الثَّانِيَةُ: آيَةُ النِّسَاءِ الدَّالَّةُ عَلَى تَحْرِيمِهَا فِي أَوْقَاتِ الصَّلَوَاتِ، دُونَ الْأَوْقَاتِ الَّتِي يَصْحُو فِيهَا الشَّارِبُ قَبْلَ وَقْتِ الصَّلَاةِ، كَمَا بَيْنَ صَلَاةِ الْعِشَاءِ وَصَلَاةِ الصُّبْحِ، وَمَا بَيْنَ صَلَاةِ الصُّبْحِ وَصَلَاةِ الظُّهْرِ، وَهِيَ قَوْلُهُ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلَاةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَى الْآيَةَ [٤ \ ٤٣] .
İkincisi: Yatsı namazı ile sabah namazı arası ve sabah namazı ile öğle namazı arası gibi içenin namaz vaktinden önce ayılacağı vakitler hariç olmak üzere, namaz vakitlerinde haram kılındığına delalet eden Nisâ ayetidir ki o da Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلَاةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَى } “Ey iman edenler! Sarhoş iken namaza yaklaşmayın...” [Nisâ, 4/43].
الثَّالِثَةُ: آيَةُ الْمَائِدَةِ الدَّالَّةُ عَلَى تَحْرِيمِهَا تَحْرِيمًا بَاتًّا، وَهِيَ قَوْلُهُ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنْصَابُ وَالْأَزْلَامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ، إِلَى قَوْلِهِ: فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ [٥ \ ٩٠ - ٩١] .
Üçüncüsü: Kesin bir şekilde haram kılındığına delalet eden Mâide ayetidir ki o da Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنْصَابُ وَالْأَزْلَامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ } “Ey iman edenler! İçki, kumar, dikili taşlar ve fal okları ancak şeytan işi birer pisliktir. Onlardan kaçının ki kurtuluşa eresiniz” ayetinden { فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ } “...Artık vazgeçtiniz değil mi?” [Mâide, 5/90-91] sözüne kadar olan kısımdır.
وَهَذِهِ الْآيَةَ الْكَرِيمَةُ تَدُلُّ عَلَى تَحْرِيمِ الْخَمْرِ أَتَمَّ دَلَالَةٍ وَأَوْضَحَهَا ; لِأَنَّهُ تَعَالَى صَرَّحَ بِأَنَّهَا رِجْسٌ، وَأَنَّهَا مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ، وَأَمَرَ بِاجْتِنَابِهَا أَمْرًا جَازِمًا فِي قَوْلِهِ: فَاجْتَنِبُوهُ، وَاجْتِنَابُ الشَّيْءِ: هُوَ التَّبَاعُدُ عَنْهُ، بِأَنْ تَكُونَ فِي غَيْرِ الْجَانِبِ الَّذِي هُوَ فِيهِ. وَعَلَّقَ رَجَاءَ الْفَلَاحِ عَلَى اجْتِنَابِهَا فِي قَوْلِهِ: لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ، وَيُفْهَمُ مِنْهُ أَنَّهُ مَنْ لَمْ يَجْتَنِبْهَا لَمْ يُفْلِحْ، وَهُوَ كَذَلِكَ.
Bu yüce ayet şarabın haram kılındığına en eksiksiz ve en açık delaletle delalet etmektedir; çünkü Allah Teâlâ onun pislik olduğunu, şeytan işi olduğunu açıkça belirtmiş ve { فَاجْتَنِبُوهُ } “Onlardan kaçının” buyruğunda kesin bir emirle ondan kaçınmayı emretmiştir. Bir şeyden kaçınmak (ictinâb): Ondan uzaklaşmak, onun bulunduğu tarafın dışında bir tarafta olmaktır. Kurtuluş umudunu da { لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ } “Umulur ki kurtuluşa erersiniz” buyruğuyla ondan kaçınmaya bağlamıştır; bundan da ondan kaçınmayanın kurtuluşa eremeyeceği anlaşılır ve durum böyledir.
ثُمَّ بَيَّنَ بَعْضَ مَفَاسِدِهَا بِقَوْلِهِ: إِنَّمَا يُرِيدُ الشَّيْطَانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ وَيَصُدَّكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلَاةِ [١٥ \ ٩١] ، ثُمَّ أَكَّدَ النَّهْيَ عَنْهَا بِأَنْ أَوْرَدَهُ بِصِيغَةِ الِاسْتِفْهَامِ فِي قَوْلِهِ: فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ [٥ \ ٩١] ، فَهُوَ أَبْلَغُ فِي الزَّجْزِ مِنْ صِيغَةِ الْأَمْرِ الَّتِي هِيَ " انْتَهَوْا "، وَقَدْ تَقَرَّرَ فِي فَنِّ الْمَعَانِي: أَنَّ مِنْ مَعَانِي صِيغَةِ الِاسْتِفْهَامِ، الَّتِي تَرِدُ لَهَا، الْأَمْرَ ; كَقَوْلِهِ: فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ، وَقَوْلِهِ: وَقُلْ لِلَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ وَالْأُمِّيِّينَ أَأَسْلَمْتُمْ الْآيَةَ [٣ \ ٢٠] ، أَيْ: أَسْلِمُوا. وَالْجَارُّ وَالْمَجْرُورُ فِي قَوْلِهِ: وَمِنْ ثَمَرَاتِ النَّخِيلِ الْآيَةَ [١٦ \ ٦٧] ، يَتَعَلَّقُ بِ تَتَّخِذُونَ، وَكَرَّرَ لَفْظَ " مِنْ " لِلتَّأْكِيدِ، وَأَفْرَدَ الضَّمِيرَ فِي قَوْلِهِ " مِنْهُ " مُرَاعَاةً لِلْمَذْكُورِ ; أَيْ: تَتَّخِذُونَ مِنْهُ، أَيْ: مِمَّا ذُكِرَ مِنْ ثَمَرَاتِ النَّخِيلِ وَالْأَعْنَابِ. وَنَظِيرُهُ قَوْلُ رُؤْبَةَ:
Sonra { إِنَّمَا يُرِيدُ الشَّيْطَانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ وَيَصُدَّكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلَاةِ } “Şeytan, içki ve kumarla ancak aranıza düşmanlık ve kin sokmak; sizi Allah'ı anmaktan ve namazdan alıkoymak ister” [Mâide, 5/91] buyruğuyla onun bazı zararlarını açıklamış, ardından { فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ } “Artık vazgeçtiniz değil mi?” [Mâide, 5/91] buyruğunda istifham (soru) sîgasıyla getirerek ona dair yasağı pekiştirmiştir. Bu ise sakındırmada 'vazgeçin' şeklindeki emir kipinden daha beliğdir. Meânî ilminde kararlaştırılmıştır ki istifham sîgasının geldiği manalardan biri de emirdir; nitekim { فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ } “Artık vazgeçtiniz değil mi? [yani vazgeçin]” buyruğu ile { وَقُلْ لِلَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ وَالْأُمِّيِّينَ أَأَسْلَمْتُمْ } “...Kendilerine kitap verilenlere ve ümmîlere: 'Teslim oldunuz mu?' de...” [Âl-i İmrân, 3/20] yani 'teslim olun' buyruğunda olduğu gibidir. { وَمِنْ ثَمَرَاتِ النَّخِيلِ } “Hurmalıkların meyvelerinden...” [Nahl, 16/67] ayetindeki car ve mecrûr, { تَتَّخِذُونَ } kelimesine taalluk etmektedir. { مِنْ } lafzı tekit için tekrarlanmıştır; { مِنْهُ } buyruğundaki zamir ise zikredilen lafza riayet edilerek tekil getirilmiştir; yani 'ondan edinirsiniz', yani hurmalıkların ve üzümlerin meyvelerinden zikredilen şeyden edinirsiniz demektir. Ru'be'nin şu sözü de bunun benzeridir:
فِيهَا خُطُوطٌ مِنْ سَوَادٍ وَبَلَقْ ... كَأَنَّهُ فِي الْجِلْدِ تَوْلِيعُ الْبَهَقْ
Onda siyah ve beyazdan çizgiler vardır ... Sanki o derideki alaca hastalığının benekleridir
فَقَوْلُهُ: " كَأَنَّهُ "، أَيْ: مَا ذَكَرَ مِنْ خُطُوطِ السَّوَادِ وَالْبَلْقِ. وَقِيلَ: الضَّمِيرُ رَاجِعٌ إِلَى مَحْذُوفٍ دَلَّ الْمَقَامُ عَلَيْهِ، أَيْ: وَمِنْ عَصِيرِ ثَمَرَاتِ النَّخِيلِ وَالْأَعْنَابِ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ، أَيْ: عَصِيرِ الثَّمَرَاتِ الْمَذْكُورَةِ، وَقِيلَ: قَوْلُهُ: وَمِنْ ثَمَرَاتِ النَّخِيلِ، مَعْطُوفٌ عَلَى قَوْلِهِ: مِمَّا فِي بُطُونِهِ [١٦ \ ٦٦] ، أَيْ: نُسْقِيكُمْ مِمَّا فِي بُطُونِهِ وَمِنْ ثَمَرَاتِ النَّخِيلِ. وَقِيلَ: يَتَعَلَّقُ بِ: نُسْقِيكُمْ، [١٦ \ ٦٦] مَحْذُوفَةٌ دَلَّتْ عَلَيْهَا الْأُولَى ; فَيَكُونُ مِنْ عَطْفِ الْجُمَلِ. وَعَلَى الْأَوَّلِ يَكُونُ مِنْ عَطْفِ الْمُفْرَدَاتِ إِذَا اشْتَرَكَا فِي الْعَامِلِ. وَقِيلَ: مَعْطُوفٌ عَلَى " الْأَنْعَامِ " [١٦ \ ٦٦] ، وَهُوَ أَضْعَفُهَا عِنْدِي.
Onun 'Sanki o' sözü, yani siyah ve beyaz çizgilerden zikrettiği şey demektir. Şöyle de denildi: Zamir, bağlamın delalet ettiği hazfedilmiş bir kelimeye racidir; yani 'Hurmalıkların ve üzümlerin meyvelerinin suyundan, [evet] ondan [o zikredilen meyvelerin suyundan] edinirsiniz' demektir. Şöyle de denildi: { وَمِنْ ثَمَرَاتِ النَّخِيلِ } “Hurmalıkların meyvelerinden...” sözü, { مِمَّا فِي بُطُونِهِ } “Karınlarındakinden...” [Nahl, 16/66] sözüne matuftur; yani 'Size onların karınlarındakinden ve hurmalıkların meyvelerinden içiririz' demektir. Şöyle de denildi: İlkinin delalet ettiği hazfedilmiş bir { نُسْقِيكُمْ } [Nahl, 16/66] fiiline taalluk eder; dolayısıyla bu, cümlelerin atfı kabilinden olur. Birinci görüşe göre ise amilde ortak oldukları takdirde müfredlerin atfından olur. Şöyle de denildi: { الْأَنْعَامِ } [Nahl, 16/66] kelimesine matuftur; bu da bana göre bu görüşlerin en zayıf olanıdır.
وَقَالَ الطَّبَرِيُّ: التَّقْدِيرُ: وَمِنْ ثَمَرَاتِ النَّخِيلِ وَالْأَعْنَابِ مَا تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَرًا ; فَحَذَفَ " مَا ".
Taberî şöyle demiştir: Takdiri şöyledir: 'Hurmalıkların ve üzümlerin meyvelerinden kendisinden sarhoşluk veren içki edindiğiniz şeyler vardır'; böylece { مَا } kelimesini hazfetmiştir.
قَالَ أَبُو حَيَّانَ الْبَحْرُ: وَهُوَ لَا يَجُوزُ عَلَى مَذْهَبِ الْبَصْرِيِّينَ. وَقِيلَ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ صِفَةَ مَوْصُوفٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: وَمِنْ ثَمَرَاتِ النَّخِيلِ وَالْأَعْنَابِ ثَمَرٌ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ
Ebû Hayyân el-Bahr'da şöyle demiştir: Bu, Basralıların mezhebine göre caiz değildir. Şöyle de denildi: Hazfedilmiş bir mevsufun sıfatı olması caizdir; yani 'Hurmalıkların ve üzümlerin meyvelerinden kendisinden edindiğiniz bir meyve vardır' takdirindedir.
وَنَظِيرُ هَذَا مِنْ كَلَامِ الْعَرَبِ قَوْلُ الرَّاجِزِ:
Bunun Arap kelamındaki benzeri recez şairinin şu sözüdür:
مَا لَكَ عِنْدِي غَيْرَ سَوْطٍ وَحَجَرْ ... وَغَيْرَ كَبْدَاءَ شَدِيدَةِ الْوَتَرْ
Senin yanımda bir kırbaç ve taştan başka bir şeyin yoktur ... Ve kirişi sert kalın yaydan başka
جَادَتْ بِكَفَّيْ كَانَ مِنْ أَرَمَى الْبَشَرْ
İnsanların en iyi ok atanının iki eliyle yaptığı [bir yay]
أَيْ: بِكَفَّيْ رَجُلٍ كَانَ " إِلَخْ "، ذَكَرَهُ الزَّمَخْشَرِيُّ وَأَبُو حَيَّانَ.
Yani 'şöyle olan bir adamın iki eliyle...' demektir; bunu Zemahşerî ve Ebû Hayyân zikretmiştir.
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ -: أَظْهَرُ هَذِهِ الْأَقْوَالِ عِنْدِي: أَنَّ قَوْلَهُ: وَمِنْ ثَمَرَاتِ، يَتَعَلَّقُ بِ: تَتَّخِذُونَ، أَيْ: تَتَّخِذُونَ مِنْ ثَمَرَاتِ النَّخِيلِ، وَأَنَّ " مِنْ "، الثَّانِيَةَ: تَوْكِيدٌ لِلْأُولَى. وَالضَّمِيرَ فِي قَوْلِهِ: مِنْهُ، عَائِدٌ إِلَى جِنْسِ الثَّمَرِ الْمَفْهُومِ مِنْ ذِكْرِ الثَّمَرَاتِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Müellif -Allah onu affetsin- şöyle dedi: Bu görüşlerden bana göre en açık olanı: { وَمِنْ ثَمَرَاتِ } sözünün { تَتَّخِذُونَ } fiiline taalluk etmesidir; yani 'Hurmalıkların meyvelerinden edinirsiniz' demektir; ikinci { مِنْ } ise birincinin tekitidir. { مِنْهُ } buyruğundaki zamir de 'semerât' (meyveler) kelimesinin zikrinden anlaşılan meyve cinsine racidir. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
تَنْبِيهٌ.
UYARI.
