Binûn

Nahl — 6. Sayfa

Kaynak: Advâu'l-Beyân · Şinkîtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَصَهْبَاءُ مِنْهَا كَالسَّفِينَةِ نَضَّجَتْ ... بِهِ الْحَمْلُ حَتَّى زَادَ شَهْرًا عَدِيدُهَا

Onlardan (develerden) gemi gibi sarı-kızıl bir deve ki, onda yavruyu olgunlaştırdı; öyle ki onun [gebelik] süresi bir ay daha arttı.

فَقَوْلُهُ: «صَهْبَاءُ مِنْهَا» ، أَيْ: مِنَ الْإِبِلِ، وَتَدُلُّ لَهُ قَرِينَةُ «كَالسَّفِينَةِ» مَعَ أَنَّ الْإِبِلَ لَمْ يَجْرِ لَهَا ذِكْرٌ، وَمِنْهُ أَيْضًا قَوْلُ حَاتِمٍ الطَّائِيِّ:

Onun: «sahbâu minhâ» (onlardan sarı-kızıl) sözü, yani develerden demektir. Develerin bahsi geçmemiş olmasına rağmen «gemi gibi» karinesi buna delalet etmektedir. Hâtim et-Tâî'nin şu sözü de bundandır:

أَمَاوِيُّ مَا يُغْنِي الثَّرَاءُ عَنِ الْفَتَى ... إِذَا حَشْرَجَتْ يَوْمًا وَضَاقَ بِهَا الصَّدْرُ

Ey Mâviye! Bir gün [can] hırıldayıp göğüs onunla daraldığı zaman, zenginlik yiğide ne fayda verir!

فَقَوْلُهُ: «حَشْرَجَتْ وَضَاقَ بِهَا» يَعْنِي النَّفْسَ، وَلَمْ يَجْرِ لَهَا ذِكْرٌ ; كَمَا تَدُلُّ لَهُ قَرِينَةُ «وَضَاقَ بِهَا الصَّدْرُ» ، وَمِنْهُ أَيْضًا لَبِيدٌ فِي مُعَلَّقَتِهِ:

Onun: «haşrecet ve dâka bihâ» (hırıldadı ve onunla daraldı) sözü nefsi (canı) kastetmektedir; zira bahsi geçmemiş olmasına rağmen «ve dâka bihe's-sadru» (onunla göğüs daraldı) karinesi buna delalet etmektedir. Lebîd'in Muallaka'sındaki şu sözü de bundandır:

حَتَّى إِذَا أَلْقَتْ يَدًا فِي كَافِرٍ ... وَأَجَنَّ عَوْرَاتِ الثُّغُورِ ظَلَامُهَا

Nihayet o [güneş], karanlığa bir el uzattığında ve onun [gecenin] karanlığı sınır gediklerini örttüğünde...

فَقَوْلُهُ: «أَلْقَتْ» ، أَيِ: الشَّمْسُ، وَلَمْ يَجْرِ لَهَا ذِكْرٌ، وَلَكِنْ يَدُلُّ لَهُ قَوْلُهُ: وَأَجَنَّ عَوْرَاتِ الثُّغُورِ ظَلَامُهَا.

Onun: «elkat» (uzattı) sözü güneştir ve bahsi geçmemiştir; fakat onun «ve ecenne avrâti's-sugûri zalâmuhâ» (onun karanlığı sınır gediklerini örttü) sözü buna delalet etmektedir.

لِأَنَّ قَوْلَهُ: «أَلْقَتْ يَدًا فِي كَافِرٍ» ، أَيْ: دَخَلَتْ فِي الظَّلَامِ. وَمِنْهُ أَيْضًا قَوْلُ طُرْفَةَ فِي مُعَلَّقَتِهِ:

Çünkü onun «elkat yeden fî kâfirin» sözü, yani karanlığa girdi demektir. Tarafe'nin Muallaka'sındaki şu sözü de bundandır:

عَلَى مِثْلِهَا أَمْضِي إِذَا قَالَ صَاحِبِي ... أَلَا لَيْتَنِي أَفْدِيكَ مِنْهَا وَأَفْتَدِي

Arkadaşım: 'Keşke seni ondan kurtarabilsem ve [kendimi de] feda edebilsem!' dediğinde, onun [böyle bir devenin] üzerinde yoluma devam ederim.

فَقَوْلُهُ: «أَفْدِيكَ مِنْهَا» ، أَيْ: الْفَلَاةِ، وَلَمْ يَجْرِ لَهَا ذِكْرٌ، وَلَكِنَّ قَرِينَةَ سِيَاقِ الْكَلَامِ تَدُلُّ عَلَيْهَا.

Onun: «efdîke minhâ» (seni ondan kurtarabilsem) sözü çöl demektir ve bahsi geçmemiştir; fakat sözün bağlamının karinesi buna delalet etmektedir.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: يُؤَاخِذُ الْآيَةَ [١٦ \ ٦١] ، الظَّاهِرُ أَنَّ الْمُفَاعَلَةَ فِيهِ بِمَعْنَى الْفِعْلِ الْمُجَرَّدِ ; فَمَعْنَى آخَذَ النَّاسَ يُؤَاخِذُهُمْ: أَخَذَهُمْ بِذُنُوبِهِمْ ; لِأَنَّ الْمُفَاعَلَةَ

Yüce Allah'ın bu kerim ayetteki: { يُؤَاخِذُ } [Nahl 16/61] ayetindeki [ifadeye gelince], zahir olan şu ki buradaki müfâale (işteşlik) babı mücerred (yalın) fiil anlamındadır. Dolayısıyla insanları muâheze etmesi (cezalandırması) demek, onları günahları sebebiyle yakalaması (cezalandırması) demektir; çünkü müfâale babı

