Binûn

Nahl — 8. Sayfa

Kaynak: Advâu'l-Beyân · Şinkîtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَقَدْ دَلَّتِ الْآيَاتُ الْمُتَقَدِّمَةُ عَلَى أَنَّ مَا خُلِقَ لَهُمْ مِنْ أَزْوَاجِهِمْ، هُوَ الْكَائِنُ مِنْ أَنْفُسِهِمْ، أَيْ: مِنْ نَوْعِهِمْ وَشَكْلِهِمْ ; كَقَوْلِهِ: وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا [١٦ \ ٧٢] ،، وَقَوْلِهِ: وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا الْآيَةَ [٣٠ \ ٢١] ، فَيُفِيدُ أَنَّهُ لَمْ يَجْعَلْ لَهُمْ أَزْوَاجًا مِنْ غَيْرِ أَنْفُسِهِمْ. وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Geçmiş ayetler de onlar için yaratılan eşlerin kendi nefislerinden, yani kendi tür ve şekillerinden olduğuna delalet etmiştir; O'nun: { وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا } “Allah size kendi nefislerinizden (türünüzden) eşler kıldı...” [Nahl, 16/72] ve O'nun: { وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا } “O'nun ayetlerindendir ki, sizin için kendi nefislerinizden eşler yaratmıştır...” [Rûm, 30/21] buyruklarında olduğu gibi. Bu da onlar için kendi nefisleri (türleri) dışından eşler kılmadığını ifade eder. Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَمْلِكُ لَهُمْ رِزْقًا مِّنَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ شَيْئًا وَلَا يَسْتَطِيعُونَ، ذَكَرَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ الْكُفَّارَ يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَمْلِكُ لَهُمْ رِزْقًا مِنَ السَّمَاوَاتِ بِإِنْزَالِ الْمَطَرِ، وَلَا مِنَ الْأَرْضِ بِإِنْبَاتِ النَّبَاتِ. وَأَكَّدَ عَجْزَ مَعْبُودَاتِهِمْ عَنْ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ لَا يَسْتَطِيعُونَ، أَيْ: لَا يَمْلِكُونَ أَنْ يَرْزُقُوا، وَالِاسْتِطَاعَةُ مَنْفِيَّةٌ عَنْهُمْ أَصْلًا ; لِأَنَّهُمْ جَمَادٌ لَيْسَ فِيهِ قَابِلِيَّةُ اسْتِطَاعَةِ شَيْءٍ.

Allah Teâlâ'nın: { وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَمْلِكُ لَهُمْ رِزْقًا مِّنَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ شَيْئًا وَلَا يَسْتَطِيعُونَ } “Onlar, Allah'ı bırakıp kendilerine göklerden ve yerden hiçbir rızık veremeyecek ve buna asla güç yetiremeyecek olan şeylere ibadet ediyorlar.” buyruğu. Yüce ve Müteâl olan Allah bu yüce ayette kâfirlerin; Allah'ı bırakıp kendilerine ne göklerden yağmur indirerek ne de yerden bitki bitirerek hiçbir rızık sağlayamayacak şeylere ibadet ettiklerini zikretmiştir. İbadet ettikleri varlıkların bu konudaki acziyetini de onların buna güç yetiremeyeceklerini, yani rızık vermeye malik olamayacaklarını belirterek tekit etmiştir. Esasen güç yetirme niteliği onlardan tamamen nefyedilmiştir; çünkü onlar kendilerinde herhangi bir şeye güç yetirme kabiliyeti bulunmayan cansız varlıklardır.

وَيُفْهَمُ مِنَ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّهُ لَا يَصِحُّ أَنْ يُعْبَدَ إِلَّا مَنْ يَرْزُقُ الْخَلْقَ ; لِأَنَّ أَكْلَهُمْ رِزْقَهُ، وَعِبَادَتَهُمْ غَيْرَهُ كُفْرٌ ظَاهِرٌ لِكُلِّ عَاقِلٍ. وَهَذَا الْمَعْنَى الْمَفْهُومُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ بَيَّنَهُ - جَلَّ وَعَلَا - فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ، كَقَوْلِهِ: إِنَّ الَّذِينَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَا يَمْلِكُونَ لَكُمْ رِزْقًا فَابْتَغُوا عِنْدَ اللَّهِ الرِّزْقَ وَاعْبُدُوهُ وَاشْكُرُوا لَهُ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ [٢٩ \ ١٧] ، وَقَوْلِهِ: أَمَّنْ هَذَا الَّذِي يَرْزُقُكُمْ إِنْ أَمْسَكَ رِزْقَهُ بَلْ لَجُّوا فِي عُتُوٍّ وَنُفُورٍ [٦٧ \ ٢١] ، وَقَوْلِهِ: وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ مَا أُرِيدُ مِنْهُمْ مِنْ رِزْقٍ وَمَا أُرِيدُ أَنْ يُطْعِمُونِ إِنَّ اللَّهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِينُ [٥١ \ ٥٦ - ٥٨] ، وَقَوْلِهِ: قُلْ أَغَيْرَ اللَّهِ أَتَّخِذُ وَلِيًّا فَاطِرِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَهُوَ يُطْعِمُ وَلَا يُطْعَمُ وَقَوْلِهِ: وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلَاةِ وَاصْطَبِرْ عَلَيْهَا لَا نَسْأَلُكَ رِزْقًا نَحْنُ نَرْزُقُكَ وَالْعَاقِبَةُ لِلتَّقْوَى [٢٠ \ ١٣٢] ، وَقَوْلِهِ: هَلْ مِنْ خَالِقٍ غَيْرُ اللَّهِ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ الْآيَةَ [٣٥ \ ٣] ، وَقَوْلِهِ: قُلْ مَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ الْآيَةَ [١٠ \ ٣١] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Bu yüce ayetten şu anlaşılmaktadır: Yaratılmışları rızıklandıran zat dışında hiçbir varlığa ibadet etmek caiz/doğru olmaz; zira O'nun rızkını yiyip başkasına ibadet etmek, her akıl sahibi için açık bir nankörlük ve inkârdır. Bu yüce ayetten anlaşılan bu manayı Yüce ve Müteâl olan [Allah] başka yerlerde de açıklamıştır; nitekim şöyle buyurmuştur: { إِنَّ الَّذِينَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَا يَمْلِكُونَ لَكُمْ رِزْقًا فَابْتَغُوا عِنْدَ اللَّهِ الرِّزْقَ وَاعْبُدُوهُ وَاشْكُرُوا لَهُ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } “Allah'ı bırakıp taptıklarınız, size hiçbir rızık veremezler. O halde rızkı Allah katında arayın, O'na ibadet edin ve O'na şükredin. O'na döndürüleceksiniz.” [Ankebût, 29/17], { أَمَّنْ هَذَا الَّذِي يَرْزُقُكُمْ إِنْ أَمْسَكَ رِزْقَهُ بَلْ لَجُّوا فِي عُتُوٍّ وَنُفُورٍ } “O rızkını kesiverse, size rızık verecek olan kimdir? Hayır, onlar azgınlık ve nefrette direnip durmaktadırlar.” [Mülk, 67/21], { وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ مَا أُرِيدُ مِنْهُمْ مِنْ رِزْقٍ وَمَا أُرِيدُ أَنْ يُطْعِمُونِ إِنَّ اللَّهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِينُ } “Ben cinleri ve insanları ancak bana ibadet etsinler diye yarattım. Ben onlardan bir rızık istemiyorum, beni doyurmalarını da istemiyorum. Şüphesiz rızık veren, mutlak kuvvet ve sarsılmaz kudret sahibi olan ancak Allah'tır.” [Zâriyât, 51/56-58], { قُلْ أَغَيْرَ اللَّهِ أَتَّخِذُ وَلِيًّا فَاطِرِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَهُوَ يُطْعِمُ وَلَا يُطْعَمُ } “De ki: Gökleri ve yeri yoktan var eden, doyuran fakat doyurulmaya ihtiyacı olmayan Allah'tan başkasını mı veli edineyim?”, { وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلَاةِ وَاصْطَبِرْ عَلَيْهَا لَا نَسْأَلُكَ رِزْقًا نَحْنُ نَرْزُقُكَ وَالْعَاقِبَةُ لِلتَّقْوَى } “Ailene namazı emret ve kendin de onda devamlı ol. Senden bir rızık istemiyoruz; seni biz rızıklandırıyoruz. Güzel akıbet takva sahiplerinindir.” [Tâhâ, 20/132], { هَلْ مِنْ خَالِقٍ غَيْرُ اللَّهِ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ } “Allah'tan başka size gökten ve yerden rızık veren bir yaratıcı var mı?...” [Fâtır, 35/3] ve { قُلْ مَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ } “De ki: Size gökten ve yerden rızık veren kimdir?...” [Yûnus, 10/31] ayetleri ile bunlardan başka diğer ayetler böyledir.

تَنْبِيهٌ.

Bir Uyarı.

فِي قَوْلِهِ: شَيْئًا [١٦ \ ٧٣] ، فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ ثَلَاثَةُ أَوْجَهٍ مِنَ الْإِعْرَابِ:

Bu yüce ayetteki { شَيْئًا } “hiçbir şey” [Nahl, 16/73] kelimesinin irabında üç vecih vardır:

الْأَوَّلُ: أَنَّ قَوْلَهُ: رِزْقًا، مَصْدَرٌ، وَأَنَّ:، شَيْئًا، مَفْعُولٌ بِهِ لِهَذَا الْمَصْدَرِ ; أَيْ: وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَمْلِكُ أَنْ يَرْزُقَهُمْ شَيْئًا مِنَ الرِّزْقِ. وَنَظِيرُ هَذَا الْإِعْرَابِ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَوْ إِطْعَامٌ فِي يَوْمٍ ذِي مَسْغَبَةٍ يَتِيمًا الْآيَةَ [٩٠ \ ١٤ - ١٥] ، فَقَوْلُهُ: يَتِيمًا مَفْعُولٌ بِهِ لِلْمَصْدَرِ الَّذِي هُوَ إِطْعَامٌ، أَيْ: أَنْ يُطْعِمَ يَتِيمًا ذَا مَقْرَبَةٍ. وَنَظِيرُهُ مِنْ كَلَامِ الْعَرَبِ قَوْلُ الْمَرَّارِ بْنِ مُنْقِذٍ التَّمِيمِيِّ:

Birincisi: { رِزْقًا } kelimesinin masdar olması, { شَيْئًا } kelimesinin ise bu masdarın mefulü bih'i (düz tümleci) olmasıdır; yani: Allah'ı bırakıp kendilerine rızıktan hiçbir şey vermeye/rızıklandırmaya malik olamayan şeylere taparlar. Bu irabın benzeri, Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { أَوْ إِطْعَامٌ فِي يَوْمٍ ذِي مَسْغَبَةٍ يَتِيمًا } “Veya kıtlık gününde bir yetimi doyurmaktır...” [Beled, 90/14-15]. Burada { يَتِيمًا } kelimesi, masdar olan { إِطْعَامٌ } kelimesinin mefulü bih'idir; yani: Yakınlığı olan bir yetimi doyurmasıdır. Bunun Arap kelamındaki benzeri, Merrâr b. Munkız et-Temîmî'nin şu sözüdür:

بِضَرْبٍ بِالسُّيُوفِ رُءُوسَ قَوْمٍ ... أَزَلْنَا هَامَهُنَّ عَنِ الْمَقِيلِ

Kılıçlarla vurarak bir kavmin başlarına ... Dinlendikleri yerlerinden ayırdık onların tepelerini.

فَقَوْلُهُ: «رُءُوسَ قَوْمٍ» مَفْعُولٌ بِهِ لِلْمَصْدَرِ الْمُنْكَرِ الَّذِي هُوَ قَوْلُهُ «بِضَرْبٍ» ، وَإِلَى هَذَا أَشَارَ فِي الْخُلَاصَةِ بِقَوْلِهِ:

Şairin «رُءُوسَ قَوْمٍ» (bir kavmin başlarına) sözü, nekire olan «بِضَرْبٍ» (vurarak) masdarının mefulü bih'idir. [İbn Mâlik] el-Hulâsa'da (Elfiyye'de) şu sözüyle buna işaret etmiştir:

بِفِعْلِهِ الْمَصْدَرَ ألحق فِي الْعَمَلِ ... مُضَافًا أَوْ مُجَرَّدًا أَوْ مَعَ الْ

Amelde masdarı kendi fiiline kat ... İster muzaf, ister mücerred, isterse harf-i tarifli olsun.

الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّ قَوْلَهُ: شَيْئًا، بَدَلٌ مِنْ قَوْلِهِ رِزْقًا، بِنَاءً عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِالرِّزْقِ هُوَ مَا يَرْزُقُهُ اللَّهُ عِبَادَهُ ; لَا الْمَعْنَى الْمَصْدَرِيُّ.

İkinci vecih: Rızıktan maksadın masdar manası değil de Allah'ın kullarına rızık olarak verdiği şey olduğu esasına dayanılarak { شَيْئًا } kelimesinin { رِزْقًا } kelimesinden bedel olmasıdır.

الْوَجْهُ الثَّالِثُ: أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: شَيْئًا مَا نَابَ عَنِ الْمُطْلَقِ مِنْ قَوْلِهِ: يَمْلِكُ، أَيْ: لَا يَمْلِكُ شَيْئًا مِنَ الْمُلْكِ، بِمَعْنَى لَا يَمْلِكُ مُلْكًا قَلِيلًا أَنْ يَرْزُقَهُمْ. قَوْلُهُ تَعَالَى: فَلَا تَضْرِبُوا لِلَّهِ الْأَمْثَالَ.

Üçüncü vecih: { شَيْئًا } kelimesinin { يَمْلِكُ } fiilinden doğan mutlak masdarın (meful-i mutlakın) yerine geçen bir lafız olmasıdır; yani: Mülkiyetten hiçbir şeye malik değildir, başka bir deyişle onları rızıklandırmak hususunda azıcık bir mülkiyete bile sahip değildir. Allah Teâlâ'nın: { فَلَا تَضْرِبُوا لِلَّهِ الْأَمْثَالَ } “Artık Allah'a benzerler koşmayın/meseller vermeyin.” buyruğu.

نَهَى اللَّهُ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ خَلَقَهُ أَنْ يَضْرِبُوا لَهُ الْأَمْثَالَ، أَيْ: يَجْعَلُوا لَهُ أَشْبَاهًا وَنُظَرَاءَ مِنْ خَلْقِهِ، ﷾ عَنْ ذَلِكَ عُلُوًّا كَبِيرًا! .

Yüce ve Müteâl olan Allah, bu yüce ayette mahlukatını Kendisine meseller vermekten/benzetmeler yapmaktan, yani yarattıklarından Kendisi için benzerler ve denkler koşmaktan nehyetmiştir; O, bundan pek yücedir, pek münezzehtir!

وَبَيَّنَ هَذَا الْمَعْنَى فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ ; كَقَوْلِهِ: لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ الْآيَةَ [٤٢ \ ١١] ، وَقَوْلِهِ: وَلَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُوًا أَحَدٌ [١١٢ \ ٤] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Bu manayı bundan başka yerlerde de açıklamıştır; O'nun: { لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ } “...O'nun benzeri hiçbir şey yoktur...” [Şûrâ, 42/11] ve O'nun: { وَلَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُوًا أَحَدٌ } “Hiçbir şey O'na denk/eş olmamıştır.” [İhlâs, 112/4] buyrukları ve bunlardan başka diğer ayetler böyledir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَا أَمْرُ السَّاعَةِ إِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ الْآيَةَ، أَظْهَرُ الْأَقْوَالِ فِيهَا: أَنَّ الْمَعْنَى أَنَّ اللَّهَ إِذَا أَرَادَ الْإِتْيَانَ بِهَا فَهُوَ قَادِرٌ عَلَى أَنْ يَأْتِيَ بِهَا فِي أَسْرَعِ مِنْ لَمْحِ الْبَصَرِ ; لِأَنَّهُ يَقُولُ لِلشَّيْءِ كُنْ فَيَكُونُ. وَيَدُلُّ لِهَذَا الْمَعْنَى قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَا أَمْرُنَا إِلَّا وَاحِدَةٌ كَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ [٥٤ \ ٥٠] .

Allah Teâlâ'nın: { وَمَا أَمْرُ السَّاعَةِ إِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ } “Kıyametin kopması ise ancak bir göz kırpması gibidir...” ayeti. Bu ayet hakkında en açık görüş şudur: Bunun manası, Allah kıyameti getirmeyi dilediğinde onu göz kırpmasından daha hızlı bir şekilde getirmeye kadirdir; zira O bir şeye «ol» der, o da hemen oluverir. Bu manaya Allah Teâlâ'nın şu buyruğu delalet eder: { وَمَا أَمْرُنَا إِلَّا وَاحِدَةٌ كَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ } “Bizim buyruğumuz ancak bir tek emirdir, göz açıp kapama gibidir.” [Kamer, 54/50].

وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: الْمَعْنَى هِيَ قَرِيبٌ عِنْدَهُ تَعَالَى كَلَمْحِ الْبَصَرِ وَإِنْ كَانَتْ بَعِيدًا عِنْدَكُمْ ; كَمَا قَالَ تَعَالَى: إِنَّهُمْ يَرَوْنَهُ بَعِيدًا وَنَرَاهُ قَرِيبًا [٧٠ \ ٦، ٧] ، وَقَالَ: وَإِنَّ يَوْمًا عِنْدَ رَبِّكَ كَأَلْفِ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ [٢٢ \ ٤٧] ، وَاخْتَارَ أَبُو حَيَّانَ فِي (الْبَحْرِ الْمُحِيطِ) : أَنَّ «أَوْ» فِي قَوْلِهِ «أَوْ هُوَ أَقْرَبُ» لِلْإِبْهَامِ عَلَى الْمُخَاطَبِ، وَتَبِعَ فِي ذَلِكَ الزَّجَّاجَ، قَالَ: وَنَظِيرُهُ: وَأَرْسَلْنَاهُ إِلَى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ [٣٧ \ ١١٤] ، وَقَوْلُهُ: أَتَاهَا أَمْرُنَا لَيْلًا أَوْ نَهَارًا [١٠ \ ٢٤] .

Bazı ilim ehli ise şöyle demiştir: Mana, kıyamet size göre uzak olsa bile Allah Teâlâ katında göz açıp kapamak gibi yakındır; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { إِنَّهُمْ يَرَوْنَهُ بَعِيدًا وَنَرَاهُ قَرِيبًا } “Şüphesiz onlar onu uzak görüyorlar. Biz ise onu yakın görüyoruz.” [Meâric, 70/6-7], ve şöyle buyurmuştur: { وَإِنَّ يَوْمًا عِنْدَ رَبِّكَ كَأَلْفِ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ } “Rabbinin katında bir gün, sizin saydıklarınızdan bin yıl gibidir.” [Hac, 22/47]. Ebû Hayyân el-Bahru'l-Muhît'te, { أَوْ هُوَ أَقْرَبُ } “yahut daha da yakındır” kavlindeki «أَوْ» (veya/yahut) edatının muhatabı müphem bırakmak (onun idrakine bırakmak) için olduğunu tercih etmiş ve bu hususta Zeccâc'a tabi olmuştur; demiştir ki: Bunun benzeri şunlardır: { وَأَرْسَلْنَاهُ إِلَى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ } “Onu yüz bin yahut daha fazla kişiye peygamber olarak gönderdik.” [Sâffât, 37/147], ve { أَتَاهَا أَمْرُنَا لَيْلًا أَوْ نَهَارًا } “...gece veya gündüz emrimiz ona gelmiştir...” [Yûnus, 10/24].

قَوْلُهُ تَعَالَى: شَيْئًا وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصَارَ وَالْأَفْئِدَةَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ، ذَكَرَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّهُ أَخْرَجَ بَنِي آدَمَ مِنْ بُطُونِ أُمَّهَاتِهِمْ لَا يَعْلَمُونَ شَيْئًا، وَجَعَلَ لَهُمُ الْأَسْمَاعَ وَالْأَبْصَارَ وَالْأَفْئِدَةَ ; لِأَجْلِ أَنْ يَشْكُرُوا لَهُ نِعَمَهُ. وَقَدْ قَدَّمْنَا: أَنْ «لَعَلَّ» لِلتَّعْلِيلِ. وَلَمْ يُبَيِّنْ هُنَا هَلْ شَكَرُوا أَوْ لَمْ يَشْكُرُوا ; وَلَكِنَّهُ بَيَّنَ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ: أَنَّ أَكْثَرَهُمْ لَمْ يَشْكُرُوا ; كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَشْكُرُونَ [٢ \ ٢٤٣] ، وَقَالَ: قُلْ

Allah Teâlâ'nın: { شَيْئًا وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصَارَ وَالْأَفْئِدَةَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } “...hiçbir şey [bilmezken] ve şükredesiniz diye size kulak, gözler ve gönüller verdi.” buyruğu. Yüce ve Müteâl olan Allah bu yüce ayette Âdemoğullarını hiçbir şey bilmez halde annelerinin karınlarından çıkardığını ve Kendisine olan nimetlerine şükretsinler diye onlara kulaklar, gözler ve gönüller verdiğini zikretmiştir. «لَعَلَّ» (umulur ki / diye) edatının ta'lil (gerekçe bildirme) için olduğunu daha önce belirtmiştik. Burada şükredip etmediklerini açıklamamış; fakat diğer yerlerde onların çoğunun şükretmediğini açıklamıştır; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَشْكُرُونَ } “Fakat insanların çoğu şükretmezler.” [Bakara, 2/243], ve şöyle buyurmuştur: { قُلْ }

هُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصَارَ وَالْأَفْئِدَةَ قَلِيلًا مَّا تَشْكُرُونَ [٦٧ \ ٢٣] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

{ هُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصَارَ وَالْأَفْئِدَةَ قَلِيلًا مَّا تَشْكُرُونَ } “De ki: Sizi yaratan, size kulak, gözler ve gönüller veren O'dur. Ne kadar da az şükrediyorsunuz!” [Mülk, 67/23] ve bunlardan başka diğer ayetler böyledir.

تَنْبِيهٌ.

Bir Uyarı.

لَمْ يَأْتِ السَّمْعُ فِي الْقُرْآنِ مَجْمُوعًا، وَإِنَّمَا يَأْتِي فِيهِ بِصِيغَةِ الْإِفْرَادِ دَائِمًا، مَعَ أَنَّهُ يَجْمَعُ مَا يُذْكَرُ مَعَهُ كَالْأَفْئِدَةِ وَالْأَبْصَارِ.

Sem' (kulak/işitme) kelimesi Kur'an'da hiç çoğul olarak gelmemiş; beraberinde zikredilen gönüller (el-ef'ide) ve gözler (el-ebsâr) çoğul yapıldığı halde, o daima tekil lafızla gelmiştir.

وَأَظْهَرَ الْأَقْوَالَ فِي نُكْتَةِ إِفْرَادِهِ دَائِمًا: أَنَّ أَصْلَهُ مَصْدَرُ سَمِعَ سَمْعًا، وَالْمَصْدَرُ إِذَا جُعِلَ اسْمًا ذُكِّرَ وَأُفْرِدَ ; كَمَا قَالَ فِي الْخُلَاصَةِ:

Onun daima tekil gelmesinin nüktesi/hikmeti hakkındaki en açık görüş şudur: Onun aslı «سَمِعَ سَمْعًا» fiilinin masdarıdır; masdar ise isim kılındığında müzekker ve tekil olarak kullanılır; nitekim [İbn Mâlik] el-Hulâsa'da şöyle demiştir:

وَنَعَتُوا بِمَصْدَرٍ كَثِيرًا ... فَالْتَزَمُوا الْإِفْرَادَ وَالتَّذْكِيرَا

Ve masdar ile çokça sıfat yaptılar ... Böylece tekil ve müzekker kılmayı gerekli gördüler.

قَوْلُهُ تَعَالَى: أَلَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ مُسَخَّرَاتٍ فِي جَوِّ السَّمَاءِ مَا يُمْسِكُهُنَّ إِلَّا اللَّهُ إِنَّ فِي ذَلِكَ لِآيَاتٍ لِّقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ، ذَكَرَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ تَسْخِيرَهُ الطَّيْرَ فِي جَوِّ السَّمَاءِ مَا يُمْسِكُهَا إِلَّا هُوَ، مِنْ آيَاتِهِ الدَّالَّةِ عَلَى قُدْرَتِهِ، وَاسْتِحْقَاقِهِ لِأَنْ يُعْبَدَ وَحْدَهُ. وَأَوْضَحَ هَذَا الْمَعْنَى فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ ; كَقَوْلِهِ: أَوَلَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ فَوْقَهُمْ صَافَّاتٍ وَيَقْبِضْنَ مَا يُمْسِكُهُنَّ إِلَّا الرَّحْمَنُ إِنَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ بَصِيرٌ [٦٧ \ ١٩] .

Allah Teâlâ'nın: { أَلَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ مُسَخَّرَاتٍ فِي جَوِّ السَّمَاءِ مَا يُمْسِكُهُنَّ إِلَّا اللَّهُ إِنَّ فِي ذَلِكَ لِآيَاتٍ لِّقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ } “Gökyüzünün boşluğunda boyun eğdirilmiş kuşları görmediler mi? Onları orada Allah'tan başkası tutamaz. Şüphesiz bunda inanan bir topluluk için ayetler (ibretler) vardır.” buyruğu. Yüce ve Müteâl olan Allah bu yüce ayette kuşları gökyüzünün boşluğunda boyun eğdirmesinin ve onları Kendisinden başka kimsenin tutmamasının; O'nun kudretine ve yalnızca Kendisine ibadet edilmeye layık olduğuna delalet eden ayetlerinden olduğunu zikretmiştir. Bu manayı bundan başka yerde de açıklamıştır; nitekim şöyle buyurmuştur: { أَوَلَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ فَوْقَهُمْ صَافَّاتٍ وَيَقْبِضْنَ مَا يُمْسِكُهُنَّ إِلَّا الرَّحْمَنُ إِنَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ بَصِيرٌ } “Üstlerinde kanatlarını aça kapaya uçan kuşları görmediler mi? Onları Rahmân'dan başkası tutmuyor. Şüphesiz O, her şeyi hakkıyla görendir.” [Mülk, 67/19].

تَنْبِيهٌ.

Bir Uyarı.

لَمْ يَذْكُرْ عُلَمَاءُ الْعَرَبِيَّةِ الْفِعْلَ (بِفَتْحٍ فَسُكُونٍ) مِنْ صِيَغِ جُمُوعِ التَّكْسِيرِ. قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ -: الَّذِي يَظْهَرُ لِي مِنِ اسْتِقْرَاءِ اللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ: أَنَّ الْفِعْلَ (بِفَتْحٍ فَسُكُونٍ) جَمْعُ تَكْسِيرٍ لِفَاعِلٍ وَصْفًا لِكَثْرَةِ وُرُودِهِ فِي اللُّغَةِ جَمْعًا لَهُ ; كَقَوْلِهِ هُنَا: أَلَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ [١٦ \ ٧٩] ، فَالطَّيْرُ جَمْعُ طَائِرٍ، وَكَالصَّحْبِ فَإِنَّهُ جَمْعُ صَاحِبٍ. قَالَ امْرُؤُ الْقَيْسِ:

Arap dili âlimleri fe'l (فَعْل) veznini (fetha ve sükûn ile) kırık çoğul (cem-i teksîr) vezinlerinden saymamışlardır. Bu satırların yazarı -Allah onu affetsin- der ki: Arap dilinin istikrasından (taranıp incelenmesinden) bana zahir olan şudur: Fe'l (فَعْل) kalıbı (fetha ve sükûn ile), dilde bu kalıbın çokça çoğul olarak gelmesi sebebiyle fâil (فَاعِل) sıfatının kırık çoğuludur; nitekim buradaki: { أَلَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ } “Kuşları görmediler mi?...” [Nahl, 16/79] kavlinde olduğu gibi; zira tayr (طَيْر), tâir (طَائِر) kelimesinin çoğuludur. Tıpkı sahb (صَحْب) kelimesinin sâhib (صَاحِب) kelimesinin çoğulu olması gibi. İmruu'l-Kays şöyle demiştir:

وُقُوفًا بِهَا صَحْبِي عَلَى مَطِيُّهُمْ ... يَقُولُونَ لَا تَهْلِكْ أَسًى وَتَجَمَّلِ

Dostlarım orada binekleri üzerinde durmuş ... 'Kederden helak olma, sabret/metanetli ol' diyorlar.

فَقَوْلُهُ «صَحْبِي» ، أَيْ: أَصْحَابِي. وَكَالرَّكْبِ فَإِنَّهُ جَمْعُ رَاكِبٍ ; قَالَ تَعَالَى: وَالرَّكْبُ أَسْفَلَ مِنْكُمْ [٨ \ ٤٢] ، وَقَالَ ذُو الرُّمَّةِ:

Şairin «صَحْبِي» sözü, yani ashâbım (arkadaşlarım) demektir. Tıpkı rakb (رَكْب) kelimesinin râkib (رَاكِب) kelimesinin çoğulu olması gibi; nitekim Allah Teâlâ: { وَالرَّكْبُ أَسْفَلَ مِنْكُمْ } “Kervan ise sizden daha aşağıdaydı...” [Enfâl, 8/42] buyurmuştur. Zü'r-Rumme de şöyle demiştir:

أَسْتَحْدَثَ الرَّكْبُ عَنْ أَشْيَاعِهِمْ خَبَرَا ... أَمْ رَاجَعَ الْقَلْبَ مَنْ أَطْرَابِهِ طَرَبُ

Süvariler yandaşlarından yeni bir haber mi aldılar ... Yoksa kalbe aşk heyecanlarından bir sevinç/coşku mu geri döndü?

فَالرَّكْبُ جَمْعُ رَاكِبٍ. وَقَدْ رَدَّ عَلَيْهِ ضَمِيرَ الْجَمَاعَةِ فِي قَوْلِهِ: «عَنْ أَشْيَاعِهِمْ» ،

Burada rakb (الرَّكْب), râkib kelimesinin çoğuludur. Nitekim «عَنْ أَشْيَاعِهِمْ» (yandaşlarından) ifadesinde ona çoğul zamiri döndürmüştür.

وَكَالشُّرْبِ فَإِنَّهُ جَمْعُ شَارِبٍ. وَمِنْهُ قَوْلُ نَابِغَةَ ذُبْيَانَ:

Ve şerb (شَرْب) kelimesi de böyledir; o da şârib (شَارِب - içen) kelimesinin çoğuludur. Nâbiğa ez-Zübyânî'nin şu sözü de bu kabildendir:

كَأَنَّهُ خَارِجًا مِنْ جَنْبِ صَفْحَتِهِ ... سَفُّودُ شُرْبٍ نَسُوهُ عِنْدَ مُفْتَأَدِ

Sanki onun böğrünün yan tarafından çıkan şey ... İçki meclisindekilerin ocak başında unuttukları bir kebap şişidir.

فَإِنَّهُ رَدَّ عَلَى الشُّرْبِ ضَمِيرَ الْجَمَاعَةِ فِي قَوْلِهِ: «نَسُوهُ. .» إِلَخْ، وَكَالسَّفَرِ فَإِنَّهُ جَمْعُ سَافِرٍ ; وَمِنْهُ حَدِيثُ: «أَتِمُّوا فَإِنَّا قَوْمٌ سَفَرٌ» ، وَقَوْلُ الشَّنْفَرَى:

Zira şair «نَسُوهُ» (onu unuttular) ifadesinde şerb kelimesine çoğul zamiri döndürmüştür. Keza sefer (سَفْر) kelimesi de sâfir (yolcu) kelimesinin çoğuludur; nitekim: «أَتِمُّوا فَإِنَّا قَوْمٌ سَفَرٌ» (Siz namazınızı tamamlayın, zira biz yolcu bir topluluğuz) hadisi ve Şenferâ'nın şu sözü de bu kabildendir:

كَأَنَّ وَغَاهَا حَجْرَتَيْهِ وَجَالَهُ ... أَضَامِيمُ مِنْ سَفَرِ الْقَبَائِلِ نُزَّلُ

Sanki vadinin iki kenarı ve çevresindeki savaş gürültüsü ... Kabilelerden konaklamış yolcu bölükleridir.