اعْلَمْ: أَنَّ التَّحْقِيقَ عَلَى مَذْهَبِ الْجُمْهُورِ: أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ الْكَرِيمَةَ الَّتِي هِيَ قَوْلُهُ - جَلَّ وَعَلَا -: وَمِنْ ثَمَرَاتِ النَّخِيلِ وَالْأَعْنَابِ [١٦ \ ٦٧] مَنْسُوخَةٌ بِآيَةِ «الْمَائِدَةِ» الْمَذْكُورَةِ. فَمَا جَزَمَ بِهِ صَاحِبُ مَرَاقِي السُّعُودِ فِيهِ وَفِي شَرْحِهِ (نَشْرِ الْبُنُودِ) مِنْ أَنَّ تَحْرِيمَ الْخَمْرِ لَيْسَ نَسْخًا لِإِبَاحَتِهَا الْأُولَى ; بِنَاءً عَلَى أَنَّ إِبَاحَتَهَا الْأُولَى إِبَاحَةٌ عَقْلِيَّةٌ، وَالْإِبَاحَةُ الْعَقْلِيَّةُ هِيَ الْبَرَاءَةُ الْأَصْلِيَّةُ، وَهِيَ بِعَيْنِهَا اسْتِصْحَابُ الْعَدَمِ الْأَصْلِيِّ، وَهِيَ لَيْسَتْ مِنَ الْأَحْكَامِ الشَّرْعِيَّةِ ; فَرَفَعُهَا لَيْسَ بِنَسْخٍ. وَقَدْ بَيَّنَ فِي الْمَرَاقِي: أَنَّهَا لَيْسَتْ مِنَ الْأَحْكَامِ الشَّرْعِيَّةِ بِقَوْلِهِ:
Bil ki cumhurun mezhebine göre tahkik edilen görüş şudur: Allah -celle ve alâ-'nın { وَمِنْ ثَمَرَاتِ النَّخِيلِ وَالْأَعْنَابِ } “Hurmalıkların ve üzümlerin meyvelerinden...” [Nahl, 16/67] buyruğu olan bu yüce ayet, zikredilen Mâide ayetiyle neshedilmiştir. Merâkı's-Su'ûd sahibinin hem eserde hem de şerhi (Neşrü'l-Bünûd)'da kesin bir dille ifade ettiği, şarabın haram kılınmasının önceki mubahlığını neshetmek olmadığı görüşü -şarabın ilk mubahlığının aklî bir mubahlık olduğu, aklî mubahlığın ise berâet-i asliyye olduğu, bunun da bizzat aslî yokluğun istishâbı olup şer'î hükümlerden sayılmadığı, dolayısıyla onun kaldırılmasının nesh olmadığı gerekçesine dayanarak- doğru değildir. Merâkî'de onun şer'î hükümlerden olmadığını şu sözüyle açıklamıştır:
وَمَا مِنَ الْبَرَاءَةِ الْأَصْلِيَّةِ ... قَدْ أُخِذَتْ فَلَيْسَتِ الشَّرْعِيَّةَ
Berâet-i asliyyeden alınan hüküm ... Şer'î bir hüküm değildir
وَقَالَ أَيْضًا فِي إِبَاحَةِ الْخَمْرِ قَبْلَ التَّحْرِيمِ:
Ayrıca haram kılınmasından önce şarabın mubahlığı hakkında da şöyle demiştir:
أَبَاحَهَا فِي أَوَّلِ الْإِسْلَامِ ... بَرَاءَةٌ لَيْسَتْ مِنَ الْأَحْكَامِ
İslam'ın başında onu mubah kılmıştır ... [Şer'î] hükümlerden olmayan berâet-i asliyye
كُلُّ ذَلِكَ لَيْسَ بِظَاهِرٍ، بَلْ غَيْرَ صَحِيحٍ ; لِأَنَّ إِبَاحَةَ الْخَمْرِ قَبْلَ التَّحْرِيمِ دَلَّتْ عَلَيْهَا هَذِهِ الْآيَةَ الْكَرِيمَةُ، الَّتِي هِيَ قَوْلُهُ: وَمِنْ ثَمَرَاتِ النَّخِيلِ وَالْأَعْنَابِ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَرًا الْآيَةَ [١٦ \ ٦٧] ، وَمَا دَلَّتْ عَلَى إِبَاحَتِهِ آيَةٌ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ لَا يَصِحُّ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ إِبَاحَتَهُ عَقْلِيَّةٌ، بَلْ هِيَ إِبَاحَةٌ شَرْعِيَّةٌ مَنْصُوصَةٌ فِي كِتَابِ اللَّهِ، فَرَفْعُهَا نَسْخٌ. نَعَمْ! عَلَى الْقَوْلِ بِأَنَّ مَعْنَى السَّكَّرِ فِي الْآيَةِ: الْخَلُّ أَوِ الطَّعْمُ أَوِ الْعَصِيرُ ; فَتَحْرِيمُ الْخَمْرِ لَيْسَ نَسْخًا لِإِبَاحَتِهَا، وَإِبَاحَتُهَا الْأُولَى: عَقْلِيَّةٌ. وَقَدْ بَيَّنَّا هَذَا الْمَبْحَثَ فِي كِتَابِنَا (دَفْعِ إِيهَامِ الِاضْطِرَابِ عَنْ آيَاتِ
Bütün bunlar açık değildir, bilakis sahih de değildir; çünkü haram kılınmasından önce şarabın mubah olduğuna, { وَمِنْ ثَمَرَاتِ النَّخِيلِ وَالْأَعْنَابِ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَرًا } “Hurmalıkların ve üzümlerin meyvelerinden de hem bir sarhoşluk verici içki... edinirsiniz” [Nahl, 16/67] buyruğu olan bu yüce ayet delalet etmiştir. Mubahlığına Allah'ın kitabından bir ayetin delalet ettiği şeye 'onun mubahlığı aklîdir' denmesi sahih olmaz; bilakis bu, Allah'ın kitabında açıkça nassla bildirilmiş şer'î bir mubahlıktır ve kaldırılması neshtir. Evet, ayetteki seker kelimesinin manasının sirke, yiyecek veya tatlı meyve suyu (şıra) olduğu görüşüne göre ise şarabın haram kılınması onun mubahlığını nesh sayılmaz ve önceki mubahlığı da aklî olur. Biz bu konuyu 'Def'u Îhâmi'l-İdtırâb an Âyâti'l-Kitâb' adlı kitabımızda açıkladık.
الْكِتَابِ) .
[Kitâb] adlı eserimizde.
فَإِنْ قِيلَ: الْآيَةَ وَارِدَةٌ بِصِيغَةِ الْخَبَرِ، وَالْأَخْبَارُ لَا يَدْخُلُهَا النَّسْخُ كَمَا تَقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ:
Eğer 'Ayet haber sîgasıyla gelmiştir, usûl ilminde kararlaştırıldığı üzere haberlere ise nesh girmez' denilirse:
فَالْجَوَابُ: أَنَّ النَّسْخَ وَارِدٌ عَلَى مَا يُفْهَمُ مِنَ الْآيَةِ مِنْ إِبَاحَةِ الْخَمْرِ. الْإِبَاحَةُ حُكْمٌ شَرْعِيٌّ كَسَائِرِ الْأَحْكَامِ قَابِلٌ لِلنَّسْخِ ; فَلَيْسَ النَّسْخُ وَارِدًا عَلَى نَفْسِ الْخَبَرِ، بَلْ عَلَى الْإِبَاحَةِ الْمَفْهُومَةِ مِنَ الْخَبَرِ ; كَمَا حَقَّقَهُ ابْنُ الْعَرَبِيِّ الْمَالِكِيُّ وَغَيْرُهُ.
Cevap şudur: Nesh, ayetten anlaşılan şarabın mubahlığı hükmüne yöneliktir. Mubahlık da diğer hükümler gibi neshi kabul eden şer'î bir hükümdür. Dolayısıyla nesh haberin bizzat kendisine değil, haberden anlaşılan mubahlığa yöneliktir; nitekim Mâlikî âlimi İbnü'l-Arabî ve diğerleri bunu tahkik etmişlerdir.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: وَرِزْقًا حَسَنًا [١٦ \ ٦٧] ، أَيِ: التَّمْرَ، وَالرُّطَبَ، وَالْعِنَبَ، وَالزَّبِيبَ، وَالْعَصِيرَ، وَنَحْوَ ذَلِكَ.
Allah Teâlâ'nın bu yüce ayetteki { وَرِزْقًا حَسَنًا } “...ve güzel bir rızık” [Nahl, 16/67] buyruğu; kuru hurma, taze hurma, yaş üzüm, kuru üzüm, tatlı şıra ve benzeri şeyler demektir.
تَنْبِيهٌ آخَرُ.
BİR BAŞKA UYARI.
اعْلَمْ: أَنَّ النَّبِيذَ الَّذِي يُسْكِرُ مِنْهُ الْكَثِيرُ لَا يَجُوزُ أَنْ يُشْرَبَ مِنْهُ الْقَلِيلُ الَّذِي لَا يُسْكِرُ لِقِلَّتِهِ. وَهَذَا مِمَّا لَا شَكَّ فِيهِ.
Bil ki çoğu sarhoş eden nebîzin, azlığından dolayı sarhoş etmeyen az miktarının içilmesi de caiz değildir. Bu, kendisinde hiçbir şüphe olmayan bir husustur.
فَمَنْ زَعَمَ جَوَازَ شُرْبِ الْقَلِيلِ الَّذِي لَا يُسْكِرُ مِنْهُ كَالْحَنَفِيَّةِ وَغَيْرِهِمْ، فَقَطْ غَلِطَ غَلَطًا فَاحِشًا ; لِأَنَّ مَا يُسْكِرُ كَثِيرُهُ يَصْدُقُ عَلَيْهِ بِدَلَالَةِ الْمُطَابَقَةِ أَنَّهُ مُسْكِرٌ، وَالنَّبِيُّ ﷺ يَقُولُ: «كُلُّ مُسْكِرٍ حَرَامٌ» ، وَقَدْ ثَبَتَ عَنْهُ فِي الصَّحِيحِ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «كُلُّ مُسْكِرٍ خَمْرٌ، وَكُلُّ خَمْرٍ حَرَامٌ» ، وَلَوْ حَاوَلَ الْخَصْمُ أَنْ يُنَازِعَ فِي مَعْنَى هَذِهِ الْأَحَادِيثِ، فَزَعَمَ أَنَّ الْقَلِيلَ الَّذِي لَا يُسْكِرُ يَرْتَفِعُ عَنْهُ اسْمُ الْإِسْكَارِ فَلَا يَلْزَمُ تَحْرِيمُهُ، قُلْنَا: صَرَّحَ ﷺ بِأَنَّ «مَا أَسْكَرَ كَثِيرُهُ فَقَلِيلُهُ حَرَامٌ» ، وَهَذَا نَصٌّ صَرِيحٌ فِي مَحَلِّ النِّزَاعِ لَا يُمْكِنُ مَعَهُ كَلَامٌ. وَعَنْ عَائِشَةَ ﵁ قَالَتْ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «كُلُّ مُسْكِرٍ حَرَامٌ، وَمَا أَسْكَرَ الْفَرَقُ مِنْهُ فَمِلْءُ الْكَفِّ مِنْهُ حَرَامٌ» ، رَوَاهُ الْإِمَامُ أَحْمَدُ، وَأَبُو دَاوُدَ، وَالتِّرْمِذِيُّ، وَقَالَ: حَدِيثٌ حَسَنٌ. وَعَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: «مَا أَسْكَرَ كَثِيرُهُ فَقَلِيلُهُ حَرَامٌ» ، رَوَاهُ أَحْمَدُ وَابْنُ مَاجَهْ، وَالدَّارَقُطْنِيُّ وَصَحَّحَهُ. وَلِأَبِي دَاوُدَ وَابْنِ مَاجَهْ، وَالتِّرْمِذِيِّ مِثْلُهُ سَوَاءٌ مِنْ حَدِيثِ جَابِرٍ. وَكَذَا لِأَحْمَدَ وَالنَّسَائِيِّ وَابْنِ مَاجَهْ مِنْ حَدِيثِ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ. وَكَذَلِكَ الدَّارَقُطْنِيُّ مِنْ حَدِيثِ الْإِمَامِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵁. وَعَنْ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ «نَهَى عَنْ قَلِيلِ مَا أَسْكَرَ كَثِيرُهُ» ، رَوَاهُ النَّسَائِيُّ وَالدَّارَقُطْنِيُّ. وَعَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَتَاهُ قَوْمٌ فَقَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّا نَنْبِذُ النَّبِيذَ فَنَشْرَبُهُ عَلَى غَدَائِنَا وَعَشَائِنَا؟ فَقَالَ: «اشْرَبُوا فَكُلُّ مُسْكِرٍ حَرَامٌ» . فَقَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّا نَكْسِرُهُ بِالْمَاءِ؟
Hanefîler ve diğerleri gibi ondan sarhoş etmeyen az miktarı içmenin caiz olduğunu iddia eden kimse kesinlikle çok büyük bir hataya düşmüştür; çünkü çoğu sarhoş eden şeye mutâbakat delaletiyle 'sarhoş edici' olduğu tam olarak uyar. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Her sarhoş edici haramdır» buyurmaktadır. Nitekim Sahîh'te ondan sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğu sabit olmuştur: «Her sarhoş edici hamrdır (şaraptır) ve her hamr haramdır». Şayet karşı taraf bu hadislerin manası hakkında tartışmaya girişip sarhoş etmeyen az miktardan sarhoş edicilik isminin kalkacağını, dolayısıyla haram kılınmasının gerekmeyeceğini iddia ederse, biz deriz ki: [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem açıkça «Çoğu sarhoş edenin azı da haramdır» buyurmuştur; bu da ihtilaf konusu meselede yanında başka söze mahal bırakmayan sarih bir nasstır. Âişe radıyallâhu anhâ'dan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Her sarhoş edici haramdır; farak (büyük bir ölçek) kadarı sarhoş edenin bir avuç dolusu da haramdır». Bunu İmam Ahmed, Ebû Dâvûd ve Tirmizî rivayet etmiş olup Tirmizî: 'Hasen bir hadistir' demiştir. İbn Ömer'den rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Çoğu sarhoş edenin azı da haramdır». Bunu Ahmed, İbn Mâce ve Dârekutnî rivayet etmiş ve Dârekutnî sahih olduğunu belirtmiştir. Ebû Dâvûd, İbn Mâce ve Tirmizî'de Câbir hadisinden bunun aynısı yer almaktadır. Aynı şekilde Ahmed, Nesâî ve İbn Mâce'de Amr b. Şuayb'ın babasından, onun da dedesinden rivayetiyle yer almaktadır. Dârekutnî'de de İmam Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh hadisinden böyledir. Sa'd b. Ebî Vakkâs'tan rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem «çoğu sarhoş eden şeyin azını yasaklamıştır». Bunu Nesâî ve Dârekutnî rivayet etmiştir. Amr b. Şuayb'ın babasından, onun da dedesinden rivayet ettiğine göre bir topluluk Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelerek: 'Ey Allah'ın Resûlü! Biz nebîz kuruyor, sonra onu sabah ve akşam yemeklerimizde içiyoruz?' dediler. O da: «İçin, ancak her sarhoş edici haramdır» buyurdu. Onlar: 'Ey Allah'ın Resûlü! Biz onu su ile kırıyoruz (seyreltiyoruz)?' dediler.
