِ وَالْجَبْرِ، وَالْمُقَابَلَةِ وَالنَّجَامَةِ، وَغَيْرِ ذَلِكَ.

Kur'an ayrıca tıp, cedel (tartışma sanatı), hey'et (astronomi), geometri, cebir, mukâbele ve astroloji gibi önceki milletlerin diğer ilimlerini de ihtiva etmiştir.

أَمَّا الطِّبُّ: فَمَدَارُهُ عَلَى حِفْظِ نِظَامِ الصِّحَّةِ، وَاسْتِحْكَامِ الْقُوَّةِ ; وَذَلِكَ إِنَّمَا يَكُونُ بِاعْتِدَالِ الْمِزَاجِ تَبَعًا لِلْكَيْفِيَّاتِ الْمُتَضَادَّةِ، وَقَدْ جَمَعَ ذَلِكَ فِي آيَةٍ وَاحِدَةٍ وَهِيَ قَوْلُهُ: وَكَانَ بَيْنَ ذَلِكَ قَوَامًا [٢٥ \ ٦٧] .

Tıbba gelince; onun esası sağlığın düzenini korumak ve kuvveti pekiştirmektir. Bu da ancak zıt keyfiyetlere bağlı olarak mizacın dengede olmasıyla mümkündür. [Allah] bunu tek bir ayette toplamıştır, o da: { وَكَانَ بَيْنَ ذَلِكَ قَوَامًا } “...bu ikisi arasında dengeli bir yol tutarlar” [Furkân, 25/67] kavlidir.

وَعَرَّفَنَا فِيهِ بِمَا يُعِيدُ نِظَامَ الصِّحَّةِ بَعْدَ اخْتِلَالِهِ، وَحُدُوثِ الشِّفَاءِ لِلْبَدَنِ بَعْدَ اعْتِلَالِهِ فِي قَوْلِهِ: شَرَابٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوَانُهُ فِيهِ شِفَاءٌ لِلنَّاسِ [١٦ \ ٦٩] .

[Allah] Kur'an'da, sağlığın bozulmasından sonra onun düzenini geri getiren ve hastalığından sonra bedenin şifa bulmasını sağlayan şeyi şu kavlinde bize bildirmiştir: { شَرَابٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوَانُهُ فِيهِ شِفَاءٌ لِلنَّاسِ } “...onların karınlarından renkleri çeşit çeşit bir şerbet çıkar ki, onda insanlar için şifa vardır” [Nahl, 16/69].

ثُمَّ زَادَ عَلَى طِبِّ الْأَجْسَادِ بِطِبِّ الْقُلُوبِ، وَشِفَاءِ الصُّدُورِ.

Sonra bedenlerin tıbbına kalplerin tıbbını ve göğüslerin şifasını da eklemiştir.

وَأَمَّا الْهَيْئَةُ: فَفِي تَضَاعِيفِ سُورَهِ مِنَ الْآيَاتِ الَّتِي ذَكَرَ فِيهَا مِنْ مَلَكُوتِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ، وَمَا بَثَّ فِي الْعَالَمِ الْعُلْوِيِّ وَالسُّفْلِيِّ مِنَ الْمَخْلُوقَاتِ مِنْهُ.

Hey'et (astronomi) ilmine gelince; sûrelerinin aralarında göklerin ve yerin melekûtunu, yüce ve alçak âlemde yarattığı mahlukatı zikrettiği ayetlerde bu ilim yer almaktadır.

وَأَمَّا الْهَنْدَسَةُ: فَفِي قَوْلِهِ: انْطَلِقُوا إِلَى ظِلٍّ ذِي ثَلَاثِ شُعَبٍ لَا ظَلِيلٍ وَلَا يُغْنِي مِنَ اللَّهَبِ [٧٧ \ ٣٠، ٣١] ، فَإِنَّ فِيهِ قَاعِدَةً هَنْدَسِيَّةً، وَهُوَ أَنَّ الشَّكْلَ الْمُثَلَّثَ لَا ظِلَّ لَهُ.

Geometriye gelince; { انْطَلِقُوا إِلَى ظِلٍّ ذِي ثَلَاثِ شُعَبٍ - لَا ظَلِيلٍ وَلَا يُغْنِي مِنَ اللَّهَبِ } “Üç kola ayrılmış bir gölgeye gidin; ne gölgelendirir ne de alevden korur” [Mürselât, 77/30-31] kavlinde yer almaktadır; zira bunda üçgen şeklin gölgesinin olmadığına dair geometrik bir kural vardır.

وَأَمَّا الْجَدَلُ: فَقَدْ حَوَتْ آيَاتُهُ مِنَ الْبَرَاهِينِ وَالْمُقَدِّمَاتِ وَالنَّتَائِجِ، وَالْقَوْلِ بِالْمُوجَبِ، وَالْمُعَارَضَةِ، وَغَيْرِ ذَلِكَ شَيْئًا كَثِيرًا، وَمُنَاظَرَةُ إِبْرَاهِيمَ أَصْلٌ فِي ذَلِكَ عَظِيمٌ.

Cedele (münazara ilmine) gelince; ayetleri burhanlar, öncüller, sonuçlar, muktezaya göre söz söyleme, muaraza ve benzeri şeylerden pek çoğunu ihtiva etmiştir; İbrâhim'in münazarası ise bu konuda muazzam bir asıldır.

وَأَمَّا الْجَبْرُ وَالْمُقَابَلَةُ: فَقَدْ قِيلَ: إِنَّ أَوَائِلَ السُّورِ ذُكِرَ عَدَدٌ وَأَعْوَامٌ وَأَيَّامٌ لِتَوَارِيخِ أُمَمٍ سَالِفَةٍ، وَإِنَّ فِيهَا تَارِيخَ بَقَاءِ هَذِهِ الْأُمَّةِ، وَتَارِيخَ مُدَّةِ الدُّنْيَا، وَمَا مَضَى وَمَا بَقِيَ، مَضْرُوبًا بَعْضُهَا فِي بَعْضٍ.

Cebir ve mukâbeleye gelince; sûre başlarında geçen sayıların, yılların ve günlerin geçmiş ümmetlerin tarihlerine işaret ettiği, bunlarda bu ümmetin bekâ süresinin, dünyanın ömrünün, geçmiş ve gelecek zamanın birbiriyle çarpımı şeklinde tarihlerinin bulunduğu söylenmiştir.

وَأَمَّا النَّجَامَةُ: فَفِي قَوْلِهِ: أَوْ أَثَارَةٍ مِّنْ عِلْمٍ [٤٦ \ ٤] ، فَقَدْ فَسَّرَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ بِذَلِكَ.

Astrolojiye gelince; { أَوْ أَثَارَةٍ مِّنْ عِلْمٍ } “...yahut bir ilim kalıntısı...” [Ahkāf, 46/4] kavlinde yer almaktadır; nitekim İbn Abbâs bunu bu şekilde tefsir etmiştir.

وَفِيهِ مِنْ أُصُولِ الصَّنَائِعِ، وَأَسْمَاءِ الْآلَاتِ الَّتِي تَدْعُو الضَّرُورَةُ إِلَيْهَا، فَمِنَ الصَّنَائِعِ الْخِيَاطَةُ فِي قَوْلِهِ: وَطَفِقَا يَخْصِفَانِ. . . الْآيَةَ [٧ \ ٢٢، ٢٠ \ ١٢١] ، وَالْحِدَادَةُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: آتُونِي زُبَرَ الْحَدِيدِ [١٨ \ ٩٦] ، وَقَوْلِهِ: وَأَلَنَّا لَهُ الْحَدِيدَ الْآيَةَ [٣٤ \ ١٠] ، وَالْبِنَاءُ فِي آيَاتٍ، وَالنِّجَارَةُ، أَنِ اصْنَعِ الْفُلْكَ [٢٣ \ ٢٧] ، وَالْغَزْلُ: نَقَضَتْ غَزْلَهَا [١٦ \ ٩٢] ، وَالنَّسْجُ: كَمَثَلِ الْعَنْكَبُوتِ اتَّخَذَتْ بَيْتًا [٢٩ \ ٤١] ، وَالْفِلَاحَةُ: أَفَرَأَيْتُمْ مَا تَحْرُثُونَ [٥٦ \ ٦٣] ، فِي آيَاتٍ أُخَرَ، وَالصَّيْدُ فِي آيَاتٍ، وَالْغَوْصُ:، وَالشَّيَاطِينَ كُلَّ بَنَّاءٍ وَغَوَّاصٍ [٣٨ \ ٣٧] ، وَتَسْتَخْرِجُونَ حِلْيَةً [١٦ \ ١٤] ، وَالصِّيَاغَةُ وَاتَّخَذَ قَوْمُ مُوسَى مِنْ بَعْدِهِ مِنْ حُلِيِّهِمْ عِجْلًا. . . الْآيَةَ [٧ \ ١٤٨] ، وَالزُّجَاجَةُ: صَرْحٌ مُمَرَّدٌ مِنْ قَوَارِيرَ [٣٧ \ ٤٤] ، الْمِصْبَاحُ فِي زُجَاجَةٍ [٢٤ \ ٣٥] ، وَالْفِخَارَةُ فَأَوْقِدْ لِي يَاهَامَانُ عَلَى الطِّينِ [٢٨ \ ٣٨] ، وَالْمِلَاحَةُ أَمَّا السَّفِينَةُ فَكَانَتْ لِمَسَاكِينَ يَعْمَلُونَ فِي الْبَحْرِ [١٨ \ ٧٩] ، وَالْكِتَابَةُ عَلَّمَ بِالْقَلَمِ [٩٦ \ ٤] ، فِي آيَاتٍ أُخَرَ، وَالْخَبْزُ وَالطَّحْنُ:، أَحْمِلُ فَوْقَ رَأْسِي خُبْزًا تَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْهُ [١٢ \ ٣٦] ، وَالطَّبْخُ، بِعِجْلٍ حَنِيذٍ [١١ \ ٦٩] ، وَالْغَسْلُ وَالْقِصَارَةُ، وَثِيَابَكَ فَطَهِّرْ [٧٤ \ ٤] ، قَالَ الْحَوَارِيُّونَ [٣ \ ٥٢] [٥ \ ١١٢] [٦١ \ ١٤] ، وَهُمُ الْقَصَّارُونَ، وَالْجِزَارَةُ إِلَّا مَا ذَكَّيْتُمْ [٥ \ ٣] ، وَالْبَيْعُ وَالشِّرَاءُ فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ، وَالصَّبْغُ، صِبْغَةَ اللَّهِ. . . الْآيَةَ [٢ \ ١٣٨] ، جُدَدٌ بِيضٌ وَحُمْرٌ. . . الْآيَةَ [٣٥ \ ٢٧] ، وَالْحِجَارَةُ، وَتَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتًا [٢٦ \ ١٤٩] ، وَالْكِيَالَةُ

Kur'an'da sanatların esasları ve ihtiyaç duyulan aletlerin isimleri de vardır. Sanatlardan terzilik: { وَطَفِقَا يَخْصِفَانِ... } “...üzerlerine örtmeye başladılar...” [A'râf, 7/22; Tâhâ, 20/121] ayetinde; demircilik Allah Teâlâ'nın: { آتُونِي زُبَرَ الْحَدِيدِ } “Bana demir kütleleri getirin” [Kehf, 18/96] ve: { وَأَلَنَّا لَهُ الْحَدِيدَ } “Ona demiri yumuşattık” [Sebe', 34/10] kavillerinde; inşaatçılık birçok ayette; marangozluk: { أَنِ اصْنَعِ الْفُلْكَ } “Gemiyi yap...” [Mü'minûn, 23/27] kavlinde; iplik eğirme: { نَقَضَتْ غَزْلَهَا } “...ipliğini bozan kadın gibi...” [Nahl, 16/92] kavlinde; dokumacılık: { كَمَثَلِ الْعَنْكَبُوتِ اتَّخَذَتْ بَيْتًا } “...örümceğin durumu gibidir: Bir ev edinmiştir...” [Ankebût, 29/41] kavlinde; çiftçilik: { أَفَرَأَيْتُمْ مَا تَحْرُثُونَ } “Ektiğinizi gördünüz mü?” [Vâkıa, 56/63] ve diğer ayetlerde; avcılık birçok ayette; dalgıçlık: { وَالشَّيَاطِينَ كُلَّ بَنَّاءٍ وَغَوَّاصٍ } “Bütün bina ustası ve dalgıç şeytanları da...” [Sâd, 38/37] ve { تَسْتَخْرِجُونَ حِلْيَةً } “...ziynet eşyası çıkarırsınız...” [Nahl, 16/14] kavillerinde; kuyumculuk: { وَاتَّخَذَ قَوْمُ مُوسَى مِنْ بَعْدِهِ مِنْ حُلِيِّهِمْ عِجْلًا... } “Mûsâ'nın kavmi onun ardından ziynet takılarından bir buzağı heykeli edindi...” [A'râf, 7/148] ayetinde; camcılık: { صَرْحٌ مُمَرَّدٌ مِنْ قَوَارِيرَ } “...sırçadan yapılmış şeffaf bir köşktür...” [Neml, 27/44], { الْمِصْبَاحُ فِي زُجَاجَةٍ } “...kandil bir cam içindedir...” [Nûr, 24/35] kavillerinde; çömlekçilik: { فَأَوْقِدْ لِي يَاهَامَانُ عَلَى الطِّينِ } “Ey Hâmân, benim için çamur üzerine ateş yak...” [Kasas, 28/38] kavlinde; gemicilik: { أَمَّا السَّفِينَةُ فَكَانَتْ لِمَسَاكِينَ يَعْمَلُونَ فِي الْبَحْرِ } “Gemiye gelince, o denizde çalışan yoksullara aitti...” [Kehf, 18/79] kavlinde; kâtiplik: { عَلَّمَ بِالْقَلَمِ } “Kalemle öğretti” [Alak, 96/4] ve diğer ayetlerde; fırıncılık ve değirmencilik: { أَحْمِلُ فَوْقَ رَأْسِي خُبْزًا تَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْهُ } “...başımın üstünde kuşların yediği bir ekmek taşıyorum...” [Yûsuf, 12/36] kavlinde; aşçılık: { بِعِجْلٍ حَنِيذٍ } “...kızartılmış bir buzağı...” [Hûd, 11/69] kavlinde; yıkama ve çamaşırcılık: { وَثِيَابَكَ فَطَهِّرْ } “Elbiseni temizle” [Müddessir, 74/4] kavlinde; [Âl-i İmrân, 3/52; Mâide, 5/112; Saf, 61/14 ayetlerinde geçen] Havârîler —ki onlar çamaşırcılardır— ifadesinde; kasaplık: { إِلَّا مَا ذَكَّيْتُمْ } “...ancak kestikleriniz müstesnadır...” [Mâide, 5/3] kavlinde; alım satım pek çok ayette; boyacılık: { صِبْغَةَ اللَّهِ... } “Allah'ın boyası...” [Bakara, 2/138] ve { جُدَدٌ بِيضٌ وَحُمْرٌ... } “...beyaz ve kırmızı yollar...” [Fâtır, 35/27] ayetlerinde; taş yontuculuğu: { وَتَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتًا } “Dağlardan evler yontuyorsunuz” [Şuarâ, 26/149] kavlinde; ölçme

وَالْوَزْنُ فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ، وَالرَّمْيُ: وَمَا رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ [٨ \ ١٧] ، وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ [٨ \ ٦٠] .

ve tartma pek çok ayette; atıcılık: { وَمَا رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ } “Attığın zaman da sen atmadın...” [Enfâl, 8/17] ve { وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ } “Onlara karşı gücünüzün yettiği kadar kuvvet hazırlayın...” [Enfâl, 8/60] kavillerinde zikredilmiştir.