وَكَالرَّجُلِ جَمْعُ رَاجِلٍ ; وَمِنْهُ قِرَاءَةُ الْجُمْهُورِ: وَأَجْلِبْ عَلَيْهِمْ بِخَيْلِكَ وَرَجِلِكَ [١٧ \ ٦٤] ، بِسُكُونِ الْجِيمِ. وَأَمَّا عَلَى قِرَاءَةِ حَفْصٍ عَنْ عَاصِمٍ بِكَسْرِ الْجِيمِ، فَالظَّاهِرُ أَنَّ كَسْرَةَ الْجِيمِ إِتْبَاعٌ لِكَسْرَةِ اللَّامِ، فَمَعْنَاهُ مَعْنَى قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ. وَنَحْوُ هَذَا كَثِيرٌ جِدًّا فِي كَلَامِ الْعَرَبِ، فَلَا نُطِيلُ بِهِ الْكَلَامَ. وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Yine racl (رَجْل) kelimesi râcil (yaya) kelimesinin çoğuludur; nitekim cumhurun: { وَأَجْلِبْ عَلَيْهِمْ بِخَيْلِكَ وَرَجِلِكَ } “...süvarilerinle ve yayalarınla onların üzerine yaygara kopar...” [İsrâ, 17/64] ayetindeki cîm harfinin sükûnu ile olan kıraati de bu kabildendir. Hafs'ın Âsım'dan rivayet ettiği cîm harfinin kesresiyle olan kıraatine gelince, görünen o ki cîm harfinin kesresi lâm harfinin kesresine tebaiyyet (uyum) içindir; dolayısıyla manası cumhurun kıraati manasındadır. Bunun benzerleri Arap kelamında pek çoktur, bu yüzden sözü uzatmıyoruz. Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَجَعَلَ لَكُمْ سَرَابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ وَسَرَابِيلَ تَقِيكُمْ بَأْسَكُمُ الْآيَةَ، بَيَّنَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ مِنَّتَهُ عَلَى خَلْقِهِ ; بِأَنَّهُ جَعَلَ لَهُمْ سَرَابِيلَ تَقِيهِمُ الْحَرَّ، أَيْ: وَالْبَرْدَ ; لِأَنَّ مَا يَقِي الْحَرَّ مِنَ اللِّبَاسِ يَقِي الْبَرْدَ. وَالْمُرَادُ بِهَذِهِ السَّرَابِيلِ: الْقُمْصَانُ وَنَحْوُهَا مِنْ ثِيَابِ الْقُطْنِ وَالْكِتَّانِ وَالصُّوفِ. وَقَدْ بَيَّنَ هَذِهِ النِّعْمَةَ الْكُبْرَى فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ ; كَقَوْلِهِ: يَابَنِي آدَمَ قَدْ أَنْزَلْنَا عَلَيْكُمْ لِبَاسًا يُوَارِي سَوْآتِكُمْ وَرِيشًا الْآيَةَ [٧ \ ٢٦] ، وَقَوْلِهِ: يَابَنِي آدَمَ خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ الْآيَةَ [٧ \ ٣١] ، أَيْ: وَتِلْكَ الزِّينَةُ هِيَ مَا خَلَقَ اللَّهُ لَهُمْ مِنَ اللِّبَاسِ الْحَسَنِ. وَقَوْلُهُ هُنَا: وَسَرَابِيلَ تَقِيكُمْ بَأْسَكُمْ [١٦ \ ٨١] ، الْمُرَادُ بِهَا الدُّرُوعُ وَنَحْوُهَا، مِمَّا يَقِي لَابِسَهُ وَقْعَ السِّلَاحِ، وَيُسَلِّمُهُ مِنْ بَأْسِهِ. .

Allah Teâlâ'nın: { وَجَعَلَ لَكُمْ سَرَابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ وَسَرَابِيلَ تَقِيكُمْ بَأْسَكُمْ } “...ve sizi sıcaktan koruyan elbiseler ve savaşınızda (darbelerden) koruyan zırhlar kıldı...” ayeti. Yüce ve Müteâl olan Allah bu yüce ayette mahlukatı üzerindeki nimetini; kendilerini sıcaktan, yani aynı şekilde soğuktan koruyan elbiseler kıldığını belirterek açıklamıştır; çünkü sıcaktan koruyan giysi soğuktan da korur. Bu «serâbîl» (elbiseler) ile kastedilen: Gömlekler ile pamuk, keten ve yünden mamul benzeri elbiselerdir. Allah bu büyük nimeti bundan başka yerde de açıklamıştır; O'nun: { يَابَنِي آدَمَ قَدْ أَنْزَلْنَا عَلَيْكُمْ لِبَاسًا يُوَارِي سَوْآتِكُمْ وَرِيشًا } “Ey Âdemoğulları! Size avret yerlerinizi örtecek giysi ve süslenecek elbise indirdik...” [A'râf, 7/26] ve O'nun: { يَابَنِي آدَمَ خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ } “Ey Âdemoğulları! Her mescitte ziynetinizi takının...” [A'râf, 7/31] buyruklarında olduğu gibi; yani o ziynet, Allah'ın onlar için yarattığı güzel elbiselerdir. Buradaki: { وَسَرَابِيلَ تَقِيكُمْ بَأْسَكُمْ } “...ve sizi savaşınızda koruyan zırhlar...” [Nahl, 16/81] buyruğundan maksat ise, zırhlar ve benzeri giyen kimseyi silahın darbesinden koruyan ve onun şiddetinden selamete erdiren teçhizattır.

وَقَدْ بَيَّنَ أَيْضًا هَذِهِ النِّعْمَةَ الْكُبْرَى، وَاسْتِحْقَاقَ مَنْ أَنْعَمَ بِهَا لِأَنْ يُشْكَرَ لَهُ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ ; كَقَوْلِهِ: وَعَلَّمْنَاهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَكُمْ لِتُحْصِنَكُمْ مِنْ بَأْسِكُمْ فَهَلْ أَنْتُمْ شَاكِرُونَ [٢١ \ ٨٠] ، وَإِطْلَاقُ السَّرَابِيلِ عَلَى الدُّرُوعِ وَنَحْوِهَا مَعْرُوفٌ. وَمِنْهُ قَوْلُ كَعْبِ بْنِ زُهَيْرٍ:

Bu büyük nimeti ve bunu bahşeden zatın şükredilmeye layık olduğunu bundan başka yerde de açıklamıştır; nitekim şöyle buyurmuştur: { وَعَلَّمْنَاهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَكُمْ لِتُحْصِنَكُمْ مِنْ بَأْسِكُمْ فَهَلْ أَنْتُمْ شَاكِرُونَ } “Sizi savaşınızın şiddetinden korusun diye ona sizin için zırh yapma sanatını öğrettik. Artık şükreder misiniz?” [Enbiyâ, 21/80]. «Serâbîl» kelimesinin zırhlar ve benzerleri için kullanılması meşhurdur. Ka'b b. Züheyr'in şu beyti de bu kabildendir:

شُمُّ الْعَرَانِينِ أَبْطَالٌ لَبُوسُهُمُ ... مِنْ نَسْجِ دَاوُدَ فِي الْهَيْجَا سَرَابِيلُ

Onlar dik başlı, ulu burunlu yiğitlerdir; giysileri ... Savaş meydanında Dâvûd'un dokuduğu zırhlardır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: يَعْرِفُونَ نِعْمَتَ اللَّهِ ثُمَّ يُنْكِرُونَهَا الْآيَةَ، ذَكَرَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ الْكُفَّارَ يَعْرِفُونَ نِعْمَةَ اللَّهِ ; لِأَنَّهُمْ يَعْلَمُونَ أَنَّهُ هُوَ الَّذِي يَرْزُقُهُمْ وَيُعَافِيهِمْ، وَيُدَبِّرُ شُؤُونَهُمْ، ثُمَّ يُنْكِرُونَ هَذِهِ النِّعْمَةَ ; فَيَعْبُدُونَ مَعَهُ غَيْرَهُ، وَيُسَوُّونَهُ بِمَا لَا يَنْفَعُ وَلَا يَضُرُّ، وَلَا يُغْنِي شَيْئًا.

Allah Teâlâ'nın: { يَعْرِفُونَ نِعْمَتَ اللَّهِ ثُمَّ يُنْكِرُونَهَا } “Allah'ın nimetini bilirler, sonra da onu inkâr ederler...” ayeti. Yüce ve Müteâl olan Allah bu yüce ayette kâfirlerin Allah'ın nimetini bildiklerini zikretmiştir; çünkü onlar kendilerini rızıklandıranın, afiyet verenin ve işlerini çekip çevirenin O olduğunu bilirler, sonra da bu nimeti inkâr ederler; böylece O'nunla birlikte başkasına taparlar ve O'nu fayda ve zarar veremeyen, hiçbir şeye yaramayan şeylerle bir tutarlar.

وَقَدْ أَوْضَحَ - جَلَّ وَعَلَا - هَذَا الْمَعْنَى فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ ; كَقَوْلِهِ: قُلْ مَنْ يَرْزُقُكُمْ مِّنَ

Yüce ve Müteâl olan [Allah] bu manayı pek çok ayette açıklamıştır; O'nun şu buyruğunda olduğu gibi: { قُلْ مَنْ يَرْزُقُكُمْ مِّنَ }

السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ أَمَّنَ يَمْلِكُ السَّمْعَ وَالْأَبْصَارَ وَمَنْ يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ وَمَنْ يُدَبِّرُ الْأَمْرَ فَسَيَقُولُونَ اللَّهُ فَقُلْ أَفَلَا تَتَّقُونَ [١٠ \ ٣١] .

{ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ أَمَّنَ يَمْلِكُ السَّمْعَ وَالْأَبْصَارَ وَمَنْ يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ وَمَنْ يُدَبِّرُ الْأَمْرَ فَسَيَقُولُونَ اللَّهُ فَقُلْ أَفَلَا تَتَّقُونَ } “De ki: Gökten ve yerden size rızık veren kimdir? Kulaklara ve gözlere malik olan kimdir? Ölüden diriyi çıkaran, diriden ölüyü çıkaran kimdir? Bütün işleri çekip çeviren kimdir? Hemen 'Allah' diyecekler. De ki: O halde sakınmaz mısınız?” [Yûnus, 10/31].

فَقَوْلُهُ: فَسَيَقُولُونَ اللَّهُ [١٠ \ ٣١] ، دَلِيلٌ عَلَى مَعْرِفَتِهِمْ نِعْمَتَهُ. وَقَوْلُهُ: فَقُلْ أَفَلَا تَتَّقُونَ [١٠ \ ٣١] ، دَلِيلٌ عَلَى إِنْكَارِهِمْ لَهَا. وَالْآيَاتُ بِمِثْلِ هَذَا كَثِيرَةٌ جِدًّا.

Ayetin: { فَسَيَقُولُونَ اللَّهُ } “Hemen 'Allah' diyecekler” [Yûnus, 10/31] kısmı onların O'nun nimetini bildiklerine delildir. { فَقُلْ أَفَلَا تَتَّقُونَ } “De ki: O halde sakınmaz mısınız?” [Yûnus, 10/31] kavli ise onu inkâr ettiklerine delildir. Bu doğrultudaki ayetler pek çoktur.

وَرُوِيَ عَنْ مُجَاهِدٍ: أَنَّ سَبَبَ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ أَعْرَابِيًّا أَتَى النَّبِيَّ ﷺ فَسَأَلَهُ، فَقَرَأَ عَلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ بُيُوتِكُمْ سَكَنًا [١٦ \ ٨٠] ، فَقَالَ الْأَعْرَابِيُّ: نَعَمْ! قَالَ: وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ جُلُودِ الْأَنْعَامِ بُيُوتًا الْآيَةَ [١٦ \ ٨٠] ، قَالَ الْأَعْرَابِيُّ: نَعَمْ! ثُمَّ قَرَأَ عَلَيْهِ، كُلَّ ذَلِكَ يَقُولُ الْأَعْرَابِيُّ: نَعَمْ! حَتَّى بَلَغَ: كَذَلِكَ يُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تُسْلِمُونَ [١٦ \ ٨١] ، فَوَلَّى الْأَعْرَابِيُّ ; فَأَنْزَلَ اللَّهُ: يَعْرِفُونَ نِعْمَةَ اللَّهِ ثُمَّ يُنْكِرُونَهَا [١٦ \ ٨٣] ، وَعَنِ السُّدِّيِّ ﵀: يَعْرِفُونَ نِعْمَةَ اللَّهِ، أَيْ: نُبُوَّةَ مُحَمَّدٍ ﷺ ثُمَّ يُنْكِرُونَهَا، أَيْ: يُكَذِّبُونَهُ وَيُنْكِرُونَ صِدْقَهُ.

Mücâhid'den rivayet edildiğine göre bu yüce ayetin nüzul sebebi şudur: Bir bedevi Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip ona [dini] sordu. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: { وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ بُيُوتِكُمْ سَكَنًا } “Allah evlerinizi sizin için bir huzur ve sükûn yeri kıldı...” [Nahl, 16/80] ayetini okudu. Bedevi: 'Evet!' dedi. [Resûlullah]: { وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ جُلُودِ الْأَنْعَامِ بُيُوتًا } “...ve hayvanların derilerinden sizin için evler (çadırlar) kıldı...” [Nahl, 16/80] ayetini okudu. Bedevi: 'Evet!' dedi. Sonra [Resûlullah] ayetleri okumaya devam etti ve bedevi her seferinde: 'Evet!' diyordu; ta ki: { كَذَلِكَ يُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تُسْلِمُونَ } “...İşte böylece teslim olasınız diye üzerinizdeki nimetini tamamlamaktadır” [Nahl, 16/81] ayetine ulaşıncaya kadar. Bunun üzerine bedevi yüz çevirip gitti; Allah da: { يَعْرِفُونَ نِعْمَتَ اللَّهِ ثُمَّ يُنْكِرُونَهَا } “Allah'ın nimetini bilirler, sonra da onu inkâr ederler...” [Nahl, 16/83] ayetini indirdi. Süddî'den -rahimehullâh- rivayet edildiğine göre: 'Allah'ın nimetini bilirler' ifadesi, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliğini bilirler; 'sonra da onu inkâr ederler' ifadesi ise, onu yalanlarlar ve doğruluğunu inkâr ederler demektir.

وَقَدْ بَيَّنَ - جَلَّ وَعَلَا -: أَنَّ بَعْثَةَ نَبِيِّهِ ﷺ فِيهِمْ مِنْ مِنَنِ اللَّهِ عَلَيْهِمْ. كَمَا قَالَ تَعَالَى: لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ إِذْ بَعَثَ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْ أَنْفُسِهِمْ الْآيَةَ [٣ \ ١٦٤] ، وَبَيَّنَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ: أَنَّهُمْ قَابَلُوا هَذِهِ النِّعْمَةَ بِالْكُفْرَانِ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَةَ اللَّهِ كُفْرًا وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ [١٤ \ ٢٨] ، وَقِيلَ: يَعْرِفُونَ نِعْمَةَ اللَّهِ فِي الشِّدَّةِ، ثُمَّ يُنْكِرُونَهَا فِي الرَّخَاءِ. وَقَدْ تَقَدَّمَتِ الْآيَاتُ الدَّالَّةُ عَلَى ذَلِكَ، كَقَوْلِهِ: فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ إِذَا هُمْ يُشْرِكُونَ [٢٩ \ ٦٥] ، وَنَحْوِهَا مِنَ الْآيَاتِ إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْأَقْوَالِ فِي الْآيَةِ.

Yüce ve Müteâl olan Allah Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'i onların arasına göndermesinin, üzerlerindeki ilahi nimetlerden olduğunu açıklamıştır. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ إِذْ بَعَثَ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْ أَنْفُسِهِمْ } “Andolsun ki Allah, müminlere kendi nefislerinden (içlerinden) bir elçi göndermekle büyük bir lütufta bulunmuştur...” [Âl-i İmrân, 3/164]. Başka bir yerde ise onların bu nimeti nankörlükle karşıladıklarını açıklamıştır ki bu: { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَةَ اللَّهِ كُفْرًا وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ } “Allah'ın nimetini nankörlüğe/küfre çeviren ve kavimlerini helak yurduna sürükleyenleri görmedin mi?” [İbrâhîm, 14/28] buyruğundadır. Bir rivayete göre de: Sıkıntı anında Allah'ın nimetini bilirler, sonra bolluk/genişlik anında onu inkâr ederler, denilmiştir. Nitekim buna delalet eden ayetler daha önce geçmişti; O'nun: { فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ إِذَا هُمْ يُشْرِكُونَ } “Fakat onları karaya çıkarıp kurtarınca hemen şirk koşarlar.” [Ankebût, 29/65] buyruğu ve benzeri ayetler böyledir; ayet hakkındaki diğer görüşler de bu kabildendir.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: وَأَكْثَرُهُمُ الْكَافِرُونَ [١٦ \ ٨٣] ، قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: مَعْنَاهُ أَنَّهُمْ كُلَّهُمْ كَافِرُونَ. أَطْلَقَ الْأَكْثَرَ وَأَرَادَ الْكُلَّ. قَالَهُ الْقُرْطُبِيُّ وَالشَّوْكَانِيُّ. وَقَالَ الشَّوْكَانِيُّ: أَوْ أَرَادَ بِالْأَكْثَرِ الْعُقَلَاءَ دُونَ الْأَطْفَالِ وَنَحْوِهِمْ. أَوْ أَرَادَ كُفْرَ الْجُحُودِ، وَلَمْ يَكُنْ كُفْرُ كُلِّهِمْ كَذَلِكَ، بَلْ كَانَ كُفْرُ بَعْضِهِمْ كُفْرَ جَهْلٍ.

Allah Teâlâ'nın bu yüce ayetteki: { وَأَكْثَرُهُمُ الْكَافِرُونَ } “...onların çoğu kâfirlerdir.” [Nahl, 16/83] kavli hakkında bazı âlimler şöyle demiştir: Bunun manası onların tamamının kâfir olduğudur. Burada 'çoğu' lafzı zikredilmiş, fakat 'hepsi' kastedilmiştir. Bunu Kurtubî ve Şevkânî söylemiştir. Şevkânî şöyle de demiştir: Yahut 'çoğu' ile çocuklar ve benzerleri hariç tutularak akıl baliğ olanlar kastedilmiştir. Ya da inat ve inkâr küfrü kastedilmiştir; zira hepsinin küfrü öyle değildi, bilakis bazılarının küfrü cehalet küfrü idi.