فَقَالَ: «حَرَامٌ قَلِيلُ مَا أَسْكَرَ كَثِيرُهُ» ، رَوَاهُ الدَّارَقُطْنِيُّ. اه. بِوَاسِطَةِ نَقْلِ الْمُجِدِّ فِي (مُنْتَقَى الْأَخْبَارِ) .
Bunun üzerine: «Çoğu sarhoş edenin azı haramdır» buyurdu. Bunu Dârekutnî rivayet etmiştir. [Söz bitti]. Bu rivayetler Mecd'in (Münteka'l-Ahbâr) adlı eserindeki aktarımı vasıtasıyladır.
فَهَذِهِ الْأَحَادِيثُ لَا لَبْسَ مَعَهَا فِي تَحْرِيمِ قَلِيلِ مَا أَسْكَرَ كَثِيرُهُ. وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ (فِي فَتْحِ الْبَارِي) فِي شَرْحِ قَوْلِهِ ﷺ عِنْدَ الْبُخَارِيِّ: «كُلُّ شَرَابٍ أَسْكَرَ فَهُوَ حَرَامٌ» ، مَا نَصُّهُ: فَعِنْدَ أَبِي دَاوُدَ وَالنَّسَائِيِّ وَصَحَّحَهُ ابْنُ حِبَّانَ مِنْ حَدِيثِ جَابِرٍ، قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «مَا أَسْكَرَ كَثِيرُهُ فَقَلِيلُهُ حَرَامٌ» ، وَلِلنَّسَائِيِّ مِنْ حَدِيثِ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ مِثْلُهُ، وَسَنَدُهُ إِلَى عَمْرٍو صَحِيحٌ. وَلِأَبِي دَاوُدَ مِنْ حَدِيثِ عَائِشَةَ مَرْفُوعًا: «كُلُّ مُسْكِرٍ حَرَامٌ، وَمَا أَسْكَرَ مِنْهُ الْفَرَقُ فَمِلْءُ الْكَفِّ مِنْهُ حَرَامٌ» ، وَلِابْنِ حِبَّانَ وَالطَّحَاوِيِّ مِنْ حَدِيثِ عَامِرِ بْنِ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: «أَنْهَاكُمْ عَنْ قَلِيلِ مَا أَسْكَرَ كَثِيرُهُ» ، وَقَدِ اعْتَرَفَ الطَّحَاوِيُّ بِصِحَّةِ هَذِهِ الْأَحَادِيثِ - إِلَى أَنْ قَالَ: وَجَاءَ أَيْضًا عَنْ عَلِيٍّ عِنْدَ الدَّارَقُطْنِيِّ، وَعَنِ ابْنِ عُمَرَ عِنْدَ ابْنِ إِسْحَاقَ وَالطَّبَرَانِيِّ، وَعَنْ خَوَّاتِ بْنِ جُبَيْرٍ عِنْدَ الدَّارَقُطْنِيِّ وَالْحَاكِمِ وَالطَّبَرَانِيِّ، وَعَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ عِنْدَ الدَّارَقُطْنِيِّ. وَفِي أَسَانِيدِهَا مَقَالٌ ; لَكِنَّهَا تَزِيدُ الْأَحَادِيثَ الَّتِي قَبْلَهَا قُوَّةً وَشُهْرَةً.
Bu hadisler karşısında çoğu sarhoş eden şeyin azının haram kılınmasında hiçbir kapalılık yoktur. İbn Hacer (Fethu'l-Bârî'de), Buhârî'deki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in «Sarhoşluk veren her içecek haramdır» buyruğunu şerhederken aynen şöyle demiştir: Ebû Dâvûd ve Nesâî'de yer alıp İbn Hibbân'ın sahih kabul ettiği Câbir hadisinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Çoğu sarhoş edenin azı da haramdır». Nesâî'de Amr b. Şuayb'ın babasından, onun da dedesinden rivayetiyle bunun benzeri yer almaktadır ve Amr'a kadar olan senedi sahihtir. Ebû Dâvûd'da Âişe'den merfû olarak gelen hadiste: «Her sarhoş edici haramdır; farak kadarı sarhoş edenin bir avuç dolusu da haramdır» buyrulmuştur. İbn Hibbân ve Tahâvî'de Âmir b. Sa'd b. Ebî Vakkâs'ın babasından rivayetiyle Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Size çoğu sarhoş eden şeyin azını yasaklıyorum». Tahâvî de bu hadislerin sahih olduğunu itiraf etmiştir... Sözüne devamla şöyle demiştir: Dârekutnî'de Ali'den; İbn İshak ve Taberânî'de İbn Ömer'den; Dârekutnî, Hâkim ve Taberânî'de Havvât b. Cübeyr'den; Dârekutnî'de Zeyd b. Sâbit'ten de rivayet edilmiştir. Bu senedlerde tenkitler bulunmakla birlikte, kendilerinden önceki hadislerin gücünü ve şöhretini artırmaktadır.
قَالَ أَبُو الْمُظَفَّرِ بْنُ السَّمْعَانِيِّ (وَكَانَ حَنَفِيًّا فَتَحَوَّلَ شَافِعِيًّا) : ثَبَتَتِ الْأَخْبَارُ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِي تَحْرِيمِ الْمُسْكِرِ.
Ebu'l-Muzaffer b. es-Sem'ânî (Hanefî iken Şâfiî mezhebine geçmiştir) şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den sarhoş edicinin haramlığı konusunda rivayetler sabit olmuştur.
ثُمَّ سَاقَ كَثِيرًا مِنْهَا، ثُمَّ قَالَ: وَالْأَخْبَارُ فِي ذَلِكَ كَثِيرَةٌ، وَلَا مَسَاغَ لِأَحَدٍ فِي الْعُدُولِ عَنْهَا وَالْقَوْلِ بِخِلَافِهِ ; فَإِنَّهَا حُجَجٌ قَوَاطِعُ. قَالَ: وَقَدْ زَلَّ الْكُوفِيُّونَ فِي هَذَا الْبَابِ، وَرَوَوْا فِيهِ أَخْبَارًا مَعْلُولَةً، لَا تُعَارِضُ هَذِهِ الْأَخْبَارَ بِحَالٍ. وَمَنْ ظَنَّ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ شَرِبَ مُسْكِرًا فَقَدْ دَخَلَ فِي أَمْرٍ عَظِيمٍ، وَبَاءَ بِإِثْمٍ كَبِيرٍ. وَإِنَّمَا الَّذِي شَرِبَهُ كَانَ حُلْوًا وَلَمْ يَكُنْ مُسْكِرًا. وَقَدْ رَوَى ثُمَامَةُ بْنُ حَزْنٍ الْقُشَيْرِيُّ: أَنَّهُ سَأَلَ عَائِشَةَ عَنِ النَّبِيذِ؟ فَدَعَتْ جَارِيَةً حَبَشِيَّةً فَقَالَتْ: سَلْ هَذِهِ، فَإِنَّهَا كَانَتْ تَنْبِذُ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَقَالَتِ الْحَبَشِيَّةُ: كُنْتُ أَنْبِذُ لَهُ فِي سِقَاءٍ مِنَ اللَّيْلِ، وَأُوكِثُهُ وَأُعَلِّقُهُ فَإِذَا أَصْبَحَ شَرِبَ مِنْهُ. أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ.
Sonra bunlardan birçoğunu nakletmiş, ardından şöyle demiştir: Bu konudaki haberler pek çoktur; hiç kimsenin bunlardan yüz çevirmesine ve aksini söylemesine cevaz yoktur; zira bunlar kesin delillerdir. Şöyle demiştir: Kûfeliler bu konuda ayakları kaymış ve bu hususta bu sahih haberlere hiçbir şekilde karşı duramayacak illetli haberler rivayet etmişlerdir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sarhoş edici bir şey içtiğini zanneden kimse kesinlikle çok vahim bir işe kalkışmış ve büyük bir günah yüklenmiştir. O'nun içtiği şey tatlı [bir şerbet] idi, sarhoş edici değildi. Nitekim Sümâme b. Hazn el-Kuşeyrî rivayet etmiştir ki o, Âişe'ye nebîz hakkında sormuş; o da Habeşli bir cariyeyi çağırıp: 'Buna sor, çünkü bu kız Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için nebîz hazırlardı' demiştir. Cariye de şöyle demiştir: 'Ben onun için geceleyin tulum içine nebîz kurar, ağzını bağlar ve asardım; sabah olunca ondan içerdi.' Bunu Müslim tahriç etmiştir.
وَرَوَى الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ عَنْ أُمِّهِ عَنْ عَائِشَةَ نَحْوَهُ. ثُمَّ قَالَ: فَقِيَاسُ النَّبِيذِ عَلَى الْخَمْرِ بِعِلَّةِ الْإِسْكَارِ وَالِاضْطِرَابِ مِنْ أَجَلِّ الْأَقْيِسَةِ وَأَوْضَحِهَا، وَالْمَفَاسِدُ الَّتِي تُوجَدُ فِي الْخَمْرِ تُوجَدُ فِي النَّبِيذِ، إِلَى أَنْ قَالَ: وَعَلَى الْجُمْلَةِ، فَالنُّصُوصُ الْمُصَرِّحَةُ بِتَحْرِيمِ كُلِّ مُسْكِرٍ - قَلَّ أَوْ كَثُرَ - مُغْنِيَةٌ عَنِ الْقِيَاسِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Hasan-ı Basrî de annesinden, o da Âişe'den benzerini rivayet etmiştir. Sonra şöyle demiştir: Sarhoş etme ve aklı karıştırma illetiyle nebîzin şaraba kıyas edilmesi en büyük ve en açık kıyaslardandır. Şarapta bulunan zararlar nebîzde de bulunmaktadır. Sözüne devamla şöyle demiştir: Özetle, az olsun çok olsun her sarhoş edicinin haram olduğunu açıkça bildiren nasslar kıyasa ihtiyaç bırakmamaktadır. En doğrusunu Allah bilir.
وَقَدْ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ: لَا يَصِحُّ فِي حِلِّ النَّبِيذِ الَّذِي يُسْكِرُ كَثِيرُهُ عَنِ الصَّحَابَةِ
Abdullah b. el-Mübârek şöyle demiştir: Çoğu sarhoş eden nebîzin helal olduğuna dair sahâbeden
شَيْءٌ وَلَا عَنِ التَّابِعِينَ ; إِلَّا عَنْ إِبْرَاهِيمَ النَّخَعِيِّ. انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْ (فَتْحِ الْبَارِي) بِحَذْفِ مَا لَا حَاجَةَ إِلَيْهِ.
hiçbir şey sabit olmamıştır, tâbiînden de İbrâhim en-Nehaî hariç kimseden sabit olmamıştır. İhtiyaç duyulmayan kısımların atılmasıyla (Fethu'l-Bârî)'den kastedilen nakil sona erdi.
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ -: تَحْرِيمُ قَلِيلِ النَّبِيذِ الَّذِي يُسْكِرُ كَثِيرُهُ لَا شَكَّ فِيهِ ; لِمَا رَأَيْتُ مِنْ تَصْرِيحِ النَّبِيِّ ﷺ بِأَنَّ: «مَا أَسْكَرَ كَثِيرُهُ فَقَلِيلُهُ حَرَامٌ» .
Müellif -Allah onu affetsin- şöyle dedi: Çoğu sarhoş eden nebîzin azının haram kılınmasında hiçbir şüphe yoktur; zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in «Çoğu sarhoş edenin azı da haramdır» şeklindeki açık beyanını görmüş bulunmaktasın.
وَاعْلَمْ: أَنَّ قِيَاسَ النَّبِيذِ الْمُسْكِرِ كَثِيرُهُ عَلَى الْخَمْرِ بِجَامِعِ الْإِسْكَارِ لَا يَصِحُّ ; لِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ صَرَّحَ بِأَنَّ «كُلَّ مُسْكِرٍ حَرَامٌ» ، وَالْقِيَاسُ يُشْتَرَطُ فِيهِ أَلَّا يَكُونَ حُكْمُ الْفَرْعِ مَنْصُوصًا عَلَيْهِ كَحُكْمِ الْأَصْلِ. كَمَا أَشَارَ لَهُ فِي مَرَاقِي السُّعُودِ بِقَوْلِهِ:
Bil ki çoğu sarhoş eden nebîzin sarhoş edicilik ortak paydasında şaraba kıyas edilmesi sahih değildir; çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem açıkça «Her sarhoş edici haramdır» buyurmuştur. Kıyasta ise fer'in hükmünün asıl hükmü gibi nass ile belirlenmemiş olması şart koşulur. Nitekim Merâkı's-Su'ûd'da buna şu sözüyle işaret etmiştir:
وَحَيْثُمَا يَنْدَرِجُ الْحُكْمَانِ ... فِي النَّصِّ فَالْأَمْرَانِ قُلْ سِيَّانِ
Her nerede iki hüküm de nassa dahil olursa ... De ki: O iki durum [kıyas bakımından] birdir
وَقَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَجَاءَ أَهْلُ الْكُوفَةِ بِأَخْبَارٍ مَعْلُولَةٍ، وَإِذَا اخْتَلَفَ النَّاسُ فِي الشَّيْءِ وَجَبَ رَدُّ ذَلِكَ إِلَى كِتَابِ اللَّهِ وَسُنَّةِ رَسُولِهِ ﷺ. اه.
İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: Kûfe ehli illetli haberler getirmiştir. İnsanlar bir şeyde ihtilaf ettiklerinde bunu Allah'ın Kitabı'na ve Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'in sünnetine döndürmek vaciptir. [Söz bitti].