تَقْتَضِي الطَّرَفَيْنِ. وَمَجِيئُهَا بِمَعْنَى الْمُجَرَّدِ مَسْمُوعٌ نَحْوَ: سَافَرَ وَعَافَى. وَقَوْلُهُ: «يُؤَاخِذُ» [١٦ \ ٦١] ، إِنْ قُلْنَا: إِنَّ الْمُضَارِعَ فِيهِ بِمَعْنَى الْمَاضِي فَلَا إِشْكَالَ. وَإِنْ قُلْنَا: إِنَّهُ بِمَعْنَى الِاسْتِقْبَالِ فَهُوَ عَلَى إِيلَاءِ لَوِ الْمُسْتَقْبَلِ وَهُوَ قَلِيلٌ ; كَقَوْلِهِ: وَلْيَخْشَ الَّذِينَ لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّيَّةً ضِعَافًا خَافُوا عَلَيْهِمْ [٤ \ ٩] ، وَقَوْلُ قَيْسِ بْنِ الْمُلَوَّحِ:

iki tarafı gerektirir. Onun mücerred anlamında gelişi ise «sâfere» ve «âfâ» gibi işitilmiştir (semâîdir). O'nun: «yuâhizu» [Nahl 16/61] buyruğuna gelince, şayet buradaki muzârî (geniş/şimdiki zaman) fiilin mâzî (geçmiş zaman) anlamında olduğunu söylersek bir müşkilat yoktur. Şayet onun gelecek zaman anlamında olduğunu söylersek, bu durum 'lev' edatının peşinden gelecek zamanın getirilmesi kabilindendir ki bu azdır; nitekim şu buyruk böyledir: { وَلْيَخْشَ الَّذِينَ لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّيَّةً ضِعَافًا خَافُوا عَلَيْهِمْ } “Arkalarında zayıf nesiller bıraktıkları takdirde onlar için endişe edecek olanlar çekinsinler” [Nisâ 4/9] ve Kays b. el-Mülevvah'ın şu sözü de böyledir:

وَلَوْ تَلْتَقِي أَصْدَاؤُنَا بَعْدَ مَوْتِنَا ... وَمَنْ دُونِ رَمْسَيْنَا مِنَ الْأَرْضِ سَبْسَبُ

Ölümümüzden sonra yankılarımız karşılaşsaydı, iki kabrimizin arasında ise çöl bir arazi olsaydı,

لَظَلَّ صَدَى صَوْتِي وَإِنْ كُنْتُ رُمَّةً ... لِصَوْتِ صَدَى لَيْلَى يَهُشُّ وَيَطْرَبُ

Çürümüş bir kemik olsam bile sesimin yankısı, Leyla'nın yankısının sesiyle sevinip coşmaya devam ederdi.

وَالْجَوَابُ بِحَمْلِهِ عَلَى الْمُضِيِّ فِي الْآيَةِ تَكَلُّفٌ ظَاهِرٌ، وَلَا يُمْكِنُ بَتَاتًا فِي الْبَيْتَيْنِ، وَأَمْثِلَتُهُ كَثِيرَةٌ فِي الْقُرْآنِ وَفِي كَلَامِ الْعَرَبِ. وَقَدْ أَشَارَ لِذَلِكَ فِي الْخُلَاصَةِ بِقَوْلِهِ:

Ayetin mâzîye (geçmiş zamana) hamledilmesiyle verilen cevap açık bir tekellüftür (zorlamadır); bu iki beyitte ise bu kesinlikle mümkün değildir. Bunun örnekleri Kur'an'da ve Arapların kelamında çoktur. [İbn Mâlik] el-Hulâsa'da (Elfiyye) şu sözüyle buna işaret etmiştir:

لَوْ حَرْفُ شَرْطٍ فِي مُضِيٍّ وَيَقِلُّ إِيلَاؤُهَا مُسْتَقْبَلًا، لَكِنْ قُبِلْ.

«Lev, geçmiş zamanda bir şart harfidir; peşine gelecek zamanın gelmesi azdır, fakat kabul edilmiştir.»

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ مَا يَكْرَهُونَ، أَبْهَمَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ هَذَا الَّذِي يَجْعَلُونَهُ لِلَّهِ وَيَكْرَهُونَهُ ; لِأَنَّهُ عَبَّرَ عَنْهُ بِ «مَا» الْمَوْصُولَةِ، وَهِيَ اسْمٌ مُبْهَمٌ، وَصِلَةُ الْمَوْصُولِ لَنْ تُبَيَّنَ مِنْ وَصْفِ هَذَا الْمُبْهَمِ إِلَّا أَنَّهُمْ يَكْرَهُونَهُ. وَلَكِنَّهُ بَيَّنَ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ: أَنَّهُ الْبَنَاتُ وَالشُّرَكَاءُ وَجَعْلُ الْمَالِ الَّذِي خَلَقَ لِغَيْرِهِ، قَالَ فِي الْبَنَاتِ: وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ الْبَنَاتِ [١٦ \ ٥٧] ، ثُمَّ بَيَّنَ كَرَاهِيَتَهَا لَهَا فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ، كَقَوْلِهِ: وَإِذَا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالْأُنْثَى الْآيَةَ [١٦ \ ٦١] .