وَفِيهِ مِنْ أَسْمَاءِ الْأَلَاتِ، وَضُرُوبِ الْمَأْكُولَاتِ وَالْمَشْرُوبَاتِ وَالْمَنْكُوحَاتِ، وَجَمِيعِ مَا وَقَعَ وَيَقَعُ فِي الْكَائِنَاتِ مَا يُحَقِّقُ مَعْنَى قَوْلِهِ: مَا فَرَّطْنَا فِي الْكِتَابِ مِنْ شَيْءٍ [٦ \ ٣٨] ، انْتَهَى كَلَامُ الْمُرْسِيِّ مُلَخَّصًا مَعَ زِيَادَاتٍ.

Kur'an'da alet isimleri, yiyecek, içecek ve nikâh çeşitleri ile evrende vuku bulmuş ve bulacak olan her şeyden öyle hususlar vardır ki bunlar: { مَا فَرَّطْنَا فِي الْكِتَابِ مِنْ شَيْءٍ } “Biz Kitap'ta hiçbir şeyi eksik bırakmadık” [En'âm, 6/38] kavlinin manasını doğrulamaktadır. Mürsî'nin sözü bazı eklemelerle birlikte özet olarak burada bitti.

قُلْتُ: قَدِ اشْتَمَلَ كِتَابُ اللَّهِ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ. أَمَّا أَنْوَاعُ الْعُلُومِ فَلَيْسَ مِنْهَا بَابٌ وَلَا مَسْأَلَةٌ هِيَ أَصْلٌ، إِلَّا وَفِي الْقُرْآنِ مَا يَدُلُّ عَلَيْهَا. وَفِيهِ عِلْمُ عَجَائِبِ الْمَخْلُوقَاتِ، وَمَلَكُوتُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ، وَمَا فِي الْأُفُقِ الْأَعْلَى، وَمَا تَحْتَ الثَّرَى، وَبَدْءُ الْخَلْقِ، وَأَسْمَاءُ مَشَاهِيرِ الرُّسُلِ وَالْمَلَائِكَةِ، وَعُيُونُ أَخْبَارِ الْأُمَمِ السَّالِفَةِ ; كَقِصَّةِ آدَمَ مَعَ إِبْلِيسَ فِي إِخْرَاجِهِ مِنَ الْجَنَّةِ، وَفِي الْوَلَدِ الَّذِي سَمَّاهُ عَبْدَ الْحَارِثِ، وَرَفْعُ إِدْرِيسَ وَإِغْرَاقُ قَوْمِ نُوحٍ، وَقِصَّةُ عَادٍ الْأُولَى وَالثَّانِيَةُ، وَثَمُودَ، وَالنَّاقَةَ، وَقَوْمِ لُوطٍ، وَقَوْمِ شُعَيْبٍ الْأَوَّلِينَ وَالْآخِرِينَ فَإِنَّهُ أُرْسِلَ مَرَّتَيْنِ، وَقَوْمِ تُبَّعٍ، وَيُونُسَ، وَإِلْيَاسَ، وَأَصْحَابِ الرَّسِّ، وَقِصَّةِ مُوسَى فِي وِلَادَتِهِ وَفِي إِلْقَائِهِ فِي الْيَمِّ، وَقَتْلِهِ الْقِبْطِيَّ، وَمَسِيرِهِ إِلَى مَدْيَنَ وَتَزَوُّجِهِ ابْنَةَ شُعَيْبٍ، وَكَلَامِهِ تَعَالَى بِجَانِبِ الطُّورِ، وَبَعْثِهِ إِلَى فِرْعَوْنَ، وَخُرُوجِهِ وَإِغْرَاقِ عَدُوِّهِ، وَقِصَّةُ الْعَجَلِ، وَالْقَوْمِ الَّذِينَ خَرَجَ بِهِمْ وَأَخَذَتْهُمُ الصَّعْقَةُ، وَقِصَّةُ الْقِتَالِ وَذَبْحِ الْبَقَرَةِ، وَقِصَّتُهُ فِي قِتَالِ الْجَبَّارِينَ، وَقِصَّتُهُ مَعَ الْخِضْرِ وَالْقَوْمِ الَّذِينَ سَارُوا فِي سِرْبٍ مِنَ الْأَرْضِ إِلَى الصِّينِ، وَقِصَّةُ طَالُوتَ وَدَاوُدَ مَعَ جَالُوتَ وَقَتْلِهِ، وَقِصَّةُ سُلَيْمَانَ وَخَبَرِهِ مَعَ مَلِكَةِ سَبَإٍ وَفِتْنَتِهِ، وَقِصَّةُ الْقَوْمِ الَّذِينَ خَرَجُوا فِرَارًا مِنَ الطَّاعُونِ فَأَمَاتَهُمُ اللَّهُ ثُمَّ أَحْيَاهُمْ، وَقِصَّةُ إِبْرَاهِيمَ فِي مُجَادَلَتِهِ قَوْمَهُ، وَمُنَاظَرَتِهِ النُّمْرُوذَ، وَوَضْعِهِ إِسْمَاعِيلَ مَعَ أُمِّهِ بِمَكَّةَ، وَبِنَائِهِ الْبَيْتَ، وَقِصَّةُ الذَّبِيحِ، وَقِصَّةُ يُوسُفَ وَمَا أَبْسَطَهَا، وَقِصَّةُ مَرْيَمَ وَوِلَادَتِهَا عِيسَى وَإِرْسَالِهِ وَرَفْعِهِ، وَقِصَّةُ زَكَرِيَّا وَابْنِهِ يَحْيَى، وَأَيُّوبَ وَذِي الْكِفْلِ، وَقِصَّةُ ذِي الْقَرْنَيْنِ وَمَسِيرِهِ إِلَى مَطْلَعِ الشَّمْسِ وَمَغْرِبِهَا وَبِنَائِهِ السَّدَّ، وَقِصَّةُ أَصْحَابِ الْكَهْفِ وَالرَّقِيمِ، وَقِصَّةُ بُخْتُنَصَّرَ، وَقِصَّةُ الرَّجُلَيْنِ اللَّذَيْنِ لِأَحَدِهِمَا الْجَنَّةُ، وَقِصَّةُ أَصْحَابِ الْجَنَّةِ الَّذِينَ أَقْسَمُوا لِيُصْرِمُنَّهَا مُصْبِحِينَ، وَقِصَّةُ مُؤْمِنِ آلِ فِرْعَوْنَ، وَقِصَّةُ أَصْحَابِ الْفِيلِ، وَقِصَّةُ الْجَبَّارِ الَّذِي أَرَادَ أَنْ يَصْعَدَ إِلَى السَّمَاءِ.

Derim ki: Allah'ın Kitabı her şeyi içermiştir. İlim türlerine gelince; temel nitelikteki hiçbir bâb ve hiçbir mesele yoktur ki Kur'an'da ona delalet eden bir husus bulunmasın. Onda mahlukatın acayiplikleri ilmi, göklerin ve yerin melekûtu, en yüce ufukta ve toprağın altında bulunanlar, yaratılışın başlangıcı, meşhur peygamberlerin ve meleklerin isimleri, geçmiş ümmetlerin seçkin haberleri vardır; cennetten çıkarılışı hususunda Âdem'in İblis ile kıssası, Abdülhâris adını verdiği çocuğu, İdrîs'in göğe yükseltilmesi, Nûh kavminin suda boğulması, birinci ve ikinci Âd kavminin, Semûd'un, devenin, Lût kavminin, Şuayb'ın ilk ve son kavminin —zira o iki defa gönderilmiştir— kıssaları, Tübba' kavmi, Yûnus, İlyâs, Ashâb-ı Ress kıssaları; Mûsâ'nın doğumu, denize bırakılması, Kıptî'yi öldürmesi, Medyen'e gidişi ve Şuayb'ın kızıyla evlenmesi, Tûr tarafında Allah Teâlâ'nın onunla konuşması, Firavun'a elçi gönderilmesi, oradan çıkışı ve düşmanının boğulması, buzağı kıssası, beraberinde çıkardığı ve kendilerini yıldırım çarpan kavmin kıssası, savaş ve ineğin kesilmesi kıssası, zorba kavimle savaş kıssası, Hızır ile kıssası, yerin altındaki bir dehlizden Çin'e kadar yürüyen kavmin kıssası; Tâlût, Dâvûd ve Câlût ile olan kıssası ve onu öldürmesi; Süleyman kıssası, Sebe melikesiyle haberi ve imtihanı; vebadan kaçmak için yurtlarından çıkan, Allah'ın kendilerini öldürüp sonra dirilttiği kavmin kıssası; İbrâhim'in kavmiyle tartışması, Nemrud ile münazarası, İsmâil'i annesiyle birlikte Mekke'ye bırakması, Beytullah'ı bina etmesi, kurban edilme kıssası; ne kadar da tafsilatlı olan Yûsuf kıssası; Meryem kıssası, Îsâ'yı doğurması, peygamberliği ve göğe yükseltilmesi; Zekeriyyâ ve oğlu Yahyâ kıssası; Eyyûb ve Zülkifl kıssası; Zülkarneyn kıssası, güneşin doğduğu ve battığı yere gitmesi ve seddi inşa etmesi; Ashâb-ı Kehf ve Rakîm kıssası; Buhtunnasr kıssası; birinin bahçesi bulunan iki adamın kıssası; sabahleyin erkenden devşireceklerine yemin eden bahçe sahiplerinin kıssası; Firavun ailesinin mümininin kıssası; Fil Ashabı kıssası ve göğe çıkmak isteyen zorbanın kıssası yer almaktadır.

وَفِيهِ مِنْ شَأْنِ النَّبِيِّ ﷺ دَعْوَةُ إِبْرَاهِيمَ بِهِ، وَبِشَارَةُ عِيسَى وَبَعْثُهُ وَهِجْرَتُهُ. وَمِنْ غَزَوَاتِهِ: غَزْوَةُ بَدْرٍ فِي (سُورَةِ الْأَنْفَالِ) ، وَأُحُدٍ فِي (آلِ عِمْرَانَ) ، وَبَدْرٍ الصُّغْرَى فِيهَا، وَالْخَنْدَقُ فِي (الْأَحْزَابِ) ، وَالنَّضِيرِ فِي (الْحَشْرِ) ، وَالْحُدَيْبِيَةِ فِي (الْفَتْحِ) ، وَتَبُوكَ فِي

Onda Nebî ﷺ'in durumuyla ilgili olarak İbrâhim'in onun için duası, Îsâ'nın müjdesi, peygamber olarak gönderilmesi ve hicreti yer almaktadır. Gazvelerinden ise: Enfâl Sûresi'nde Bedir Gazvesi, Âl-i İmrân Sûresi'nde Uhud ve Bedrü's-Suğrâ (Küçük Bedir), Ahzâb Sûresi'nde Hendek, Haşr Sûresi'nde Benî Nadîr, Fetih Sûresi'nde Hudeybiye ve

(بَرَاءَةَ) ، وَحَجَّةُ الْوَدَاعِ فِي (الْمَائِدَةِ) ، وَنِكَاحُهُ زَيْنَبَ بِنْتَ جَحْشٍ، وَتَحْرِيمُ سِرِّيَّتِهِ، وَتَظَاهُرُ أَزْوَاجِهِ عَلَيْهِ، وَقِصَّةُ الْإِفْكِ، وَقِصَّةُ الْإِسْرَاءِ، وَانْشِقَاقُ الْقَمَرِ، وَسِحْرُ الْيَهُودِ إِيَّاهُ.

Tevbe Sûresi'nde Tebük Gazvesi, Mâide Sûresi'nde Vedâ Haccı, Zeyneb bint Cahş ile evlenmesi, câriyesini kendine haram kılması, eşlerinin onun aleyhinde dayanışması, İfk hâdisesi, İsrâ kıssası, ayın yarılması ve Yahudilerin ona sihir yapması yer almaktadır.

وَفِيهِ بَدْءُ خَلْقِ الْإِنْسَانِ إِلَى مَوْتِهِ، وَكَيْفِيَّةُ الْمَوْتِ، وَقَبْضُ الرُّوحِ وَمَا يُفْعَلُ بِهَا بَعْدَ صُعُودِهَا إِلَى السَّمَاءِ، وَفَتْحُ الْبَابِ لِلْمُؤْمِنَةِ وَإِلْقَاءُ الْكَافِرَةِ، وَعَذَابُ الْقَبْرِ وَالسُّؤَالُ فِيهِ، وَمَقَرُّ الْأَرْوَاحِ، وَأَشْرَاطُ السَّاعَةِ الْكُبْرَى الْعَشْرَةُ، وَهِيَ:

Onda insanın yaratılışının başlangıcından ölümüne kadarki durumları, ölümün keyfiyeti, ruhun kabzedilmesi ve göğe çıkarıldıktan sonra ona ne yapılacağı, müminin ruhuna kapının açılması, kâfirin ruhunun ise aşağı atılması, kabir azabı ve kabirdeki sorgu, ruhların karar kılacağı yer ve kıyametin on büyük alameti yer almaktadır; onlar da şunlardır:

نُزُولُ عِيسَى، وَخُرُوجُ الدَّجَّالِ، وَيَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ، وَالدَّابَّةُ، وَالدُّخَانُ، وَرَفْعُ الْقُرْآنِ، وَطُلُوعُ الشَّمْسِ مِنْ مَغْرِبِهَا، وَإِغْلَاقُ بَابِ التَّوْبَةِ، وَالْخَسْفُ.

Îsâ'nın inişi, Deccâl'in çıkışı, Ye'cûc ve Me'cûc, Dâbbetü'l-arz, duhân (duman), Kur'an'ın kaldırılması, güneşin batıdan doğması, tövbe kapısının kapanması ve yere batma (hasf) hâdiseleridir.