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَوْحَى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ الْآيَةَ، الْمُرَادُ بِالْإِيحَاءِ هُنَا: الْإِلْهَامُ. وَالْعَرَبُ تُطْلِقُ الْإِيحَاءَ عَلَى الْإِعْلَامِ بِالشَّيْءِ فِي خُفْيَةٍ ; وَلِذَا تُطْلِقُهُ عَلَى الْإِشَارَةِ، وَعَلَى الْكِتَابَةِ، وَعَلَى الْإِلْهَامِ ; وَلِذَلِكَ قَالَ تَعَالَى: وَأَوْحَى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ [١٦ \ ٦٨] ، أَيْ: أَلْهَمَهَا. وَقَالَ: فَأَوْحَى إِلَيْهِمْ أَنْ سَبِّحُوا بُكْرَةً الْآيَةَ [١٩ \ ١١] ، أَيْ: أَشَارَ إِلَيْهِمْ. وَسَمَّى أَمْرَهُ لِلْأَرْضِ إِيحَاءً فِي قَوْلِهِ: يَوْمَئِذٍ تُحَدِّثُ أَخْبَارَهَا بِأَنَّ رَبَّكَ أَوْحَى لَهَا [٩٩ \ ٤، ٥] ، وَمِنْ إِطْلَاقِ الْوَحْيِ عَلَى الْكِتَابَةِ قَوْلُ لَبِيدٍ فِي مُعَلَّقَتِهِ:
Allah Teâlâ'nın: { وَأَوْحَى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ } “Rabbin bal arısına vahyetti...” buyruğundaki vahiyden kasıt: İlhamdır. Araplar bir şeyi gizlice bildirmeye vahiy derler; bu sebeple işarete, yazı yazmaya ve ilhama da vahiy lafzını kullanırlar. Bu yüzden Allah Teâlâ: { وَأَوْحَى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ } “Rabbin bal arısına vahyetti” [Nahl, 16/68] yani ona ilham etti buyurmuştur. { فَأَوْحَى إِلَيْهِمْ أَنْ سَبِّحُوا بُكْرَةً } “...Onlara: 'Sabahleyin tesbih edin' diye vahyetti (işaret etti)...” [Meryem, 19/11] yani onlara işaret etti buyurmuştur. { يَوْمَئِذٍ تُحَدِّثُ أَخْبَارَهَا بِأَنَّ رَبَّكَ أَوْحَى لَهَا } “İşte o gün yer, Rabbinin ona vahyetmesiyle haberlerini anlatır” [Zilzâl, 99/4-5] buyruğunda da yeryüzüne olan emrini vahiy olarak isimlendirmiştir. Vahyin yazı yazmak anlamında kullanılmasından biri de Lebîd'in Muallaka'sındaki şu sözüdür:
فَمَدَافِعُ الرَّيَّانِ عُرِّيَ رَسْمُهَا ... خَلَقًا كَمَا ضَمِنَ الْوُحِيَّ سِلَامُهَا
Rayyân sel yataklarının kalıntıları silinip aşındı ... Tıpkı taşların yazıyı muhafaza edip sakladığı gibi
فَ «الْوُحِيَّ» فِي الْبَيْتِ (بِضَمِّ الْوَاوِ وَكَسْرِ الْحَاءِ وَتَشْدِيدِ الْيَاءِ) جَمْعُ وَحْيٍ بِمَعْنَى الْكِتَابَةِ. وَسَيَأْتِي لِهَذِهِ الْمَسْأَلَةِ - إِنْ شَاءَ اللَّهُ - زِيَادَةُ إِيضَاحٍ.
Beyitte geçen 'el-Vuhıyy' (vav harfinin zammesi, hâ harfinin kesresi ve yâ harfinin şeddesiyle) yazı anlamındaki 'vahiy' kelimesinin çoğuludur. Bu meseleye dair inşaallah daha fazla açıklama gelecektir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمِنْكُمْ مَّنْ يُرَدُّ إِلَى أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِكَيْ لَا يَعْلَمَ بَعْدَ عِلْمٍ شَيْئًا إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ قَدِيرٌ، بَيَّنَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَمُوتُ قَبْلَ بُلُوغِ أَرْذَلِ الْعُمُرِ، وَمِنْهُمْ مَنْ يُعَمِّرُ حَتَّى يُرَدَّ إِلَى أَرْذَلِ الْعُمُرِ. وَأَرْذَلُ الْعُمُرِ آخِرُهُ الَّذِي تَفْسَدُ فِيهِ الْحَوَاسُّ، وَيَخْتَلُّ فِيهِ النُّطْقُ وَالْفِكْرُ، وَخُصَّ بِالرَّذِيلَةِ ; لِأَنَّهُ حَالٌ لَا رَجَاءَ بَعْدَهَا لِإِصْلَاحِ مَا فَسَدَ. بِخِلَافِ حَالِ الطُّفُولَةِ، فَإِنَّهَا حَالَةٌ يُنْتَقَلُ مِنْهَا إِلَى الْقُوَّةِ وَإِدْرَاكِ الْأَشْيَاءِ. وَأَوْضَحَ هَذَا الْمَعْنَى فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ ; كَقَوْلِهِ فِي سُورَةِ الْحَجِّ: وَمِنْكُمْ مَنْ يُتَوَفَّى وَمِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ إِلَى أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِكَيْلَا يَعْلَمَ مِنْ بَعْدِ عِلْمٍ شَيْئًا [٢٢ \ ٥] ، وَقَوْلِهِ فِي الرُّومِ: اللَّهُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِّنْ ضَعْفٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْ
Allah Teâlâ'nın: { وَمِنْكُمْ مَّنْ يُرَدُّ إِلَى أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِكَيْ لَا يَعْلَمَ بَعْدَ عِلْمٍ شَيْئًا إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ قَدِيرٌ } “...İçinizden kimi de ömrün en rezil (en düşkün) çağına ulaştırılır ki bildikten sonra hiçbir şey bilmez olsun. Şüpheshesiz Allah Alîm'dir, Kadîr'dir” buyruğunda Allah -celle ve alâ- bu yüce ayette açıklamıştır ki: İnsanlardan kimi ömrün en düşkün çağına ulaşmadan ölür; kimi de ömrün en düşkün çağına ulaştırılacak kadar yaşatılır. Ömrün en düşkün çağı (erzel-i ömür): Duyuların bozulduğu, konuşmanın ve düşüncenin aksadığı ömrün son dönemidir. Rezillik (düşkünlük) ile nitelenmesi, bozulan şeyin ıslah edilmesine dair bundan sonra hiçbir umudun kalmadığı bir durum olmasındandır. Çocukluk hali ise böyle değildir; zira o halden kuvvet ve eşyayı idrak etme durumuna geçilir. Bu anlamı başka yerlerde de açıklamıştır; nitekim Hac sûresindeki şu buyruğu gibi: { وَمِنْكُمْ مَنْ يُتَوَفَّى وَمِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ إِلَى أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِكَيْلَا يَعْلَمَ مِنْ بَعْدِ عِلْمٍ شَيْئًا } “...İçinizden kimi vefat ettirilir, kimi de bildikten sonra hiçbir şey bilmesin diye ömrün en düşkün çağına ulaştırılır...” [Hac, 22/5]. Rûm sûresindeki şu buyruğu:
بَعْدِ ضَعْفٍ قُوَّةً ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ ضَعْفًا وَشَيْبَةً الْآيَةَ [٣٠ \ ٥٤] ، وَأَشَارَ إِلَى ذَلِكَ أَيْضًا بِقَوْلِهِ: وَمَا يُعَمَّرُ مِنْ مُعَمَّرٍ وَلَا يُنْقَصُ مِنْ عُمُرِهِ إِلَّا فِي كِتَابٍ [٣٥ \ ١١] ، وَقَوْلِهِ فِي سُورَةِ الْمُؤْمِنِ: ثُمَّ لِتَكُونُوا شُيُوخًا وَمِنْكُمْ مَّنْ يُتَوَفَّى مِنْ قَبْلُ وَلِتَبْلُغُوا أَجَلًا مُّسَمًّى وَلَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ [٤٠ \ ٦٧] .
{ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِّنْ ضَعْفٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ ضَعْفٍ قُوَّةً ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ ضَعْفًا وَشَيْبَةً } “Sizi güçsüz yaratan, sonra güçsüzlüğün ardından kuvvet veren, sonra kuvvetin ardından güçsüzlük ve ihtiyarlık veren Allah'tır...” [Rûm, 30/54]. Şuna da işaret etmiştir: { وَمَا يُعَمَّرُ مِنْ مُعَمَّرٍ وَلَا يُنْقَصُ مِنْ عُمُرِهِ إِلَّا فِي كِتَابٍ } “...Ömür süren bir kimsenin ömrünün uzatılması da ömründen kısaltılması da mutlaka bir kitaptadır...” [Fâtır, 35/11]. Mü'min sûresindeki şu buyruğu gibi: { ثُمَّ لِتَكُونُوا شُيُوخًا وَمِنْكُمْ مَّنْ يُتَوَفَّى مِنْ قَبْلُ وَلِتَبْلُغُوا أَجَلًا مُّسَمًّى وَلَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ } “...Sonra yaşlılar olasınız diye sizi yaşatır. İçinizden kimi daha önce vefat ettirilir. Bunlar, belirlenmiş bir süreye ulaşmanız ve akledersiniz diye [böyle yapılır]” [Mü'min, 40/67].
وَقَالَ الْبُخَارِيُّ فِي صَحِيحِهِ فِي الْكَلَامِ عَلَى هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: بَابُ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ إِلَى أَرْذَلِ الْعُمُرِ [١٦ \ ٧٠] ، حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ مُوسَى أَبُو عَبْدِ اللَّهِ الْأَعْوَرُ، عَنْ شُعَيْبٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ - رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ -: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ كَانَ يَدْعُو: «أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الْبُخْلِ وَالْكَسَلِ، وَأَرْذَلِ الْعُمُرِ، وَعَذَابِ الْقَبْرِ، وَفِتْنَةِ الدَّجَّالِ، وَفِتْنَةِ الْمَحْيَا وَالْمَمَاتِ» ، اه. وَعَنْ عَلِيٍّ - رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ -: أَنَّ أَرْذَلَ الْعُمُرِ خَمْسٌ وَسَبْعُونَ سَنَةً. وَعَنْ قَتَادَةَ: تِسْعُونَ سَنَةً. وَالظَّاهِرُ أَنَّهُ لَا تَحْدِيدَ لَهُ بِالسِّنِينَ، وَإِنَّمَا هُوَ بِاعْتِبَارِ تَفَاوُتِ حَالِ الْأَشْخَاصِ ; فَقَدْ يَكُونُ ابْنُ خَمْسٍ وَسَبْعِينَ أَضْعَفَ بَدَنًا وَعَقْلًا، وَأَشَدَّ خَرَفًا مِنْ آخَرَ ابْنِ تِسْعِينَ سَنَةً، وَظَاهِرُ قَوْلِ زُهَيْرٍ فِي مُعَلَّقَتِهِ:
Buhârî Sahîh'inde bu yüce ayetin bahsinde şöyle demiştir: 'Allah Teâlâ'nın: { وَمِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ إِلَى أَرْذَلِ الْعُمُرِ } “İçinizden kimi de ömrün en düşkün çağına ulaştırılır” [Nahl, 16/70] buyruğu bâbı: Bize Mûsâ b. İsmâil anlattı, bize Hârûn b. Mûsâ Ebû Abdillâh el-A'ver, Şuayb'dan, o da Enes b. Mâlik radıyallâhu teâlâ anh'tan anlattı: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle dua ederdi: «Allah'ım! Cimrilikten, tembellikten, ömrün en düşkün çağından, kabir azabından, Deccâl fitnesinden, hayat ve ölüm fitnesinden sana sığınırım»'. [Söz bitti]. Ali radıyallâhu teâlâ anh'tan: Ömrün en düşkün çağının yetmiş beş sene olduğu rivayet edilmiştir. Katâde'den ise doksan sene olduğu rivayet edilmiştir. Açık olan şudur ki bunun senelerle belirli bir sınırı yoktur; bu ancak kişilerin durumlarının farklılığına göredir. Zira yetmiş beş yaşındaki bir kimse, doksan yaşındaki bir başkasına göre bedenen ve aklen daha zayıf, bunaklığı daha ileri boyutta olabilir. Züheyr'in Muallaka'sındaki şu sözünün zahiri de:
سَئِمْتُ تَكَالِيفَ الْحَيَاةِ وَمَنْ يَعِشْ ... ثَمَانِينَ حَوْلًا لَا أَبًا لَكَ يَسْأَمِ
Bıktım hayatın meşakkatlerinden; her kim yaşarsa ... Seksen yıl -babasız kalasıca- elbette bıkar
أَنَّ ابْنَ الثَّمَانِينَ بَالِغُ أَرْذَلِ الْعُمُرِ
seksen yaşındakinin ömrün en düşkün çağına ulaştığını göstermektedir
، وَيَدُلُّ لَهُ قَوْلُ الْآخَرِ:
; diğer şairin şu sözü de buna delalet etmektedir:
إِنَّ الثَّمَانِينَ وَبُلِّغْتُهَا ... قَدْ أَحْوَجَتْ سَمْعِي إِلَى تُرْجُمَانْ
Doğrusu seksen yaş -ki ona ulaştırıldım- ... İşitmemi bir tercümana muhtaç kıldı
وَقَوْلُهُ: «لِكَيْلَا يَعْلَمَ مِنْ بَعْدِ عِلْمٍ شَيْئًا» [١٦ \ ٧٠] (أَيْ يُرَدُّ إِلَى أَرْذَلَ الْعُمُرِ، لِأَجْلِ أَنْ يَزُولَ مَا كَانَ يَعْلَمُ مِنَ الْعِلْمِ أَيَّامَ الشَّبَابَ، وَيَبْقَى لَا يَدْرِي شَيْئًا ; لِذَهَابِ إِدْرَاكِهِ بِسَبَبِ الْخَوْفِ. وَلِلَّهِ فِي ذَلِكَ حِكْمَةٌ.
{ لِكَيْ لَا يَعْلَمَ بَعْدَ عِلْمٍ شَيْئًا } “...bildikten sonra hiçbir şey bilmesin diye” [Nahl, 16/70] buyruğu; yani gençlik günlerinde bildiği ilmin yok olması ve bunama sebebiyle idrakinin gitmesi yüzünden hiçbir şey bilmez halde kalması için ömrün en düşkün çağına ulaştırılır demektir. Bunda Allah için nice hikmetler vardır.
وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: إِنَّ الْعُلَمَاءَ الْعَامِلِينَ لَا يَنَالُهُمْ هَذَا الْخَرَفُ وَضَيَاعُ الْعِلْمِ وَالْعَقْلِ مِنْ شِدَّةِ الْكِبَرِ، وَيُسْتَرْوَحُ لِهَذَا الْمَعْنَى مِنْ بَعْضِ التَّفْسِيرَاتِ) فِي قَوْلِهِ: ثُمَّ رَدَدْنَاهُ أَسْفَلَ سَافِلِينَ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ الْآيَةَ [٩٥ \ ٥ - ٦] .