Yüce Allah'ın: { وَيَجْعЕЛُونَ لِلَّهِ مَا يَكْرَهُونَ } “Kendilerinin hoşlanmadıkları şeyleri Allah'a mal ederler” buyruğunda, Yüce Allah bu kerim ayette Allah'a isnat ettikleri ve hoşlanmadıkları bu şeyi müphem (belirsiz) bırakmıştır; zira bunu ismi mevsul olan «mâ» ile ifade etmiştir ki o müphem bir isimdir ve sıla cümlesi de bu müphemin vasfından onların hoşlanmadığı şey olmasından başkasını açıklamamıştır. Fakat başka yerlerde bunun kız çocukları, ortaklar ve O'nun yarattığı malı başkasına tahsis etmek olduğunu açıklamıştır. Kız çocukları hakkında: { وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ الْبَنَاتِ } “Allah'a kızlar isnat ederler” [Nahl 16/57] buyurmuş, sonra da pek çok ayette onlardan hoşlanmadıklarını beyan etmiştir; nitekim: { وَإِذَا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالْأُنْثَى } “Onlardan birine bir kız müjdelendiği zaman...” [Nahl 16/58] ayeti böyledir.

وَقَالَ فِي الشُّرَكَاءِ: وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكَاءَ الْآيَةَ [٦ \ ١٠٠] ، وَنَحْوَهَا مِنَ الْآيَاتِ. وَبَيَّنَ كَرَاهِيَتَهُمْ لِلشُّرَكَاءِ فِي رِزْقِهِمْ بُقُولَهُ: ضَرَبَ لَكُمْ مَثَلًا مِنْ أَنْفُسِكُمْ هَلْ لَكُمْ مِنْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ مِنْ شُرَكَاءَ فِي مَا رَزَقْنَاكُمْ فَأَنْتُمْ فِيهِ سَوَاءٌ تَخَافُونَهُمْ كَخِيفَتِكُمْ أَنْفُسَكُمْ كَذَلِكَ نُفَصِّلُ الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ [٣٠ \ ٢٨] ، أَيْ: إِذَا كَانَ الْوَاحِدُ مِنْكُمْ لَا يَرْضَى أَنْ يَكُونَ عَبْدُهُ الْمَمْلُوكُ شَرِيكًا لَهُ مِثْلَ نَفْسِهِ فِي جَمِيعِ مَا عِنْدَهُ ; فَكَيْفَ تَجْعَلُونَ الْأَوْثَانَ شُرَكَاءَ لِلَّهِ فِي عِبَادَتِهِ الَّتِي هِيَ حَقُّهُ عَلَى عِبَادِهِ! وَبَيَّنَ جَعْلَهُمْ بَعْضَ مَا خَلَقَ اللَّهُ مِنَ الرِّزْقِ لِلْأَوْثَانِ فِي قَوْلِهِ: وَجَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَالْأَنْعَامِ نَصِيبًا، إِلَى قَوْلِهِ: سَاءَ مَا يَحْكُمُونَ [١٦ \ ١٣٦] ، وَقَوْلِهِ: وَيَجْعَلُونَ لِمَا لَا يَعْلَمُونَ نَصِيبًا مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ [١٦ \ ٥٦] ، كَمَا تَقَدَّمَ.

Ortaklar hakkında ise: { وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكَاءَ } “Allah'a ortaklar koştular” [En'âm 6/100] ve benzeri ayetleri buyurmuştur. Rızıklarındaki ortaklardan hoşlanmadıklarını ise şu buyruğuyla beyan etmiştir: { ضَرَبَ لَكُمْ مَثَلًا مِنْ أَنْفُسِكُمْ هَلْ لَكُمْ مِنْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ مِنْ شُرَكَاءَ فِي مَا رَزَقْنَاكُمْ فَأَنْتُمْ فِيهِ سَوَاءٌ تَخَافُونَهُمْ كَخِيفَتِكُمْ أَنْفُسَكُمْ كَذَلِكَ نُفَصِّلُ الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ } “Allah size kendinizden bir misal verdi: Size rızık olarak verdiklerimizde, sağ ellerinizin malik olduğu kölelerinizden sizinle eşit olup da birbirinizden çekindiğiniz gibi kendilerinden çekindiğiniz ortaklarınız var mıdır? İşte aklını kullanan bir topluluk için ayetleri böyle açıklarız” [Rûm 30/28]. Yani sizden biri, sahip olduğu kölesinin elindeki her şeyde bizzat kendisi gibi ortağı olmasına razı olmazken, kulları üzerindeki hakkı olan ibadette putları Allah'a nasıl ortak kılarsınız! Allah'ın yarattığı rızıktan bir kısmını putlara tahsis ettiklerini ise daha önce geçtiği üzere şu buyruğunda beyan etmiştir: { وَجَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَالْأَنْعَامِ نَصِيبًا } “Allah'ın yarattığı ekin ve hayvanlardan O'na bir pay ayırdılar”dan { سَاءَ مَا يَحْكُمُونَ } “Ne kötü hüküm veriyorlar!”a [En'âm 6/136] kadar olan yerde ve şu buyruğunda: { وَيَجْعَلُونَ لِمَا لَا يَعْلَمُونَ نَصِيبًا مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ } “Kendilerine rızık olarak verdiklerimizden mahiyetini bilmedikleri şeylere pay ayırırlar” [Nahl 16/56].