وَأَحْوَالُ الْبَعْثِ: مِنْ نَفْخَةِ الصُّورِ، وَالْفَزَعِ، وَالصَّعْقِ، وَالْقِيَامِ، وَالْحَشْرِ وَالنَّشْرِ، وَأَهْوَالِ الْمَوْقِفِ، وَشِدَّةِ حَرِّ الشَّمْسِ، وَظِلِّ الْعَرْشِ، وَالصِّرَاطِ، وَالْمِيزَانِ، وَالْحَوْضِ، وَالْحِسَابِ لِقَوْمٍ، وَنَجَاةِ آخَرِينَ مِنْهُ، وَشَهَادَةِ الْأَعْضَاءِ، وَإِيتَاءِ الْكُتُبِ بِالْأَيْمَانِ وَالشَّمَائِلِ وَخَلْفَ الظُّهُورِ، وَالشَّفَاعَةِ، وَالْجَنَّةِ وَأَبْوَابِهَا، وَمَا فِيهَا مِنَ الْأَشْجَارِ وَالثِّمَارِ وَالْأَنْهَارِ، وَالْحُلِيِّ وَالْأَلْوَانِ، وَالدَّرَجَاتِ، وَرُؤْيَتِهِ تَعَالَى، وَالنَّارِ وَمَا فِيهَا مِنَ الْأَوْدِيَةِ، وَأَنْوَاعِ الْعُقَابِ، وَأَلْوَانِ الْعَذَابِ، وَالزَّقُّومِ وَالْحَمِيمِ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِمَّا لَوْ بُسِطَ جَاءَ فِي مُجَلَّدَاتٍ.

Ayrıca yeniden dirilişin ahvali yer alır: Sûr'a üflenmesi, dehşet, çarpılıp ölme, ayağa kalkış, haşir ve neşir, mahşer yerinin dehşetleri, güneşin şiddetli sıcağı, Arş'ın gölgesi, Sırat, Mizan, Havuz, bir topluluğun hesaba çekilmesi, diğerlerinin bundan kurtulması, uzuvların şahitliği, amel defterlerinin sağdan, soldan ve arkadan verilmesi, şefaat, cennet ve kapıları, oradaki ağaçlar, meyveler, ırmaklar, ziynetler, renkler, dereceler, Allah Teâlâ'nın görülmesi; cehennem ve oradaki vadiler, ceza çeşitleri, azap türleri, zakkum ve kaynar su ile etraflıca anlatılsa ciltlere sığmayacak daha nice hususlar.

وَفِي الْقُرْآنِ جَمِيعُ أَسْمَائِهِ تَعَالَى الْحُسْنَى كَمَا وَرَدَ فِي حَدِيثٍ. وَفِيهِ مِنْ أَسْمَائِهِ مُطْلَقًا أَلْفُ اسْمٍ، وَفِيهِ مِنْ أَسْمَاءِ النَّبِيِّ ﷺ جُمْلَةٌ.

Bir hadiste rivayet edildiği üzere Allah Teâlâ'nın bütün Esmâ-i Hüsnâ'sı Kur'an'da vardır. Onda mutlak olarak O'nun isimlerinden bin isim, Nebî ﷺ'in isimlerinden de bir grup isim yer almaktadır.

وَفِيهِ شُعَبُ الْإِيمَانِ الْبِضْعُ وَالسَّبْعُونَ.

Onda imanın yetmiş küsur şubesi bulunmaktadır.

وَفِيهِ شَرَائِعُ الْإِسْلَامِ الثَّلَاثُمِائَةِ وَخَمْسَ عَشْرَةَ.

Onda İslam'ın üç yüz on beş şeriatı (hükmü) bulunmaktadır.

وَفِيهِ أَنْوَاعُ الْكَبَائِرِ وَكَثِيرٌ مِنَ الصَّغَائِرِ.

Onda büyük günahların çeşitleri ve pek çok küçük günah yer almaktadır.

وَفِيهِ تَصْدِيقُ كُلِّ حَدِيثٍ وَرَدَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ هَذِهِ جُمْلَةُ الْقَوْلِ فِي ذَلِكَ. اه كَلَامُ السُّيُوطِيِّ فِي (الْإِكْلِيلِ) .

Onda Nebî ﷺ'den rivayet edilen her hadisin tasdiki vardır; bu konudaki sözün özeti budur. Süyûtî'nin el-İklîl'deki sözü burada sona erdi.

وَإِنَّمَا أَوْرَدْنَاهُ بِرُمَّتِهِ مَعَ طُولِهِ ; لِمَا فِيهِ مِنْ إِيضَاحِ: أَنَّ الْقُرْآنَ فِيهِ بَيَانُ كُلِّ شَيْءٍ. وَإِنْ كَانَتْ فِي الْكَلَامِ الْمَذْكُورِ أَشْيَاءُ جَدِيرَةٌ بِالِانْتِقَادِ تَرَكْنَا مُنَاقَشَتَهَا خَوْفَ الْإِطَالَةِ الْمُمِلَّةِ، مَعَ كَثْرَةِ الْفَائِدَةِ فِي الْكَلَامِ الْمَذْكُورِ فِي الْجُمْلَةِ.

Kur'an'da her şeyin açıklaması olduğunu ortaya koyması sebebiyle, uzun olmasına rağmen bu sözü bütünüyle aktardık. Zikredilen bu sözde eleştiriye değer bazı şeyler bulunsa da, söz konusu kelam genel olarak pek çok fayda içerdiğinden usandırıcı bir uzatmaya yol açma endişesiyle bunları tartışmayı bıraktık.

وَفِي قَوْلِهِ تَعَالَى: تِبْيَانًا لِكُلِّ شَيْءٍ [١٦ \ ٨٩] ، وَجْهَانِ مِنَ الْإِعْرَابِ:

Allah Teâlâ'nın: { تِبْيَانًا لِكُلِّ شَيْءٍ } “...her şeyi açıklayıcı olarak...” [Nahl, 16/89] kavlinin irabında iki vecih vardır:

أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ مَفْعُولٌ مِنْ أَجْلِهِ. وَالثَّانِي: أَنَّهُ مَصْدَرٌ مُنْكَرٌ وَاقِعٌ حَالًا ; عَلَى حَدِّ قَوْلِهِ فِي الْخُلَاصَةِ

Birincisi: Mef'ûlün lieclih olmasıdır. İkincisi ise: [İbn Mâlik'in] el-Hulâsa'daki (el-Elfiyye) şu kavline uygun olarak, hâl konumunda nekre bir masdar olmasıdır:

وَمَصْدَرٌ مُنْكَرٌ حَالًا يَقَعْ ... بِكَثْرَةٍ كَبَغْتَةٍ زَيْدٌ طَلَعْ

Nekre masdar pek çok yerde hâl olarak gelir, tıpkı: 'Zeyd ansızın çıkageldi' [örneğinde olduğu gibi].

تَنْبِيهٌ.

Uyarı.

أَظْهَرُ الْقَوْلَيْنِ: أَنَّ التِّبْيَانَ مَصْدَرٌ، وَلَمْ يُسْمَعْ كَسْرُ تَاءِ التِّفْعَالِ مَصْدَرًا إِلَّا فِي التِّبْيَانِ وَالتِّلْقَاءِ. وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: التِّبْيَانُ اسْمٌ لَا مَصْدَرٌ. قَالَ أَبُو حَيَّانَ فِي (الْبَحْرِ) : وَالظَّاهِرُ أَنَّ «تِبْيَانًا» مَصْدَرٌ جَاءَ عَلَى تِفْعَالٍ، وَإِنْ كَانَ بَابُ الْمَصَادِرِ يَجِيءُ عَلَى تَفْعَالٍ (بِالْفَتْحِ) كَالتَّرْدَادِ وَالتَّطْوَافِ. وَنَظِيرُ تِبْيَانٍ فِي كَسْرِ تَائِهِ: تِلْقَاءُ، وَقَدْ جَوَّزَ الزَّجَّاجُ فَتْحَهُ فِي غَيْرِ الْقُرْآنِ. وَقَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: «تِبْيَانًا» اسْمٌ وَلَيْسَ بِمَصْدَرٍ ; وَهُوَ قَوْلُ أَكْثَرِ النُّحَاةِ. وَرَوَى ثَعْلَبٌ عَنِ الْكُوفِيِّينَ، وَالْمُبَرِّدُ عَنِ الْبَصْرِيِّينَ: أَنَّهُ مَصْدَرٌ، وَلَمْ يَجِئْ عَلَى تِفْعَالٍ مِنَ الْمَصَادِرِ إِلَّا ضَرْبَانِ:

İki görüşten daha belirgin olanı: 'Tibyân'ın bir masdar olduğudur; 'tif'âl' kalıbının masdar olarak 'tâ' harfinin kesresiyle gelişi ise yalnızca 'et-tibyân' ve 'et-tilkâ' kelimelerinde işitilmiştir. Bazı ilim ehli ise: 'Tibyân bir isimdir, masdar değildir' demiştir. Ebû Hayyân el-Bahr'da şöyle der: Zâhir olan, 'tibyânen' kelimesinin 'tif'âl' kalıbında gelen bir masdar olduğudur; gerçi masdar kalıbı 'terdâd' ve 'tatvâf' gibi fetha ile 'tef'âl' şeklinde gelir. 'Tibyân'ın 'tâ' harfinin kesreli oluşundaki benzeri 'tilkâ''dir; ez-Zeccâc, Kur'an dışındaki kullanımlarda bunun fetha ile okunmasını caiz görmüştür. İbn Atıyye ise şöyle demiştir: 'Tibyânen' bir isimdir, masdar değildir; bu, nahivcilerin çoğunun görüşüdür. Sa'leb Kûfelilerden, el-Müberred ise Basralılardan onun masdar olduğunu rivayet etmiştir; masdarlardan 'tif'âl' kalıbında sadece iki şekil gelmiştir:

تِبْيَانٌ وَتِلْقَاءٌ. اه وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Tibyân ve tilkâ'. Doğru ilim Allah Teâlâ katındadır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَهُدًى وَرَحْمَةً وَبُشْرَى لِلْمُسْلِمِينَ، ذَكَرَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ هَذَا الْقُرْآنَ الْعَظِيمَ هُدًى وَرَحْمَةٌ وَبُشْرَى لِلْمُسْلِمِينَ، وَيُفْهَمُ مِنْ دَلِيلِ خِطَابِ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ - أَيْ: مَفْهُومِ مُخَالَفَتِهَا -: أَنَّ غَيْرَ الْمُسْلِمِينَ لَيْسُوا كَذَلِكَ. وَهَذَا الْمَفْهُومُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ صَرَّحَ بِهِ - جَلَّ وَعَلَا - فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ ; كَقَوْلِهِ: قُلْ هُوَ لِلَّذِينَ آمَنُوا هُدًى وَشِفَاءٌ وَالَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ فِي آذَانِهِمْ وَقْرٌ وَهُوَ عَلَيْهِمْ عَمًى [٤١ \ ٤٤] ، وَقَوْلِهِ: وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مَا هُوَ شِفَاءٌ وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ وَلَا يَزِيدُ الظَّالِمِينَ إِلَّا خَسَارًا [١٧ \ ٨٢] ، وَقَوْلِهِ - جَلَّ وَعَلَا -: وَإِذَا مَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ فَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ أَيُّكُمْ زَادَتْهُ هَذِهِ إِيمَانًا فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَزَادَتْهُمْ إِيمَانًا وَهُمْ يَسْتَبْشِرُونَ وَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزَادَتْهُمْ رِجْسًا إِلَى رِجْسِهِمْ وَمَاتُوا وَهُمْ كَافِرُونَ [٩ \ ١٢٤ - ١٢٥] ، وَقَوْلِهِ: وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْيَانًا وَكُفْرًا [٥ \ ٦٤] ، فِي الْمَوْضِعَيْنِ.

Allah Teâlâ'nın: { وَهُدًى وَرَحْمَةً وَبُشْرَى لِلْمُسْلِمِينَ } “...Müslümanlar için bir hidayet, bir rahmet ve bir müjde olarak...” kavline gelince; O —Celle ve Alâ— bu kerîm ayette bu yüce Kur'an'ın Müslümanlar için bir hidayet, bir rahmet ve bir müjde olduğunu zikretmiştir. Bu kerîm ayetin delîl-i hitabından —yani mefhûm-i muhalefetinden— Müslüman olmayanların böyle olmadığı anlaşılmaktadır. Bu ayetten [çıkarılan] bu mefhumu, O —Celle ve Alâ— başka yerlerde açıkça belirtmiştir; nitekim: { قُلْ هُوَ لِلَّذِينَ آمَنُوا هُدًى وَشِفَاءٌ وَالَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ فِي آذَانِهِمْ وَقْرٌ وَهُوَ عَلَيْهِمْ عَمًى } “De ki: O, iman edenler için bir hidayet ve bir şifadır. İnanmayanların ise kulaklarında bir ağırlık vardır ve o Kur'an, onlar için bir körlüktür” [Fussilet, 41/44], { وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مَا هُوَ شِفَاءٌ وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ وَلَا يَزِيدُ الظَّالِمِينَ إِلَّا خَسَارًا } “Biz Kur'an'dan müminler için şifa ve rahmet olan şeyleri indiriyoruz. O, zalimlerin ise ancak ziyanını artırır” [İsrâ, 17/82], O —Celle ve Alâ—'nın: { وَإِذَا مَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ فَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ أَيُّكُمْ زَادَتْهُ هَذِهِ إِيمَانًا فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَزَادَتْهُمْ إِيمَانًا وَهُمْ يَسْتَبْشِرُونَ - وَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزَادَتْهُمْ رِجْسًا إِلَى رِجْسِهِمْ وَمَاتُوا وَهُمْ كَافِرُونَ } “Bir sûre indirildiği zaman onlardan bazısı: 'Bu hanginizin imanını artırdı?' der. İman edenlere gelince, onların imanını artırmıştır ve onlar müjdelenip sevinirler. Kalplerinde hastalık bulunanlara gelince, onların da murdarlıklarına murdarlık katmış ve onlar kâfir olarak ölüp gitmişlerdir” [Tevbe, 9/124-125] ve iki yerde geçen: { وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْيَانًا وَكُفْرًا } “Rabbinden sana indirilen, onlardan birçoğunun azgınlığını ve küfrünü kesinlikle artıracaktır” [Mâide, 5/64] kavilleri böyledir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ وَإِيتَاءِ ذِي الْقُرْبَى وَيَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ وَالْبَغْيِ يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ، ذَكَرَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّهُ يَأْمُرُ خَلْقَهُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ، وَإِيتَاءِ ذِي الْقُرْبَى، وَأَنَّهُ يَنْهَاهُمْ عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ وَالْبَغْيِ ; لِأَجْلِ أَنْ يَتَّعِظُوا بِأَوَامِرِهِ وَنَوَاهِيهِ، فَيَمْتَثِلُوا أَمْرَهُ، وَيَجْتَنِبُوا نَهْيَهُ. وَحُذِفَ مَفْعُولُ «يَأْمُرُ» ، «وَيَنْهَى» ; لِقَصْدِ التَّعْمِيمِ.

Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ وَإِيتَاءِ ذِي الْقُرْبَى وَيَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ وَالْبَغْيِ يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ } “Şüphesiz Allah adaleti, iyiliği ve akrabaya vermeyi emreder; hayasızlıktan, fenalıktan ve azgınlıktan nehyeder. İyice düşünesiniz diye size öğüt verir” kavline gelince; O —Celle ve Alâ— bu kerîm ayette kullarına adaleti, iyiliği ve akrabaya vermeyi emrettiğini; emir ve yasaklarından öğüt alsınlar da emrine uyup yasağından kaçınsınlar diye onları hayasızlıktan, fenalıktan ve azgınlıktan nehyettiğini bildirmiştir. Kapsamı genelleştirmek kastıyla «ye'muru» (emreder) ve «yenhâ» (nehyeder) fiillerinin mef'ûlü hazfedilmiştir.

وَمِنَ الْآيَاتِ الَّتِي أَمَرَ فِيهَا بِالْعَدْلِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَى أَلَّا

Adaleti emrettiği ayetlerden biri Allah Teâlâ'nın: { وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَى أَلَّا

تَعْدِلُوا اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى [٥ \ ٨] ، وَقَوْلُهُ: إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَمَانَاتِ إِلَى أَهْلِهَا وَإِذَا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ إِنَّ اللَّهَ نِعِمَّا يَعِظُكُمْ بِهِ [٤ \ ٥٨] .

تَعْدِلُوا اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى } “...Bir topluluğa olan kininiz sizi adaletsizlik yapmaya sevk etmesin. Adaletli olun; bu, takvaya daha yakındır...” [Mâide, 5/8] kavli ile şu kavlidir: { إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَمَانَاتِ إِلَى أَهْلِهَا وَإِذَا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ إِنَّ اللَّهَ نِعِمَّا يَعِظُكُمْ بِهِ } “Şüphesiz Allah size emanetleri ehline vermenizi ve insanlar arasında hükmettiğiniz zaman adaletle hükmetmenizi emreder. Allah bununla size ne güzel öğüt veriyor!” [Nisâ, 4/58].

وَمِنَ الْآيَاتِ الَّتِي أَمَرَ فِيهَا بِالْإِحْسَانِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ وَأَحْسِنُوا إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ [٢ \ ١٩٥] ، وَقَوْلُهُ: وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا [١٧ \ ٢٣] ، وَقَوْلُهُ: وَأَحْسِنْ كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ وَلَا تَبْغِ الْفَسَادَ فِي الْأَرْضِ [٢٨ \ ٧٧] ، وَقَوْلُهُ: وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْنًا [٢ \ ٨٣] ، وَقَوْلُهُ: مَا عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ [٩ \ ٩١] .

İyiliği emrettiği ayetlerden bazıları şunlardır: Allah Teâlâ'nın: { وَلَا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ وَأَحْسِنُوا إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ } “...kendi ellerinizle kendinizi tehlikeye atmayın ve iyilik edin; şüphesiz Allah iyilik edenleri sever” [Bakara, 2/195], { وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا } “...Ana babaya iyilik edin...” [İsrâ, 17/23], { وَأَحْسِنْ كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ وَلَا تَبْغِ الْفَسَادَ فِي الْأَرْضِ } “...Allah'ın sana iyilik ettiği gibi sen de iyilik et ve yeryüzünde bozgunculuk isteme...” [Kasas, 28/77], { وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْنًا } “...İnsanlara güzel söz söyleyin...” [Bakara, 2/83] ve: { مَا عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ } “...İyilik edenlerin aleyhine bir yol yoktur...” [Tevbe, 9/91] kavilleridir.

وَمِنَ الْآيَاتِ الَّتِي أَمَرَ فِيهَا بِإِيتَاءِ ذِي الْقُرْبَى قَوْلُهُ تَعَالَى: فَآتِ ذَا الْقُرْبَى حَقَّهُ وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ ذَلِكَ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ [٣٠ \ ٣٨] ، وَقَوْلُهُ: وَآتِ ذَا الْقُرْبَى حَقَّهُ وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَلَا تُبَذِّرْ تَبْذِيرًا [١٧ \ ٢٦] ، وَقَوْلُهُ: وَآتَى الْمَالَ عَلَى حُبِّهِ ذَوِي الْقُرْبَى الْآيَةَ [٢ \ ١٧٧] ، وَقَوْلُهُ: أَوْ إِطْعَامٌ فِي يَوْمٍ ذِي مَسْغَبَةٍ يَتِيمًا ذَا مَقْرَبَةٍ [٩٠ \ ١٤، ١٥] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Akrabaya vermeyi emrettiği ayetlerden bazıları şunlardır: Allah Teâlâ'nın: { فَآتِ ذَا الْقُرْبَى حَقَّهُ وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ ذَلِكَ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ } “O halde akrabaya, yoksula ve yolcuya hakkını ver. Bu, Allah'ın rızasını dileyenler için daha hayırlıdır. İşte kurtuluşa erenler de onlardır” [Rûm, 30/38], { وَآتِ ذَا الْقُرْبَى حَقَّهُ وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَلَا تُبَذِّرْ تَبْذِيرًا } “Akrabaya, yoksula ve yolcuya hakkını ver; fakat saçıp savurma” [İsrâ, 17/26], { وَآتَى الْمَالَ عَلَى حُبِّهِ ذَوِي الْقُرْبَى... } “...sevgisine rağmen malı akrabaya veren...” [Bakara, 2/177] ve: { أَوْ إِطْعَامٌ فِي يَوْمٍ ذِي مَسْغَبَةٍ - يَتِيمًا ذَا مَقْرَبَةٍ } “Yahut açlık gününde doyurmaktır: Yakınlığı olan bir yetimi...” [Beled, 90/14-15] kavilleri ve daha başka ayetlerdir.

وَمِنَ الْآيَاتِ الَّتِي نَهَى فِيهَا عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكِرِ وَالْبَغْيِ قَوْلُهُ: وَلَا تَقْرَبُوا الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ. . . الْآيَةَ [٦ \ ١٥١] ، وَقَوْلُهُ: قُلْ إِنَّمَا حَرَّمَ رَبِّيَ الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ وَالْإِثْمَ وَالْبَغْيَ بِغَيْرِ الْحَقِّ. . . الْآيَةَ [٧ \ ٣٣] ، وَقَوْلُهُ: وَذَرُوا ظَاهِرَ الْإِثْمِ وَبَاطِنَهُ إِنَّ الَّذِينَ يَكْسِبُونَ الْإِثْمَ سَيُجْزَوْنَ بِمَا كَانُوا يَقْتَرِفُونَ [٦ \ ١٢٠] ، وَالْمُنْكَرُ وَإِنْ لَمْ يُصَرِّحْ بِاسْمِهِ فِي هَذِهِ الْآيَاتِ، فَهُوَ دَاخِلٌ فِيهَا.

Hayâsızlığı, kötülüğü ve azgınlığı yasakladığı ayetlerden bazıları şunlardır: { وَلَا تَقْرَبُوا الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ... } “...kötülüklerin açığına da gizlisine de yaklaşmayın...” [En'âm, 6/151], { قُلْ إِنَّمَا حَرَّمَ رَبِّيَ الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ وَالْإِثْمَ وَالْبَغْيَ بِغَيْرِ الْحَقِّ... } “De ki: Rabbim ancak açık ve gizli kötülükleri, günahı ve haksız yere saldırmayı haram kılmıştır...” [A'râf, 7/33] ve { وَذَرُوا ظَاهِرَ الْإِثْمِ وَبَاطِنَهُ إِنَّ الَّذِينَ يَكْسِبُونَ الْإِثْمَ سَيُجْزَوْنَ بِمَا كَانُوا يَقْتَرِفُونَ } “Günahın açığını da gizlisini de bırakın! Çünkü günah kazananlar, yaptıklarının cezasını mutlaka çekeceklerdir” [En'âm, 6/120] kavilleridir. Münker (kötülük) kelimesi bu ayetlerde açıkça lafız olarak geçmese de bunların kapsamına dâhildir.

وَمِنَ الْآيَاتِ الَّتِي جَمَعَ فِيهَا بَيْنَ الْأَمْرِ بِالْعَدْلِ وَالتَّفَضُّلِ بِالْإِحْسَانِ، قَوْلُهُ: وَإِنْ عَاقَبْتُمْ فَعَاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ [١٦ \ ١٢٦] ، فَهَذَا عَدْلٌ، ثُمَّ دَعَا إِلَى الْإِحْسَانِ بِقَوْلِهِ: وَلَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَيْرٌ لِلصَّابِرِينَ [١٦ \ ١٢٦] ، وَقَوْلُهُ:، وَجَزَاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُهَا [٤٢ \ ٤٠] ، فَهَذَا عَدْلٌ. ثُمَّ دَعَا إِلَى الْإِحْسَانِ بِقَوْلِهِ: فَمَنْ عَفَا وَأَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ [٤٢ \ ٤٠] .

Adaletle emretme ile ihsanda bulunarak lütufta bulunmayı bir arada zikrettiği ayetlerden biri şudur: { وَإِنْ عَاقَبْتُمْ فَعَاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ } “Eğer ceza verecekseniz, size yapılanın misliyle ceza verin...” [Nahl, 16/126]. İşte bu adalettir. Sonra: { وَلَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَيْرٌ لِلصَّابِرِينَ } “...Fakat sabrederseniz, elbette bu, sabredenler için daha hayırlıdır” [Nahl, 16/126] buyurarak ihsana çağırmıştır. Bir diğeri ise: { وَجَزَاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُهَا } “Bir kötülüğün karşılığı, onun gibi bir kötülüktür...” [Şûrâ, 42/40] kavlidir ki bu adalettir. Ardından: { فَمَنْ عَفَا وَأَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ } “...Fakat kim affeder ve arayı düzeltirse, onun mükâfatı Allah'a aittir...” [Şûrâ, 42/40] buyurarak ihsana çağırmıştır.

وَقَوْلُهُ: وَالْجُرُوحَ قِصَاصٌ [٥ \ ٤٥] ، فَهَذَا عَدْلٌ. ثُمَّ دَعَا إِلَى الْإِحْسَانِ بِقَوْلِهِ، فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ [٥ \ ٤٥] ، وَقَوْلُهُ وَلَمَنِ انْتَصَرَ بَعْدَ ظُلْمِهِ فَأُوْلَئِكَ مَا

Yine Allah Teâlâ'nın: { وَالْجُرُوحَ قِصَاصٌ } “...Yaralar da kısastır...” [Mâide, 5/45] kavli adalettir. Ardından: { فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ } “...Kim de bunu bağışlarsa, bu kendisi için bir kefaret olur...” [Mâide, 5/45] buyurarak ihsana davet etmiştir. Yine: { وَلَمَنِ انْتَصَرَ بَعْدَ ظُلْمِهِ فَأُوْلَئِكَ مَا

عَلَيْهِمْ مِنْ سَبِيلٍ. . . الْآيَةَ [٤٢ \ ٤٣] ، فَهَذَا عَدْلٌ. ثُمَّ دَعَا إِلَى الْإِحْسَانِ بِقَوْلِهِ: وَلَمَنْ صَبَرَ وَغَفَرَ إِنَّ ذَلِكَ لَمِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ [٤٢ \ ٤٣] ، وَقَوْلُهُ: لَا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلَّا مَنْ ظُلِمَ [٤ \ ١٤٨] ، فَهَذَا عَدْلٌ. ثُمَّ دَعَا إِلَى الْإِحْسَانِ بِقَوْلِهِ: إِنْ تُبْدُوا خَيْرًا أَوْ تُخْفُوهُ أَوْ تَعْفُوا عَنْ سُوءٍ فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ عَفُوًّا قَدِيرًا [٤ \ ١٤٩] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

عَلَيْهِمْ مِنْ سَبِيلٍ... } “Kim zulme uğradıktan sonra hakkını alırsa, artık onların aleyhine bir yol yoktur...” [Şûrâ, 42/41] kavli adalettir. Sonra: { وَلَمَنْ صَبَرَ وَغَفَرَ إِنَّ ذَلِكَ لَمِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ } “Fakat kim de sabreder ve bağışlarsa, şüphesiz bu, azmedilmeye değer işlerdendir” [Şûrâ, 42/43] buyurarak ihsana çağırmıştır. { لَا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلَّا مَنْ ظُلِمَ } “Allah, zulme uğrayan hariç, kötü sözün açıkça söylenmesini sevmez...” [Nisâ, 4/148] kavli de adalettir. Ardından: { إِنْ تُبْدُوا خَيْرًا أَوْ تُخْفُوهُ أَوْ تَعْفُوا عَنْ سُوءٍ فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ عَفُوًّا قَدِيرًا } “Bir hayrı açıklar veya gizlerseniz yahut bir kötülüğü affederseniz, şüphesiz Allah çok affedicidir, her şeye hakkıyla gücü yetendir” [Nisâ, 4/149] buyurarak ihsana davet etmiştir. Bu minvaldeki ayetler daha pek çoktur.

فَإِذَا عَرَفْتَ هَذَا، فَاعْلَمْ أَنَّ الْعَدْلَ فِي اللُّغَةِ: الْقِسْطُ وَالْإِنْصَافُ، وَعَدَمُ الْجَوْرِ. وَأَصْلُهُ التَّوَسُّطُ بَيْنَ الْمَرْتَبَتَيْنِ ; أَيْ: الْإِفْرَاطِ وَالتَّفْرِيطِ. فَمَنْ جَانَبَ الْإِفْرَاطَ وَالتَّفْرِيطَ فَقَدْ عَدَلَ. وَالْإِحْسَانُ مَصْدَرُ أَحْسَنَ، وَهِيَ تُسْتَعْمَلُ مُتَعَدِّيَةً بِالْحَرْفِ نَحْوَ: أَحْسِنْ إِلَى وَالِدَيْكَ ; وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى عَنْ يُوسُفَ: وَقَدْ أَحْسَنَ بِي إِذْ أَخْرَجَنِي مِنَ السِّجْنِ الْآيَةَ [١٢ \ ١٠٠] ، وَتُسْتَعْمَلُ مُتَعَدِّيَةً بِنَفْسِهَا. كَقَوْلِكَ: أَحْسَنَ الْعَامِلُ عَمَلَهُ، أَيْ: أَجَادَهُ وَجَاءَ بِهِ حَسَنًا. وَاللَّهُ - جَلَّ وَعَلَا - يَأْمُرُ بِالْإِحْسَانِ بِمَعْنَيَيْهِ الْمَذْكُورَيْنِ، فَهُمَا دَاخِلَانِ فِي الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ ; لِأَنَّ الْإِحْسَانَ إِلَى عِبَادِ اللَّهِ لِوَجْهِ اللَّهِ عَمَلٌ أَحْسَنَ فِيهِ صَاحِبُهُ. وَقَدْ فَسَّرَ النَّبِيُّ ﷺ الْإِحْسَانَ فِي حَدِيثِ جِبْرِيلَ بِقَوْلِهِ: «أَنْ تَعْبُدَ اللَّهَ كَأَنَّكَ تَرَاهُ. فَإِنْ لَمْ تَكُنْ تَرَاهُ فَإِنَّهُ يَرَاكَ» ، وَقَدْ قَدَّمْنَا إِيضَاحَ ذَلِكَ فِي (سُورَةِ هُودٍ) .