Bazı ilim ehli şöyle demiştir: İlmiyle amel eden âlimlere aşırı yaşlılıktan kaynaklanan bu bunama, ilmin ve aklın zayi olması durumu isabet etmez. Bu anlama { ثُمَّ رَدَدْنَاهُ أَسْفَلَ سَافِلِينَ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ } “Sonra onu aşağıların aşağısına indirdik. Ancak iman edip salih amel işleyenler müstesna...” [Tîn, 95/5-6] ayetine dair bazı tefsirlerden de işaret çıkarılmaktadır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاللَّهُ فَضَّلَ بَعْضَكُمْ عَلَى بَعْضٍ فِي الرِّزْقِ فَمَا الَّذِينَ فُضِّلُوا بِرَادِّي رِزْقِهِمْ عَلَى مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ فَهُمْ فِيهِ سَوَاءٌ أَفَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ، أَظْهَرُ التَّفْسِيرَاتِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ اللَّهَ ضَرَبَ فِيهَا مَثَلًا لِلْكُفَّارِ، بِأَنَّهُ فَضَّلَ بَعْضَ النَّاسِ عَلَى بَعْضٍ فِي الرِّزْقِ، وَمِنْ ذَلِكَ تَفْضِيلُهُ الْمَالِكِينَ عَلَى الْمَمْلُوكِينَ فِي الرِّزْقِ، وَأَنَّ الْمَالِكِينَ لَا يَرْضَوْنَ لِأَنْفُسِهِمْ أَنْ يَكُونَ الْمَمْلُوكُونَ شُرَكَاءَهُمْ فِيمَا رَزَقَهُمُ اللَّهُ مِنَ
Allah Teâlâ'nın: { وَاللَّهُ فَضَّلَ بَعْضَكُمْ عَلَى بَعْضٍ فِي الرِّزْقِ فَمَا الَّذِينَ فُضِّلُوا بِرَادِّي رِزْقِهِمْ عَلَى مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ فَهُمْ فِيهِ سَوَاءٌ أَفَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ } “Allah rızıkta kiminizi kiminize üstün kıldı. Üstün kılınanlar, ellerinin altındakilere rızıklarını verip de onda eşit hale gelmezler. Durum böyleyken Allah'ın nimetini mi inkâr ediyorlar?” buyruğuna dair bu yüce ayetteki en açık tefsir şudur: Allah bu ayette kâfirlere bir misal vermiştir; zira insanlardan bazısını bazısına rızık konusunda üstün kılmıştır, bu üstün kılmanın bir parçası da mülk sahiplerini kölelere rızıkta üstün tutmasıdır. Nitekim mülk sahipleri, Allah'ın kendilerine rızık olarak verdiklerinde kölelerin kendilerine ortak olmasına razı olmazlar;
الْأَمْوَالِ وَالنِّسَاءِ وَجَمِيعِ نِعَمِ اللَّهِ. وَمَعَ هَذَا يَجْعَلُونَ الْأَصْنَامَ شُرَكَاءَ لِلَّهِ فِي حَقِّهِ عَلَى خَلْقِهِ، الَّذِي هُوَ إِخْلَاصُ الْعِبَادَةِ لَهُ وَحْدَهُ، أَيْ: إِذَا كُنْتُمْ لَا تَرْضَوْنَ بِإِشْرَاكِ عَبِيدِكُمْ مَعَكُمْ فِي أَمْوَالِكُمْ وَنِسَائِكُمْ: فَكَيْفَ تُشْرِكُونَ عَبِيدِي مَعِي فِي سُلْطَانِيَا؟ ! .
mallar, kadınlar ve Allah'ın tüm nimetleri hususunda [kölelerin kendilerine ortak olmasına razı olmazlar]. Durum böyleyken putları, Allah'ın kulları üzerindeki hakkı olan ve yalnızca Kendisine ibadeti ihlasla yapmayı gerektiren hususta Allah'a ortak kılmaktadırlar. Yani: Sizler mallarınızda ve kadınlarınızda kölelerinizin size ortak olmasına razı olmazken, nasıl olur da Benim kullarımı Benim hükümranlığımda Bana ortak koşarsınız?!
وَيَشْهَدُ لِهَذَا الْمَعْنَى قَوْلُهُ تَعَالَى: ضَرَبَ لَكُمْ مَثَلًا مِنْ أَنْفُسِكُمْ هَلْ لَكُمْ مِنْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ مِنْ شُرَكَاءَ فِي مَا رَزَقْنَاكُمْ فَأَنْتُمْ فِيهِ سَوَاءٌ تَخَافُونَهُمْ كَخِيفَتِكُمْ أَنْفُسَكُمْ الْآيَةَ [٣٠ \ ٢٨] ، وَيُؤَيِّدُهُ أَنَّ " مَا " فِي قَوْلِهِ: فَمَا الَّذِينَ فُضِّلُوا بِرَادِّي رِزْقِهِمْ عَلَى مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ [١٦ \ ٧١] ، نَافِيَةٌ، أَيْ: لَيْسُوا بِرَادِّي رِزْقِهِمْ عَلَيْهِمْ حَتَّى يُسَوُّوهُمْ مَعَ أَنْفُسِهِمْ. اه.
Bu anlama Allah Teâlâ'nın şu buyruğu şahitlik etmektedir: { ضَرَبَ لَكُمْ مَثَلًا مِنْ أَنْفُسِكُمْ هَلْ لَكُمْ مِنْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ مِنْ شُرَكَاءَ فِي مَا رَزَقْنَاكُمْ فَأَنْتُمْ فِيهِ سَوَاءٌ تَخَافُونَهُمْ كَخِيفَتِكُمْ أَنْفُسَكُمْ } “Allah size kendinizden bir misal verdi: Size rızık olarak verdiğimiz şeylerde ellerinizin altındakilerden (kölelerden) ortaklarınız olup da onlarla eşit olduğunuz ve birbirinizden çekindiğiniz gibi onlardan da çekindiğiniz olur mu hiç?...” [Rûm, 30/28]. Yine O'nun: { فَمَا الَّذِينَ فُضِّلُوا بِرَادِّي رِزْقِهِمْ عَلَى مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ } “...Üstün kılınanlar, ellerinin altındakilere rızıklarını verici değillerdir...” [Nahl, 16/71] buyruğundaki "mâ" (ما) edatının olumsuzluk bildirmesi de bunu teyit eder; yani onlar, kölelerini kendileriyle eşit kılacak şekilde rızıklarını onlara devredecek değillerdir. [Müellifin sözü burada] bitti.
فَإِذَا كَانُوا يَكْرَهُونَ هَذَا لِأَنْفُسِهِمْ: فَكَيْفَ يُشْرِكُونَ الْأَوْثَانَ مَعَ اللَّهِ فِي عِبَادَتِهَا مَعَ اعْتِرَافِهِمْ بِأَنَّهَا مِلْكُهُ؟ ! ! كَمَا كَانُوا يَقُولُونَ فِي تَلْبِيَتِهِمْ: لَبَّيْكَ لَا شَرِيكَ لَكَ، إِلَّا شَرِيكًا هُوَ لَكَ، تَمْلِكُهُ وَمَا مَلَكَ.
Onlar kendileri için bunu çirkin görürken, putların O'nun mülkü olduğunu itiraf ettikleri halde nasıl olur da Allah'a ibadette o putları O'na ortak kılarlar?! Nitekim telbiyelerinde şöyle diyorlardı: "Buyur Allah'ım buyur! Senin hiçbir ortağın yoktur; ancak Sana ait olan, senin mülkün olan ve sahip olduğu şeylerle birlikte Senin malın olan ortak müstesna!"
وَهَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ نَصٌّ صَرِيحٌ فِي إِبْطَالِ مَذْهَبِ الِاشْتِرَاكِيَّةِ الْقَائِلِ: بِأَنَّهُ لَا يَكُونُ أَحَدٌ أَفْضَلَ مِنْ أَحَدٍ فِي الرِّزْقِ، وَلِلَّهِ فِي تَفْضِيلِ بَعْضِهِمْ عَلَى بَعْضٍ فِي الرِّزْقِ حِكْمَةٌ ; قَالَ تَعَالَى: نَحْنُ قَسَمْنَا بَيْنَهُمْ مَعِيشَتَهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَرَفَعْنَا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ لِيَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا سُخْرِيًّا الْآيَةَ [٤٣ \ ٣٢] ، وَقَالَ: اللَّهُ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ [١٣ \ ٢٦] ، وَقَالَ: عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ [٢ \ ٢٣٦] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Bu yüce ayet, hiç kimsenin rızık konusunda bir başkasından üstün olamayacağını savunan sosyalizm öğretisini iptal eden açık bir nasstır. Allah'ın kimini kimine rızıkta üstün kılmasında nice hikmetler vardır. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { نَحْنُ قَسَمْنَا بَيْنَهُمْ مَعِيشَتَهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَرَفَعْنَا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ لِيَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا سُخْرِيًّا } “Dünya hayatında onların geçimliklerini aralarında biz taksim ettik ve birbirlerini iş gördürmek üzere istihdam etsinler diye kimini kimine derecelerle üstün kıldık...” [Zuhruf, 43/32]. Yine şöyle buyurmuştur: { اللَّهُ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ } “Allah dilediğine rızkı genişletir ve daraltır” [Ra'd, 13/26]. Yine şöyle buyurmuştur: { عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ } “...eli geniş olan kendi gücüne göre, darlıkta olan da kendi gücüne göre [bir şeyler vermelidir]” [Bakara, 2/236]. Ve buna benzer diğer ayetler...
وَفِي مَعْنَى هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ قَوْلَانِ آخَرَانِ:
Bu yüce ayetin anlamı hakkında iki görüş daha vardır:
أَحَدُهُمَا: أَنَّ مَعْنَاهَا أَنَّهُ جَعَلَكُمْ مُتَفَاوِتِينَ فِي الرِّزْقِ ; فَرَزَقَكُمْ أَفْضَلَ مِمَّا رَزَقَ كَلِمَةً وَاحِدَةً، وَهُمْ بَشَرٌ مِثْلُكُمْ وَإِخْوَانُكُمْ ; فَكَانَ يَنْبَغِي أَنْ تَرُدُّوا فَضْلَ مَا رُزِقْتُمُوهُ عَلَيْهِمْ، حَتَّى تَسَاوَوْا فِي الْمَلْبَسِ وَالْمَطْعَمِ ; كَمَا ثَبَتَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ: أَنَّهُ أَمَرَ مَالِكِي الْعَبِيدِ أَنْ يُطْعِمُوهُمْ مِمَّا يَطْعَمُونَ، وَيَكْسُوهُمْ مِمَّا يَلْبَسُونَ "، وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ فَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَمَا الَّذِينَ فُضِّلُوا بِرَادِّي رِزْقِهِمْ عَلَى مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ [١٦ \ ٧١] ، لَوْمٌ لَهُمْ، وَتَقْرِيعٌ عَلَى ذَلِكَ.
Birincisi: Ayetin anlamı şudur: [Allah] sizi rızıkta farklı derecelerde kılmış, tek bir kelimeyle onları rızıklandırdığından daha üstün şekilde sizi rızıklandırmıştır; oysa onlar da sizin gibi birer insan ve din kardeşlerinizdir. Dolayısıyla giyimde ve yiyecekte eşit olmanız için size verilen rızkın fazlasını onlara aktarmanız gerekirdi. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den sabit olduğuna göre, o köle sahiplerine, kölelerine yedikler семейinden yedirmelerini ve giydiklerinden giydirmelerini emretmiştir. Bu görüşe göre Allah Teâlâ'nın: { فَمَا الَّذِينَ فُضِّلُوا بِرَادِّي رِزْقِهِمْ عَلَى مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ } “Üstün kılınanlar, ellerinin altındakilere rızıklarını verici değillerdir” [Nahl, 16/71] buyruğu, onları bu yaptıklarından ötürü kınama ve azarlamadır.
الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ مَعْنَى الْآيَةِ أَنَّهُ - جَلَّ وَعَلَا - هُوَ رَازِقُ الْمَالِكِينَ وَالْمَمْلُوكِينَ جَمِيعًا ; فَهُمْ فِي رِزْقِهِ سَوَاءٌ، فَلَا يَحْسَبَنَّ الْمَالِكُونَ أَنَّهُمْ يَرُدُّونَ عَلَى مَمَالِيكِهِمْ شَيْئًا مِنَ الرِّزْقِ، فَإِنَّمَا ذَلِكَ رِزْقُ اللَّهِ يُجْرِيهِ لَهُمْ عَلَى أَيْدِيهِمْ. وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ: هُوَ الْأَظْهَرُ وَعَلَيْهِ جُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ،
İkinci görüş: Ayetin manası şudur: O -celle ve 'alâ- hem efendilerin hem de kölelerin tamamının rızık vericisidir. Dolayısıyla onlar O'nun rızkı hususunda eşittirler. Efendiler, kölelerine rızıktan bir şey aktardıklarını sanmasınlar; zira bu ancak Allah'ın onların eliyle kölelere ulaştırdığı rızıktır. Birinci görüş ise en açık olanıdır ve cumhur-u ulema bu görüştedir.
وَيَدُلُّ لَهُ الْقُرْآنُ كَمَا بَيَّنَّا. وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Açıkladığımız üzere Kur'an da buna delalet etmektedir. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
وَقَوْلُهُ أَفَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ [١٦ \ ٧١] ، إِنْكَارٌ مِنَ اللَّهِ عَلَيْهِمْ جُحُودَهُمْ بِنِعْمَتِهِ ; لِأَنَّ الْكَافِرَ يَسْتَعْمِلُ نِعَمَ اللَّهِ فِي مَعْصِيَةِ اللَّهِ، فَيَسْتَعِينُ بِكُلِّ مَا أَنْعَمَ بِهِ عَلَيْهِ عَلَى مَعْصِيَتِهِ، فَإِنَّهُ يَرْزُقُهُمْ وَيُعَافِيهِمْ، وَهُمْ يَعْبُدُونَ غَيْرَهُ. وَجَحَدَ: تَتَعَدَّى بِالْبَاءِ فِي اللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ ; كَقَوْلِهِ: وَجَحَدُوا بِهَا الْآيَةَ [٢٧ \ ١٤] ، وَقَوْلِهِ: فَالْيَوْمَ نَنْسَاهُمْ كَمَا نَسُوا لِقَاءَ يَوْمِهِمْ هَذَا وَمَا كَانُوا بِآيَاتِنَا يَجْحَدُونَ [٧ \ ٥١] ، وَالْجُحُودُ بِالنِّعْمَةِ هُوَ كُفْرَانُهَا.
{ أَفَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ } “Durum böyleyken Allah'ın nimetini mi inkâr ediyorlar?” [Nahl, 16/71] buyruğu, Allah'ın onların nimetini inkâr etmelerini kınamasıdır. Çünkü kâfir, Allah'ın nimetlerini Allah'a isyanda kullanır; O'nun kendisine ihsan ettiği her şeyle O'na isyan etmek için yardım alır. Nitekim Allah onları rızıklandırmakta ve onlara afiyet vermektedir, onlar ise O'ndan başkasına ibadet etmektedirler. Cahade (جَحَدَ) fiili, Arap dilinde bâ (ب) harf-i ceriyle geçişli olur; nitekim O'nun: { وَجَحَدُوا بِهَا } “...ve onları inkâr ettiler...” [Neml, 27/14] ve O'nun: { فَالْيَوْمَ نَنْسَاهُمْ كَمَا نَسُوا لِقَاءَ يَوْمِهِمْ هَذَا وَمَا كَانُوا بِآيَاتِنَا يَجْحَدُونَ } “Onlar bu günleriyle karşılaşmayı unuttukları ve ayetlerimizi bile bile inkâr ettikleri gibi, biz de bugün onları unuturuz” [A'râf, 7/51] buyruklarında böyledir. Nimeti cuhûd (جُحُود) etmek ise onu nankörlükle inkâr etmektir (küfran).
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ بَنِينَ وَحَفَدَةً الْآيَةَ، ذَكَرَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّهُ امْتَنَّ عَلَى بَنِي آدَمَ أَعْظَمَ مِنَّةٍ بِأَنْ جَعَلَ لَهُمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ أَزْوَاجًا مِنْ جِنْسِهِمْ وَشَكْلِهِمْ، وَلَوْ جَعَلَ الْأَزْوَاجَ مِنْ نَوْعٍ آخَرَ مَا حَصَلَ الْائْتِلَافُ وَالْمَوَدَّةُ وَالرَّحْمَةُ.