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَتَصِفُ أَلْسِنَتُهُمُ الْكَذِبَ أَنَّ لَهُمُ الْحُسْنَى، ذَكَرَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةَ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ الْكُفَّارَ يَقُولُونَ بِأَلْسِنَتِهِمُ الْكَذِبَ ; فَيَزْعُمُونَ أَنَّ لَهُمُ الْحُسْنَى، وَالْحُسْنَى تَأْنِيثُ الْأَحْسَنِ، قِيلَ: الْمُرَادُ بِهَا الذُّكُورُ ; كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: وَلَهُمْ مَا يَشْتَهُونَ

Yüce Allah'ın: { وَتَصِفُ أَلْسِنَتُهُمُ الْكَذِبَ أَنَّ لَهُمُ الْحُسْنَى } “dilleri de en güzelin kendilerine ait olduğu yalanını düzer” buyruğunda; Yüce Allah bu kerim ayette, kâfirlerin dilleriyle yalan söylediklerini, yani en güzelin kendilerine ait olduğunu iddia ettiklerini zikretmiştir. el-Hüsnâ (الْحُسْنَى), el-Ahsen (الْأَحْسَن) kelimesinin müennesidir (dişilidir). Denildi ki: Bundan kasıt, O'nun şu buyruğunda daha önce geçtiği gibi erkek çocuklardır: { وَلَهُمْ مَا يَشْتَهُونَ }

[١٦ \ ٥٧] ، وَالْحَقُّ الَّذِي لَا شَكَّ فِيهِ: أَنَّ الْمُرَادَ بِالْحُسْنَى: هُوَ زَعْمُهُمْ أَنَّهُ إِنْ كَانَتِ الْآخِرَةُ حَقًّا فَسَيَكُونُ لَهُمْ فِيهَا أَحْسَنُ نَصِيبٍ كَمَا كَانَ لَهُمْ فِي الدُّنْيَا. وَيَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ هَذَا الْقَوْلِ الْأَخِيرِ دَلِيلَانِ:

“canlarının çektiği ise kendilerine aittir” [Nahl 16/57]. Şüphe bulunmayan gerçek şudur ki, el-Hüsnâ'dan kasıt; eğer ahiret gerçekse tıpkı dünyada olduğu gibi orada da en güzel payın kendilerinin olacağı yönündeki iddialarıdır. Bu son görüşün doğruluğuna iki delil delalet etmektedir:

أَحَدُهُمَا: كَثْرَةُ الْآيَاتِ الْقُرْآنِيَّةِ الْمُبَيِّنَةِ لِهَذَا الْمَعْنَى ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى عَنِ الْكَافِرِ: وَلَئِنْ رُجِعْتُ إِلَى رَبِّي إِنَّ لِي عِنْدَهُ لَلْحُسْنَى [٤١ \ ٥٠] ، وَقَوْلِهِ: وَلَئِنْ رُدِدْتُ إِلَى رَبِّي لَأَجِدَنَّ خَيْرًا مِنْهَا مُنْقَلَبًا [١٨ \ ٣٦] ، وَقَوْلِهِ: وَقَالَ لَأُوتَيَنَّ مَالًا وَوَلَدًا [١٩ \ ٧٧] ، وَقَوْلِهِ: وَقَالُوا نَحْنُ أَكْثَرُ أَمْوَالًا وَأَوْلَادًا وَمَا نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ [٣٤ \ ٣٥] ، وَقَوْلِهِ: أَيَحْسَبُونَ أَنَّمَا نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مَالٍ وَبَنِينَ نُسَارِعُ لَهُمْ فِي الْخَيْرَاتِ الْآيَةَ [٢٣ \ ٥٥] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Birincisi: Bu manayı açıklayan Kur'an ayetlerinin çokluğudur; nitekim Yüce Allah'ın kâfirden naklen şu buyruğu böyledir: { وَلَئِنْ رُجِعْتُ إِلَى رَبِّي إِنَّ لِي عِنْدَهُ لَلْحُسْنَى } “Şayet Rabbime döndürülürsem muhakkak ki O'nun katında benim için en güzeli vardır” [Fussilet 41/50], şu buyruğu: { وَلَئِنْ رُدِدْتُ إِلَى رَبِّي لَأَجِدَنَّ خَيْرًا مِنْهَا مُنْقَلَبًا } “Şayet Rabbime döndürülürsem andolsun bundan daha hayırlı bir sonuç bulurum” [Kehf 18/36], şu buyruğu: { وَقَالَ لَأُوتَيَنَّ مَالًا وَوَلَدًا } “Bana kesinlikle mal ve evlat verilecek dedi” [Meryem 19/77], şu buyruğu: { وَقَالُوا نَحْنُ أَكْثَرُ أَمْوَالًا وَأَوْلَادًا وَمَا نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ } “'Biz mal ve evlatça daha çoğuz ve biz azap görecek de değiliz' dediler” [Sebe' 34/35] ve şu buyruğu: { أَيَحْسَبُونَ أَنَّمَا نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مَالٍ وَبَنِينَ نُسَارِعُ لَهُمْ فِي الْخَيْرَاتِ } “Kendilerine verdiğimiz mal ve oğullarla, iyiliklerine koştuğumuzu mu sanıyorlar?” [Mü'minûn 23/55-56] ve bunlardan başka diğer ayetler.

وَالدَّلِيلُ الثَّانِي: أَنَّ اللَّهَ أَتْبَعَ قَوْلَهُ: أَنَّ لَهُمُ الْحُسْنَى [١٦ \ ٦٢] ، بِقَوْلِهِ: لَا جَرَمَ أَنَّ لَهُمُ النَّارَ الْآيَةَ [١٦ \ ٦٢] ، فَدَلَّ ذَلِكَ دَلَالَةً وَاضِحَةً عَلَى مَا ذَكَرْنَا، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ. وَالْمَصْدَرُ الْمُنْسَبِكُ مِنْ «أَنَّ» ، وَصِلَتُهَا فِي قَوْلِهِ: أَنَّ لَهُمُ الْحُسْنَى [١٦ \ ٦٢] فِي مَحَلِّ نَصْبٍ، بَدَلٌ مِنْ قَوْلِهِ الْكَذِبَ، وَمَعْنَى وَصْفِ أَلْسِنَتِهِمُ الْكَذِبَ قَوْلُهَا لِلْكَذِبِ صَرِيحًا لَا خَفَاءَ بِهِ.