Bunu bildiğinde, bil ki sözlükte adalet; hakkaniyet (kıst), insaf ve haksızlığı terk etmektir. Aslı ise iki mertebe, yani ifrat ve tefrit arasında orta yolu tutmaktır. İfrat ve tefritten kaçınan kimse adaletli davranmış olur. İhsan ise ahsene (أَحْسَنَ) fiilinin mastarıdır. Bazen harf-i cer ile geçişli kullanılır; tıpkı "Ana babana ihsanda bulun/iyilik et" sözünde olduğu gibi. Yusuf'tan naklen Allah Teâlâ'nın: { وَقَدْ أَحْسَنَ بِي إِذْ أَخْرَجَنِي مِنَ السِّجْنِ... } “...Beni zindandan çıkardığında bana gerçekten iyilik etti...” [Yûsuf, 12/100] buyruğu da bundandır. Bazen de bizzat geçişli (müteaddi) olur. Tıpkı "İşçi işini iyi yaptı (ahsene)", yani işini sağlam ve güzel yaptı denilmesi gibi. Yüce Allah ihsanı zikredilen her iki anlamıyla da emretmektedir; dolayısıyla bu iki anlam da ayet-i kerimenin kapsamına girmektedir. Çünkü Allah'ın rızasını gözeterek O'nun kullarına iyilik etmek, failinin güzel yaptığı bir ameldir. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Cibril hadisinde ihsanı şöyle açıklamıştır: “Allah'a, O'nu görüyormuş gibi kulluk etmendir. Sen O'nu görmüyor olsan da O seni görmektedir.” Bunun izahını Hûd Suresi'nde daha önce yapmıştık.

فَإِذَا عَرَفْتَ هَذَا، فَاعْلَمْ أَنَّ أَقْوَالَ الْمُفَسِّرِينَ فِي الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ رَاجِعَةٌ فِي الْجُمْلَةِ إِلَى مَا ذَكَرْنَا ; كَقَوْلِ ابْنِ عَبَّاسٍ: الْعَدْلُ: لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَالْإِحْسَانُ: أَدَاءُ الْفَرَائِضِ ; لِأَنَّ عِبَادَةَ الْخَالِقِ دُونَ الْمَخْلُوقِ هِيَ عَيْنُ الْإِنْصَافِ وَالْقِسْطِ، وَتَجَنُّبُ التَّفْرِيطِ وَالْإِفْرَاطِ. وَمَنْ أَدَّى فَرَائِضَ اللَّهِ عَلَى الْوَجْهِ الْأَكْمَلِ فَقَدْ أَحْسَنَ ; وَلِذَا قَالَ النَّبِيُّ ﷺ فِي الرَّجُلِ الَّذِي حَلَفَ لَا يَزِيدُ عَلَى الْوَاجِبَاتِ: «أَفْلَحَ إِنْ صَدَقَ» ، وَكَقَوْلِ سُفْيَانَ: الْعَدْلُ: اسْتِوَاءُ الْعَلَانِيَةِ وَالسَّرِيرَةِ. وَالْإِحْسَانُ: أَنْ تَكُونَ السَّرِيرَةُ أَفْضَلَ مِنَ الْعَلَانِيَةِ. وَكَقَوْلِ عَلِيٍّ ﵁: الْعَدْلُ: الْإِنْصَافُ. وَالْإِحْسَانُ: التَّفَضُّلُ. إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنْ أَقْوَالِ السَّلَفِ. وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى. وَقَوْلُهُ، يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ [١٦ \ ٩٠] ، الْوَعْظُ:: الْكَلَامُ الَّذِي تَلِينُ لَهُ الْقُلُوبُ.

Bunu bildiğinde bil ki müfessirlerin bu ayet-i kerime hakkındaki görüşleri genel olarak zikrettiğimiz hususlara dönmektedir. Nitekim İbn Abbâs: "Adalet 'Lâ ilâhe illallah' demek, ihsan ise farzları yerine getirmektir" demiştir. Çünkü yaratılmışa değil de Yaratıcı'ya ibadet etmek, hakkaniyetin ve insafın ta kendisi, ifrat ve tefritten sakınmaktır. Allah'ın farzlarını en kâmil şekilde yerine getiren kimse de ihsanda bulunmuş olur. Bundan dolayı Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem farzlara hiçbir şey eklemeyeceğine yemin eden adam hakkında: “Sözünde durursa kurtuluşa erdi” buyurmuştur. Süfyân'ın: "Adalet, açığın ile gizlinin bir olması; ihsan ise gizlinin açıktan daha üstün olmasıdır" demesi ve Hz. Ali'nin radıyallâhu anh: "Adalet, insaflı davranmak; ihsan ise lütufta bulunmaktır" demesi ile selefin diğer sözleri de bu kabildendir. İlim Allah Teâlâ'nın katındadır. { يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ } “...Düşünüp tutasınız diye size öğüt veriyor” [Nahl, 16/90] kavlindeki vaaz (el-va'z); kalplerin kendisiyle yumuşadığı sözdür.

تَنْبِيهٌ.

Uyarı.

فَإِنْ قِيلَ: يَكْثُرُ فِي الْقُرْآنِ إِطْلَاقُ الْوَعْظِ عَلَى الْأَوَامِرِ وَالنَّوَاهِي ; كَقَوْلِهِ هُنَا: يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ [١٦ \ ٩٠] ، مَعَ أَنَّهُ مَا ذَكَرَ إِلَّا الْأَمْرَ وَالنَّهْيَ فِي قَوْلِهِ: إِنَّ اللَّهَ

Eğer: "Kur'an'da vaaz kelimesinin emir ve yasaklar için kullanılması çoktur; nitekim burada Allah Teâlâ: { إِنَّ اللَّهَ

يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ، إِلَى قَوْلِهِ: وَيَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ. . . الْآيَةَ [١٦ \ ٩٠] ، وَكَقَوْلِهِ فِي (سُورَةِ الْبَقَرَةِ) بَعْدَ أَنْ ذَكَرَ أَحْكَامَ الطَّلَاقِ وَالرَّجْعَةِ: ذَلِكَ يُوعَظُ بِهِ مَنْ كَانَ مِنْكُمْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ [٢ \ ٢٣٢] ، وَقَوْلِهِ (فِي الطَّلَاقِ) فِي نَحْوِ ذَلِكَ أَيْضًا: ذَلِكُمْ يُوعَظُ بِهِ مَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ، وَقَوْلِهِ فِي النَّهْيِ عَنْ مِثْلِ قَذْفِ عَائِشَةَ: يَعِظُكُمُ اللَّهُ أَنْ تَعُودُوا لِمِثْلِهِ أَبَدًا. . . الْآيَةَ [٢٤ \ ١٧] ، مَعَ أَنَّ الْمَعْرُوفَ عِنْدَ النَّاسِ: أَنَّ الْوَعْظَ يَكُونُ بِالتَّرْغِيبِ وَالتَّرْهِيبِ وَنَحْوَ ذَلِكَ، لَا بِالْأَمْرِ وَالنَّهْيِ.

يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ... } “Şüphesiz Allah adaleti emreder...” sözünden { وَيَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ... } “...hayâsızlığı da yasaklar...” sözüne kadar sadece emir ve nehiy zikretmişken: { يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ } “...Düşünüp tutasınız diye size öğüt veriyor” [Nahl, 16/90] buyurmuştur. Yine Bakara Suresi'nde boşanma ve geri dönme hükümlerini zikrettikten sonra: { ذَلِكَ يُوعَظُ بِهِ مَنْ كَانَ مِنْكُمْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ } “...Bununla, içinizden Allah'a ve ahiret gününe inananlara öğüt verilmektedir...” [Bakara, 2/232] buyurmuş, Talâk Suresi'nde de benzer şekilde: “...İşte Allah'a ve ahiret gününe inanan kimseye bununla öğüt verilir...” buyurmuştur. Hz. Âişe'ye iftira atılması gibi durumlardan sakındırırken de: { يَعِظُكُمُ اللَّهُ أَنْ تَعُودُوا لِمِثْلِهِ أَبَدًا... } “Eğer mümin iseniz, Allah size bir daha asla böyle bir şeye dönmemenizi öğütler...” [Nûr, 24/17] buyurmuştur. Oysa insanlar nezdinde bilinen, vaazın emir ve yasaklarla değil, tergîb ve terhîb (özendirme ve sakındırma) gibi yollarla yapıldığıdır" denilirse,

فَالْجَوَابُ: أَنَّ ضَابِطَ الْوَعْظِ: هُوَ الْكَلَامُ الَّذِي تَلِينُ لَهُ الْقُلُوبُ، وَأَعْظَمُ مَا تَلِينُ لَهُ قُلُوبُ الْعُقَلَاءِ أَوَامِرُ رَبِّهِمْ وَنَوَاهِيهِ ; فَإِنَّهُمْ إِذَا سَمِعُوا الْأَمْرَ خَافُوا مِنْ سُخْطِ اللَّهِ فِي عَدَمِ امْتِثَالِهِ، وَطَمِعُوا فِيمَا عِنْدَ اللَّهِ مِنَ الثَّوَابِ فِي امْتِثَالِهِ. وَإِذَا سَمِعُوا النَّهْيَ خَافُوا مِنْ سُخْطِ اللَّهِ فِي عَدَمِ اجْتِنَابِهِ، وَطَمِعُوا فِيمَا عِنْدَهُ مِنَ الثَّوَابِ فِي اجْتِنَابِهِ ; فَحَدَاهُمْ حَادِي الْخَوْفِ وَالطَّمَعِ إِلَى الِامْتِثَالِ، فَلَانَتْ قُلُوبُهُمْ لِلطَّاعَةِ خَوْفًا وَطَمَعًا. وَالْفَحْشَاءُ فِي لُغَةِ الْعَرَبِ: الْخَصْلَةُ الْمُتَنَاهِيَةُ فِي الْقُبْحِ. وَمِنْهُ قِيلَ لِشَدِيدِ الْبُخْلِ: فَاحِشٌ ; كَمَا فِي قَوْلِ طُرْفَةَ فِي مُعَلَّقَتِهِ:

Buna verilecek cevap şudur: Vaazın ölçütü, kalplerin kendisiyle yumuşadığı söz olmasıdır. Akıl sahiplerinin kalplerini en çok yumuşatan şey ise Rablerinin emir ve yasaklarıdır. Zira onlar emri işittiklerinde, onu yerine getirmemek sebebiyle Allah'ın gazabından korkarlar ve yerine getirdikleri takdirde Allah katındaki sevaba ümit bağlarlar. Yasağı işittiklerinde ise ondan kaçınmamak sebebiyle Allah'ın gazabından korkarlar ve kaçınmaları durumunda O'nun katındaki sevaba ümit beslerler. Böylece korku ve ümit saiki onları emre uymaya sevk eder ve kalpleri korku ile ümitle itaate boyun eğer. Arap dilinde fahşâ (الْفَحْشَاءُ); çirkinliği son raddeye ulaşmış kötü haslettir. Bu sebeple aşırı cimri olan kimseye de "fâhiş" denilmiştir; nitekim Tarafe muallakasında şöyle demiştir:

أَرَى الْمَوْتَ يَعْتَامُ الْكِرَامَ وَيَصْطَفِي ... عَقِيلَةَ مَالِ الْفَاحِشِ الْمُتَشَدِّدِ

Görüyorum ki ölüm cömertleri seçip götürüyor ve aşırı cimri mal tutkununun en değerli malını seçip alıyor.

وَالْمُنْكَرُ اسْمُ مَفْعُولِ أَنْكَرَ ; وَهُوَ فِي الشَّرْعِ: مَا أَنْكَرَهُ الشَّرْعُ وَنَهَى عَنْهُ، وَأَوْعَدَ فَاعِلَهُ الْعِقَابَ. وَالْبَغْيُ: الظُّلْمُ.

Münker (الْمُنْكَرُ) ise "enkere" (أَنْكَرَ) fiilinin ism-i mef'ûlüdür. Şeriatta anlamı: Şeriatın reddettiği, yasakladığı ve işleyenine azap vadettiği şeydir. Bağy (الْبَغْيُ) ise zulüm ve haksızlıktır.