Allah Teâlâ'nın: { وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ بَنِينَ وَحَفَدَةً } “Allah size kendi nefislerinizden eşler var etti ve eşlerinizden de sizin için oğullar ve torunlar kıldı...” buyruğunda O -celle ve 'alâ-, kendi cinslerinden ve suretlerinden kendileri için eşler var etmek suretiyle Âdemoğullarına en büyük lütufta bulunduğunu zikretmiştir. Şayet eşleri başka bir türden yaratsaydı ünsiyet, sevgi ve merhamet gerçekleşmezdi.
وَلَكِنْ مِنْ رَحْمَتِهِ خَلَقَ مِنْ بَنِي آدَمَ ذُكُورًا وَإِنَاثًا، وَجَعَلَ الْإِنَاثَ أَزْوَاجًا لِلذُّكُورِ، وَهَذَا مِنْ أَعْظَمِ الْمِنَنِ، كَمَا أَنَّهُ مِنْ أَعْظَمِ الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى أَنَّهُ - جَلَّ وَعَلَا - هُوَ الْمُسْتَحِقُّ أَنْ يُعْبَدَ وَحْدَهُ.
Fakat merhametinden ötürü Âdemoğullarından erkekler ve dişiler yaratmış, dişileri erkeklere eş kılmıştır. Bu, en büyük nimetlerden olduğu gibi, O'nun -celle ve 'alâ- yalnızca Kendisine ibadet edilmeye layık yegâne ilah olduğuna delalet eden en büyük ayetlerdendir.
وَأَوْضَحَ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ: أَنَّ هَذِهِ نِعْمَةٌ عَظِيمَةٌ، وَأَنَّهَا مِنْ آيَاتِهِ - جَلَّ وَعَلَا - ; كَقَوْلِهِ: وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا لِتَسْكُنُوا إِلَيْهَا وَجَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَرَحْمَةً إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ [٣٠ \ ٢١] ، وَقَوْلِهِ: أَيَحْسَبُ الْإِنْسَانُ أَنْ يُتْرَكَ سُدًى أَلَمْ يَكُ نُطْفَةً مِنْ مَنِيٍّ يُمْنَى ثُمَّ كَانَ عَلَقَةً فَخَلَقَ فَسَوَّى فَجَعَلَ مِنْهُ الزَّوْجَيْنِ الذَّكَرَ وَالْأُنْثَى [٧٥ \ ٣٦ - ٣٩] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ وَجَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا لِيَسْكُنَ إِلَيْهَا الْآيَةَ [٧ \ ١٨٩] .
Başka bir yerde de bunun büyük bir nimet ve Kendisinin -celle ve 'alâ- ayetlerinden olduğunu açıklamıştır; nitekim şöyle buyurmuştur: { وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا لِتَسْكُنُوا إِلَيْهَا وَجَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَرَحْمَةً إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ } “Kendileriyle huzur bulasınız diye size kendi cinsinizden eşler yaratması ve aranızda sevgi ve merhamet kılması da O'nun ayetlerindendir. Şüphesiz bunda düşünen bir topluluk için ibretler vardır” [Rûm, 30/21]. Yine şöyle buyurmuştur: { أَيَحْسَبُ الْإِنْسَانُ أَنْ يُتْرَكَ سُدًى أَلَمْ يَكُ نُطْفَةً مِنْ مَنِيٍّ يُمْنَى ثُمَّ كَانَ عَلَقَةً فَخَلَقَ فَسَوَّى فَجَعَلَ مِنْهُ الزَّوْجَيْنِ الذَّكَرَ وَالْأُنْثَى } “İnsan başıboş bırakılacağını mı sanır? O, dökülen meniden bir nutfe değil miydi? Sonra alaka oldu da [Allah onu] yarattı ve ona şekil verdi; böylece ondan erkek ve dişi iki cinsi var etti” [Kıyâme, 75/36-39]. Yine Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ وَجَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا لِيَسْكُنَ إِلَيْهَا } “Sizi tek bir nefisten yaratan ve kendisiyle huzur bulsun diye ondan eşini var eden O'dur...” [A'râf, 7/189].
وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي الْمُرَادِ بِالْحَفَدَةِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ ; فَقَالَ جَمَاعَةٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ: الْحَفَدَةُ: أَوْلَادُ الْأَوْلَادِ، أَيْ: وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ بَنِينَ، وَمِنَ الْبَنِينَ حَفَدَةً. وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: الْحَفَدَةُ الْأَعْوَانُ وَالْخَدَمُ مُطْلَقًا ; وَمِنْهُ قَوْلُ جَمِيلٍ:
İlim ehli bu yüce ayette geçen el-Hafede (الْحَفَدَة) kelimesinden neyin kastedildiği hususunda ihtilaf etmiştir. Bir grup âlim: "Hafede, evlatların evlatlarıdır (torunlardır); yani eşlerinizden sizin için oğullar, oğullardan da torunlar kıldı demektir" demiştir. Bazı âlimler ise: "Hafede, mutlak anlamda yardımcılar ve hizmetçilerdir" demiştir. Cemîl'in şu sözü de bu kabildendir:
حَفَدُ الْوَلَائِدُ حَوْلَهُنَّ وَأَسْلَمَتْ ... بِأَكُفِّهِنَّ أَزِمَّةَ الْأَجْمَالِ
Hizmetçi cariyeler onların etrafında koşuşturup hizmet etti ... Ve ellerine develerin yularlarını teslim etti
أَيْ: أَسْرَعَتِ الْوَلَائِدُ الْخِدْمَةَ، وَالْوَلَائِدُ الْخَدَمُ. الْوَاحِدَةُ وَلِيدَةٌ، وَمِنْهُ قَوْلُ الْأَعْشَى:
Yani: Hizmetçi cariyeler hizmette acele edip koşuşturdular. Velâid (الْوَلَائِدُ), hizmetçiler demektir; tekili velîde (وَلِيدَة)dir. A'şâ'nın şu sözü de bu kabildendir:
كَلَّفْتُ مَجْهُولَهَا نُوقًا يَمَانِيَةً ... إِذَا الْحُدَاةُ عَلَى أَكْسَائِهَا حَفَدُوا
Bilinmeyen yollarına Yemen develerini sürdüm ... Deveciler arkalarında hızla koşuşup hizmet ettiklerinde
أَيْ: أَسْرَعُوا فِي الْخِدْمَةِ.
Yani: Hizmette acele edip koştular.
وَمِنْهُ قَوْلُهُ فِي سُورَةِ الْحَفْدِ الَّتِي نُسِخَتْ: وَإِلَيْكَ نَسْعَى وَنَحْفِدُ، أَيْ: نُسْرِعُ فِي طَاعَتِكَ. وَسُورَةُ الْخُلْعِ وَسُورَةُ الْحَفْدِ اللَّتَانِ نُسِخَتَا يُسَنُّ عِنْدَ الْمَالِكِيَّةِ الْقُنُوتُ بِهِمَا فِي صَلَاةِ الصُّبْحِ، كَمَا هُوَ مَعْرُوفٌ.
Tilaveti neshedilen Hafd suresindeki: "Ve Sana koşar ve hızla itaat ederiz (nahfid)" ifadesi de bu köktendir; yani Sana itaatte acele eder, koşarız demektir. Tilaveti neshedilen Hal' ve Hafd sureleri, bilindiği üzere Mâlikîlere göre sabah namazında kendileriyle kunut yapılması sünnet olan dualardır.
وَقِيلَ: الْحَفَدَةُ الْأَخْتَانُ، وَهُمْ أَزْوَاجُ الْبَنَاتِ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
Bir diğer görüşe göre: Hafede, damatlardır (ahtân); yani kızların kocalarıdır. Şairin şu sözü de bu kabildendir:
فَلَوْ أَنَّ نَفْسِي طَاوَعَتْنِي لَأَصْبَحَتْ ... لَهَا حَفْدٌ مِمَّا يُعَدُّ كَثِيرُ
Eğer nefsim bana uysaydı, elbette ... Sayılacak çokça damatları/hizmetçileri olurdu
وَلَكِنَّهَا نَفْسٌ عَلَيَّ أَبِيَّةٌ ... عَيُوفٌ لِأَصْهَارِ اللِّئَامِ قَذُورُ
Fakat o bana karşı boyun eğmeyen, ... Alçak kimselerle sıhriyet kurmaktan tiksinen ve sakınan bir nefistir
وَالْقَذُورُ: الَّتِي تَتَنَزَّهُ عَنِ الْوُقُوعِ فِيمَا لَا يَنْبَغِي، تَبَاعُدًا عَنِ التَّدَنُّسِ بِقَذَرِهِ.
Kazûr (الْقَذُورُ): Pisliğiyle kirlenmekten uzak durarak uygunsuz durumlara düşmekten sakınan kimsedir.
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ -: الْحَفَدَةُ: جَمْعُ حَافِدٍ، اسْمُ فَاعِلٍ مِنَ الْحَفْدِ وَهُوَ الْإِسْرَاعُ فِي الْخِدْمَةِ وَالْعَمَلِ. وَقَدْ قَدَّمْنَا فِي تَرْجَمَةِ هَذَا الْكِتَابِ الْمُبَارَكِ: أَنَّ مِنْ أَنْوَاعِ الْبَيَانِ الَّتِي تَضَمَّنَهَا أَنْ يَكُونَ فِي نَفْسِ الْآيَةِ قَرِينَةٌ دَالَّةٌ عَلَى عَدَمِ صِحَّةِ قَوْلِ بَعْضِ الْعُلَمَاءِ فِي الْآيَةِ. فَنُبَيِّنُ ذَلِكَ.
Bu eserin müellifi -Allah onu affetsin- der ki: el-Hafede (الْحَفَدَةُ), hâfid (حَافِد) kelimesinin çoğuludur; bu da hizmette ve işte acele edip koşturmak anlamına gelen el-hafd (الْحَفْد) kökünden ism-i fâildir. Bu mübarek kitabın mukaddimesinde, kitabın içerdiği açıklama türlerinden birinin de ayetin bizzat kendisinde, bazı âlimlerin o ayet hakkındaki görüşünün sahih olmadığına delalet eden bir karinenin bulunması olduğunu belirtmiştik. Şimdi bunu açıklayalım:
وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ قَرِينَةٌ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ الْحَفَدَةَ أَوْلَادُ الْأَوْلَادِ ; لِأَنَّ قَوْلَهُ: وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ بَنِينَ وَحَفَدَةً [١٦ \ ٧٢] ، دَلِيلٌ ظَاهِرٌ عَلَى اشْتِرَاكِ الْبَنِينَ وَالْحَفَدَةِ فِي كَوْنِهِمْ مِنْ أَزْوَاجِهِمْ، وَذَلِكَ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُمْ كُلَّهُمْ مِنْ أَوْلَادِ أَزْوَاجِهِمْ. وَدَعْوَى أَنَّ قَوْلَهُ: «وَحَفَدَةً» مَعْطُوفٌ عَلَى قَوْلِهِ: «أَزْوَاجًا» [١٦ \ ٧٢] ، غَيْرُ ظَاهِرَةٍ. كَمَا أَنَّ دَعْوَى أَنَّهُمُ الْأَخْتَانُ، وَأَنَّ الْأَخْتَانَ أَزْوَاجُ بَنَاتِهِمْ، وَبَنَاتُهُمْ مِنْ أَزْوَاجِهِمْ، وَغَيْرُ ذَلِكَ مِنَ الْأَقْوَالِ كُلُّهُ غَيْرُ ظَاهِرٍ. وَظَاهِرُ الْقُرْآنِ هُوَ مَا ذُكِرَ، وَهُوَ اخْتِيَارُ ابْنِ الْعَرَبِيِّ الْمَالِكِيِّ وَالْقُرْطُبِيِّ وَغَيْرِهِمَا. وَمَعْلُومٌ: أَنَّ أَوْلَادَ الرَّجُلِ، وَأَوْلَادَ أَوْلَادِهِ: مِنْ خَدَمِهِ الْمُسْرِعِينَ فِي خِدْمَتِهِ عَادَةً. وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Bu yüce ayette, hafede kelimesinin "torunlar" anlamına geldiğine delalet eden bir karine vardır; zira O'nun: { وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ بَنِينَ وَحَفَدَةً } “...ve eşlerinizden sizin için oğullar ve torunlar kıldı” [Nahl, 16/72] buyruğu, oğulların ve torunların eşlerden olma vasfında ortak olduklarına açık bir delildir; bu da hepsinin kişinin eşlerinin çocukları (ve torunları) olduğunu gösterir. { وَحَفَدَةً } kelimesinin { أَزْوَاجًا } [Nahl, 16/72] kelimesine matuf olduğu iddiası açık/kuvvetli değildir. Nitekim onların damatlar olduğu, damatların kızlarının kocaları olduğu, kızlarının da eşlerinden doğduğu iddiası ve diğer benzer görüşler de açık/kuvvetli değildir. Kur'an'ın zahiri ise zikredilen görüştür; bu da Mâlikî İbnü'l-Arabî, Kurtubî ve diğerlerinin tercihidir. Bilinmektedir ki kişinin çocukları ve çocuklarının çocukları, âdete göre onun hizmetine koşan hizmetçileridir. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
تَنْبِيهٌ.
Bir Uyarı:
فِي قَوْلِهِ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا الْآيَةَ [١٦ \ ٧٢] ، رَدٌّ عَلَى الْعَرَبِ الَّتِي كَانَتْ تَعْتَقِدُ أَنَّهَا كَانَتْ تَزَوَّجُ الْجِنَّ وَتُبَاضِعُهَا.
O'nun -celle ve 'alâ- bu yüce ayetteki: { وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا } “Allah size kendi nefislerinizden eşler var etti...” [Nahl, 16/72] buyruğunda, cinlerle evlendiklerine ve onlarla cinsel ilişkide bulunduklarına inanan Araplara bir reddiye vardır.
حَتَّى رُوِيَ أَنَّ عَمْرَو بْنَ يُرْبُوعِ بْنِ حَنْظَلَةَ بْنِ مَالِكٍ تَزَوَّجَ سَعْلَاةً مِنْهُمْ، وَكَانَ يُخَبِّؤُهَا عَنْ سَنَا الْبَرْقِ لِئَلَّا تَرَاهُ فَتَنْفِرُ. فَلَمَّا كَانَ فِي بَعْضِ اللَّيَالِي لَمَعَ الْبَرْقُ وَعَايَنَتْهُ السَّعْلَاةُ، فَقَالَتْ: عَمْرُو! وَنَفَرَتْ. فَلَمْ يَرَهَا أَبَدًا ; وَلِذَا قَالَ عِلْبَاءُ بْنُ أَرْقَمَ يَهْجُو أَوْلَادَ عَمْرٍو الْمَذْكُورِ:
Hatta Amr b. Yerbû' b. Hanzale b. Mâlik'in cinlerden bir si'lât (dişi cin) ile evlendiği rivayet edilmiştir. Amr, şimşeğin parıltısını görüp de kaçmasın diye onu şimşek ışığından saklardı. Gecelerden bir gece şimşek çaktı ve dişi cin onu gördü; bunun üzerine: "Amr!" deyip kaçtı ve onu bir daha hiç göremedi. Bu sebeple İlbâ b. Erkam, adı geçen Amr'ın çocuklarını hicvederek şöyle demiştir:
أَلَا لَحَى اللَّهُ بَنِي السَّعْلَاةْ ... عَمْرَو بْنَ يَرْبُوعٍ لِئَامَ النَّاتْ
Allah kahretsin dişi cinnin oğullarını ... Amr b. Yerbû' oğullarını, o insanların en alçaklarını!