İkinci delil ise: Allah'ın { أَنَّ لَهُمُ الْحُسْنَى } [Nahl 16/62] buyruğunun peşinden { لَا جَرَمَ أَنَّ لَهُمُ النَّارَ } “Şüphe yok ki onlara ateş vardır” [Nahl 16/62] ayetini getirmesidir; bu da zikrettiğimiz şeye açık bir şekilde delalet etmiştir. İlim Allah katındadır. { أَنَّ لَهُمُ الْحُسْنَى } [Nahl 16/62] buyruğundaki «enne» ve sılasından meydana gelen müevvel masdar nasb mahallinde olup { الْكَذِبَ } kelimesinden bedeldir. Dillerinin yalanı vasfetmesinin anlamı, yalanı hiçbir kapalılık olmaksızın apaçık söylemesidir.

وَقَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ فِي الْكَشَّافِ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَا تَقُولُوا لِمَا تَصِفُ أَلْسِنَتُكُمُ الْكَذِبَ [١٦ \ ١١٦] ، مَا نَصَّهُ: فَإِنْ قُلْتَ: مَا مَعْنَى وَصْفِ أَلْسِنَتِهِمُ الْكَذِبَ؟ قُلْتُ: هُوَ مِنْ فَصِيحِ الْكَلَامِ وَبَلِيغِهِ، جَعَلَ قَوْلَهُمْ كَأَنَّهُ عَيْنُ الْكَذِبِ وَمَحْضُهُ ; فَإِذَا نَطَقَتْ بِهِ أَلْسِنَتُهُمْ فَقَدْ حَلَّتِ الْكَذِبَ بِحِلْيَتِهِ، وَصَوَّرَتْهُ بِصُورَتِهِ. كَقَوْلِهِمْ: وَجْهُهَا يَصِفُ الْجَمَالَ، وَعَيْنُهَا تَصِفُ السِّحْرَ. اه.

Zemahşerî, el-Keşşâf'ta Yüce Allah'ın: { وَلَا تَقُولُوا لِمَا تَصِفُ أَلْسِنَتُكُمُ الْكَذِبَ } “Dillerinizin yalan yere vasfettiği şeyler hakkında... demeyin” [Nahl 16/116] buyruğunun tefsirinde aynen şöyle demiştir: Eğer 'Dillerinin yalanı vasfetmesi ne demektir?' dersen, derim ki: Bu, fasih ve beliğ kelamdandır; onların sözünü sanki yalanın bizzat kendisi ve katıksızı kılmıştır. Dilleri onu telaffuz ettiğinde yalanı kendi süsüyle süslemiş ve onu kendi suretinde tasvir etmiştir. Nitekim Arapların 'Yüzü güzelliği vasfediyor, gözü sihri vasfediyor' demeleri gibidir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: لَا جَرَمَ أَنَّ لَهُمُ النَّارَ وَأَنَّهُمْ مُفْرَطُونَ، فِي هَذَا الْحَرْفِ قِرَاءَتَانِ سَبْعِيَّتَانِ، وَقِرَاءَةٌ ثَالِثَةٌ غَيْرُ سَبْعِيَّةٍ. قَرَأَهُ عَامَّةُ السَّبْعَةِ مَا عَدَى نَافِعًا: مُفْرَطُونَ، بِسُكُونِ الْفَاءِ وَفَتْحِ الرَّاءِ بِصِيغَةِ اسْمِ الْمَفْعُولِ ; مِنْ أَفْرَطَهُ. وَقَرَأَ نَافِعٌ بِكَسْرِ الرَّاءِ بِصِيغَةِ اسْمِ الْفَاعِلِ ; مِنْ أَفْرَطَ. وَالْقِرَاءَةُ الَّتِي لَيْسَتْ بِسَبْعِيَّةٍ بِفَتْحِ الْفَاءِ وَكَسْرِ الرَّاءِ الْمُشَدَّدَةِ بِصِيغَةِ اسْمِ الْفَاعِلِ مِنْ فَرَّطَ الْمُضَعَّفِ، وَتُرْوَى هَذِهِ الْقِرَاءَةُ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ. وَكُلُّ هَذِهِ الْقِرَاءَاتِ لَهَا مِصْدَاقٌ فِي كِتَابِ اللَّهِ.

Yüce Allah'ın: { لَا جَرَمَ أَنَّ لَهُمُ النَّارَ وَأَنَّهُمْ مُفْرَطُونَ } “Şüphe yok ki onlar için ateş vardır ve onlar [oraya] terk edileceklerdir / önceden sürüleceklerdir” buyruğunda, bu kelimede yedi kıraatten ikisi ve yedi kıraat dışı üçüncü bir kıraat vardır. Yedi kurrânın geneli Nâfi hariç bunu: { مُفْرَطُونَ } şeklinde, fâ harfinin sükûnu ve râ harfinin fethasıyla meful ismi kalıbında okumuştur; efratahu (أَفْرَطَهُ) fiilindendir. Nâfi ise râ harfinin kesresiyle fâil ismi kalıbında { مُفْرِطُونَ } efrata (أَفْرَطَ) fiilinden okumuştur. Yedi kıraat dışı olan kıraat ise fâ harfinin fethası ve şeddeli râ harfinin kesresiyle { مُفَرِّطُونَ } şeklinde müzâaf ferrata (فَرَّطَ) fiilinden fâil ismi kalıbındadır ve bu kıraat Ebû Ca'fer'den rivayet edilmektedir. Bütün bu kıraatlerin Allah'ın Kitabı'nda doğrulayıcısı vardır.