وَقَدْ بَيَّنَ تَعَالَى: أَنَّ الْبَاغِيَ يَرْجِعُ ضَرَرُ بَغْيِهِ عَلَى نَفْسِهِ فِي قَوْلِهِ: يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّمَا بَغْيُكُمْ عَلَى أَنْفُسِكُمْ [١٠ \ ٢٣] ، وَقَوْلِهِ: وَلَا يَحِيقُ الْمَكْرُ السَّيِّئُ إِلَّا بِأَهْلِهِ [٣٥ \ ٤٣] ، وَقَوْلِهِ: ذِي الْقُرْبَى [١٦ \ ٩٠] ، أَيْ: صَاحِبُ الْقَرَابَةِ مِنْ جِهَةِ الْأَبِ أَوِ الْأُمِّ، أَوْ هُمَا مَعًا ; لِأَنَّ إِيتَاءَ ذِي الْقُرْبَى صَدَقَةٌ وَصِلَةُ رَحِمٍ. وَالْإِيتَاءُ: الْإِعْطَاءُ. وَأَحَدُ الْمَفْعُولَيْنِ مَحْذُوفٌ ; لِأَنَّ الْمَصْدَرَ أُضِيفَ إِلَى الْمَفْعُولِ الْأَوَّلِ: وَحُذِفَ الثَّانِي. وَالْأَصْلُ وَإِيتَاءُ صَاحِبِ الْقَرَابَةِ ; كَقَوْلِهِ: وَآتَى الْمَالَ عَلَى حُبِّهِ ذَوِي الْقُرْبَى. . . الْآيَةَ [٢ \ ١٧٧] ،

Allah Teâlâ azgınlık ve haksızlık yapan kimsenin taşkınlığının zararının bizzat kendisine döneceğini şu buyruklarında açıklamıştır: { يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّمَا بَغْيُكُمْ عَلَى أَنْفُسِكُمْ } “Ey insanlar! Sizin taşkınlığınız ancak kendi aleyhinizedir...” [Yûnus, 10/23] ve { وَلَا يَحِيقُ الْمَكْرُ السَّيِّئُ إِلَّا بِأَهْلِهِ } “...Kötü tuzak ancak sahibinin başına geçer...” [Fâtır, 35/43]. { ذِي الْقُرْبَى } “...akrabaya...” [Nahl, 16/90] ifadesi ise baba yahut anne tarafından veya her iki taraftan akraba olan kişi demektir. Zira akrabaya bir şeyler vermek hem sadaka hem de sıla-i rahimdir. İtâ (الْإِيتَاءُ) ise vermek demektir. Burada iki mef'ûlden (tümleçten) biri hazfedilmiştir; zira mastar birinci mef'ûle muzaf kılınmış, ikinci mef'ûl ise düşürülmüştür. Aslı "akraba sahibine [malı] vermektir"; tıpkı: { وَآتَى الْمَالَ عَلَى حُبِّهِ ذَوِي الْقُرْبَى... } “...sevgisine rağmen malı akrabaya veren...” [Bakara, 2/177] ayetinde olduğu gibidir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَوْفُوا بِعَهْدِ اللَّهِ إِذَا عَاهَدْتُمْ أَمَرَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ عِبَادَهُ أَنْ يُوفُوا بِعَهْدِ اللَّهِ إِذَا عَاهَدُوا. وَظَاهِرُ الْآيَةِ أَنَّهُ شَامِلٌ لِجَمِيعِ الْعُهُودِ فِيمَا بَيْنَ الْعَبْدِ وَرَبِّهِ، وَفِيمَا بَيْنَهُ وَبَيْنَ النَّاسِ. وَكَرَّرَ هَذَا فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ ; كَقَوْلِهِ (فِي الْأَنْعَامِ) :، وَبِعَهْدِ

Allah Teâlâ'nın: { وَأَوْفُوا بِعَهْدِ اللَّهِ إِذَا عَاهَدْتُمْ } “Antlaşma yaptığınız zaman Allah'ın ahdine vefa gösterin...” kavli: Yüce Allah bu ayet-i kerimede kullarına, sözleştikleri zaman Allah'ın ahdine vefa göstermelerini emretmiştir. Ayetin zahiri, kul ile Rabbi arasındaki ve kul ile insanlar arasındaki bütün sözleşmeleri ve ahitleri kapsadığı yönündedir. Bunu başka yerlerde de tekrar etmiştir; nitekim En'âm Suresi'nde: { وَبِعَهْدِ

اللَّهِ أَوْفُوا ذَلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ. . . الْآيَةَ [٦ \ ١٥٢] ، وَقَوْلِهِ فِي (الْإِسْرَاءِ) : وَأَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ كَانَ مَسْئُولًا [١٧ \ ٣٤] ، وَقَدْ قَدَّمْنَا هَذَا (فِي الْأَنْعَامِ) .

اللَّهِ أَوْفُوا ذَلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ... } “...Allah'ın ahdine vefa gösterin. İşte O, size bunları emretti...” [En'âm, 6/152] ve İsrâ Suresi'nde: { وَأَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ كَانَ مَسْئُولًا } “...Ahde de vefa gösterin; çünkü ahit sorumluluk gerektirir” [İsrâ, 17/34] buyurmuştur. Biz bunu En'âm Suresi'nde zikretmiştik.

وَبَيَّنَ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ: أَنَّ مَنْ نَقَضَ الْعَهْدَ إِنَّمَا يَضُرُّ بِذَلِكَ نَفْسَهُ، وَأَنَّ مَنْ أَوْفَى بِهِ يُؤْتِيهِ اللَّهُ الْأَجْرَ الْعَظِيمَ عَلَى ذَلِكَ ; وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: فَمَنْ نَكَثَ فَإِنَّمَا يَنْكُثُ عَلَى نَفْسِهِ وَمَنْ أَوْفَى بِمَا عَاهَدَ عَلَيْهُ اللَّهَ فَسَيُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا [٤٨ \ ١٠] ، وَبَيَّنَ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ: أَنَّ نَقْضَ الْمِيثَاقِ يَسْتَوْجِبُ اللَّعْنَ ; وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: فَبِمَا نَقْضِهِمْ مِيثَاقَهُمْ لَعَنَّاهُمْ. . . الْآيَةَ [٥ \ ١٣] .

Başka yerlerde ise ahdi bozan kimsenin ancak kendi aleyhine zarar vereceğini, ahdine vefa gösterene ise Allah'ın büyük bir ecir vereceğini açıklamıştır. Bu durum şu ayettedir: { فَمَنْ نَكَثَ فَإِنَّمَا يَنْكُثُ عَلَى نَفْسِهِ وَمَنْ أَوْفَى بِمَا عَاهَدَ عَلَيْهُ اللَّهَ فَسَيُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا } “Kim ahdini bozarsa, ancak kendi aleyhine bozmuş olur. Kim de Allah'a verdiği sözü yerine getirirse, O da ona büyük bir mükâfat verecektir” [Fetih, 48/10]. Yine başka yerlerde antlaşmayı bozmanın lânete sebep olduğunu açıklamıştır; bu da şu ayettedir: { فَبِمَا نَقْضِهِمْ مِيثَاقَهُمْ لَعَنَّاهُمْ... } “Sözlerini bozmaları sebebiyle onları lânetledik...” [Mâide, 5/13].

قَوْلُهُ تَعَالَى: مَا عِنْدَكُمْ يَنْفَدُ وَمَا عِنْدَ اللَّهِ بَاقٍ. بَيَّنَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ مَا عِنْدَهُ مِنْ نَعِيمِ الْجَنَّةِ بَاقٍ لَا يَفْنَى. وَأَوْضَحَ هَذَا الْمَعْنَى فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ ; كَقَوْلِهِ: عَطَاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ [١١ \ ١٠٨] ، وَقَوْلِهِ: إِنَّ هَذَا لَرِزْقُنَا مَا لَهُ مِنْ نَفَادٍ [٣٨ \ ٥٤] ، وَقَوْلِهِ: وَيُبَشِّرَ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ الصَّالِحَاتِ أَنَّ لَهُمْ أَجْرًا حَسَنًا مَاكِثِينَ فِيهِ أَبَدًا [١٨ \ ٢ - ٣] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Allah Teâlâ'nın: { مَا عِنْدَكُمْ يَنْفَدُ وَمَا عِنْدَ اللَّهِ بَاقٍ } “Sizin yanınızdaki tükenir, Allah katındaki ise bakidir...” kavli: Yüce Allah bu ayet-i kerimede kendi katındaki cennet nimetlerinin kalıcı olduğunu ve asla tükenmeyeceğini açıklamıştır. Bu manayı başka yerlerde de izah etmiştir; nitekim: { عَطَاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ } “...kesintisiz bir bağış olarak” [Hûd, 11/108], { إِنَّ هَذَا لَرِزْقُنَا مَا لَهُ مِنْ نَفَادٍ } “Şüphesiz bu, bizim asla tükenmeyecek rızkımızdır” [Sâd, 38/54] ve: { وَيُبَشِّرَ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ الصَّالِحَاتِ أَنَّ لَهُمْ أَجْرًا حَسَنًا - مَاكِثِينَ فِيهِ أَبَدًا } “...ve salih ameller işleyen müminlere, içinde ebedî kalacakları güzel bir mükâfat olduğunu müjdelemek için...” [Kehf, 18/2-3] ayetleri ve diğerleri böyledir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَنَجْزِيَنَّ الَّذِينَ صَبَرُوا أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ، أَقْسَمَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّهُ سَيَجْزِي الَّذِينَ صَبَرُوا أَجْرَهُمْ - أَيْ: جَزَاءَ عَمَلِهِمْ - بِأَحْسَنِ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ.

Allah Teâlâ'nın: { وَلَنَجْزِيَنَّ الَّذِينَ صَبَرُوا أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ } “...Sabredenlerin mükâfatını, yapmakta olduklarının en güzeliyle mutlaka vereceğiz” kavli: Yüce Allah bu ayet-i kerimede sabredenlere ecirlerini, yani amellerinin karşılığını, yapmış olduklarının en güzeliyle mutlaka vereceğine yemin etmiştir.

وَبَيَّنَ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ: أَنَّهُ جَزَاءٌ بِلَا حِسَابٍ ; كَمَا فِي قَوْلِهِ: إِنَّمَا يُوَفَّى الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَيْرِ حِسَابٍ [٣٩ \ ١٠] .

Başka yerlerde ise bunun hesapsız bir mükâfat olduğunu açıklamıştır; nitekim şu buyruğunda olduğu gibi: { إِنَّمَا يُوَفَّى الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَيْرِ حِسَابٍ } “...Ancak sabredenlere mükâfatları hesapsız ödenecektir” [Zümer, 39/10].

تَنْبِيهٌ.

Uyarı.

اسْتَنْبَطَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ فِعْلَ الْمُبَاحِ حَسَنٌ ; لِأَنَّ قَوْلَهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: بِأَحْسَنِ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ [١٦ \ ٩٦] ، صِيغَةُ تَفْضِيلٍ تَدُلُّ عَلَى الْمُشَارَكَةِ، وَالْوَاجِبُ أَحْسَنُ مِنَ الْمَنْدُوبِ، وَالْمَنْدُوبُ أَحْسَنُ مِنَ الْمُبَاحِ ; فَيُجَازَوْنَ بِالْأَحْسَنِ الَّذِي هُوَ الْوَاجِبُ وَالْمَنْدُوبُ، دُونَ مُشَارَكَتِهِمَا فِي الْحَسَنِ وَهُوَ الْمُبَاحُ ; وَعَلَيْهِ دَرَجَ فِي مَرَاقِي السُّعُودِ فِي قَوْلِهِ:

Bazı âlimler bu ayet-i kerimeden mübahı işlemenin de "güzel" (hasen) olduğu sonucunu çıkarmışlardır. Çünkü bu ayetteki: { بِأَحْسَنِ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ } “...yapmakta olduklarının en güzeliyle...” [Nahl, 16/96] ifadesi, ortaklığa delalet eden bir tafdîl (üstünlük) kalıbıdır. Vacip menduptan daha güzel (ahsen), mendup da mübahtan daha güzeldir. Dolayısıyla onlar mübah olan güzellikteki ortaklığına değil; en güzel olan vacip ve mendup ile mükâfatlandırılacaklardır. Merâkı's-Suûd müellifi şu sözünde bu usule dayanmıştır:

مَا رَبُّنَا لَمْ يَنْهَ عَنْهُ حَسَنٌ ... وَغَيْرُهُ الْقَبِيحُ وَالْمُسْتَهْجَنُ

Rabbimizin yasaklamadığı her şey güzeldir (hasendir)... Bunun dışındakiler ise çirkin ve mekruhtur.

إِلَّا أَنَّ الْحَسَنَ يَنْقَسِمُ إِلَى حَسَنٍ وَأَحْسَنَ ; وَمِنْ ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى لِمُوسَى: فَخُذْهَا

Şu var ki güzel olan şey hasen (güzel) ve ahsen (en güzel) kısımlarına ayrılır. Allah Teâlâ'nın Musa'ya: { فَخُذْهَا

بِقُوَّةٍ وَأْمُرْ قَوْمَكَ يَأْخُذُوا بِأَحْسَنِهَا. . . الْآيَةَ [٧ \ ١٤٥] ، فَالْجَزَاءُ الْمَنْصُوصُ عَلَيْهِ فِي قَوْلِهِ: وَإِنْ عَاقَبْتُمْ فَعَاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ [١٦ \ ١٢٦] ، حَسَنٌ. وَالصَّبْرُ الْمَذْكُورُ فِي قَوْلِهِ: وَلَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَيْرٌ لِلصَّابِرِينَ [١٦ \ ١٢٦] ، أَحْسَنُ ; وَهَكَذَا وَقَرَأَ هَذَا الْحَرْفَ ابْنُ كَثِيرٍ وَعَاصِمٌ وَابْنُ ذَكْوَانَ بِخَلَفٍ عَنْهُ: «وَلَنَجْزِيَنَّ» بِنُونِ الْعَظَمَةِ. وَقَرَأَهُ الْبَاقُونَ بِالْيَاءِ، وَهُوَ الطَّرِيقُ الثَّانِي لِابْنِ ذَكْوَانَ.

بِقُوَّةٍ وَأْمُرْ قَوْمَكَ يَأْخُذُوا بِأَحْسَنِهَا... } “...Onları kuvvetle tut ve kavmine de onun en güzeline sarılmalarını emret...” [A'râf, 7/145] buyruğu da bundandır. { وَإِنْ عَاقَبْتُمْ فَعَاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ } “Eğer ceza verecekseniz, size yapılanın misliyle ceza verin...” [Nahl, 16/126] ayetinde belirtilen karşılık vermek hasendir (güzeldir). { وَلَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَيْرٌ لِلصَّابِرِينَ } “...Fakat sabrederseniz, elbette bu, sabredenler için daha hayırlıdır” [Nahl, 16/126] buyruğundaki sabretmek ise ahsendir (daha/en güzeldir); durum böyledir. Bu lafzı İbn Kesîr, Âsım ve İbn Zekvân bir rivayetinde azamet nûnu ile «وَلَنَجْزِيَنَّ» şeklinde okumuşlardır. Diğer kıraat imamları ise ye ile [«وَلَيَجْزِيَنَّ» şeklinde] okumuşlardır ki bu da İbn Zekvân'ın ikinci tarîkidir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: مَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ، ذَكَرَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ كُلَّ عَامِلٍ سَوَاءً كَانَ ذَكَرًا أَوْ أُنْثَى عَمِلَ عَمَلًا صَالِحًا فَإِنَّهُ - جَلَّ وَعَلَا - يُقْسِمُ لَيُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً، وَلَيَجْزِينَّهُ أَجْرَهُ بِأَحْسَنِ مَا كَانَ يَعْمَلُ.

Allah Teâlâ'nın: { مَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ } “Erkek olsun, kadın olsun kim inanmış olarak salih bir amelde bulunursa, ona mutlaka güzel bir hayat yaşatırız ve onların mükâfatını, yapmakta olduklarının en güzeliyle mutlaka veririz” kavli: Yüce Allah bu ayet-i kerimede erkek olsun kadın olsun, salih amel işleyen her kuluna mutlaka güzel bir hayat yaşatacağına ve mükâfatını yapmakta olduğunun en güzeliyle vereceğine yemin ederek zikretmiştir.

اعْلَمْ أَوَّلًا: أَنَّ الْقُرْآنَ الْعَظِيمَ دَلَّ عَلَى أَنَّ الْعَمَلَ الصَّالِحَ هُوَ مَا اسْتَكْمَلَ ثَلَاثَةَ أُمُورٍ:

Öncelikle bil ki Yüce Kur'an, salih amelin ancak üç şartı tamamlamış olan amel olduğuna delalet etmiştir:

الْأَوَّلُ: مُوَافَقَتُهُ لِمَا جَاءَ بِهِ النَّبِيُّ ﷺ ; لِأَنَّ اللَّهَ يَقُولُ: وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا [٥٩ \ ٧] .