قَوْلُهُ تَعَالَى: ثُمَّ لَا يُؤْذَنُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا ; لَمْ يُبَيِّنْ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ مُتَعَلِّقَ الْإِذْنِ فِي قَوْلِهِ: لَا يُؤْذَنُ [١٦ \ ٨٤] ، وَلَكِنَّهُ بَيَّنَ فِي (الْمُرْسَلَاتِ) أَنَّ مُتَعَلِّقَ الْإِذْنِ الِاعْتِذَارُ، أَيْ: لَا يُؤْذَنُ لَهُمْ فِي الِاعْتِذَارِ، لِأَنَّهُمْ لَيْسَ لَهُمْ عُذْرٌ يَصِحُّ قَبُولُهُ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: هَذَا يَوْمُ لَا يَنْطِقُونَ وَلَا يُؤْذَنُ لَهُمْ فَيَعْتَذِرُونَ [٧٧ \ ٣٥ - ٣٦] .

Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ لَا يُؤْذَنُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا } “Sonra o inkâr edenlere izin de verilmez...” buyruğu. Teâlâ bu yüce ayette: { لَا يُؤْذَنُ } “izin verilmez” [Nahl, 16/84] kavlindeki iznin neye taalluk ettiğini açıklamamıştır; fakat Mürselât Suresi'nde bu iznin mazeret beyan etmeye taalluk ettiğini, yani mazeret beyan etmelerine izin verilmeyeceğini, çünkü kabul edilmeye elverişli bir mazeretlerinin bulunmadığını açıklamıştır; nitekim şöyle buyurmuştur: { هَذَا يَوْمُ لَا يَنْطِقُونَ وَلَا يُؤْذَنُ لَهُمْ فَيَعْتَذِرُونَ } “Bu, konuşamayacakları bir gündür. Kendilerine izin de verilmez ki mazeret beyan etsinler.” [Mürselât, 77/35-36].

فَإِنْ قِيلَ: مَا وَجْهُ الْجَمْعِ بَيْنَ نَفْيِ اعْتِذَارِهِمُ الْمَذْكُورِ هُنَا، وَبَيْنَ مَا جَاءَ فِي الْقُرْآنِ مِنِ اعْتِذَارِهِمْ؟ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى عَنْهُمْ: وَاللَّهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ [٦ \ ٢٣] ، وَقَوْلِهِ: مَا كُنَّا نَعْمَلُ مِنْ سُوءٍ [١٦ \ ٢٨] ، وَقَوْلِهِ: بَلْ لَمْ نَكُنْ نَدْعُو مِنْ قَبْلُ شَيْئًا [٤٠ \ ٧٤] ، وَنَحْوِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Eğer: 'Burada zikredilen mazeret beyanlarının nefyedilmesi ile Kur'an'da yer alan mazeret beyanları arası nasıl bağdaştırılır?'; nitekim Allah Teâlâ'nın onlardan naklettiği: { وَاللَّهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ } “Rabbimiz Allah'a andolsun ki biz ortak koşanlar değildik” [En'âm, 6/23], { مَا كُنَّا نَعْمَلُ مِنْ سُوءٍ } “...Biz hiçbir kötülük yapmıyorduk...” [Nahl, 16/28] ve { بَلْ لَمْ نَكُنْ نَدْعُو مِنْ قَبْلُ شَيْئًا } “...Hayır, biz önceden hiçbir şeye dua etmiyorduk/tapmıyorduk...” [Mü'min, 40/74] kavilleri ve benzeri ayetler böyledir, denilirse;

فَالْجَوَابُ مِنْ أَوْجُهٍ:

Buna birkaç vecihle cevap verilir:

مِنْهَا: أَنَّهُمْ يَعْتَذِرُونَ حَتَّى إِذَا قِيلَ لَهُمْ: «اخْسَئُوا فِيهَا وَلَا تُكَلِّمُونِ» [٢٣ \ ١٠٨] ، انْقَطَعَ نُطْقُهُمْ وَلَمْ يَبْقَ إِلَّا الزَّفِيرُ وَالشَّهِيقُ ; كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَوَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ بِمَا ظَلَمُوا فَهُمْ لَا يَنْطِقُونَ [٢٧ \ ٨٥] .

Bunlardan biri: Kendilerine: «اخْسَئُوا فِيهَا وَلَا تُكَلِّمُونِ» “Aşağılık olarak kalın orada ve benimle konuşmayın!” [Mü'minûn, 23/108] denilinceye kadar mazeret beyan ederler; bu denilince konuşmaları kesilir ve geriye sadece inleme ve hıçkırık kalır; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَوَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ بِمَا ظَلَمُوا فَهُمْ لَا يَنْطِقُونَ } “Zulmetmeleri sebebiyle o söz aleyhlerine gerçekleşmiştir; artık onlar konuşamazlar.” [Neml, 27/85].

وَمِنْهَا: أَنَّ نَفْيَ اعْتِذَارِهِمْ يُرَادُ بِهِ اعْتِذَارٌ فِيهِ فَائِدَةٌ. أَمَّا الِاعْتِذَارُ الَّذِي لَا فَائِدَةَ فِيهِ فَهُوَ كَالْعَدَمِ، يَصْدُقُ عَلَيْهِ فِي لُغَةِ الْعَرَبِ: أَنَّهُ لَيْسَ بِشَيْءٍ، وَلِذَا صَرَّحَ تَعَالَى بِأَنَّ الْمُنَافِقِينَ بُكْمٌ فِي قَوْلِهِ: صُمٌّ بُكْمٌ [٢ \ ١٧١] ، مَعَ قَوْلِهِ عَنْهُمْ:

Bir diğeri: Mazeret beyanlarının nefyedilmesi ile faydası olan bir mazeret kastedilmektedir. Faydası olmayan mazerete gelince, o yok hükmündedir; Arap dilinde onun için 'hiçbir şey değildir' ifadesi tam olarak uyar. Bu sebeple Allah Teâlâ münafıklar hakkında: { صُمٌّ بُكْمٌ } “...Sağırdırlar, dilsizdirler...” [Bakara, 2/171] buyurarak dilsiz olduklarını açıkça ifade etmiştir; halbuki onlar hakkında şöyle de buyurmuştur:

وَإِنْ يَقُولُوا تَسْمَعْ لِقَوْلِهِمْ [٦٣ \ ٤] ، أَيْ: لِفَصَاحَتِهِمْ وَحَلَاوَةِ أَلْسِنَتِهِمْ. وَقَالَ عَنْهُمْ أَيْضًا: فَإِذَا ذَهَبَ الْخَوْفُ سَلَقُوكُمْ بِأَلْسِنَةٍ حِدَادٍ [٣٣ \ ١٩] ، فَهَذَا الَّذِي ذَكَرَهُ - جَلَّ وَعَلَا - مِنْ فَصَاحَتِهِمْ وَحِدَّةِ أَلْسِنَتِهِمْ، مَعَ تَصْرِيحِهِ بِأَنَّهُمْ بُكُمٌ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْكَلَامَ الَّذِي لَا فَائِدَةَ فِيهِ كَلَا شَيْءٍ، كَمَا هُوَ وَاضِحٌ. وَقَالَ هُبَيْرَةُ بْنُ أَبِي وَهْبٍ الْمَخْزُومِيُّ:

{ وَإِنْ يَقُولُوا تَسْمَعْ لِقَوْلِهِمْ } “Konuşurlarsa onların sözlerini dinlersin...” [Münâfikûn, 63/4]; yani onların fesahatleri ve dillerinin tatlılığı sebebiyle dinlersin. Onlar hakkında yine şöyle buyurmuştur: { فَإِذَا ذَهَبَ الْخَوْفُ سَلَقُوكُمْ بِأَلْسِنَةٍ حِدَادٍ } “Korku gidince de sizi keskin dillerle incitirler...” [Ahzâb, 33/19]. Yüce ve Müteâl olan Allah'ın onların fesahatlerini ve dillerinin keskinliğini zikretmesi ile birlikte dilsiz olduklarını açıkça belirtmesi, faydası olmayan sözün açıkça görüldüğü üzere yok hükmünde olduğuna delalet eder. Hübeyre b. Ebî Vehb el-Mahzûmî şöyle demiştir:

وَإِنَّ كَلَامَ الْمَرْءِ فِي غَيْرِ كُنْهِهِ لَكَالنَّبْلِ تَهْوِي لَيْسَ فِيهَا نِصَالُهَا.

Kişinin yerinde ve hakikatinde olmayan sözü ... Tıpkı düşen temrensiz (uçsuz) oklar gibidir.

وَقَدْ بَيَّنَّا هَذَا فِي كِتَابِنَا (دَفْعِ إِيهَامِ الِاضْطِرَابِ عَنْ آيَاتِ الْكِتَابِ) فِي مَوَاضِعَ مِنْهُ. وَالتَّرْتِيبُ بِ «ثُمَّ» [١٦ \ ٨٤] فِي قَوْلِهِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: ثُمَّ لَا يُؤْذَنُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا [١٦ \ ٨٤] ، عَلَى قَوْلِهِ: وَيَوْمَ نَبْعَثُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيدًا [١٦ \ ٨٤] ، لِأَجْلِ الدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ ابْتِلَاءَهُمْ بِالْمَنْعِ مِنَ الِاعْتِذَارِ الْمُشْعِرِ بِالْإِقْنَاطِ الْكُلِّيِّ أَشَدُّ مِنِ ابْتِلَائِهِمْ بِشَهَادَةِ الْأَنْبِيَاءِ عَلَيْهِمْ بِكُفْرِهِمْ.

Bunu kitabımız (Def‘u Îhâmi'l-İdtırâb ‘an Âyâti'l-Kitâb)'da birçok yerde açıkladık. Bu kerim ayetteki { ثُمَّ لَا يُؤْذَنُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا } “Sonra inkâr edenlere izin verilmez...” [Nahl, 16/84] kavlinin, { وَيَوْمَ نَبْعَثُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيدًا } “Ve her ümmetten bir şahit göndereceğimiz gün...” [Nahl, 16/84] kavline «ثُمَّ» (sonra) ile bağlanıp tertip edilmesi; onların tamamen ümitsizliği hissettiren mazeret beyanından menedilme imtihanının, peygamberlerin kendi aleyhlerine kâfirlikleriyle şahitlik etmeleri imtihanından daha şiddetli olduğuna delalet etmek içindir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَا هُمْ يَسْتَعْتِبُونَ، اعْلَمْ أَوْلًا: أَنَّ اسْتَعْتَبَ تُسْتَعْمَلُ فِي اللُّغَةِ بِمَعْنَى طَلَبِ الْعُتْبَى ; أَيْ: الرُّجُوعِ إِلَى مَا يُرْضِي الْعَاتِبِ وَيَسُرُّهُ. وَتُسْتَعْمَلُ أَيْضًا فِي اللُّغَةِ بِمَعْنَى أَعْتَبَ: إِذَا أَعْطَى الْعُتْبَى، أَيْ: رَجَعَ إِلَى مَا يُحِبُّ الْعَاتِبُ وَيَرْضَى، فَإِذَا عَلِمْتَ ذَلِكَ فَاعْلَمْ أَنَّ فِي قَوْلِهِ: وَلَا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ [١٦ \ ٨٤] ، وَجْهَيْنِ مِنَ التَّفْسِيرِ مُتَقَارِبِي الْمَعْنَى.

Allah Teâlâ'nın: { وَلَا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ } “...onların rızayı kazanmaları da istenmez/onlardan rıza talep edilmez” kavli. Öncelikle bil ki: İstı'tâb (اسْتَعْتَبَ), lügatte utbâ (عُتْبَى) istemek, yani sitem eden kimseyi razı edecek ve sevindirecek duruma dönmek anlamında kullanılır. Ayrıca lügatte e'tebe (أَعْتَبَ) manasında; yani utbâyı vermek, yani sitem eden kimsenin sevdiği ve razı olduğu şeye dönmek anlamında da kullanılır. Bunu bildiğinde bil ki, O'nun: { وَلَا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ } [Nahl, 16/84] kavlinde anlamları birbirine yakın iki tefsir vechi vardır.

قَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: وَلَا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ، أَيْ: لَا تُطْلَبُ مِنْهُمُ الْعُتْبَى، بِمَعْنَى لَا يُكَلَّفُونَ أَنْ يُرْضُوا رَبَّهُمْ ; لِأَنَّ الْآخِرَةَ لَيْسَتْ بِدَارِ تَكْلِيفٍ، فَلَا يُرَدُّونَ إِلَى الدُّنْيَا لِيَتُوبُوا.

İlim ehlinden bazıları şöyle dedi: { وَلَا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ }; yani onlardan utbâ talep edilmez; bir diğer ifadeyle Rablerini razı etmekle mükellef tutulmazlar, çünkü ahiret mükellefiyet yurdu değildir; dolayısıyla tövbe etsinler diye dünyaya geri döndürülmezler.

وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: وَلَا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ، أَيْ: يُعْتَبُونَ، بِمَعْنَى يُزَالُ عَنْهُمُ الْعَتَبُ، وَيُعْطَوْنَ الْعُتْبَى وَهِيَ الرِّضَا ; لِأَنَّ اللَّهَ لَا يَرْضَى عَنِ الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ. وَهَذَا الْمَعْنَى كَقَوْلِهِ تَعَالَى فِي قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ: وَإِنْ يَسْتَعْتِبُوا فَمَا هُمْ مِنَ الْمُعْتَبِينَ [٤١ \ ٢٤] ، أَيْ: وَإِنْ يَطْلُبُوا الْعُتْبَى - وَهِيَ الرِّضَا عَنْهُمْ لِشِدَّةِ جَزَعِهِمْ - فَمَا هُمْ مِنَ الْمُعْتَبِينَ ; بِصِيغَةِ اسْمِ الْمَفْعُولِ، أَيْ: الْمُعْطَيْنَ الْعُتْبَى وَهِيَ الرِّضَا عَنْهُمْ ; لِأَنَّ الْعَرَبَ تَقُولُ: أَعْتِبَهُ إِذَا رَجَعَ إِلَى مَا يُرْضِيهِ وَيَسُرُّهُ، وَمِنْهُ قَوْلُ أَبِي ذُؤَيْبٍ الْهُذَلِيِّ:

Âlimlerden bazıları da şöyle dedi: { وَلَا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ }; yani 'yu'tebûn' (يُعْتَبُونَ) demektir; bu da kendilerinden sitemin giderilmesi ve kendilerine rıza olan utbânın verilmesi anlamındadır; çünkü Allah kâfirler topluluğundan razı olmaz. Bu mana, cumhurun kıraatindeki şu ayet-i kerime gibidir: { وَإِنْ يَسْتَعْتِبُوا فَمَا هُمْ مِنَ الْمُعْتَبِينَ } “Eğer rıza talep etseler bile, rızaya erdirilecek olanlardan değillerdir.” [Fussilet, 41/24]; yani aşırı feryat ve endişelerinden ötürü utbâyı -ki kendilerinden razı olunmasıdır- isteseler de onlar ism-i mef'ul kalıbıyla «الْمُعْتَبِينَ» yani kendilerine utbâ (rıza) verilenlerden değillerdir; çünkü Araplar: 'Onu razı edecek ve sevindirecek şeye döndü' anlamında «أَعْتَبَهُ» derler. Ebû Züeyb el-Hüzelî'nin şu sözü de bundandır:

أَمِنَ الْمَنُونِ وَرَيْبِهِ تَتَوَجَّعُ ... وَالدَّهْرُ لَيْسَ بِمُعْتِبٍ مَنْ يَجْزَعُ

Ölümden ve onun kuşkularından dolayı mı sızlanıyorsun? ... Oysa zaman, feryat edip sızlananı hoşnut edecek (mu'tib) değildir.

أَيْ: لَا يُرْجِعُ الدَّهْرُ إِلَى مَسَرَّةٍ مَنْ جَزَعَ، وَرِضَاهُ. وَقَوْلُ النَّابِغَةِ:

Yani: Zaman, feryat eden kimseyi bir sevince ve rızasına döndürmez. Ve Nâbiğa'nın şu sözü:

فَإِنْ كُنْتَ مَظْلُومًا فَعَبْدٌ ظَلَمْتَهُ ... وَإِنْ كُنْتَ ذَا عُتْبَى فَمِثْلُكَ يَعْتِبُ

Eğer haksızlığa uğradıysan, zulmettiğin bir köledir o; ... Eğer rıza ve mazeret sahibiysen, senin gibisi hoşnut eder/mazeret kabul eder.

وَأَمَّا قَوْلُ بِشْرِ بْنِ أَبِي خَازِمٍ:

Bişr b. Ebî Hâzim'in şu sözüne gelince:

غَضِبَتْ تَمِيمٌ أَنْ تُقَتَّلَ ... عَامِرٌ يَوْمَ النِّسَارِ فَأُعْتِبُوا بِالصَّيْلَمِ

Temîm, Âmir'in öldürülmesine öfkelendi ... Nisâr gününde; onlar da keskin kılıçla hoşnut edildiler/susturuldular.