أَمَّا عَلَى قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ: مُفْرَطُونَ، بِصِيغَةِ الْمَفْعُولِ فَهُوَ اسْمُ مَفْعُولٍ أَفْرَطَهُ: إِذَا

Cumhurun meful kalıbındaki { مُفْرَطُونَ } kıraatine gelince; bu, bir kimse birini unutup arkasına bakmaksızın terk ettiğinde kullanılan 'efratahu' fiilinin meful ismidir; zira

نَسِيَهُ وَتَرَكَهُ غَيْرَ مُلْتَفِتٍ إِلَيْهِ ; فَقَوْلُهُ: مُفْرَطُونَ، أَيْ: مَتْرُوكُونَ مَنْسِيُّونَ فِي النَّارِ. وَيَشْهَدُ لِهَذَا الْمَعْنَى قَوْلُهُ تَعَالَى: فَالْيَوْمَ نَنْسَاهُمْ كَمَا نَسُوا لِقَاءَ يَوْمِهِمْ هَذَا [٧ \ ٥١] ، وَقَوْلُهُ: فَذُوقُوا بِمَا نَسِيتُمْ لِقَاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا إِنَّا نَسِينَاكُمْ وَذُوقُوا عَذَابَ الْخُلْدِ الْآيَةَ [٣٢ \ ١٤] ، وَقَوْلُهُ: وَقِيلَ الْيَوْمَ نَنْسَاكُمْ كَمَا نَسِيتُمْ لِقَاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا وَمَأْوَاكُمُ النَّارُ الْآيَةَ [٤٥ \ ٣٤] ، فَالنِّسْيَانُ فِي هَذِهِ الْآيَاتِ مَعْنَاهُ: التَّرْكُ فِي النَّارِ. أَمَّا النِّسْيَانُ بِمَعْنَى زَوَالِ الْعِلْمِ: فَهُوَ مُسْتَحِيلٌ عَلَى اللَّهِ ; كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَمَا كَانَ رَبُّكَ نَسِيًّا [١٩ \ ٦٤] ، وَقَالَ: قَالَ عِلْمُهَا عِنْدَ رَبِّي فِي كِتَابٍ لَا يَضِلُّ رَبِّي وَلَا يَنْسَى [٢٠ \ ٥٢] .

onu unuttu ve iltifat etmeksizin terk etti [demektir]. Buna göre { مُفْرَطُونَ } buyruğu, yani ateşte terk edilmiş ve unutulmuş olanlar demektir. Yüce Allah'ın şu buyrukları bu manaya şahitlik etmektedir: { فَالْيَوْمَ نَنْسَاهُمْ كَمَا نَسُوا لِقَاءَ يَوْمِهِمْ هَذَا } “Onlar bu günleriyle karşılaşmayı unuttukları gibi, bugün de biz onları unuturuz” [A'râf 7/51], { فَذُوقُوا بِمَا نَسِيتُمْ لِقَاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا إِنَّا نَسِينَاكُمْ وَذُوقُوا عَذَابَ الْخُلْدِ } “Bu gününüzle karşılaşmayı unutmanızdan ötürü tadın [azabı]! Şüphesiz biz de sizi unuttuk; ebedî azabı tadın” [Secde 32/14] ve { وَقِيلَ الْيَوْمَ نَنْسَاكُمْ كَمَا نَسِيتُمْ لِقَاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا وَمَأْوَاكُمُ النَّارُ } “Ve denildi ki: Bu gününüzle karşılaşmayı unuttuğunuz gibi bugün de biz sizi unuturuz, barınağınız da ateştir...” [Câsiye 45/34]. Bu ayetlerdeki unutmanın manası: Ateşte terk etmektir. İlmin zeval bulması (bilginin kaybolması) anlamındaki unutmaya gelince: Bu, Allah hakkında imkânsızdır; nitekim Yüce Allah: { وَمَا كَانَ رَبُّكَ نَسِيًّا } “Senin Rabbin unutkan değildir” [Meryem 19/64] buyurmuş ve: { قَالَ عِلْمُهَا عِنْدَ رَبِّي فِي كِتَابٍ لَا يَضِلُّ رَبِّي وَلَا يَنْسَى } “[Mûsâ] dedi ki: 'Onun bilgisi Rabbimin katında bir kitaptadır. Rabbim ne şaşırır ne de unutur'” [Tâhâ 20/52] buyurmuştur.

وَمِمَّنْ قَالَ بِأَنَّ مَعْنَى: مُفْرَطُونَ، مَنْسِيُّونَ مُتْرَكُونَ فِي النَّارِ: مُجَاهِدٌ، وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ، وَقَتَادَةُ، وَابْنُ الْأَعْرَابِيِّ، وَأَبُو عُبَيْدَةَ، وَالْفَرَّاءُ، وَغَيْرُهُمْ.

{ مُفْرَطُونَ } kelimesinin manasının ateşte unutulmuş ve terk edilmişler olduğunu söyleyenler arasında Mücâhid, Saîd b. Cübeyr, Katâde, İbnü'l-A'râbî, Ebû Ubeyde, el-Ferrâ ve başkaları yer almaktadır.

وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: مَعْنَى قَوْلِهِ: مُفْرَطُونَ، عَلَى قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ: أَيْ: مُقَدَّمُونَ إِلَى النَّارِ مُعَجَّلُونَ ; مَنْ أَفْرَطْتُ فُلَانًا وَفَرَطْتُهُ فِي طَلَبِ الْمَاءِ، إِذَا قَدَّمْتُهُ، وَمِنْهُ حَدِيثُ: «أَنَا فَرَطُكُمْ عَلَى الْحَوْضِ» ، أَيْ: مُتَقَدِّمُكُمْ. وَمِنْهُ قَوْلُ الْقُطَامِيِّ: فَاسْتَعْجَلُونَا وَكَانُوا مِنْ صَحَابَتِنَا كَمَا تَقَدَّمَ فَرَّاطٌ لِرَوَّادِ.