Birincisi: Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem getirdiğine uygun olmasıdır; çünkü Allah: { وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا } “...Peygamber size ne verdiyse onu alın, neyi de size yasak ettiyse ondan vazgeçin...” [Haşr, 59/7] buyurmaktadır.

الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ خَالِصًا لِلَّهِ تَعَالَى ; لِأَنَّ اللَّهَ - جَلَّ وَعَلَا - يَقُولُ: وَمَا أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ [٩٨ \ ٥] ، قُلِ اللَّهَ أَعْبُدُ مُخْلِصًا لَهُ دِينِي فَاعْبُدُوا مَا شِئْتُمْ مِنْ دُونِهِ [٣٩ \ ١٤، ١٥] .

İkincisi: Yalnızca Allah Teâlâ için ihlasla yapılmış olmasıdır; çünkü Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: { وَمَا أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ } “Oysa onlar, dini yalnız O'na has kılarak Allah'a kulluk etmekle emrolunmuşlardı...” [Beyyine, 98/5], { قُلِ اللَّهَ أَعْبُدُ مُخْلِصًا لَهُ دِينِي - فَاعْبُدُوا مَا شِئْتُمْ مِنْ دُونِهِ } “De ki: Ben dinimi yalnız O'na has kılarak Allah'a kulluk ederim. Siz de O'ndan başka dilediğinize kulluk edin!...” [Zümer, 39/14-15].

الثَّالِثُ: أَنْ يَكُونَ مَبْنِيًّا عَلَى أَسَاسِ الْعَقِيدَةِ الصَّحِيحَةِ ; لِأَنَّ اللَّهَ يَقُولُ: مَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ [١٦ \ ٩٧] ، فَقَيَّدَ ذَلِكَ بِالْإِيمَانَ، وَمَفْهُومُ مُخَالَفَتِهِ أَنَّهُ لَوْ كَانَ غَيْرَ مُؤْمِنٍ لَمَا قُبِلَ مِنْهُ ذَلِكَ الْعَمَلُ الصَّالِحُ.

Üçüncüsü: Sahih bir akide temeli üzerine bina edilmiş olmasıdır; çünkü Allah Teâlâ: { مَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ } “Erkek olsun, kadın olsun kim inanmış olarak salih bir amelde bulunursa...” [Nahl, 16/97] buyurarak bunu iman şartına bağlamıştır. Mefhûm-i muhalifinden anlaşılan şudur ki eğer kişi mümin değilse, yaptığı o salih amel kendisinden kabul edilmez.

وَقَدْ أَوْضَحَ - جَلَّ وَعَلَا - هَذَا الْمَفْهُومَ فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ، كَقَوْلِهِ فِي عَمَلِ غَيْرِ الْمُؤْمِنِ: وَقَدِمْنَا إِلَى مَا عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْنَاهُ هَبَاءً مَنْثُورًا [٢٥ \ ٢٣] ، وَقَوْلِهِ: أُولَئِكَ الَّذِينَ لَيْسَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ إِلَّا النَّارُ وَحَبِطَ مَا صَنَعُوا فِيهَا وَبَاطِلٌ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ [١١ \ ١٦] ، وَقَوْلِهِ: أَعْمَالُهُمْ كَسَرَابٍ بِقِيعَةٍ الْآيَةَ [٢٤ \ ٣٩] ، وَقَوْلِهِ: أَعْمَالُهُمْ كَرَمَادٍ اشْتَدَّتْ بِهِ الرِّيحُ فِي يَوْمٍ عَاصِفٍ [١٤ \ ١٨] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Yüce Allah bu mefhumu pek çok ayette açıklamıştır. Mümin olmayanın ameli hakkında şöyle buyurmuştur: { وَقَدِمْنَا إِلَى مَا عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْنَاهُ هَبَاءً مَنْثُورًا } “Onların yaptıkları her amelin önüne geçtik ve onu saçılmış toz zerrecikleri haline getirdik” [Furkân, 25/23], { أُولَئِكَ الَّذِينَ لَيْسَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ إِلَّا النَّارُ وَحَبِطَ مَا صَنَعُوا فِيهَا وَبَاطِلٌ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ } “İşte onlar, ahirette kendileri için ateşten başka bir şey olmayanlardır. Orada yaptıkları boşa gitmiştir ve işledikleri ameller batıldır” [Hûd, 11/16], { أَعْمَالُهُمْ كَسَرَابٍ بِقِيعَةٍ... } “...onların amelleri düz arazideki serap gibidir...” [Nûr, 24/39] ve { أَعْمَالُهُمْ كَرَمَادٍ اشْتَدَّتْ بِهِ الرِّيحُ فِي يَوْمٍ عَاصِفٍ } “...onların amelleri, fırtınalı bir günde rüzgârın şiddetle savurduğu bir küle benzer...” [İbrâhîm, 14/18] ayetleri ve diğerleri böyledir.

وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي الْمُرَادِ بِالْحَيَاةِ الطَّيِّبَةِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ.

Âlimler bu ayet-i kerimede geçen "güzel hayat" (el-hayâtü't-tayyibe) ile neyin kastedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir.

فَقَالَ قَوْمٌ: لَا تَطِيبُ الْحَيَاةُ إِلَّا فِي الْجَنَّةِ، فَهَذِهِ الْحَيَاةُ الطَّيِّبَةُ فِي الْجَنَّةِ ; لِأَنَّ الْحَيَاةَ

Bir grup şöyle demiştir: Hayat ancak cennette güzelleşir; dolayısıyla bu güzel hayat cennettedir. Çünkü dünya hayatı

الدُّنْيَا لَا تَخْلُو مِنَ الْمَصَائِبِ وَالْأَكْدَارِ، وَالْأَمْرَاضِ وَالْأَلَامِ وَالْأَحْزَانِ، وَنَحْوِ ذَلِكَ. وَقَدْ قَالَ تَعَالَى: وَإِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوَانُ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ [٢٩ \ ٦٤] ، وَالْمُرَادُ بِالْحَيَوَانِ: الْحَيَاةُ.

musibetlerden, kederlerden, hastalıklardan, acılardan, hüzünlerden ve benzeri şeylerden uzak kalmaz. Nitekim Allah Teâlâ: { وَإِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوَانُ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ } “...Eğer bilselerdi, şüphesiz ahiret yurdu işte asıl hayat odur” [Ankebût, 29/64] buyurmuştur. Buradaki el-Hayevân (الْحَيَوَانُ) kelimesiyle kastedilen hayattır.

وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: الْحَيَاةُ الطَّيِّبَةُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ فِي الدُّنْيَا، وَذَلِكَ بِأَنْ يُوَفِّقَ اللَّهُ عَبْدَهُ إِلَى مَا يُرْضِيهِ، وَيَرْزُقَهُ الْعَافِيَةَ وَالرِّزْقَ الْحَلَالَ ; كَمَا قَالَ تَعَالَى: رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ [٢ \ ٢٠١] .

Bazı âlimler ise şöyle demiştir: Bu ayet-i kerimedeki güzel hayat dünyadadır; bu da Allah'ın kulunu razı olacağı şeylere muvaffak kılması, ona afiyet ve helal rızık nasip etmesi iledir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ } “...Rabbimiz! Bize dünyada da iyilik ver, ahirette de iyilik ver ve bizi cehennem azabından koru” [Bakara, 2/201].

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ -: وَفِي الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ قَرِينَةٌ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِالْحَيَاةِ الطَّيِّبَةِ فِي الْآيَةِ: حَيَاتُهُ فِي الدُّنْيَا حَيَاةً طَيِّبَةً ; وَتِلْكَ الْقَرِينَةُ هِيَ أَنَّنَا لَوْ قَدَّرْنَا أَنَّ الْمُرَادَ بِالْحَيَاةِ الطَّيِّبَةِ: حَيَاتُهُ فِي الْجَنَّةِ فِي قَوْلِهِ: فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً [١٦ \ ٩٧] ، صَارَ قَوْلُهُ: وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ [١٦ \ ٩٧] ، تِكْرَارًا مَعَهُ ; لِأَنَّ تِلْكَ الْحَيَاةَ الطَّيِّبَةَ هِيَ أَجْرُ عَمَلِهِمْ، بِخِلَافِ مَا لَوْ قَدَّرْنَا أَنَّهَا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا ; فَإِنَّهُ يَصِيرُ الْمَعْنَى: فَلْنُحْيِيَنَّهُ فِي الدُّنْيَا حَيَاةً طَيِّبَةً، وَلَنُجْزِيَنَّهُ فِي الْآخِرَةِ بِأَحْسَنِ مَا كَانَ يَعْمَلُ، وَهُوَ وَاضِحٌ.

Bu tefsiri kaleme alan [Şinkîtî] -Allah onu affetsin- der ki: Bu ayet-i kerimede, ayette geçen "güzel hayat" ile dünyadaki güzel hayatın kastedildiğine delalet eden bir karine bulunmaktadır. Bu karine şudur: Şayet biz { فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً } “...ona mutlaka güzel bir hayat yaşatırız...” [Nahl, 16/97] buyruğundaki güzel hayatı cennetteki hayatı olarak kabul edersek, ardından gelen: { وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ } “...ve onların mükâfatını, yapmakta olduklarının en güzeliyle mutlaka veririz” [Nahl, 16/97] kavli onunla bir tekrar durumuna düşer; çünkü o güzel hayat amellerinin karşılığı olan mükâfattır. Halbuki onun dünya hayatında olduğunu kabul edersek mana şöyle olur: Ona dünyada güzel bir hayat yaşatırız, ahirette de yapmakta olduğunun en güzeliyle mükâfatını veririz; bu durum ise gayet açıktır.

وَهَذَا الْمَعْنَى الَّذِي دَلَّ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ تُؤَيِّدُهُ السُّنَّةُ الثَّابِتَةُ عَنْهُ ﷺ.

Kur'an'ın delalet ettiği bu manayı, Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem sabit olan sünnet de desteklemektedir.

قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ ﵀ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: وَالْحَيَاةُ الطَّيِّبَةُ تَشْمَلُ وُجُوهَ الرَّاحَةِ مِنْ أَيِّ جِهَةٍ كَانَتْ. وَقَدْ رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَجَمَاعَةٍ: أَنَّهُمْ فَسَّرُوهَا بِالرِّزْقِ الْحَلَالِ الطَّيِّبِ، وَعَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵁: أَنَّهُ فَسَّرَهَا بِالْقَنَاعَةِ، وَكَذَا قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَعِكْرِمَةُ، وَوَهْبُ بْنُ مُنَبِّهٍ - إِلَى أَنْ قَالَ - وَقَالَ الضَّحَّاكُ: هِيَ الرِّزْقُ الْحَلَالُ، وَالْعِبَادَةُ فِي الدُّنْيَا. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: هِيَ الرِّزْقُ الْحَلَالُ، وَالْعِبَادَةُ فِي الدُّنْيَا. وَقَالَ الضَّحَّاكُ أَيْضًا هِيَ الْعَمَلُ بِالطَّاعَةِ وَالِانْشِرَاحُ بِهَا.

İbn Kesîr -Allah ona rahmet etsin- bu ayet-i kerimenin tefsirinde şöyle demiştir: "Güzel hayat, hangi yönden olursa olsun bütün rahatlık türlerini kapsar. İbn Abbâs ve bir topluluktan bunu 'helal ve temiz rızık' şeklinde tefsir ettikleri rivayet edilmiştir. Ali b. Ebî Tâlib'den radıyallâhu anh ise bunu 'kanaat' olarak tefsir ettiği rivayet edilmiştir; İbn Abbâs, İkrime ve Vehb b. Münebbih de böyle demiştir." -İbn Kesîr sözüne devamla şöyle der:- "Dahhâk ise: 'O, helal rızık ve dünyada ibadettir' demiştir. Dahhâk yine şöyle demiştir: 'O, helal rızık ve dünyada ibadettir.' Dahhâk bir diğer görüşünde ise: 'O, itaatle amel etmek ve onunla gönül ferahlığına ermektir' demiştir."

وَالصَّحِيحُ: أَنَّ الْحَيَاةَ الطَّيِّبَةَ تَشْمَلُ هَذَا كُلَّهُ ; كَمَا جَاءَ فِي الْحَدِيثِ الَّذِي رَوَاهُ الْإِمَامُ أَحْمَدُ: حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يَزِيدَ،، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي أَيُّوبَ، حَدَّثَنِي شُرَحْبِيلُ بْنُ شَرِيكٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْحُبُلِّيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «قَدْ أَفْلَحَ مَنْ أَسْلَمَ وَرُزِقَ كَفَافًا، وَقَنَعَهُ اللَّهُ بِمَا أَتَاهُ» وَرَوَاهُ مُسْلِمٌ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ يَزِيدَ الْمَقْرِيِّ بِهِ. وَرَوَى التِّرْمِذِيُّ وَالنَّسَائِيُّ مِنْ حَدِيثِ أَبِي هَانِئٍ. عَنْ أَبِي عَلِيٍّ الْجَنْبِيِّ، عَنْ فَضَالَّةَ بْنِ عُبَيْدٍ: أَنَّهُ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: «قَدْ أَفْلَحَ مِنْ هُدِيَ إِلَى الْإِسْلَامِ وَكَانَ عَيْشُهُ كَفَافًا وَقَنِعَ بِهِ» ، وَقَالَ التِّرْمِذِيُّ: هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ.

Sahih olan ise güzel hayatın bütün bunları kapsadığıdır. Nitekim İmam Ahmed'in rivayet ettiği hadiste şöyle gelmiştir: Bize Abdullah b. Yezîd rivayet etti, bize Saîd b. Ebî Eyyûb rivayet etti, bana Şurahbîl b. Şerîk, Ebû Abdirrahmân el-Hubulî'den, o da Abdullah b. Amr'dan rivayet etti ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Müslüman olan, kendisine yetecek kadar rızık verilen ve Allah'ın kendisine verdiklerine kanaat ettirdiği kimse kesinlikle kurtuluşa ermiştir.” Bunu Müslim de Abdullah b. Yezîd el-Mukrî yoluyla bu senetle rivayet etmiştir. Tirmizî ve Nesâî ise Ebû Hâni' tarikiyle Ebû Alî el-Cenbî'den, o da Fedâle b. Ubeyd'den nakletmiştir ki o, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğunu işitmiştir: “İslam'a iletilen, geçimi yetecek kadar olan ve buna kanaat eden kimse kesinlikle kurtuluşa ermiştir.” Tirmizî: "Bu sahih bir hadistir" demiştir.