يَعْنِي: أَعْتَبْنَاهُمْ بِالسَّيْفِ، أَيْ: أَرْضَيْنَاهُمْ بِالْقَتْلِ ; فَهُوَ مِنْ قَبِيلِ التَّهَكُّمِ، كَقَوْلِ عَمْرِو بْنِ مَعْدِي كَرِبْ:

Yani: Onları kılıçla hoşnut ettik, yani öldürerek razı ettik; bu da tıpkı Amr b. Ma'dîkerib'in şu sözünde olduğu gibi bir tehekküm (alay ve tariz) kabilindendir:

وَخَيْلٍ قَدْ دَلَفْتُ لَهَا بَخِيلٍ ... تَحِيَّةُ بَيْنِهِمْ ضَرْبٌ وَجِيعُ

Nice süvari birlikleri vardır ki, onlara doğru atlılarla ilerledim; ... Aralarındaki selamlaşma can yakıcı bir vuruştu.

لِأَنَّ الْقَتْلَ لَيْسَ بِإِرْضَاءٍ، وَالضَّرْبَ الْوَجِيعَ لَيْسَ بِتَحِيَّةٍ.

Çünkü öldürmek razı etmek değildir ve can yakıcı darbe de bir selamlaşma değildir.

وَأَمَّا عَلَى قِرَاءَةِ مَنْ قَرَأَ: وَإِنْ يَسْتَعْتِبُوا [٤١ \ ٢٤] ، بِالْبِنَاءِ لِلْمَفْعُولِ فَمَا هُمْ مِنَ الْمُعْتَبِينَ [٤١ \ ٢٤] ، بِصِيغَةِ اسْمِ الْفَاعِلِ، فَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ لَوْ طُلِبَتْ مِنْهُمُ الْعُتْبَى وَرُدُّوا إِلَى الدُّنْيَا لِيَعْمَلُوا بِطَاعَةِ اللَّهِ وَطَاعَةِ رُسُلِهِ، «فَمَا هُمْ مِنَ الْمُعْتَبِينَ» أَيِ: الرَّاجِعِينَ إِلَى مَا يُرْضِي رَبَّهُمْ، بَلْ يَرْجِعُونَ إِلَى كُفْرِهِمُ الَّذِي كَانُوا عَلَيْهِ أَوْلًا. وَهَذِهِ الْقِرَاءَةُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَوْ رُدُّوا لَعَادُوا لِمَا نُهُوا عَنْهُ وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ [٦ \ ٢٨] .

Ayet-i kerimeyi meçhul sîgasıyla: { وَإِنْ يُسْتَعْتَبُوا } [Fussilet, 41/24] ve ism-i fâil sîgasıyla { فَمَا هُمْ مِنَ الْمُعْتِبِينَ } [Fussilet, 41/24] şeklinde okuyan kimsenin kıraatine göre ise mana şöyledir: Eğer kendilerinden utbâ istense ve Allah'a ve elçilerine itaatle amel etsinler diye dünyaya geri gönderilseler bile, «فَمَا هُمْ مِنَ الْمُعْتِبِينَ» yani Rablerini razı edecek şeye dönücülerden olmazlar; bilakis önceden üzerinde bulundukları küfürlerine geri dönerler. Bu kıraat, Allah Teâlâ'nın şu kavli gibidir: { وَلَوْ رُدُّوا لَعَادُوا لِمَا نُهُوا عَنْهُ وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ } “Şayet geri döndürülselerdi bile, kendilerine yasaklanan şeylere muhakkak geri dönerlerdi. Şüphesiz onlar yalancıdırlar.” [En'âm, 6/28].

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذَا رَأَى الَّذِينَ ظَلَمُوا الْعَذَابَ فَلَا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ وَلَا هُمْ يُنْظَرُونَ، ذَكَرَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ الْكُفَّارَ إِذَا رَأَوُا الْعَذَابَ لَا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ، وَلَا يُنْظَرُونَ أَيْ لَا يُمْهَلُونَ، وَأَوْضَحَ هَذَا الْمَعْنَى فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ. وَبَيَّنَ أَنَّهُمْ يَرَوْنَ النَّارَ وَأَنَّهَا

Allah Teâlâ'nın: { وَإِذَا رَأَى الَّذِينَ ظَلَمُوا الْعَذَابَ فَلَا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ وَلَا هُمْ يُنْظَرُونَ } “Zulmedenler azabı gördükleri zaman, artık onlardan ne [azap] hafifletilir ne de kendilerine mühlet verilir.” kavli. Yüce ve Müteâl olan [Allah] bu kerim ayette; kâfirlerin azabı gördüklerinde kendilerinden hafifletilmeyeceğini ve «لَا يُنْظَرُونَ» yani kendilerine mühlet verilmeyeceğini zikretmiş ve bu manayı başka yerlerde açıklamıştır. Onların ateşi göreceklerini ve ateşin de

تَرَاهُمْ، وَأَنَّهَا تَكَادُ تَتَقَطَّعُ مِنْ شِدَّةِ الْغَيْظِ عَلَيْهِمْ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى: لَوْ يَعْلَمُ الَّذِينَ كَفَرُوا حِينَ لَا يَكُفُّونَ عَنْ وُجُوهِهِمُ النَّارَ وَلَا عَنْ ظُهُورِهِمْ وَلَا هُمْ يُنْصَرُونَ بَلْ تَأْتِيهِمْ بَغْتَةً فَتَبْهَتُهُمْ فَلَا يَسْتَطِيعُونَ رَدَّهَا وَلَا هُمْ يُنْظَرُونَ [٢١ \ ٣٩ - ٤٠] ، وَقَوْلِهِ: وَرَأَى الْمُجْرِمُونَ النَّارَ فَظَنُّوا أَنَّهُمْ مُوَاقِعُوهَا وَلَمْ يَجِدُوا عَنْهَا مَصْرِفًا [١٨ \ ٥٣] ، وَقَوْلِهِ: إِذَا رَأَتْهُمْ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ سَمِعُوا لَهَا تَغَيُّظًا وَزَفِيرًا [٢٥ \ ١٢] ، وَقَوْلِهِ: إِذَا أُلْقُوا فِيهَا سَمِعُوا لَهَا شَهِيقًا وَهِيَ تَفُورُ تَكَادُ تَمَيَّزُ مِنَ الْغَيْظِ [٦٧ \ ٧، ٨] ، وَقَوْلِهِ: وَلَوْ يَرَى الَّذِينَ ظَلَمُوا إِذْ يَرَوْنَ الْعَذَابَ أَنَّ الْقُوَّةَ لِلَّهِ جَمِيعًا [٢ \ ١٦٥] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

onları göreceğini, ayrıca ateşin onlara karşı şiddetli öfkesinden ötürü neredeyse parçalanacağını beyan etmiştir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { لَوْ يَعْلَمُ الَّذِينَ كَفَرُوا حِينَ لَا يَكُفُّونَ عَنْ وُجُوهِهِمُ النَّارَ وَلَا عَنْ ظُهُورِهِمْ وَلَا هُمْ يُنْصَرُونَ بَلْ تَأْتِيهِمْ بَغْتَةً فَتَبْهَتُهُمْ فَلَا يَسْتَطِيعُونَ رَدَّهَا وَلَا هُمْ يُنْظَرُونَ } “O inkâr edenler, yüzlerinden ve sırtlarından ateşi savamayacakları ve hiçbir yardım da görmeyecekleri o vakti bir bilselerdi! Aksine o, kendilerine ansızın gelecek de onları dehşete düşürecek; artık ne onu geri çevirmeye güç yetirebilirler ne de kendilerine mühlet verilir.” [Enbiyâ, 21/39-40], { وَرَأَى الْمُجْرِمُونَ النَّارَ فَظَنُّوا أَنَّهُمْ مُوَاقِعُوهَا وَلَمْ يَجِدُوا عَنْهَا مَصْرِفًا } “Günahkârlar ateşi görmüş ve muhakkak onun içine düşeceklerini anlamışlardır; ondan kaçıp sığınacak bir yer de bulamamışlardır.” [Kehf, 18/53], { إِذَا رَأَتْهُمْ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ سَمِعُوا لَهَا تَغَيُّظًا وَزَفِيرًا } “O [ateş], onları uzak bir yerden gördüğünde, onun öfkesini ve uğultusunu işitirler.” [Furkân, 25/12], { إِذَا أُلْقُوا فِيهَا سَمِعُوا لَهَا شَهِيقًا وَهِيَ تَفُورُ تَكَادُ تَمَيَّزُ مِنَ الْغَيْظِ } “Oraya atıldıkları zaman, kaynayıp dururken onun korkunç homurtusunu işitirler. Neredeyse öfkesinden çatlayacak gibi olur!” [Mülk, 67/7-8] ve { وَلَوْ يَرَى الَّذِينَ ظَلَمُوا إِذْ يَرَوْنَ الْعَذَابَ أَنَّ الْقُوَّةَ لِلَّهِ جَمِيعًا } “O zulmedenler azabı görecekleri zaman bütün kuvvetin Allah'a ait olduğunu bir görselerdi...” [Bakara, 2/165] ve diğer ayetler böyledir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذَا رَأَى الَّذِينَ أَشْرَكُوا شُرَكَاءَهُمْ قَالُوا رَبَّنَا هَؤُلَاءِ شُرَكَاؤُنَا الَّذِينَ كُنَّا نَدْعُوا مِنْ دُونِكَ فَأَلْقَوْا إِلَيْهِمُ الْقَوْلَ إِنَّكُمْ لَكَاذِبُونَ، ذَكَرَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ الْمُشْرِكِينَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِذَا رَأَوْا مَعْبُودَاتِهِمُ الَّتِي كَانُوا يُشْرِكُونَهَا بِاللَّهِ فِي عِبَادَتِهِ قَالُوا لِرَبِّهِمْ: «رَبَّنَا هَؤُلَاءِ شُرَكَاؤُنَا الَّذِينَ كُنَّا نَدْعُوا مِنْ دُونِكَ» [١٦ \ ٨٦] وَأَنَّ مَعْبُودَاتِهِمْ تُكَذِّبُهُمْ فِي ذَلِكَ، فَيَقُولُونَ لَهُمْ: كَذَبْتُمْ! مَا «كُنْتُمْ إِيَّانَا تَعْبُدُونَ» [١٠ \ ٢٨] .

Allah Teâlâ'nın: { وَإِذَا رَأَى الَّذِينَ أَشْرَكُوا شُرَكَاءَهُمْ قَالُوا رَبَّنَا هَؤُلَاءِ شُرَكَاؤُنَا الَّذِينَ كُنَّا نَدْعُوا مِنْ دُونِكَ فَأَلْقَوْا إِلَيْهِمُ الْقَوْLَ إِنَّكُمْ لَكَاذِبُونَ } “Ortak koşanlar ortak koştuklarını gördüklerinde: 'Rabbimiz! İşte bunlar, senden başka kendilerine yalvarıp yakardığımız ortaklarımızdır' derler. Onlar da kendilerine şu sözü fırlatıp atarlar: 'Şüphesiz siz kesinlikle yalancılarsınız!'” kavli. Yüce ve Müteâl olan [Allah] bu kerim ayette; müşriklerin kıyamet gününde ibadette Allah'a ortak koştukları ilahlarını gördüklerinde Rablerine: { رَبَّنَا هَؤُلَاءِ شُرَكَاؤُنَا الَّذِينَ كُنَّا نَدْعُوا مِنْ دُونِكَ } “Rabbimiz! İşte bunlar, senden başka kendilerine yalvarıp yakardığımız ortaklarımızdır” [Nahl, 16/86] diyeceklerini ve ilahlarının da bu hususta onları yalanlayarak kendilerine: 'Yalan söylediniz! { كُنْتُمْ إِيَّانَا تَعْبُدُونَ } “...Siz bize ibadet ediyor değildiniz”' [Yûnus, 10/28] diyeceklerini zikretmiştir.

وَأَوْضَحَ هَذَا الْمَعْنَى فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ ; كَقَوْلِهِ: وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ يَدْعُو مِنْ دُونِ اللَّهِ مَنْ لَا يَسْتَجِيبُ لَهُ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَهُمْ عَنْ دُعَائِهِمْ غَافِلُونَ وَإِذَا حُشِرَ النَّاسُ كَانُوا لَهُمْ أَعْدَاءً وَكَانُوا بِعِبَادَتِهِمْ كَافِرِينَ [٤٦ \ ٥ - ٦] ، وَقَوْلِهِ: وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً لِيَكُونُوا لَهُمْ عِزًّا كَلَّا سَيَكْفُرُونَ بِعِبَادَتِهِمْ وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا [١٩ \ ٨١ - ٨٢] ، وَقَوْلِهِ: ثُمَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَكْفُرُ بَعْضُكُمْ بِبَعْضٍ وَيَلْعَنُ بَعْضُكُمْ بَعْضًا وَمَأْوَاكُمُ النَّارُ وَمَا لَكُمْ مِنْ نَاصِرِينَ [٢٩ \ ٢٥] ، وَقَوْلِهِ: وَقِيلَ ادْعُوا شُرَكَاءَكُمْ فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ [٢٨ \ ٦٤] ، وَقَوْلِهِ: فَزَيَّلْنَا بَيْنَهُمْ وَقَالَ شُرَكَاؤُهُمْ مَا كُنْتُمْ إِيَّانَا تَعْبُدُونَ [١٠ \ ٢٨] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Bu manayı pek çok ayette açıklamıştır; nitekim: { وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ يَدْعُو مِنْ دُونِ اللَّهِ مَنْ لَا يَسْتَجِيبُ لَهُ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَهُمْ عَنْ دُعَائِهِمْ غَافِلُونَ وَإِذَا حُشِرَ النَّاسُ كَانُوا لَهُمْ أَعْدَاءً وَكَانُوا بِعِبَادَتِهِمْ كَافِرِينَ } “Allah'ı bırakıp da kıyamet gününe kadar kendisine cevap veremeyecek olan ve kendilerine yapılan dualardan habersiz bulunan kimselere yalvarandan daha sapık kim olabilir? İnsanlar toplandığı zaman, [o taptıkları] onlara düşman olurlar ve onların ibadetlerini inkâr ederler.” [Ahkâf, 46/5-6], { وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً لِيَكُونُوا لَهُمْ عِزًّا كَلَّا سَيَكْفُرُونَ بِعِبَادَتِهِمْ وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا } “Kendilerine bir izzet ve itibar vesilesi olsun diye Allah'tan başka ilahlar edindiler. Hayır! [O ilahlar] onların ibadetlerini inkâr edecekler ve onların aleyhine hasım olacaklardır.” [Meryem, 19/81-82], { ثُمَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَكْفُرُ بَعْضُكُمْ بِبَعْضٍ وَيَلْعَنُ بَعْضُكُمْ بَعْضًا وَمَأْوَاكُمُ النَّارُ وَمَا لَكُمْ مِنْ نَاصِرِينَ } “...Sonra kıyamet gününde kiminiz kiminizi inkâr edecek ve kiminiz kiminize lanet edecektir. Barınağınız ateştir ve sizin hiçbir yardımcınız da yoktur.” [Ankebût, 29/25], { وَقِيلَ ادْعُوا شُرَكَاءَكُمْ فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ } “'Ortaklarınızı çağırın!' denilir; onlar da çağırırlar fakat kendilerine cevap vermezler...” [Kasas, 28/64] ve { فَزَيَّلْنَا بَيْنَهُمْ وَقَالَ شُرَكَاؤُهُمْ مَا كُنْتُمْ إِيَّانَا تَعْبُدُونَ } “...Artık aralarını tamamen ayırmışızdır. Ortakları şöyle der: 'Siz bize ibadet ediyor değildiniz.'” [Yûnus, 10/28] kavilleri ve benzeri ayetler böyledir.

فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ كَذَّبَتْهُمْ آلِهَتُهُمْ وَنَفُوا أَنَّهُمْ عَبَدُوهُمْ، مَعَ أَنَّ الْوَاقِعَ خِلَافُ مَا قَالُوا، وَأَنَّهُمْ كَانُوا يَعْبُدُونَهُمْ فِي دَارِ الدُّنْيَا مِنْ دُونِ اللَّهِ! فَالْجَوَابُ: أَنَّ تَكْذِيبَهُمْ لَهُمْ مُنْصَبٌّ عَلَى زَعْمِهِمْ أَنَّهُمْ آلِهَةٌ، وَأَنَّ عِبَادَتَهُمْ حَقٌّ، وَأَنَّهَا تُقَرِّبُهُمْ إِلَى اللَّهِ زُلْفَى. وَلَا شَكَّ أَنَّ كُلَّ ذَلِكَ مِنْ أَعْظَمِ الْكَذِبِ وَأَشْنَعِ الِافْتِرَاءِ. وَلِذَلِكَ هُمْ صَادِقُونَ فِيمَا أَلْقَوْا إِلَيْهِمْ مِنَ الْقَوْلِ، وَنَطَقُوا فِيهِ بِأَنَّهُمْ كَاذِبُونَ. وَمُرَادُ الْكُفَّارِ بِقَوْلِهِمْ لِرَبِّهِمْ: «هَؤُلَاءِ شُرَكَاؤُنَا» ، قِيلَ لِيُحَمِّلُوا شُرَكَاءَهُمْ تَبِعَةَ ذَنْبِهِمْ.