Bazı âlimler şöyle demiştir: Cumhurun kıraatine göre O'nun: { مُفْرَطُونَ } buyruğunun manası: Ateşe önceden gönderilenler, acele ettirilenler demektir. Bu, bir kimseyi su aramak üzere önden gönderdiğinde söylenen 'efrattü fülanen ve ferattuhu fî talebi'l-mâi' ifadesindendir. Nitekim «Ben havuz başında sizin öncünüzüm (feratukum)» yani önden gideninizim hadisi de bundandır. el-Kutâmî'nin şu sözü de bundandır: 'Öncülerin su arayıcılardan öne geçmesi gibi, onlar da bizim arkadaşlarımızdan oldukları halde bize acele ettirdiler.'

وَقَوْلُ الشَّنْفَرَى:

Şenferâ'nın şu sözü de [bundandır]:

هَمَمْتُ وَهَمَّتْ فَابْتَدَرْنَا وَأَسْبَلَتْ ... وَشَمَّرَ مِنِّي فَارِطٌ مُتَمَهِّلُ

Ben niyetlendim, o da niyetlendi, hemen giriştik, gözyaşları döküldü... ve benden temkinli bir öncü paçaları sıvadı.

أَيْ: مُتَقَدِّمٌ إِلَى الْمَاءِ. وَعَلَى قِرَاءَةِ نَافِعٍ فَهُوَ اسْمُ فَاعِلٍ أَفْرَطَ فِي الْأَمْرِ: إِذَا أَسْرَفَ فِيهِ وَجَاوَزَ الْحَدَّ. وَيَشْهَدُ لِهَذِهِ الْقِرَاءَةِ قَوْلُهُ: وَأَنَّ الْمُسْرِفِينَ هُمْ أَصْحَابُ النَّارِ [٤٠ \ ٤٣] ، وَنَحْوُهَا مِنَ الْآيَاتِ. وَعَلَى قِرَاءَةِ أَبِي جَعْفَرٍ، فَهُوَ اسْمُ فَاعِلٍ، فَرَّطَ فِي الْأَمْرِ: إِذَا ضَيَّعَهُ وَقَصَّرَ فِيهِ، وَيَشْهَدُ لِهَذَا الْمَعْنَى قَوْلُهُ تَعَالَى: أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ يَاحَسْرَتَا عَلَى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ الْآيَةَ [٣٩ \ ٥٦] ، فَقَدْ عَرَفْتَ أَوْجُهَ الْقِرَاءَاتِ فِي الْآيَةِ، وَمَا يَشْهَدُ لَهُ الْقُرْآنُ مِنْهَا.

Yani suya doğru önden giden [demektir]. Nâfi'in kıraatine göre ise o, bir işte aşırıya kaçtığında ve haddi aştığında kullanılan 'efrata fi'l-emr' fiilinin fâil ismidir. Bu kıraate O'nun şu buyruğu ve benzeri ayetler şahitlik etmektedir: { وَأَنَّ الْمُسْرِفِينَ هُمْ أَصْحَابُ النَّارِ } “ve muhakkak ki haddi aşanlar cehennemliklerin ta kendileridir” [Mü'min 40/43]. Ebû Ca'fer'in kıraatine göre ise o, bir işi zayi ettiğinde ve onda kusur işlediğinde kullanılan 'ferrata fi'l-emr' fiilinin fâil ismidir. Bu manaya Yüce Allah'ın şu buyruğu şahitlik etmektedir: { أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ يَاحَسْرَتَا عَلَى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ } “Kişinin: 'Allah'ın yanında işlediğim kusurlardan dolayı bana yazıklar olsun!' diyeceği [günden sakının]” [Zümer 39/56]. Böylece ayetteki kıraat vecihlerini ve Kur'an'dan bunlara şahitlik eden hususları öğrenmiş oldun.

وَقَوْلُهُ: لَا جَرَمَ، أَيْ: حَقًّا أَنَّ لَهُمُ النَّارَ. وَقَالَ الْقُرْطُبِيُّ فِي تَفْسِيرِهِ: لَا رَدَّ لِكَلَامِهِمْ وَتَمَّ الْكَلَامُ، أَيْ: لَيْسَ كَمَا تَزْعُمُونَ وَجَرَمَ أَنَّ لَهُمُ النَّارَ حَقًّا أَنَّ لَهُمُ النَّارَ! وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: «لَا» صِلَةَ، وَ «جَرَمَ» بِمَعْنَى كَسْبٍ ; أَيْ: كَسْبٌ لَهُمْ عَمَلُهُمْ أَنَّ لَهُمُ النَّارَ.

O'nun: { لَا جَرَمَ } buyruğu, yani şüphesiz/kesinlikle onlar için ateş vardır demektir. Kurtubî tefsirinde şöyle demiştir: 'Lâ' kelimesi onların sözünü reddir ve söz tamamlanmıştır; yani sizin iddia ettiğiniz gibi değildir; 've cerame enne lehumu'n-nâr' ise hakikaten onlara ateş vardır demektir! Bazı âlimler ise: «Lâ» sıladır (zâittir), «cerame» ise kesb (kazanma) manasındadır; yani amelleri onlar için ateşin olmasını kazandırmıştır, demişlerdir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنَّ لَكُمْ فِي الْأَنْعَامِ لَعِبْرَةً نُسْقِيكُمْ مِمَّا فِي بُطُونِهِ، بَيَّنَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ

Yüce Allah'ın: { وَإِنَّ لَكُمْ فِي الْأَنْعَامِ لَعِبْرَةً نُسْقِيكُمْ مِمَّا فِي بُطُونِهِ } “Kuşkusuz sizin için sağmal hayvanlarda da bir ibret vardır. Size onların karınlarındakinden içiririz...” buyruğunda; Yüce -ve Âlî- olan [Allah], bu kerim ayette