لَيْسُوا بِأَعْفَافٍ وَلَا أَكَيَاتْ
Ne iffet sahibidirler ne de akıllı/uyanık!
وَقَوْلُهُ: «النَّاتُ» ، أَصْلُهُ «النَّاسُ» أُبْدِلَتْ فِيهِ السِّينُ تَاءً. وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ «أَكَيَاتٌ» أَصْلُهُ «أَكْيَاسٌ» جَمْعُ كَيِّسٍ، أُبْدِلَتْ فِيهِ السِّينُ تَاءً أَيْضًا. وَقَالَ الْمَعَرِّيُّ يَصِفُ مَرَاكِبَ إِبِلٍ مُتَغَرِّبَةٍ عَنِ الْأَوْطَانِ: إِذَا رَأَتْ لَمَعَانَ الْبَرْقِ تَشْتَاقُ إِلَى أَوْطَانِهَا. فَزَعَمَ أَنَّهُ يَسْتُرُ عَنْهَا الْبَرْقَ لِئَلَّا يُشَوِّقُهَا إِلَى أَوْطَانِهَا، كَمَا كَانَ عَمْرٌو يَسْتُرُهُ عَنْ سَعْلَاتِهِ:
Şairin "en-nât" (النَّاتُ) sözünün aslı "en-nâs" (النَّاسُ) olup buradaki sîn (س) harfi tâ (ت) harfine dönüştürülmüştür. Aynı şekilde "ekyât" (أَكَيَاتٌ) sözünün aslı da keyyis (كَيِّس) kelimesinin çoğulu olan "ekyâs" (أَكْيَاسٌ) olup buradaki sîn harfi de tâ harfine dönüştürülmüştür. el-Maarrî de yurtlarından uzak kalmış binek develerini şöyle vasfetmiştir: Şimşek parıltısını gördüklerinde yurtlarını özlerler. O da tıpkı Amr'ın şimşeği dişi cinninden sakladığı gibi, develeri yurtlarına özlem duymasın diye şimşeği onlardan sakladığını iddia ederek şöyle demiştir:
إِذَا لَاحَ إِيمَاضٌ سَتَرْتُ وُجُوهَهَا ... كَأَنِّي عَمْرٌو وَالْمُطِيُّ سَعَالِي
Bir şimşek parıldadığında develerin yüzlerini örterim ... Sanki ben Amr'ım, binekler de dişi cinler!
وَالسَّعْلَاةُ: عَجُوزُ الْجِنِّ. وَقَدْ رُوِيَ مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «أَحَدُ أَبَوَيْ بِلْقِيسَ كَانَ جِنِّيًّا» .
es-Si'lât (السَّعْلَاةُ): Cinlerin yaşlı kadını/dişi cindir. Ebû Hüreyre'nin rivayet ettiği hadiste Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: “Belkıs'ın anne babasından biri cindi.”
قَالَ صَاحِبُ الْجَامِعِ الصَّغِيرِ: أَخْرَجَهُ أَبُو الشَّيْخِ فِي الْعَظَمَةِ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ فِي التَّفْسِيرِ، وَابْنُ عَسَاكِرَ: وَقَالَ شَارِحُهُ الْمَنَاوِيُّ: فِي إِسْنَادِهِ سَعِيدُ بْنُ بِشْرٍ قَالَ فِي الْمِيزَانِ عَنِ ابْنِ مَعِينٍ: ضَعِيفٌ. وَعَنِ ابْنِ مُسْهِرٍ: لَمْ يَكُنْ بِبَلَدِنَا أَحْفَظُ مِنْهُ، وَهُوَ ضَعِيفٌ مُنْكَرُ الْحَدِيثِ، ثُمَّ سَاقَ مِنْ مَنَاكِيرِهِ هَذَا الْخَبَرَ اه. وَبَشِيرُ بْنُ نَهِيكٍ أَوْرَدَهُ الذَّهَبِيُّ فِي الضُّعَفَاءِ. وَقَالَ أَبُو حَاتِمٍ: لَا يُحْتَجُّ بِهِ. وَوَثَّقَهُ النَّسَائِيُّ. انْتَهَى.
Câmi'u's-Sağîr sahibi şöyle demiştir: Bunu Ebü'ş-Şeyh el-'Azame'de, İbn Merdûye Tefsîr'de ve İbn Asâkir rivayet etmiştir. Şarihi el-Münâvî ise şöyle demiştir: İsnadında Saîd b. Bişr vardır; [Zehebî] el-Mîzân'da İbn Maîn'den onun zayıf olduğunu, İbn Müshir'den ise: "Bizim beldemizde ondan daha iyi ezberleyen yoktu; o zayıftır, münkerü'l-hadîstir" dediğini nakletmiş, ardından onun münker rivayetleri arasında bu haberi zikretmiştir. [Münâvî'nin sözü burada] bitti. [İsnaddaki diğer râvi] Beşîr b. Nehîk'i de Zehebî ed-Duafâ'da zikretmiştir. Ebû Hâtim: "Onunla delil getirilmez" demiş, Nesâî ise onu sika kabul etmiştir. [Söz burada] bitti.
وَقَالَ الْمَنَاوِيُّ فِي شَرْحِ حَدِيثِ «أَحَدُ أَبَوَيْ بِلْقِيسَ كَانَ جِنِّيًا» ، قَالَ قَتَادَةُ: وَلِهَذَا كَانَ مُؤَخَّرُ قَدَمَيْهَا كَحَافِرِ الدَّابَّةِ. وَجَاءَ فِي آثَارٍ: أَنَّ الْجِنِّيَّ الْأُمُّ، وَذَلِكَ أَنَّ أَبَاهَا مَلِكَ الْيَمَنِ خَرَجَ لِيَصِيدَ فَعَطِشَ، فَرُفِعَ لَهُ خِبَاءٌ فِيهِ شَيْخٌ فَاسْتَسْقَاهُ، فَقَالَ: يَا حَسَنَةُ، اسْقِي عَمَّكِ ; فَخَرَجَتْ كَأَنَّهَا شَمْسٌ بِيَدِهَا كَأْسٌ مِنْ يَاقُوتٍ. فَخَطَبَهَا مِنْ أَبِيهَا، فَذَكَرَ أَنَّهُ جِنِّيُّ، وَزَوَّجَهَا مِنْهُ بِشَرْطِ أَنَّهُ إِنْ سَأَلَهَا عَنْ شَيْءٍ عَمِلَتْهُ فَهُوَ طَلَاقُهَا. فَأَتَتْ مِنْهُ بِوَلَدٍ ذَكَرٍ، وَلَمْ يُذَكِّرْ قَبْلَ ذَلِكَ، فَذَبَحَتْهُ فَكَرَبَ لِذَلِكَ، وَخَافَ أَنْ يَسْأَلَهَا فَتَبِينُ مِنْهُ. ثُمَّ أَتَتْ بِبِلْقِيسَ فَأَظْهَرَتِ الْبِشْرَ ; فَاغْتَمَّ فَلَمْ يَمْلِكْ أَنْ سَأَلَهَا، فَقَالَتْ: هَذَا جَزَائِي مِنْكَ! بَاشَرْتُ قَتْلَ وَلَدِي مِنْ أَجْلِكَ! وَذَلِكَ أَنْ أَبِي يَسْتَرِقُ السَّمْعَ فَسَمِعَ الْمَلَائِكَةَ تَقُولُ: إِنَّ الْوَلَدَ إِذَا بَلَغَ الْحُلُمَ ذَبَحَكَ، ثُمَّ اسْتَرَقَ السَّمْعَ فِي هَذِهِ فَسَمِعَهُمْ يُعَظِّمُونَ شَأْنَهَا، وَيَصِفُونَ مُلْكَهَا، وَهَذَا فِرَاقُ بَيْنِي وَبَيْنَكَ ; فَلَمْ يَرَهَا بَعْدُ. هَذَا مَحْصُولُ مَا رَوَاهُ ابْنُ عَسَاكِرَ عَنْ يَحْيَى الْغَسَّانِيِّ. اه مِنْ شَرْحِ الْمَنَاوِيِّ لِلْجَامِعِ الصَّغِيرِ.
Münâvî “Belkıs'ın anne babasından biri cindi” hadisinin şerhinde şöyle demiştir: Katâde dedi ki: "Bundan dolayı onun ayaklarının arkası binek hayvanının tırnağı gibiydi." Bazı rivayetlerde de cin olanın anne olduğu gelmiştir. Şöyle ki: Yemen hükümdarı olan babası ava çıkmıştı ve susadı. Önünde içinde yaşlı bir adam bulunan bir çadır belirdi; ondan su istedi. Yaşlı adam: 'Ey Hasene, amcana su ver!' dedi. Bunun üzerine elinde yakuttan bir kadehle sanki bir güneş gibi [güzel bir kız] çıktı. Hükümdar kızı babasından istedi. Babası kendisinin cin olduğunu belirtti ve yaptığı herhangi bir şeyi ona sorarsa bunun boşanma sebebi olması şartıyla kızı onunla evlendirdi. Kadın ondan bir erkek çocuk dünyaya getirdi -ki hükümdarın daha önce hiç erkek çocuğu olmamıştı-. Kadın çocuğu kesti; hükümdar buna çok üzüldü ancak sorarsa kadının kendisinden ayrılmasından korktu. Sonra kadın Belkıs'ı doğurdu ve sevinç gösterdi. Hükümdar kederlendi ve dayanamayıp ona sordu. Kadın dedi ki: 'Senden göreceğim karşılık bu muydu?! Ben senin uğruna bizzat kendi çocuğumun canına kıydım! Çünkü babam kulak hırsızlığı yapıyor ve meleklerin: "Bu çocuk büluğ çağına erdiğinde seni (babasını) boğazlayacak" dediğini işitmişti. Sonra bu kız hakkında kulak hırsızlığı yaptı ve meleklerin onun şanını yücelttiğini ve hükümdarlığını övdüğünü işitti. İşte bu, benimle senin aranın ayrılmasıdır!' Ve hükümdar onu bir daha göremedi. Bu, İbn Asâkir'in Yahyâ el-Gassânî'den rivayet ettiğinin özetidir. Münâvî'nin Feyzü'l-Kadîr (Câmi'u's-Sağîr şerhi) adlı eserinden aktarım burada bitti.
وَقَالَ الْقُرْطُبِيُّ فِي تَفْسِيرِ «سُورَةِ النَّحْلِ» : كَانَ أَبُو بِلْقِيسَ وَهُوَ: السَّرْحُ بْنُ الْهُدَاهِدِ بْنِ شُرَاحِيلَ، مَلِكًا عَظِيمَ الشَّأْنِ، وَكَانَ يَقُولُ لِمُلُوكِ الْأَطْرَافِ: لَيْسَ أَحَدٌ مِنْكُمْ كُفْأً لِي. وَأَبَى
Kurtubî de Nahl Suresi tefsirinde şöyle demiştir: Belkıs'ın babası es-Serh b. el-Hüdâhid b. Şürâhîl, şanı yüce bir hükümdardı ve civar ülkelerin hükümdarlarına: "Hiçbiriniz bana denk değilsiniz" derdi. Onlardan biriyle evlenmekten kaçındı;
أَنْ يَتَزَوَّجَ مِنْهُمْ ; فَزَوَّجُوهُ امْرَأَةً مِنَ الْجِنِّ يُقَالُ لَهَا رَيْحَانَةُ بَنَتُ السَّكَنِ ; فَوَلَدَتْ لَهُ بِلْقِمَةَ وَهِيَ بِلْقِيسُ، وَلَمْ يَكُنْ لَهُ وَلَدٌ غَيْرُهَا.
bunun üzerine onu cinlerden Reyhâne bintü's-Seken adında bir kadınla evlendirdiler. Bu kadın ona Bilkame'yi -ki o Belkıs'tır- doğurdu ve hükümdarın ondan başka çocuğu olmadı.
وَقَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ: قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: «كَانَ أَحَدُ أَبَوَيْ بِلْقِيسَ جِنِّيًّا» - إِلَى أَنْ قَالَ: وَيُقَالُ: إِنَّ سَبَبَ تَزَوُّجِ أَبِيهَا مِنَ الْجِنِّ أَنَّهُ كَانَ وَزِيرًا لِمَلِكٍ عَاتٍ، يَغْتَصِبُ نِسَاءَ الرَّعِيَّةِ، وَكَانَ الْوَزِيرُ غَيُورًا فَلَمْ يَتَزَوَّجْ. فَصَحِبَ مَرَّةً فِي الطَّرِيقِ رَجُلًا لَا يَعْرِفُهُ، فَقَالَ: هَلْ لَكَ مِنْ زَوْجَةٍ؟ فَقَالَ: لَا أَتَزَوَّجُ أَبَدًا. فَإِنَّ مَلِكَ بَلَدِنَا يَغْتَصِبُ النِّسَاءَ مِنْ أَزْوَاجِهِنَّ. فَقَالَ: لَئِنْ تَزَوَّجْتَ ابْنَتِي لَا يَغْتَصِبُهَا أَبَدًا. قَالَ: بَلْ يَغْتَصِبُهَا! قَالَ: إِنَّا قَوْمٌ مِنَ الْجِنِّ لَا يَقْدِرُ عَلَيْنَا. فَتَزَوَّجَ ابْنَتَهُ فَوَلَدَتْ لَهُ بِلْقِيسَ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الرِّوَايَاتِ.
Ebû Hüreyre dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: “Belkıs'ın anne babasından biri cindi” buyurdu... [Kurtubî] sözüne şöyle devam etti: Denilir ki babasının cinlerle evlenmesinin sebebi şudur: O, tebaanın kadınlarını zorla ellerinden alan zorba bir hükümdarın veziriydi. Vezir çok kıskanç biriydi, bu yüzden evlenmemişti. Bir gün yolda tanımadığı bir adamla karşılaştı. Adam: "Eşin var mı?" diye sordu. Vezir: "Asla evlenmem; çünkü şehrimizin kralı kadınları kocalarından zorla alır" dedi. Adam: "Kızımla evlenirsen onu asla zorla alamaz" dedi. Vezir: "Aksine, onu da alır!" deyince adam: "Biz cinler topluluğuyuz, bize gücü yetmez" dedi. Bunun üzerine onun kızıyla evlendi ve kadın ona Belkıs'ı doğurdu. Ve buna benzer diğer rivayetler...