Eğer: 'Vâkıa onların dediklerinin aksine olup dünya yurdunda Allah'ı bırakıp onlara ibadet ettikleri halde, ilahları onları nasıl yalanladı ve kendilerine taptıklarını inkâr etti?' denilirse, cevabı şudur: Onların bunları yalanlaması; onların ilah oldukları, kendilerine yapılan ibadetin hak olduğu ve bu ibadetin kendilerini Allah'a daha çok yaklaştıracağı yönündeki iddialarına yöneliktir. Şüphesiz bütün bunlar en büyük yalanlardan ve en çirkin iftiralardandır. Bu sebeple onlar kâfirlere attıkları ve onların yalancı olduklarını dile getirdikleri sözlerinde doğrudurlar. Kâfirlerin Rablerine: «هَؤُلَاءِ شُرَكَاؤُنَا» (İşte bunlar bizim ortaklarımızdır) sözleriyle kastettikleri amacın; günahlarının vebalini ortaklarına yüklemek olduğu söylenmiştir.

وَقِيلَ: لِيَكُونُوا

Ve azapta kendilerine

شُرَكَاءَهُمْ فِي الْعَذَابِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: رَبَّنَا هَؤُلَاءِ أَضَلُّونَا فَآتِهِمْ عَذَابًا ضِعْفًا مِنَ النَّارِ [٧ \ ٣٨] ، وَقَدْ نَصَّ تَعَالَى عَلَى أَنَّهُمْ وَمَا يَعْبُدُونَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ فِي النَّارِ جَمِيعًا فِي قَوْلِهِ: إِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ. . . الْآيَةَ [٢١ \ ٩٨] ، وَأَخْرَجَ مِنْ ذَلِكَ الْمَلَائِكَةَ وَعِيسَى وَعُزَيْرًا بِقَوْلِهِ: إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنَى أُولَئِكَ عَنْهَا مُبْعَدُونَ. . . الْآيَةَ [٢١ \ ١٠١] ; لِأَنَّهُمْ مَا عَبَدُوهُمْ بِرِضَاهُمْ. بَلْ لَوْ أَطَاعُوهُمْ لَأَخْلَصُوا الْعِبَادَةَ لِلَّهِ وَحْدَهُ - جَلَّ وَعَلَا -.

ortak olmaları için [böyle dedikleri] söylenmiştir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { رَبَّنَا هَؤُلَاءِ أَضَلُّونَا فَآتِهِمْ عَذَابًا ضِعْفًا مِنَ النَّارِ } “...Rabbimiz! İşte bunlar bizi saptırdılar; öyleyse onlara ateşten kat kat azap ver!...” [A'râf, 7/38]. Allah Teâlâ, onların ve Allah'tan başka taptıkları şeylerin hep birlikte ateşte olacağını şu kavliyle açıkça belirtmiştir: { إِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ } “Şüphesiz siz ve Allah'tan başka taptıklarınız cehennemin yakıtısınız...” [Enbiyâ, 21/98]. Melekleri, İsa'yı ve Üzeyir'i ise şu kavliyle bundan istisna etmiştir: { إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنَى أُولَئِكَ عَنْهَا مُبْعَدُونَ } “Şüphesiz haklarında tarafımızdan en güzel mükafat geçmiş olanlar var ya, işte onlar oradan uzak tutulmuşlardır.” [Enbiyâ, 21/101]; çünkü onlar, kendi rızalarıyla kendilerine tapılmasına izin vermemişlerdir. Bilakis eğer [insanlar] onlara itaat etselerdi, ibadeti yalnızca ve yalnızca Yüce ve Müteâl olan Allah'a halis kılarlardı.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَلْقَوْا إِلَى اللَّهِ يَوْمَئِذٍ السَّلَمَ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَّا كَانُوا يَفْتَرُونَ، إِلْقَاؤُهُمْ إِلَى اللَّهِ السَّلَّمَ: هُوَ انْقِيَادُهُمْ لَهُ، وَخُضُوعُهُمْ ; حَيْثُ لَا يَنْفَعُهُمْ ذَلِكَ كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: فَأَلْقَوُا السَّلَمَ مَا كُنَّا نَعْمَلُ مِنْ سُوءٍ [١٦ \ ٢٨] ، وَالْآيَاتُ الدَّالَّةُ عَلَى ذَلِكَ كَثِيرَةٌ ; كَقَوْلِهِ: بَلْ هُمُ الْيَوْمَ مُسْتَسْلِمُونَ [٣٧ \ ٢٦] ، وَقَوْلِهِ: وَعَنَتِ الْوُجُوهُ لِلْحَيِّ الْقَيُّومِ [٢٠ \ ١١١] ، وَنَحْوِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ. وَقَدْ قَدَّمْنَا طَرَفًا مِنْ ذَلِكَ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ: فَأَلْقَوُا السَّلَمَ مَا كُنَّا نَعْمَلُ مِنْ سُوءٍ [١٦ \ ٢٨] .

Allah Teâlâ'nın: { وَأَلْقَوْا إِلَى اللَّهِ يَوْمَئِذٍ السَّلَمَ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَّا كَانُوا يَفْتَرُونَ } “Ve o gün Allah'a teslimiyet arz ederler ve uydurageldikleri şeyler de kendilerinden kaybolup gitmiştir.” kavli. Onların Allah'a teslimiyet arz etmeleri: { فَأَلْقَوُا السَّلَمَ مَا كُنَّا نَعْمَلُ مِنْ سُوءٍ } “...teslimiyet göstererek: 'Biz hiçbir kötülük yapmıyorduk' [derler]...” [Nahl, 16/28] kavlinde daha önce geçtiği üzere, kendilerine hiçbir fayda sağlamayacağı bir anda O'na boyun eğmeleri ve itaat göstermeleridir. Buna delalet eden ayetler pek çoktur; nitekim: { بَلْ هُمُ الْيَوْمَ مُسْتَسْلِمُونَ } “Hayır, onlar o gün tamamen teslim olmuşlardır.” [Sâffât, 37/26] ve { وَعَنَتِ الْوُجُوهُ لِلْحَيِّ الْقَيُّومِ } “Ve bütün yüzler Hayy ve Kayyûm olan [Allah]'a boyun eğmiştir...” [Tâhâ, 20/111] kavilleri ve benzeri ayetler böyledir. Bunun bir kısmını { فَأَلْقَوُا السَّلَمَ مَا كُنَّا نَعْمَلُ مِنْ سُوءٍ } [Nahl, 16/28] kavlinin izahında daha önce zikretmiştik.

وَقَوْلِهِ: وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ [١٦ \ ٨٧] ، أَيْ: غَابَ عَنْهُمْ وَاضْمَحَلَّ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَهُ. مِنْ أَنَّ شُرَكَاءَهُمْ تَشْفَعُ لَهُمْ وَتُقَرِّبُهُمْ إِلَى اللَّهِ زُلْفَى ; كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَيَقُولُونَ هَؤُلَاءِ شُفَعَاؤُنَا عِنْدَ اللَّهِ. . . الْآيَةَ [١٠ \ ١٨] ، وَكَقَوْلِهِ: مَا نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِيُقَرِّبُونَا إِلَى اللَّهِ زُلْفَى، وَضَلَالُ ذَلِكَ عَنْهُمْ مَذْكُورٌ فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَرُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلَاهُمُ الْحَقِّ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ [١٠ \ ٣٠] ، وَقَوْلِهِ: فَعَلِمُوا أَنَّ الْحَقَّ لِلَّهِ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ [٢٨ \ ٧٥] ، وَقَدْ قَدَّمْنَا مَعَانِيَ الضَّلَالِ فِي الْقُرْآنِ وَفِي اللُّغَةِ بِشَوَاهِدِهَا.

O'nun: { وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ } “...ve uydurageldikleri şeyler de kendilerinden kaybolup gitmiştir.” [Nahl, 16/87] kavli ise; ortaklarının kendilerine şefaat edeceği ve kendilerini Allah'a yaklaştıracağı yönünde uydurdukları şeylerin onlardan kaybolup yok olması demektir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَيَقُولُونَ هَؤُلَاءِ شُفَعَاؤُنَا عِنْدَ اللَّهِ } “...ve: 'Bunlar Allah katında bizim şefaatçilerimizdir' derler...” [Yûnus, 10/18] ve { مَا نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِيُقَرِّبُونَا إِلَى اللَّهِ زُلْفَى } “...Biz onlara, sırf bizi Allah'a daha çok yaklaştırsınlar diye ibadet ediyoruz...” [Zümer, 39/3]. Bunun onlardan sapıp yok olması pek çok ayette zikredilmiştir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَرُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلَاهُمُ الْحَقِّ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ } “Ve gerçek mevlaları olan Allah'a döndürülürler ve uydurageldikleri şeyler de kendilerinden kaybolup gider.” [Yûnus, 10/30] ve { فَعَلِمُوا أَنَّ الْحَقَّ لِلَّهِ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ } “...Artık hakkın Allah'a ait olduğunu bilmişlerdir ve uydurageldikleri şeyler de kendilerinden kaybolup gitmiştir.” [Kasas, 28/75] kavilleri böyledir. Dalâlet kelimesinin Kur'an'daki ve lügatteki anlamlarını şahitleriyle birlikte daha önce sunmuştuk.

قَوْلُهُ تَعَالَى: الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ زِدْنَاهُمْ عَذَابًا فَوْقَ الْعَذَابِ بِمَا كَانُوا يُفْسِدُونَ، اعْلَمْ أَوَّلًا أَنَّ «صَدَّ» تُسْتَعْمَلُ فِي اللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ اسْتِعْمَالَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنْ تُسْتَعْمَلَ مُتَعَدِّيَةً إِلَى الْمَفْعُولِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: هُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ. . . الْآيَةَ [٤٨ \ ٢٥] ، وَمُضَارِعُ هَذِهِ الْمُتَعَدِّيَةِ «يَصُدُّ» بِالضَّمِّ عَلَى الْقِيَاسِ، وَمَصْدَرُهَا «الصَّدِّ» عَلَى الْقِيَاسِ أَيْضًا. وَالثَّانِي: أَنْ تُسْتَعْمَلَ «صَدَّ» لَازِمَةً غَيْرَ مُتَعَدِّيَةٍ إِلَى الْمَفْعُولِ، وَمَصْدَرُ هَذِهِ «الصُّدُودُ» عَلَى الْقِيَاسِ، وَفِي مُضَارِعِهَا الْكَسْرُ عَلَى الْقِيَاسِ، وَالضَّمُّ عَلَى السَّمَاعِ ; وَعَلَيْهِمَا الْقِرَاءَتَانِ السَّبْعِيَّتَانِ فِي قَوْلِهِ: إِذَا قَوْمُكَ مِنْهُ يَصِدُّونَ

Allah Teâlâ'nın: { الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ زِدْنَاهُمْ عَذَابًا فَوْقَ الْعَذَابِ بِمَا كَانُوا يُفْسِدُونَ } “İnkâr eden ve Allah yolundan alıkoyanlara, bozgunculuk yapmalarından ötürü azap üstüne azap artırdık.” kavli. Öncelikle bil ki «صَدَّ» (sadde) fiili Arap dilinde iki şekilde kullanılır: Birincisi: Mef'ule geçişli (müteaddî) olarak kullanılmasıdır; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { هُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ } “Onlar inkâr eden ve sizi Mescid-i Haram'dan alıkoyanlardır...” [Fetih, 48/25]. Bu geçişli fiilin muzarisi kıyasa uygun olarak ötre ile «يَصُدُّ» (yasuddu) şeklinde, masdarı da yine kıyasa göre «الصَّدُّ» (es-sadd) şeklinde gelir. İkincisi: «صَدَّ» fiilinin mef'ule geçişsiz (lâzım) olarak kullanılmasıdır; bunun masdarı kıyasa uygun olarak «الصُّدُودُ» (es-sudûd) şeklinde gelir, muzarisinde ise kıyasa uygun olarak kesra, semaî olarak da zamme (ötre) vardır. Nitekim şu ayetteki iki yedi kıraat vechi buna göredir: { إِذَا قَوْمُكَ مِنْهُ يَصِدُّونَ }

[٤٣ \ ٥٧] ، بِالْكَسْرِ وَالضَّمِّ.

[Zuhruf, 43/57] kesra ve zamme ile [okunmuştur].

فَإِذَا عَرَفْتَ ذَلِكَ: فَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ [١٦ \ ٨٨] ، مُحْتَمَلٌ ; لِأَنْ تَكُونَ «صَدَّ» مُتَعَدِّيَةً، وَالْمَفْعُولُ مَحْذُوفٌ لِدَلَالَةِ الْمَقَامِ عَلَيْهِ ; عَلَى حَدِّ قَوْلِهِ فِي الْخُلَاصَةِ:

Bunu bildiğinde: Bil ki Allah Teâlâ'nın bu kerim ayetteki: { وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ } [Nahl, 16/88] kavlinde «صَدَّ» fiilinin geçişli olması ve mef'ulünün makamın delalet etmesinden ötürü hazfedilmiş bulunması muhtemeldir; tıpkı el-Hulâsa'da (İbn Mâlik'in Elfiye'sinde) geçen şu söz kuralınca:

وَحَذْفَ فَضْلَةٍ أَجِزْ إِنْ لَمْ يَضِرْ ... كَحَذْفِ مَا سِيقَ جَوَابًا أَوْ حُصِرْ

Zarar vermeyecekse fuzûlî ögenin (mef'ulün) hazfini caiz gör ... Tıpkı cevap olarak sevk edilenin veya hasredilenin hazfi gibi.

وَمُحْتَمَلٌ لِأَنْ تَكُونَ «صَدَّ» لَازِمَةً غَيْرَ مُتَعَدِّيَةٍ إِلَى الْمَفْعُولِ، وَلَكِنْ فِي الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ ثَلَاثُ قَرَائِنَ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ «صَدَّ» مُتَعَدِّيَةٌ، وَالْمَفْعُولَ مَحْذُوفٌ، أَيْ: وَصَدُّوا النَّاسَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ.

Ayrıca «صَدَّ» fiilinin mef'ule geçişsiz (lâzım) olması da muhtemeldir. Ancak kerim ayette «صَدَّ» fiilinin geçişli olduğuna ve mef'ulün hazfedildiğine, yani 'insanları Allah'ın yolundan alıkoydular' manasında olduğuna delalet eden üç karine vardır:

الْأُولَى: أَنَّا لَوْ قَدَّرْنَا «صَدَّ» لَازِمَةً، وَأَنَّ مَعْنَاهَا: صُدُودُهُمْ فِي أَنْفُسِهِمْ عَنِ الْإِسْلَامِ ; لَكَانَ ذَلِكَ تِكْرَارًا مِنْ غَيْرِ فَائِدَةٍ مَعَ قَوْلِهِ: الَّذِينَ كَفَرُوا [١٦ \ ٨٨] ، بَلْ مَعْنَى الْآيَةِ: كَفَرُوا فِي أَنْفُسِهِمْ، وَصَدُّوا غَيْرَهُمْ عَنِ الدِّينِ فَحَمَلُوهُ عَلَى الْكُفَّارِ أَيْضًا.

Birincisi: Şayet «صَدَّ» fiilini lâzım ve manasını da 'bizzat kendilerinin İslam'dan yüz çevirmeleri' olarak takdir etseydik, { الَّذِينَ كَفَرُوا } [Nahl, 16/88] kavliyle birlikte bu faydasız bir tekrar olurdu; bilakis ayetin manası: Bizzat kendileri inkâr ettiler ve başkalarını da dinden alıkoyarak onları da inkâra sevk ettiler, şeklindedir.

الْقَرِينَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: زِدْنَاهُمْ عَذَابًا فَوْقَ الْعَذَابِ [١٦ \ ٨٨] ، فَإِنَّ هَذِهِ الزِّيَادَةَ مِنَ الْعَذَابِ لِأَجْلِ إِضْلَالِهِمْ غَيْرَهُمْ. وَالْعَذَابُ الْمَزِيدُ فَوْقَهُ: هُوَ عَذَابُهُمْ عَلَى كُفْرِهِمْ فِي أَنْفُسِهِمْ ; بِدَلِيلِ قَوْلِهِ فِي الْمُضِلِّينَ الَّذِينَ أَضَلُّوا غَيْرَهُمْ: لِيَحْمِلُوا أَوْزَارَهُمْ كَامِلَةً يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَمِنْ أَوْزَارِ الَّذِينَ يُضِلُّونَهُمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ. . . الْآيَةَ [١٦ \ ٢٥] ، وَقَوْلُهُ: وَلَيَحْمِلُنَّ أَثْقَالَهُمْ وَأَثْقَالًا مَعَ أَثْقَالِهِمْ. . . الْآيَةَ [٢٩ \ ١٣] ، كَمَا تَقَدَّمَ إِيضَاحُهُ.