وَقَالَ الْإِمَامُ أَحْمَدُ: حَدَّثَنَا يَزِيدُ، حَدَّثَنَا هَمَّامُ، عَنْ يَحْيَى، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ

İmam Ahmed dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, bize Hemmâm rivayet etti, Yahyâ'dan, o Katâde'den, o Enes b.

مَالِكٍ، قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ الْمُؤْمِنَ حَسَنَةً يُعْطَى بِهَا فِي الدُّنْيَا وَيُثَابُ عَلَيْهَا فِي الْآخِرَةِ. وَأَمَّا الْكَافِرُ فَيُطْعَمُ بِحَسَنَاتِهِ فِي الدُّنْيَا حَتَّى إِذَا أَفْضَى إِلَى الْآخِرَةِ لَمْ تَكُنْ لَهُ حَسَنَةٌ يُعْطَى بِهَا خَيْرًا» ، انْفَرَدَ بِإِخْرَاجِهِ مُسْلِمٌ. اه مِنِ ابْنِ كَثِيرٍ.

Mâlik'ten rivayet etti ki o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Şüphesiz Allah müminin hiçbir iyiliğini karşılıksız bırakıp zulmetmez; onun karşılığını dünyada verir, ahirette de onunla mükâfatlandırır. Kâfire gelince, iyiliklerinin karşılığı dünyada yedirilir; nihayet ahirete vardığında kendisine hayır olarak karşılık verilecek hiçbir iyiliği kalmaz.” Bunu sadece Müslim tahriç etmiştir. İbn Kesîr'in sözü burada bitti.

وَهَذِهِ الْأَحَادِيثُ ظَاهِرَةٌ فِي تَرْجِيحِ الْقَوْلِ: بِأَنَّ الْحَيَاةَ الطَّيِّبَةَ فِي الدُّنْيَا ; لِأَنَّ قَوْلَهُ ﷺ: «أَفْلَحَ» يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ ; لِأَنَّ مَنْ نَالَ الْفَلَاحَ نَالَ حَيَاةً طَيِّبَةً. وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ ﷺ: «يُعْطَى بِهَا فِي الدُّنْيَا» ، يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ أَيْضًا. وَابْنُ كَثِيرٍ إِنَّمَا سَاقَ الْأَحَادِيثَ الْمَذْكُورَةَ لِيُنَبِّهَ عَلَى أَنَّهَا تُرَجِّحُ الْقَوْلَ الْمَذْكُورَ. وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Bu hadisler, güzel hayatın dünyada olduğu görüşünü tercih etme noktasında açıktır. Zira Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem: “Kurtuluşa ermiştir” buyruğu buna delalet eder; çünkü kurtuluşa eren kimse güzel bir hayata kavuşmuştur. Aynı şekilde Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem: “Onun karşılığı dünyada verilir” buyruğu da buna delalet etmektedir. İbn Kesîr zikredilen hadisleri sadece söz konusu görüşü desteklediklerini belirtmek için nakletmiştir. İlim Allah Teâlâ'nın katındadır.

وَقَدْ تَقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ: أَنَّهُ إِذَا دَارَ الْكَلَامُ بَيْنَ التَّوْكِيدِ وَالتَّأْسِيسِ رُجِّحَ حَمْلُهُ عَلَى التَّأْسِيسِ: وَإِلَيْهِ أَشَارَ فِي مَرَاقِي السُّعُودِ جَامِعًا لَهُ مَعَ نَظَائِرَ يَجِبُ فِيهَا تَقْدِيمُ الرَّاجِحِ مِنَ الِاحْتِمَالَيْنِ بِقَوْلِهِ:

Fıkıh usulünde yerleşmiş bir kaidedir ki kelam tekit (pekiştirme) ile te'sis (yeni bir mana getirme) arasında tereddüt ettiğinde te'sise hamledilmesi tercih edilir. Merâkı's-Suûd sahibi iki ihtimalden racih olanının öne geçirilmesi gereken benzer meselelerle birlikte bunu toplayarak şöyle işaret etmiştir:

كَذَاكَ مَا قَابَلَ ذَا اعْتِلَالِ ... مِنَ التَّأَصُّلِ وَالِاسْتِقْلَالِ

Aynı şekilde illetli olana mukabil olan, asıl olma ve bağımsız (müstakil) olmadır.

وَمِنْ تَأَسُّسِ عُمُومٍ وَبَقَا ... الْإِفْرَادُ وَالْإِطْلَاقُ مِمَّا يُنْتَقَى

Ve te'sis, umum olma, ifratın ve ıtlakın kalması seçilenlerdendir.

كَذَاكَ تَرْتِيبٌ لِإِيجَابِ الْعَمَلْ ... بِمَا لَهُ الرُّجْحَانُ مِمَّا يُحْتَمِلُ

Aynı şekilde ihtimalli olandan tercihe sahip olanla amelin vücubuna göre bir tertip vardır.

وَمَعْنَى كَلَامِ صَاحِبِ الْمَرَاقِي: أَنَّهُ يُقَدِّمُ مُحْتَمَلَ اللَّفْظِ الرَّاجِحِ عَلَى الْمُحْتَمَلِ الْمَرْجُوحِ، كَالتَّأَصُّلِ، فَإِنَّهُ يُقَدَّمُ عَلَى الزِّيَادَةِ: نَحْوَ: لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ [٤٢ \ ١١] ، يُحْتَمَلُ كَوْنُ الْكَافِ زَائِدَةً.

Merâkı sahibinin sözünün anlamı şudur: Lafzın racih olan ihtimali, mercûh olan ihtimaline takdim edilir. Aslî olma (teassul) gibi; zira asıl olma ziyadeye takdim edilir. Mesela: { لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ } “...O'nun benzeri hiçbir şey yoktur...” [Şûrâ, 42/11] ayetinde "kâf" harfinin zait olma ihtimali vardır.

وَيُحْتَمَلُ أَنَّهَا غَيْرُ زَائِدَةٍ. وَالْمُرَادُ بِالْمِثْلِ الذَّاتُ ; كَقَوْلِ الْعَرَبِ: مِثْلُكَ لَا يَفْعَلُ هَذَا، يَعْنُونَ أَنْتَ لَا يَنْبَغِي لَكَ أَنْ تَفْعَلَ هَذَا، فَالْمَعْنَى: لَيْسَ كَاللَّهِ شَيْءٌ. وَنَظِيرُهُ مِنْ إِطْلَاقِ الْمِثْلِ وَإِرَادَةِ الذَّاتِ: وَشَهِدَ شَاهِدٌ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى مِثْلِهِ [٤٦ \ ١٠] ، أَيْ: عَلَى نَفْسِ الْقُرْآنِ لَا شَيْءٍ آخَرَ مُمَاثِلٍ لَهُ، وَقَوْلُهُ: كَمَنْ مَثَلُهُ فِي الظُّلُمَاتِ [٦ \ ١٢٢] ، أَيْ: كَمَنْ هُوَ فِي الظُّلُمَاتِ. وَكَالِاسْتِقْلَالِ، فَإِنَّهُ يُقَدَّمُ عَلَى الْإِضْمَارِ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَنْ يُقَتَّلُوا أَوْ يُصَلَّبُوا الْآيَةَ [٥ \ ٣٣] ، فَكَثِيرٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ يُضْمِرُونَ قُيُودًا غَيْرَ مَذْكُورَةٍ فَيَقُولُونَ: أَنْ يُقْتَلُوا إِذَا قَتَلُوا، أَوْ يُصْلَبُوا إِذَا قَتَلُوا وَأَخَذُوا الْمَالَ، أَوْ تُقَطَّعَ أَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ إِذَا أَخَذُوا الْمَالَ وَلَمْ يَقْتُلُوا. . إِلَخْ.

Zait olmama ihtimali de vardır. Burada "misil" ile kastedilen zatın kendisidir; nitekim Arapların: "Senin gibisi bunu yapmaz" demesi, "Senin bunu yapman yakışmaz" anlamında olup maksat bizzat o şahsın kendisidir. Bu durumda mana: "Allah gibi hiçbir şey yoktur" şeklinde olur. "Misil" lafzının kullanılıp bizzat zatın kastedilmesinin benzeri şu ayettir: { وَشَهِدَ شَاهِدٌ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى مِثْلِهِ } “...İsrailoğullarından bir şahit de onun benzerine şahitlik edip...” [Ahkâf, 46/10] yani ona benzer başka bir şeye değil, bizzat Kur'an'ın kendisine şahitlik etmiştir. Yine: { كَمَنْ مَثَلُهُ فِي الظُّلُمَاتِ } “...karanlıklar içinde kalan kimse gibi midir?...” [En'âm, 6/122] ayeti de "bizzat karanlıklar içinde olan kimse gibi" anlamındadır. Bağımsızlık (istiklâl) da böyledir; zira takdir etmeye (idmar) takdim edilir. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { أَنْ يُقَتَّلُوا أَوْ يُصَلَّبُوا... } “...öldürülmeleri veya asılmaları...” [Mâide, 5/33] kavlinde birçok âlim metinde zikredilmeyen kayıtlar takdir ederek şöyle derler: "Öldürdükleri zaman öldürülmeleri, hem öldürüp hem mal aldıkları zaman asılmaları, mal alıp da öldürmedikleri zaman ellerinin ve ayaklarının kesilmesi... ilah."

فَالْمَالِكِيَّةُ يُرَجِّحُونَ أَنَّ الْإِمَامَ مُخَيَّرٌ بَيْنَ الْمَذْكُورَاتِ مُطْلَقًا ; لِأَنَّ اسْتِقْلَالَ اللَّفْظِ أَرْجَحُ مِنْ إِضْمَارِ قُيُودٍ غَيْرِ مَذْكُورَةٍ ; لِأَنَّ الْأَصْلَ عَدَمُهَا حَتَّى تَثْبُتَ بِدَلِيلٍ ; كَمَا أَشَرْنَا إِلَيْهِ سَابِقًا فِي (الْمَائِدَةِ) وَكَذَلِكَ التَّأْسِيسُ يُقَدَّمُ عَلَى التَّأْكِيدِ وَهُوَ مَحَلُّ الشَّاهِدِ ; كَقَوْلِهِ: فَبِأَيَّ

Mâlikîler, yöneticinin (imam) zikredilen bu cezalar arasında mutlak olarak muhayyer olduğunu tercih ederler. Çünkü lafzın bağımsız olması, zikredilmemiş kayıtları takdir etmekten daha tercihe şayandır; zira asıl olan, bir delille sabit oluncaya kadar bu kayıtların bulunmamasıdır. Daha önce Mâide Suresi'nde buna işaret etmiştik. Aynı şekilde te'sis de tekit üzerine takdim edilir ki bizim şahidimizin olduğu yer de burasıdır. Nitekim Rahmân Suresi'ndeki: { فَبِأَيِّ

آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ [٥٥ \ ٥٩، ٦١، ٦٣، ٦٥، ٦٧، ٦٩، ٧١، ٧٣، ٧٥] ، فِي (سُورَةِ الرَّحْمَنِ) ، وَقَوْلِهِ: وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ [٧٧ \ ١٩، ٢٤، ٢٨، ٣٤، ٣٧، ٤٠، ٤٥، ٤٧، ٤٩] ، (فِي الْمُرْسَلَاتِ) . قِيلَ: تِكْرَارُ اللَّفْظِ فِيهِمَا تَوْكِيدٌ، وَكَوْنُهُ تَأْسِيسًا أَرْجَحُ لِمَا ذَكَرْنَا. فَتُحْمَلُ الْآلَاءُ فِي كُلِّ مَوْضِعٍ عَلَى مَا تَقَدَّمَ. قِيلَ: لَفَظُ ذَلِكَ التَّكْذِيبُ فَلَا يَتَكَرَّرُ مِنْهَا لَفْظٌ. وَكَذَا يُقَالُ فِي (سُورَةِ الْمُرْسَلَاتِ) فَيُحْمَلُ عَلَى الْمُكَذِّبِينَ بِمَا ذُكِرَ، قِيلَ كُلُّ لَفْظٍ إِلَخَ. فَإِذَا عَلِمْتَ ذَلِكَ فَاعْلَمْ - أَنَّا إِنْ حَمَلْنَا الْحَيَاةَ الطَّيِّبَةَ فِي الْآيَةِ عَلَى الْحَيَاةِ الدُّنْيَا كَانَ ذَلِكَ تَأْسِيسًا. وَإِنْ حَمَلْنَاهَا عَلَى حَيَاةِ الْجَنَّةِ تَكَرَّرَ ذَلِكَ مَعَ قَوْلِهِ بَعْدَهُ: وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ الْآيَةَ [١٦ \ ٩٧] ; لِأَنَّ حَيَاةَ الْجَنَّةِ الطَّيِّبَةَ هِيَ أَجْرُهُمُ الَّذِي يُجْزَوْنَهُ.

آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ } “Şimdi Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlıyorsunuz?” [Rahmân, 55/59, 61, 63, 65, 67, 69, 71, 73, 75] ayeti ile Mürselât Suresi'ndeki: { وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ } “O gün, yalanlayanların vay haline!” [Mürselât, 77/19, 24, 28, 34, 37, 40, 45, 47, 49] kavli böyledir. Her ikisinde de lafzın tekrarının tekit olduğu söylenmiştir; oysa zikrettiğimiz sebepten ötürü te'sis olması daha racihtir. Böylece "nimetler" her yerde kendisinden önce geçen hususlara hamledilir. Bir görüşe göre, bu yalanlamanın lafzıdır; dolayısıyla o lafızlardan hiçbiri tekrarlanmış olmaz. Mürselât Suresi'nde de aynı şey söylenir; böylece her bir lafızdan önce zikredilen hususları yalanlayanlara hamledilir... ilah. Bunu bildiğinde bil ki şayet biz ayetteki güzel hayatı dünya hayatına hamledersek bu bir te'sis (yeni bir mana) olur. Şayet onu cennet hayatına hamledersek bu durum, peşinden gelen: { وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ... } “...ve onların mükâfatını mutlaka veririz...” [Nahl, 16/97] kavli ile bir tekrar olur; çünkü cennetteki güzel hayat, kendilerine verilecek olan ecir ve mükâfatın ta kendisidir.

وَقَالَ أَبُو حَيَّانَ فِي (الْبَحْرِ) : وَالظَّاهِرُ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً [١٦ \ ٩٧] ، أَنَّ ذَلِكَ فِي الدُّنْيَا ; وَهُوَ قَوْلُ الْجُمْهُورِ. وَيَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ [١٦ \ ٩٧] ، يَعْنِي فِي الْآخِرَةِ.

Ebû Hayyân el-Bahrü'l-Muhît'te şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın: { فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً } “...ona mutlaka güzel bir hayat yaşatırız...” [Nahl, 16/97] kavlinden zahir olan, bunun dünyada olduğudur; cumhurun görüşü de budur. { وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ } “...ve onların mükâfatını mutlaka veririz...” [Nahl, 16/97] yani ahirette vereceğiz kavli de buna delalet etmektedir.