وَقَالَ الْقُرْطُبِيُّ أَيْضًا: وَرَوَى وُهَيْبُ بْنُ جَرِيرِ بْنِ حَازِمٍ، عَنِ الْخَلِيلِ بْنِ أَحْمَدَ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ حَاضِرٍ، قَالَ: كَانَتْ أُمُّ بِلْقِيسَ مِنَ الْجِنِّ، يُقَالُ لَهَا: بِلْعِمَةُ بِنْتُ شَيْصَانَ.
Kurtubî yine şöyle demiştir: Vüheyb b. Cerîr b. Hâzım, Halîl b. Ahmed'den, o da Osmân b. Hâdır'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Belkıs'ın annesi cinlerdendi ve kendisine Bil'ame bint Şeysân denilirdi."
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ -: الظَّاهِرُ أَنَّ الْحَدِيثَ الْوَارِدَ فِي كَوْنِ أَحَدِ أَبَوَيْ بِلْقِيسَ جِنِّيًّا ضَعِيفٌ.
Bu eserin müellifi -Allah onu affetsin- der ki: Zahir olan şudur ki Belkıs'ın anne babasından birinin cin olduğuna dair gelen hadis zayıftır.
وَكَذَلِكَ الْآثَارُ الْوَارِدَةُ فِي ذَلِكَ لَيْسَ مِنْهَا شَيْءٌ يَثْبُتُ.
Aynı şekilde bu konuda nakledilen rivayetlerin hiçbiri de sabit değildir.
مَسْأَلَةٌ.
Bir Mesele:
اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي جَوَازِ الْمُنَاكَحَةِ بَيْنَ بَنِي آدَمَ وَالْجِنِّ. فَمَنَعَهَا جَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ، وَأَبَاحَهَا بَعْضُهُمْ.
İlim ehli, Âdemoğulları ile cinler arasındaki evliliğin caiz olup olmadığı hususunda ihtilaf etmiştir. İlim ehlinden bir grup bunu caiz görmemiş (yasaklamış), bazıları ise mubah görmüştür.
قَالَ الْمَنَاوِيُّ (فِي شَرْحِ الْجَامِعِ الصَّغِيرِ) : فَفِي الْفَتَاوَى السِّرَاجِيَّةِ لِلْحَنَفِيَّةِ: لَا تَجُوزُ الْمُنَاكَحَةُ بَيْنَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ وَإِنْسَانِ الْمَاءِ ; لِاخْتِلَافِ الْجِنْسِ. وَفِي فَتَاوَى الْبَارِزِيِّ مِنَ الشَّافِعِيَّةِ: لَا يَجُوزُ التَّنَاكُحُ بَيْنَهُمَا. وَرَجَّحَ ابْنُ الْعِمَادِ جَوَازَهُ. اه.
Münâvî (Câmi'u's-Sağîr şerhinde) şöyle demiştir: Hanefîlerin el-Fetâva's-Sirâciyye adlı eserinde: "Türlerin farklılığı sebebiyle insan ile cin ve deniz insanı arasında evlilik caiz değildir" denilmektedir. Şâfiîlerden el-Bârizî'nin fetvalarında da: "İkisi arasında evlilik caiz değildir" denilmiştir. İbnü'l-İmâd ise caiz oluşunu tercih etmiştir. [Münâvî'nin sözü burada] bitti.
وَقَالَ الْمَاوَرْدِيُّ: وَهَذَا مُسْتَنْكَرٌ لِلْعُقُولِ ; لِتَبَايُنِ الْجِنْسَيْنِ، وَاخْتِلَافِ الطَّبْعَيْنِ ; إِذِ الْآدَمِيُّ جُسْمَانِيٌّ، وَالْجِنِّيُّ رُوحَانِيٌّ. وَهَذَا مِنْ صَلْصَالٍ كَالْفَخَّارِ، وَذَلِكَ مِنْ مَارِجٍ مِنْ نَارٍ، وَالِامْتِزَاجُ مَعَ هَذَا التَّبَايُنِ مَدْفُوعٌ، وَالتَّنَاسُلُ مَعَ هَذَا الِاخْتِلَافِ مَمْنُوعٌ. اه.
Mâverdî ise şöyle demiştir: "Bu, iki cinsin birbirinden tamamen farklı ve iki tabiatın uyuşmaz olması sebebiyle akılların yadırgayacağı bir durumdur; zira insan cismanî, cin ise ruhanîdir. İnsan pişmiş çamur gibi kuru bir balçıktan, cin ise dumansız saf bir ateş alevinden yaratılmıştır. Bu zıtlıkla birlikte bir karışım/birliktelik imkânsızdır ve bu farklılıkla birlikte üreme mümkün değildir." [Mâverdî'nin sözü burada] bitti.
وَقَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ الْمَالِكِيِّ: نِكَاحُهُمْ جَائِزٌ عَقْلًا ; فَإِنْ صَحَّ نَقْلًا فَبِهَا وَنِعْمَتْ.
Mâlikî âlim İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: "Onlarla evlenmek aklen caizdir; şayet naklen de sahih bir delil varsa ne âlâ!"
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ -: لَا أَعْلَمُ فِي كِتَابِ اللَّهِ وَلَا فِي سُنَّةِ نَبِيِّهِ ﷺ نَصًّا يَدُلُّ عَلَى جَوَازِ مُنَاكَحَةِ الْإِنْسِ الْجِنَّ، بَلِ الَّذِي يُسْتَرْوَحُ مِنْ ظَوَاهِرِ الْآيَاتِ عَدَمُ جَوَازِهِ. فَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا الْآيَةَ [١٦ \ ٧٢] ، مُمْتَنًّا عَلَى
Bu eserin müellifi -Allah onu affetsin- der ki: Allah'ın Kitabı'nda ve Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'in sünnetinde, insanın cinle evlenmesinin caiz olduğuna delalet eden hiçbir nass bilmiyorum. Bilakis ayetlerin zahirinden anlaşılan, bunun caiz olmadığıdır. Nitekim O'nun bu yüce ayetteki: { وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا } “Allah size kendi nefislerinizden eşler var etti...” [Nahl, 16/72] buyruğu,
بَنِي آدَمَ بِأَنَّ أَزْوَاجَهُمْ مِنْ نَوْعِهِمْ وَجِنْسِهِمْ، يُفْهَمُ مِنْهُ أَنَّهُ مَا جَعَلَ لَهُمْ أَزْوَاجًا تُبَايِنُهُمْ كَمُبَايَنَةِ الْإِنْسِ لِلْجِنِّ، وَهُوَ ظَاهِرٌ.
eşlerinin kendi türlerinden ve cinslerinden olduğunu belirterek Âdemoğullarına lütufta bulunmasını ifade etmekte olup bundan, insanın cine olan farklılığı gibi onlara tamamen zıt olan eşler yaratmadığı anlaşılmaktadır ve bu açıktır.
وَيُؤَيِّدُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا لِتَسْكُنُوا إِلَيْهَا وَجَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَرَحْمَةً [٣٠ \ ٢١] ، فَقَوْلُهُ: أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا، فِي مَعْرِضِ الِامْتِنَانِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ مَا خَلَقَ لَهُمْ أَزْوَاجًا مِنْ غَيْرِ أَنْفُسِهِمْ ; وَيُؤَيِّدُ ذَلِكَ مَا تَقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ مِنْ أَنَّ: «النَّكِرَةَ فِي سِيَاقِ الِامْتِنَانِ تَعُمُّ» ، فَقَوْلُهُ: جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا [١٦ \ ٧٢] ، جَمْعٌ مُنْكَرٌ فِي سِيَاقِ الِامْتِنَانِ فَهُوَ يَعُمُّ، وَإِذَا عَمَّ دَلَّ ذَلِكَ عَلَى حَصْرِ الْأَزْوَاجِ الْمَخْلُوقَةِ لَنَا فِيمَا هُوَ مِنْ أَنْفُسِنَا، أَيْ: مِنْ نَوْعِنَا وَشَكْلِنَا. مَعَ أَنَّ قَوْمًا مِنْ أَهْلِ الْأُصُولِ زَعَمُوا «أَنَّ الْجُمُوعَ الْمُنْكَرَةَ فِي سِيَاقِ الْإِثْبَاتِ مِنْ صِيَغِ الْعُمُومِ» ، وَالتَّحْقِيقُ أَنَّهَا فِي سِيَاقِ الْإِثْبَاتِ لَا تَعُمُّ، وَعَلَيْهِ دَرَجَ فِي مَرَاقِي السُّعُودِ ; حَيْثُ قَالَ فِي تَعْدَادِهِ لِلْمَسَائِلِ الَّتِي عُدِمَ الْعُمُومُ فِيهَا أَصَحُّ:
Allah Teâlâ'nın: { وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا لِتَسْكُنُوا إِلَيْهَا وَجَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَرَحْمَةً } “Kendileriyle huzur bulasınız diye size kendi cinsinizden eşler yaratması ve aranızda sevgi ve merhamet kılması da O'nun ayetlerindendir” [Rûm, 30/21] buyruğu da bunu teyit eder. O'nun: “size kendi cinsinizden eşler yaratması” buyruğu minnet/nimet bağlamında gelmiştir ve bu, onlar için kendi cinslerinden başkasından eş yaratmadığına delalet eder. Fıkıh usulünde yerleşmiş olan: "Minnet bağlamındaki nekire umûm ifade eder (genellik bildirir)" kuralı da bunu destekler. Zira O'nun: { جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا } “size kendi nefislerinizden eşler var etti” [Nahl, 16/72] buyruğundaki { أَزْوَاجًا } kelimesi, minnet bağlamında gelmiş belirsiz bir çoğuldur (cem-i münker), dolayısıyla umûm ifade eder. Umûm ifade edince de bizim için yaratılan eşlerin sadece kendi cinsimizden, yani kendi türümüzden ve suretimizden olanlara hasredildiğine delalet eder. Usul ehlinden bir grup "olumlu cümle bağlamındaki belirsiz çoğulların da umum lafızlarından olduğunu" iddia etmişse de tahkik ehline göre olumlu bağlamda umûm ifade etmezler. Merâkı's-Su'ûd müellifi de buna dayanarak umum ifade etmemesinin daha sahih olduğu meseleleri sayarken şöyle demiştir:
مِنْهُ مُنْكَرُ الْجُمُوعِ عُرْفًا ... وَكَانَ وَالَّذِيَ عَلَيْهِ انْعَطَفَا
Örfen belirsiz çoğullar ve ‘kâne’ fiili ... İle ona atfedilenler bu kabildendir
أَمَّا فِي سِيَاقِ الِامْتِنَانِ فَالنَّكِرَةُ تَعُمُّ. وَقَدْ تَقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ «أَنَّ النَّكِرَةَ فِي سِيَاقِ الِامْتِنَانِ تَعُمُّ» ، كَقَوْلِهِ: وَأَنْزَلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً طَهُورًا [٢٥ \ ٤٨] ، أَيْ: فَكُلُّ مَاءٍ نَازِلٍ مِنَ السَّمَاءِ طَهُورٌ. وَكَذَلِكَ النَّكِرَةُ فِي سِيَاقِ النَّفْيِ أَوِ الشَّرْطِ أَوِ النَّهْيِ ; كَقَوْلِهِ: مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ [٧ \ ٥٩] ، وَقَوْلِهِ: وَإِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ الْآيَةَ [٩ \ ٦] ، وَقَوْلِهِ: وَلَا تُطِعْ مِنْهُمْ آثِمًا الْآيَةَ [٧٦ \ ٢٤] ، وَيَسْتَأْنِسُ لِهَذَا بِقَوْلِهِ: وَتَذَرُونَ مَا خَلَقَ لَكُمْ رَبُّكُمْ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ عَادُونَ [٢٦ \ ١٦٦] ، فَإِنَّهُ يَدُلُّ فِي الْجُمْلَةِ عَلَى أَنَّ تَرْكَهُمْ مَا خَلَقَ اللَّهُ لَهُمْ مِنْ أَزْوَاجِهِمْ، وَتَعَدِّيَهُمْ إِلَى غَيْرِهِ يَسْتَوْجِبُ الْمَلَامَ، وَإِنْ كَانَ أَصْلُ التَّوْبِيخِ وَالتَّقْرِيعِ عَلَى فَاحِشَةِ اللِّوَاطِ ; لِأَنَّ أَوَّلَ الْكَلَامِ: أَتَأْتُونَ الذُّكْرَانَ مِنَ الْعَالَمِينَ وَتَذَرُونَ مَا خَلَقَ لَكُمْ رَبُّكُمْ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ [٢٦ \ ١٦٥ - ١٦٦] ، فَإِنَّهُ وَبَّخَهُمْ عَلَى أَمْرَيْنِ، أَحَدُهُمَا: إِتْيَانُ الذُّكُورِ. وَالثَّانِي: تَرْكُ مَا خَلَقَ لَهُمْ رَبُّهُمْ مِنْ أَزْوَاجِهِمْ.
Fakat minnet/nimet bağlamında nekire umûm ifade eder. Nitekim usulde: "Minnet bağlamındaki nekire umûm bildirir" kuralı yerleşmiştir; O'nun: { وَأَنْزَلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً طَهُورًا } “...ve gökten tertemiz bir su indirdik” [Furkân, 25/48] buyruğunda olduğu gibi; yani gökten inen her su tertemizdir. Aynı şekilde olumsuzluk, şart veya nehiy bağlamındaki nekire de umûm bildirir; O'nun: { مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ } “...Sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur...” [A'râf, 7/59], O'nun: { وَإِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ } “Eğer müşriklerden biri...” [Tevbe, 9/6] ve O'nun: { وَلَا تُطِعْ مِنْهُمْ آثِمًا } “...onlardan hiçbir günahkâra itaat etme...” [İnsân, 76/24] buyruklarında olduğu gibi. Buna O'nun: { وَتَذَرُونَ مَا خَلَقَ لَكُمْ رَبُّكُمْ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ عَادُونَ } “Ve Rabbinizin sizin için yarattığı eşlerinizi bırakıyorsunuz? Doğrusu siz haddi aşan bir kavimsiniz!” [Şu'arâ, 26/166] buyruğuyla da istinas edilir (delil olarak desteklenir). Çünkü bu ayet genel olarak Allah'ın onlar için yarattığı eşlerini bırakıp başkasına yönelmelerinin kınanmayı gerektirdiğine delalet eder; gerçi buradaki azarlama ve kınamanın asıl sebebi lutilik çirkinliğidir; zira sözün başı şöyledir: { أَتَأْتُونَ الذُّكْرَانَ مِنَ الْعَالَمِينَ وَتَذَرُونَ مَا خَلَقَ لَكُمْ رَبُّكُمْ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ } “İnsanlar arasından erkeklere mi gidiyorsunuz ve Rabbinizin sizin için yarattığı eşlerinizi bırakıyorsunuz?” [Şu'arâ, 26/165-166]. Nitekim onları iki şeyden ötürü azarlamıştır: Birincisi erkeklere yönelmeleri, ikincisi ise Rablerinin onlar için yarattığı eşlerini terk etmeleridir.