İkinci karine: Allah Teâlâ'nın: { زِدْنَاهُمْ عَذَابًا فَوْقَ الْعَذَابِ } [Nahl, 16/88] kavlidir. Şüphesiz bu azap fazlalığı, başkalarını saptırmalarından ötürüdür. Üzerine artırılan azap ise, bizzat kendilerinin küfürleri üzerinedir; nitekim başkalarını saptıran saptırıcılar hakkında: { لِيَحْمِلُوا أَوْزَارَهُمْ كَامِلَةً يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَمِنْ أَوْزَارِ الَّذِينَ يُضِلُّونَهُمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ } “Kıyamet gününde kendi günahlarını eksiksiz olarak ve bilgisizce saptırdıkları kimselerin günahlarından bir kısmını yüklenmeleri için...” [Nahl, 16/25] kavli ve { وَلَيَحْمِلُنَّ أَثْقَالَهُمْ وَأَثْقَالًا مَعَ أَثْقَالِهِمْ } “Ve onlar mutlaka kendi ağırlıklarını ve kendi ağırlıklarıyla beraber başka ağırlıkları da yükleneceklerdir...” [Ankebût, 29/13] kavli daha önce açıklandığı üzere buna delildir.

الْقَرِينَةُ الثَّالِثَةُ، قَوْلُهُ: بِمَا كَانُوا يُفْسِدُونَ [١٦ \ ٨٨] ، فَإِنَّهُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ كَانُوا يُفْسِدُونَ عَلَى غَيْرِهِمْ مَعَ ضَلَالِهِمْ فِي أَنْفُسِهِمْ، وَقَوْلِهِ: فَوْقَ الْعَذَابِ [١٦ \ ٨٨] ، أَيْ: الَّذِي اسْتَحَقُّوهُ بِضَلَالِهِمْ وَكُفْرِهِمْ. وَعَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ: أَنَّ هَذَا الْعَذَابَ الْمَزِيدَ: عَقَارِبُ أَنْيَابُهَا كَالنَّخْلِ الطِّوَالِ، وَحَيَّاتٌ مِثْلُ أَعْنَاقِ الْإِبِلِ، وَأَفَاعِي كَأَنَّهَا الْبَخَاتِيُّ تَضْرِبُهُمْ. أَعَاذَنَا اللَّهُ وَإِخْوَانَنَا الْمُسْلِمِينَ مِنْهَا. وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Üçüncü karine ise: O'nun: { بِمَا كَانُوا يُفْسِدُونَ } [Nahl, 16/88] kavlidir; zira bu, bizzat kendilerinin sapıklığıyla birlikte başkalarını da ifsat ettiklerine delalet eder. { فَوْقَ الْعَذَابِ } [Nahl, 16/88] kavli ise; kendi sapıklıkları ve inkârları sebebiyle hak ettikleri azabın üstünde demektir. İbn Mes'ûd'dan rivayet edildiğine göre, bu artırılan azap: Dişleri uzun hurma ağaçları gibi akrepler, deve boyunları gibi yılanlar ve Bahtî develeri gibi kendilerini sokan engereklerdir. Allah bizi ve Müslüman kardeşlerimizi bundan muhafaza buyursun. İlim Allah Teâlâ katındadır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَيَوْمَ نَبْعَثُ فِي كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيدًا عَلَيْهِمْ مِّنْ أَنْفُسِهِمْ وَجِئْنَا بِكَ شَهِيدًا عَلَى هَؤُلَاءِ، ذَكَرَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَبْعَثُ فِي كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيدًا عَلَيْهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ، يَشْهَدُ عَلَيْهِمْ بِمَا أَجَابُوا بِهِ رَسُولَهُمْ، وَأَنَّهُ يَأْتِي بِنَبِيِّنَا ﷺ شَاهِدًا عَلَيْنَا. وَبَيَّنَ هَذَا الْمَعْنَى فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ ; كَقَوْلِهِ: فَكَيْفَ إِذَا جِئْنَا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنَا بِكَ عَلَى هَؤُلَاءِ شَهِيدًا يَوْمَئِذٍ يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَعَصَوُا الرَّسُولَ لَوْ تُسَوَّى بِهِمُ

Allah Teâlâ'nın: { وَيَوْمَ نَبْعَثُ فِي كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيدًا عَلَيْهِمْ مِّنْ أَنْفُسِهِمْ وَجِئْنَا بِكَ شَهِيدًا عَلَى هَؤُلَاءِ } “Ve her ümmet içinde kendilerinden aleyhlerine bir şahit göndereceğimiz ve seni de bunların üzerine şahit olarak getireceğimiz gün...” kavli. Yüce ve Müteâl olan [Allah] bu kerim ayette; kıyamet gününde her ümmet içinde kendilerinden aleyhlerine, peygamberlerine ne cevap verdiklerine dair şahitlik edecek bir şahit göndereceğini ve Peygamberimiz ﷺ'i de bizim üzerimize şahit olarak getireceğini zikretmiştir. Bu manayı bundan başka yerlerde de açıklamıştır; nitekim: { فَكَيْفَ إِذَا جِئْنَا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنَا بِكَ عَلَى هَؤُلَاءِ شَهِيدًا يَوْمَئِذٍ يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَعَصَوُا الرَّسُولَ لَوْ تُسَوَّى بِهِمُ الْأَرْضُ }

الْأَرْضُ. . . الْآيَةَ [٤ \ ٤١، ٤٢] ، وَكَقَوْلِهِ: يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ فَيَقُولُ مَاذَا أُجِبْتُمْ [٥ \ ١٠٩] ، وَكَقَوْلِهِ: فَلَنَسْأَلَنَّ الَّذِينَ أُرْسِلَ إِلَيْهِمْ وَلَنَسْأَلَنَّ الْمُرْسَلِينَ [٧ \ ٦] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ. وَقَدْ ثَبَتَ فِي الصَّحِيحَيْنِ وَغَيْرِهِمَا عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ ﵁ أَنَّهُ قَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «اقْرَأْ عَلَيَّ» ، قَالَ: فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ، أَأَقْرَأُ عَلَيْكَ وَعَلَيْكَ أُنْزِلَ؟ ! قَالَ: «نَعَمْ ; إِنِّي أُحِبُّ أَنْ أَسْمَعَهُ مِنْ غَيْرِي» ، فَقَرَأْتُ «سُورَةَ النِّسَاءِ» ، حَتَّى أَتَيْتُ إِلَى هَذِهِ الْآيَةِ: فَكَيْفَ إِذَا جِئْنَا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنَا بِكَ عَلَى هَؤُلَاءِ شَهِيدًا [٤ \ ٤١] ، فَقَالَ: «حَسْبُكَ الْآنَ» ، فَإِذَا عَيْنَاهُ تَذْرِفَانِ. اه.

“Her ümmetten bir şahit getirdiğimiz ve seni de bunların üzerine şahit getirdiğimiz zaman halleri nice olur! İnkâr edip Peygamber'e isyan edenler o gün yerin kendileriyle bir tesviye edilmesini (dümdüz olmasını) arzu ederler...” [Nisâ, 4/41-42], { يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ فَيَقُولُ مَاذَا أُجِبْتُمْ } “Allah peygamberleri toplayacağı gün: 'Size ne cevap verildi?' buyurur...” [Mâide, 5/109] ve { فَلَنَسْأَلَنَّ الَّذِينَ أُرْسِلَ إِلَيْهِمْ وَلَنَسْأَلَنَّ الْمُرْسَلِينَ } “Kendilerine [elçi] gönderilenlere elbette soracağız ve gönderilen elçilere de elbette soracağız!” [A'râf, 7/6] kavilleri ve benzeri ayetler böyledir. Sahîhayn'da ve diğer kaynaklarda İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'tan sabit olduğuna göre; Resûlullah ﷺ ona: «اقْرَأْ عَلَيَّ» “Bana [Kur'an] oku” dedi. O da şöyle dedi: Dedim ki: Ey Allah'ın Resûlü, sana indirildiği halde sana ben mi okuyayım?! Buyurdu ki: «نَعَمْ ; إِنِّي أُحِبُّ أَنْ أَسْمَعَهُ مِنْ غَيْرِي» “Evet, şüphesiz ben onu başkasından dinlemeyi severim.” Bunun üzerine Nisâ Sûresi'ni okudum, nihayet şu ayete geldim: { فَكَيْفَ إِذَا جِئْنَا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنَا بِكَ عَلَى هَؤُلَاءِ شَهِيدًا } “Her ümmetten bir şahit getirdiğimiz ve seni de bunların üzerine şahit getirdiğimiz zaman halleri nice olur!” [Nisâ, 4/41]. Buyurdu ki: «حَسْبُكَ الْآنَ» “Şimdilik yeter.” Bir de baktım ki iki gözünden yaşlar boşanıyor.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: وَيَوْمَ نَبْعَثُ [١٦ \ ٨٩] ، مَنْصُوبٌ بِ «اذْكُرْ» مُقَدَّرًا. وَالشَّهِيدُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ فَعِيلَ بِمَعْنَى فَاعِلٍ، أَيْ: شَاهِدًا عَلَيْهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ.

Allah Teâlâ'nın bu kerim ayetteki: { وَيَوْمَ نَبْعَثُ } [Nahl, 16/89] kavli, mukadder bir «اذْكُرْ» (hatırla) fiili ile mansubdur. Bu ayetteki «الشَّهِيدُ» (şehîd) kelimesi, fâil manasında fa'îl veznindedir; yani kendilerinden aleyhlerine bir şahit demektir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَنَزَّلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ تِبْيَانًا لِّكُلِّ شَيْءٍ. ذَكَرَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّهُ نَزَّلَ عَلَى رَسُولِهِ هَذَا الْكِتَابَ الْعَظِيمَ تِبْيَانًا لِكُلِّ شَيْءٍ. وَبَيَّنَ ذَلِكَ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ، كَقَوْلِهِ: مَا فَرَّطْنَا فِي الْكِتَابِ مِنْ شَيْءٍ [٦ \ ٣٨] ، عَلَى الْقَوْلِ بِأَنَّ الْمُرَادَ بِالْكِتَابِ فِيهَا الْقُرْآنُ. أَمَّا عَلَى الْقَوْلِ بِأَنَّهُ اللَّوْحُ الْمَحْفُوظُ. فَلَا بَيَانَ بِالْآيَةِ. وَعَلَى كُلِّ حَالٍ فَلَا شَكَّ أَنَّ الْقُرْآنَ فِيهِ بَيَانُ كُلِّ شَيْءٍ. وَالسُّنَّةُ كُلُّهَا تَدْخُلُ فِي آيَةٍ وَاحِدَةٍ مِنْهُ ; وَهِيَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا [٥٩ \ ٧] .

Allah Teâlâ'nın: { وَنَزَّلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ تِبْيَانًا لِّكُلِّ شَيْءٍ } “Ve sana bu Kitab'ı her şey için bir açıklama olarak indirdik.” kavli. Yüce ve Müteâl olan [Allah] bu kerim ayette; Resûlüne bu yüce Kitab'ı her şey için bir açıklama olarak indirdiğini zikretmiştir. Bunu başka bir yerde de açıklamıştır; nitekim oradaki Kitap'tan maksadın Kur'an olduğu görüşüne göre: { مَا فَرَّطْنَا فِي الْكِتَابِ مِنْ شَيْءٍ } “Biz Kitap'ta hiçbir şeyi eksik bırakmadık...” [En'âm, 6/38] kavli böyledir. Ondan maksadın Levh-i Mahfuz olduğu görüşüne göre ise ayette buna delalet yoktur. Her halükarda hiç şüphe yoktur ki Kur'an'da her şeyin beyanı vardır. Sünnetin tamamı ise Kur'an'daki tek bir ayetin kapsamına girer; o da Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا } “Peygamber size ne verdiyse onu alın, size neyi yasakladıysa ondan sakının...” [Haşr, 59/7].

وَقَالَ السُّيُوطِيُّ فِي «الْإِكْلِيلِ» فِي اسْتِنْبَاطِ التَّنْزِيلِ، قَالَ تَعَالَى: وَنَزَّلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ تِبْيَانًا لِكُلِّ شَيْءٍ [١٦ \ ٨٩] ، وَقَالَ: مَا فَرَّطْنَا فِي الْكِتَابِ مِنْ شَيْءٍ [٦ \ ٣٨] ، وَقَالَ ﷺ: «سَتَكُونُ فِتَنٌ» ، قِيلَ: وَمَا الْمَخْرَجُ مِنْهَا؟ قَالَ: «كِتَابُ اللَّهِ فِيهِ نَبَأُ مَا قَبْلَكُمْ، وَخَبَرُ مَا بَعْدَكُمْ، وَحُكْمُ مَا بَيْنَكُمْ» ، أَخْرَجَهُ التِّرْمِذِيُّ وَغَيْرُهُ، وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ فِي سُنَنِهِ: حَدَّثَنَا خَدِيجُ بْنُ مُعَاوِيَةَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ مُرَّةَ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ: مَنْ أَرَادَ الْعِلْمَ فَعَلَيْهِ بِالْقُرْآنِ ; فَإِنَّ فِيهِ خَبَرَ الْأَوَّلِينَ وَالْآخِرِينَ. قَالَ الْبَيْهَقِيُّ: أَرَادَ بِهِ أُصُولَ الْعِلْمِ. وَقَالَ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ: أَنْزَلَ اللَّهُ مِائَةً وَأَرْبَعَةَ كُتُبٍ، أَوْدَعَ عُلُومَهَا أَرْبَعَةً: التَّوْرَاةَ، وَالْإِنْجِيلَ، وَالزَّبُورَ، وَالْفُرْقَانَ. ثُمَّ أَوْدَعَ عُلُومَ الثَّلَاثَةِ الْفَرْقَانَ، ثُمَّ أَوْدَعَ عُلُومَ الْقُرْآنِ: الْمُفَصَّلَ، ثُمَّ أَوْدَعَ عُلُومَ الْمُفَصَّلِ: فَاتِحَةَ الْكِتَابِ ; فَمَنْ عَلِمَ تَفْسِيرَهَا كَانَ كَمَنْ عَلِمَ تَفْسِيرَ الْكُتُبِ الْمُنَزَّلَةِ. أَخْرَجَهُ الْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ.

Süyûtî «el-İklîl fî İstinbâtı't-Tenzîl» adlı eserinde şöyle demiştir: Allah Teâlâ: { وَنَزَّلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ تِبْيَانًا لِكُلِّ شَيْءٍ } “Ve sana bu Kitab'ı her şey için bir açıklama olarak indirdik...” [Nahl, 16/89] ve { مَا فَرَّطْنَا فِي الْكِتَابِ مِنْ شَيْءٍ } “Biz Kitap'ta hiçbir şeyi eksik bırakmadık...” [En'âm, 6/38] buyurdu; Hz. Peygamber ﷺ de: «سَتَكُونُ فِتَنٌ» “Fitneler olacaktır” buyurdu. 'Ondan çıkış yolu nedir?' denildi. Buyurdu ki: «كِتَابُ اللَّهِ فِيهِ نَبَأُ مَا قَبْلَكُمْ، وَخَبَرُ مَا بَعْدَكُمْ، وَحُكْمُ مَا بَيْنَكُمْ» “Allah'ın Kitabı'dır; onda sizden öncekilerin haberi, sizden sonrakilerin haberi ve aranızdakilerin hükmü vardır.” Bunu Tirmizî ve diğerleri rivayet etmiştir. Saîd b. Mansûr da Sünen'inde şöyle demiştir: Bize Hadîc b. Muâviye, Ebû İshak'tan, o Murra'dan, o da İbn Mes'ûd'dan nakletti; o şöyle dedi: 'Kim ilim isterse Kur'an'a sarılsın; çünkü onda öncekilerin ve sonrakilerin haberi vardır.' Beyhakî: 'Bununla ilmin asıllarını kastetti' demiştir. Hasan-ı Basrî ise şöyle demiştir: 'Allah yüz dört kitap indirdi; bunların ilimlerini dördüne yerleştirdi: Tevrat, İncil, Zebur ve Furkan (Kur'an). Sonra bu üçünün ilimlerini Furkan'a yerleştirdi; sonra Kur'an'ın ilimlerini Mufassal sûrelere yerleştirdi; sonra Mufassal'ın ilimlerini Fâtihatü'l-Kitâb'a yerleştirdi; kim onun tefsirini bilirse, indirilmiş kitapların tefsirini bilmiş gibi olur.' Bunu Beyhakî Şuab'da rivayet etmiştir.

وَقَالَ الْإِمَامُ الشَّافِعِيُّ ﵁: جَمِيعُ مَا تَقُولُهُ الْأُمَّةُ شَرْحٌ لِلسُّنَّةِ، وَجَمِيعُ شَرْحِ السُّنَّةِ شَرْحٌ لِلْقُرْآنِ.

İmam Şâfiî radıyallâhu anh şöyle demiştir: 'Ümmetin söylediği her şey Sünnet'in şerhidir; Sünnet'in bütün şerhi de Kur'an'ın şerhidir.'

وَقَالَ بَعْضُ السَّلَفِ: مَا سَمِعْتُ حَدِيثًا إِلَّا الْتَمَسْتُ لَهُ آيَةً مِنْ كِتَابِ اللَّهِ.

Selef-i sâlihînden bazıları şöyle dedi: 'Ne zaman bir hadis işitsem, muhakkak ona Allah'ın Kitabı'ndan bir ayet aradım.'

وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: مَا بَلَغَنِي حَدِيثٌ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ عَلَى وَجْهِهِ إِلَّا وَجَدْتُ مِصْدَاقَهُ فِي كِتَابِ اللَّهِ. أَخْرَجَهُ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ.

Saîd b. Cübeyr şöyle demiştir: 'Resûlullah ﷺ'den bana sahih olarak ulaşan her hadisin muhakkak Allah'ın Kitabı'nda bir tasdikini bulmuşumdur.' Bunu İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir.

وَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: إِذَا حَدَّثْتُكُمْ بِحَدِيثٍ أَنْبَأْتُكُمْ بِتَصْدِيقِهِ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ. أَخْرَجَهُ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ.

İbn Mes'ûd şöyle demiştir: 'Size bir hadis rivayet ettiğimde, size onun Allah'ın Kitabı'ndaki tasdikini haber veririm.' Bunu İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir.

وَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ أَيْضًا: أُنْزِلَ فِي الْقُرْآنِ كُلُّ عِلْمٍ، وَبُيِّنَ لَنَا فِيهِ كُلُّ شَيْءٍ، وَلَكِنَّ عِلْمَنَا يَقْصُرُ عَمَّا بُيِّنَ لَنَا فِي الْقُرْآنِ. أَخْرَجَهُ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ.

İbn Mes'ûd yine şöyle demiştir: 'Bütün ilimler Kur'an'da indirilmiş ve her şey onda bize açıklanmıştır; fakat bizim ilmimiz Kur'an'da bize açıklanan şeylere yetmez.' Bunu İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir.

وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ فِي الْعَظَمَةِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «إِنَّ اللَّهَ لَوْ أَغْفَلَ شَيْئًا لَأَغْفَلَ الذَّرَّةَ وَالْخَرْدَلَةَ وَالْبَعُوضَةَ» .

Ebû'ş-Şeyh «el-Azame»de Ebû Hüreyre'den rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah ﷺ buyurdu ki: «إِنَّ اللَّهَ لَوْ أَغْفَلَ شَيْئًا لَأَغْفَلَ الذَّرَّةَ وَالْخَرْدَلَةَ وَالْبَعُوضَةَ» “Şüphesiz Allah bir şeyi ihmal edip terk edecek olsaydı; zerre kadar olanı, hardal tanesini ve sivrisineği ihmal ederdi.”

وَقَالَ الشَّافِعِيُّ أَيْضًا: جَمِيعُ مَا حَكَمَ بِهِ النَّبِيُّ ﷺ فَهُوَ مِمَّا فَهِمَهُ مِنَ الْقُرْآنِ.

Şâfiî yine şöyle demiştir: 'Peygamber ﷺ'in hükmettiği her şey, onun Kur'an'dan anladığı şeylerdendir.'

قُلْتُ: وَيُؤَيِّدُ هَذَا قَوْلُهُ ﷺ: «إِنِّي لَا أَحِلُّ إِلَّا مَا أَحَلَّ اللَّهُ فِي كِتَابِهِ، وَلَا أُحَرِّمُ إِلَّا مَا حَرَّمَ اللَّهُ فِي كِتَابِهِ» ، رَوَاهُ بِهَذَا اللَّفْظِ الطَّبَرَانِيُّ فِي الْأَوْسَطِ مِنْ حَدِيثِ عَائِشَةَ.

Ben derim ki: Hz. Peygamber ﷺ'in: «إِنِّي لَا أَحِلُّ إِلَّا مَا أَحَلَّ اللَّهُ فِي كِتَابِهِ، وَلَا أُحَرِّمُ إِلَّا مَا حَرَّمَ اللَّهُ فِي كِتَابِهِ» “Ben ancak Allah'ın Kitabı'nda helal kıldığını helal kılarım ve ancak Allah'ın Kitabı'nda haram kıldığını haram kılarım” sözü de bunu desteklemektedir. Bunu bu lafızla Taberânî el-Evsat'ta Hz. Âişe hadisinden rivayet etmiştir.

وَقَالَ الشَّافِعِيُّ أَيْضًا: لَيْسَتْ تَنْزِلُ بِأَحَدٍ فِي الدِّينِ نَازِلَةٌ إِلَّا فِي كِتَابِ اللَّهِ الدَّلِيلُ عَلَى سَبِيلِ الْهُدَى فِيهَا، فَإِنْ قِيلَ: مِنَ الْأَحْكَامِ مَا ثَبَتَ ابْتِدَاءً بِالسُّنَّةِ؟ قُلْنَا: ذَلِكَ مَأْخُوذٌ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ فِي الْحَقِيقَةِ ; لِأَنَّ كِتَابَ اللَّهِ أَوْجَبَ عَلَيْنَا اتِّبَاعَ الرَّسُولِ ﷺ، وَفَرَضَ عَلَيْنَا الْأَخْذَ بِقَوْلِهِ.

Şâfiî yine şöyle demiştir: 'Dinde bir kimsenin başına gelen hiçbir hadise yoktur ki, onda doğru yolu gösteren delil Allah'ın Kitabı'nda bulunmasın. Eğer: 'Hükümlerden doğrudan Sünnet ile sabit olanlar da var mıdır?' denilirse; biz deriz ki: Bu da hakikatte Allah'ın Kitabı'ndan alınmıştır; çünkü Allah'ın Kitabı bize Resûl ﷺ'e uymayı vacip kılmış ve onun sözünü tutmayı üzerimize farz kılmıştır.'

وَقَالَ الشَّافِعِيُّ مَرَّةً بِمَكَّةَ: سَلُونِي عَمَّا شِئْتُمْ، أُخْبِرْكُمْ عَنْهُ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ. فَقِيلَ لَهُ: مَا تَقَوُلُ فِي الْمُحْرِمِ يَقْتُلُ الزُّنْبُورَ؟ فَقَالَ: «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» [١ \ ١] ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا [٥٩ \ ٧] ، وَحَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ عُمَيْرٍ، عَنْ رِبْعِيِ بْنِ حِرَاشٍ، عَنْ حُذَيْفَةَ بْنِ الْيَمَانِ، عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «اقْتَدَوْا بِاللَّذَيْنِ مِنْ بَعْدِي: أَبِي بَكْرٍ، وَعُمَرَ» ، وَحَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ مِسْعَرِ بْنِ كِدَامٍ، عَنْ قَيْسِ بْنِ مُسْلِمٍ، عَنْ طَارِقِ بْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ: أَنَّهُ أَمَرَ بِقَتْلِ الْمُحْرِمِ الزُّنْبُورَ.

Şâfiî bir keresinde Mekke'de şöyle demiştir: 'Bana dilediğinizi sorun, size onu Allah'ın Kitabı'ndan haber vereyim.' Kendisine: 'İhramlının eşek arısını öldürmesi hakkında ne dersin?' denildi. O da: { بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ } “Rahman ve Rahîm olan Allah'ın adıyla” [Fâtiha, 1/1] Allah Teâlâ: { وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا } “Peygamber size ne verdiyse onu alın, size neyi yasakladıysa ondan sakının...” [Haşr, 59/7] buyurdu; bize Süfyân b. Uyeyne, Abdülmelik b. Umeyr'den, o Rib'î b. Hırâş'tan, o Huzeyfe b. el-Yemân'dan, o da Nebî ﷺ'den nakletti ki O şöyle buyurmuştur: «اقْتَدَوْا بِاللَّذَيْنِ مِنْ بَعْدِي: أَبِي بَكْرٍ، وَعُمَرَ» “Benden sonraki şu iki kişiye uyun: Ebû Bekir ve Ömer”; bize Süfyân, Mis'ar b. Kidâm'dan, o Kays b. Müslim'den, o Târık b. Şihâb'dan, o da Ömer b. el-Hattâb'dan nakletti: 'O, ihramlının eşek arısını öldürmesini emretmiştir' dedi.

وَرَوَى الْبُخَارِيُّ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ: لَعَنَ اللَّهُ الْوَاشِمَاتِ وَالْمُسْتَوْشِمَاتِ، وَالْمُتَنَمِّصَاتِ وَالْمُتَفَلِّجَاتِ لِلْحُسْنِ، الْمُغَيِّرَاتِ لِخَلْقِ اللَّهِ، فَقَالَتْ لَهُ امْرَأَةٌ فِي ذَلِكَ. فَقَالَ: وَمَا لِي لَا أَلْعَنُ مِنْ لَعَنَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَهُوَ فِي كِتَابِ اللَّهِ. فَقَالَتْ: لَقَدْ قَرَأْتُ مَا بَيْنَ اللَّوْحَيْنِ فَمَا وَجَدْتُ فِيهِ مَا تَقُولُ؟ ! قَالَ: لَئِنْ قَرَأْتِيهِ لَقَدْ وَجَدْتِيهَا! أَمَا قَرَأْتِ وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا [٥٩ \ ٧] ،؟ قَالَتْ: بَلَى. قَالَ: فَإِنَّهُ قَدْ نَهَى عَنْهُ.

Buhârî İbn Mes'ûd'dan rivayet etti; o şöyle dedi: 'Allah dövme yapan ve yaptıran, kaş incelten, güzellik için dişlerini seyrelten ve Allah'ın yaratışını değiştiren kadınlara lanet etsin.' Bunun üzerine bir kadın bu hususta ona [itiraz etti]. İbn Mes'ûd dedi ki: 'Resûlullah ﷺ'in lanet ettiği ve Allah'ın Kitabı'nda olan kimseye ben niçin lanet etmeyeyim?' Kadın: 'İki kapak arasındakini (bütün Kur'an'ı) okudum fakat senin dediğin şeyi onda bulamadım?!' dedi. O da: 'Eğer onu hakkıyla okumuş olsaydın muhakkak bulurdun! Sen: { وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا } “Peygamber size ne verdiyse onu alın, size neyi yasakladıysa ondan sakının...” [Haşr, 59/7] ayetini okumadın mı?' dedi. Kadın: 'Evet [okudum]' dedi. İbn Mes'ûd: 'İşte o bundan nehyetmiştir' dedi.

وَقَالَ ابْنُ بُرْجَانَ: مَا قَالَ النَّبِيُّ ﷺ مِنْ شَيْءٍ فَهُوَ فِي الْقُرْآنِ، أَوْ فِيهِ أَصْلُهُ قَرُبَ أَوْ بَعُدَ، فَهِمَهُ مَنْ فَهِمَ، أَوْ عَمِهَ عَنْهُ مَنْ عَمِهَ، وَكَذَا كُلُّ مَا حَكَمَ أَوْ قَضَى بِهِ.

İbn Berrecân şöyle demiştir: 'Nebî ﷺ'in söylediği her şey Kur'an'dadır veya yakın ya da uzak bir şekilde onun aslı Kur'an'dadır; anlayan anlar, kör kalan da ona kör kalır. Hükmettiği veya kaza ettiği her şey de böyledir.'

وَقَالَ غَيْرُهُ: مَا مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُمْكِنُ اسْتِخْرَاجُهُ مِنَ الْقُرْآنِ لِمَنْ فَهَّمَهُ اللَّهُ تَعَالَى ; حَتَّى إِنَّ بَعْضَهُمُ اسْتَنْبَطَ عُمُرَ النَّبِيِّ ﷺ ثَلَاثًا وَسِتِّينَ مِنْ قَوْلِهِ «فِي سُورَةِ الْمُنَافِقِينَ» : وَلَنْ يُؤَخِّرَ اللَّهُ نَفْسًا إِذَا جَاءَ أَجَلُهَا [٦٣ \ ١١] ; فَإِنَّهَا رَأْسُ ثَلَاثٍ وَسِتِّينَ سُورَةٍ، وَعَقَّبَهَا «بِالتَّغَابُنِ» ، لِيُظْهِرَ التَّغَابُنَ فِي فَقْدِهِ.

Bir başkası da şöyle dedi: 'Allah Teâlâ'nın anlayış verdiği kimse için Kur'an'dan çıkarılması mümkün olmayan hiçbir şey yoktur; hatta bazıları Nebî ﷺ'in altmış üç yıllık ömrünü Münâfikûn Sûresi'ndeki: { وَلَنْ يُؤَخِّرَ اللَّهُ نَفْسًا إِذَا جَاءَ أَجَلُهَا } “Allah, eceli geldiğinde hiçbir nefsi asla ertelemez...” [Münâfikûn, 63/11] kavlinden çıkarmışlardır; zira bu sûre altmış üçüncü sûrenin sonudur ve onun ardından gelen sûreye ise onun vefatındaki büyük kaybı ve aldanışı (teğâbün) göstermek için «et-Teğâbün» adı verilmiştir.'

وَقَالَ الْمُرْسِيُّ: جَمَعَ الْقُرْآنُ عُلُومَ الْأَوَّلِينَ وَالْآخِرِينَ، بِحَيْثُ لَمْ يُحِطْ بِهَا عِلْمًا حَقِيقَةً إِلَّا الْمُتَكَلِّمُ بِهِ، ثُمَّ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، خَلَا مَا اسْتَأْثَرَ اللَّهُ بِهِ سُبْحَانَهُ، ثُمَّ وَرِثَ عَنْهُ مُعْظَمَ ذَلِكَ سَادَاتُ الصَّحَابَةِ وَأَعْلَامُهُمْ ; مِثْلُ الْخُلَفَاءِ الْأَرْبَعَةِ، وَمِثْلُ ابْنِ مَسْعُودٍ، وَابْنِ عَبَّاسٍ حَتَّى قَالَ: لَوْ ضَاعَ لِي عِقَالُ بَعِيرٍ لَوَجَدْتُهُ فِي كِتَابِ اللَّهِ. ثُمَّ وَرِثَ عَنْهُمُ التَّابِعُونَ لَهُمْ بِإِحْسَانٍ، ثُمَّ تَقَاصَرَتِ الْهِمَمُ، وَفَتَرَتِ الْعَزَائِمُ، وَتَضَاءَلَ أَهْلُ الْعِلْمِ، وَضَعُفُوا عَنْ حَمْلِ مَا حَمَلَهُ الصَّحَابَةُ وَالتَّابِعُونَ مِنْ عُلُومِهِ وَسَائِرِ فُنُونِهِ ; فَنَوَّعُوا عُلُومَهُ، وَقَامَتْ كُلُّ طَائِفَةٍ بِفَنٍّ مِنْ فُنُونِهِ.

Mürsî şöyle demiştir: Kur'an, öncekilerin ve sonrakilerin ilimlerini öyle toplamıştır ki, Sübhânehu olan Allah'ın Zâtına has kıldığı gayb ilmi hariç, Kur'an'ın gerçek manadaki ilmini ancak onu bizzat kelamı olarak söyleyen [Allah], sonra da Resûlullah ﷺ hakkıyla ihata etmiştir. Sonra bunun büyük kısmını ondan; dört halife, İbn Mes'ûd ve hatta: 'Bir devenin kösteğini kaybetsem onu Allah'ın Kitabı'nda bulurum' diyen İbn Abbâs gibi sahabenin önderleri ve büyükleri miras almıştır. Sonra onlara güzellikle tâbi olan tâbiîn bunu onlardan miras almıştır; daha sonra himmetler kısaldı, azimler gevşedi, ilim ehli azaldı ve sahabe ile tâbiînin taşıdığı Kur'an ilimlerini ve sair fenlerini taşımaktan aciz kaldılar; bu yüzden onun ilimlerini kısımlara ayırdılar ve her taife onun fenlerinden birini üstlendi.

فَاعْتَنَى قَوْمٌ بِضَبْطِ لُغَاتِهِ، وَتَحْرِيرِ كَلِمَاتِهِ، وَمَعْرِفَةِ مَخَارِجِ حُرُوفِهِ وَعَدَدِهَا، وَعَدِّ كَلِمَاتِهِ وَآيَاتِهِ، وَسُوَرِهِ وَأَجْزَائِهِ، وَأَنْصَافِهِ وَأَرْبَاعِهِ، وَعَدَدِ سَجَدَاتِهِ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنْ حَصْرِ الْكَلِمَاتِ الْمُتَشَابِهَةِ، وَالْآيَاتِ الْمُتَمَاثِلَةِ. مِنْ غَيْرِ تَعَرُّضٍ لِمَعَانِيهِ، وَلَا تَدَبُّرٍ لِمَا أُوُدِعَ فِيهِ. فَسُمُّوا الْقُرَّاءَ.

Bir topluluk; manalarına hiç değinmeksizin ve onda saklı olanları tefekkür etmeksizin lügatlerini zabtetmeye, kelimelerini tespit etmeye, harflerinin çıkış yerlerini ve sayılarını, kelimelerini, ayetlerini, sûrelerini, cüzlerini, yarımlarını, çeyreklerini, secde sayılarını bilmeye ve birbirine benzeyen kelimeler ile birbirinin benzeri ayetleri tespit etmeye yöneldi. Bunlara kurrâ (kıraat âlimleri) adı verildi.