الْكَرِيمَةِ: أَنَّ فِي الْأَنْعَامِ عَبْرَةً دَالَّةً عَلَى تَفَرُّدِ مَنْ خَلَقَهَا، وَأَخْلَصَ لَبَنَهَا مِنْ بَيْنِ فَرْثٍ وَدَمٍ ; بِأَنَّهُ هُوَ وَحْدَهُ الْمُسْتَحِقُّ لِأَنْ يُعْبَدَ، وَيُطَاعَ وَلَا يُعْصَى. وَأَوْضَحَ هَذَا الْمَعْنَى أَيْضًا فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ ; كَقَوْلِهِ: وَإِنَّ لَكُمْ فِي الْأَنْعَامِ لَعِبْرَةً نُسْقِيكُمْ مِمَّا فِي بُطُونِهَا وَلَكُمْ فِيهَا مَنَافِعُ كَثِيرَةٌ وَمِنْهَا تَأْكُلُونَ [٢٣ \ ٢١] ، وَقَوْلِهِ: وَالْأَنْعَامَ خَلَقَهَا لَكُمْ فِيهَا دِفْءٌ وَمَنَافِعُ وَمِنْهَا تَأْكُلُونَ [١٦ \ ٥] ، وَقَوْلِهِ: أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا خَلَقْنَا لَهُمْ مِمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينَا أَنْعَامًا فَهُمْ لَهَا مَالِكُونَ وَذَلَّلْنَاهَا لَهُمْ فَمِنْهَا رَكُوبُهُمْ وَمِنْهَا يَأْكُلُونَ وَلَهُمْ فِيهَا مَنَافِعُ وَمَشَارِبُ أَفَلَا يَشْكُرُونَ [٣٦ \ ٧١ - ٧٣] ، وَقَوْلِهِ: أَفَلَا يَنْظُرُونَ إِلَى الْإِبِلِ كَيْفَ خُلِقَتْ [٨٨ \ ١٧] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

açıklamıştır ki: Sağmal hayvanlarda, onları yaratanın ve sütlerini işkembe pisliği ile kan arasından tertemiz çıkaranın tek ve eşsiz olduğuna, yalnızca O'nun ibadet edilmeye, itaat edilip isyan edilmemeye layık olduğuna delalet eden bir ibret vardır. Bu manayı bu yerin dışında da açıklamıştır; nitekim şu buyrukları böyledir: { وَإِنَّ لَكُمْ فِي الْأَنْعَامِ لَعِبْرَةً نُسْقِيكُمْ مِمَّا فِي بُطُونِهَا وَلَكُمْ فِيهَا مَنَافِعُ كَثِيرَةٌ وَمِنْهَا تَأْكُلُونَ } “Kuşkusuz sizin için hayvanlarda da bir ibret vardır. Size onların karınlarındakinden içiririz; onlarda sizin için birçok faydalar vardır ve onlardan yersiniz” [Mü'minûn 23/21], { وَالْأَنْعَامَ خَلَقَهَا لَكُمْ فِيهَا دِفْءٌ وَمَنَافِعُ وَمِنْهَا تَأْكُلُونَ } “Hayvanları da yarattı; onlarda sizin için bir ısınma ve birtakım faydalar vardır ve onlardan yersiniz” [Nahl 16/5], { أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا خَلَقْنَا لَهُمْ مِمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينَا أَنْعَامًا فَهُمْ لَهَا مَالِكُونَ وَذَلَّلْنَاهَا لَهُمْ فَمِنْهَا رَكُوبُهُمْ وَمِنْهَا يَأْكُلُونَ وَلَهُمْ فِيهَا مَنَافِعُ وَمَشَارِبُ أَفَلَا يَشْكُرُونَ } “Görmediler mi ki, ellerimizin yaptıklarından onlar için nice hayvanlar yarattık da kendileri bunlara sahip olmaktadırlar? Onları kendilerine boyun eğdirdik; binekleri onlardandır ve onlardan yerler. Onlarda kendileri için daha nice faydalar ve içecekler vardır. Hâlâ şükretmezler mi?” [Yâsîn 36/71-73], { أَفَلَا يَنْظُرُونَ إِلَى الْإِبِلِ كَيْفَ خُلِقَتْ } “Bakmazlar mı deveye, nasıl yaratılmış?” [Gâşiye 88/17] ve bunlardan başka diğer ayetler.

وَقَدْ دَلَّتِ الْآيَاتُ الْمَذْكُورَةُ عَلَى أَنَّ الْأَنْعَامَ يَصِحُّ تَذْكِيرُهَا وَتَأْنِيثُهَا ; لِأَنَّهُ ذَكَرَهَا هُنَا فِي قَوْلِهِ: نُسْقِيكُمْ مِمَّا فِي بُطُونِهِ [١٦ \ ٦٦] ، وَأَنَّثَهَا فِي «سُورَةِ: قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ» فِي قَوْلِهِ: نُسْقِيكُمْ مِمَّا فِي بُطُونِهَا وَلَكُمْ فِيهَا مَنَافِعُ كَثِيرَةٌ [٢٣ \ ٢١] ، وَمَعْلُومٌ فِي الْعَرَبِيَّةِ: أَنَّ أَسْمَاءَ الْأَجْنَاسِ يَجُوزُ فِيهَا التَّذْكِيرُ نَظَرًا إِلَى اللَّفْظِ، وَالتَّأْنِيثُ نَظَرًا إِلَى مَعْنَى الْجَمَاعَةِ الدَّاخِلَةِ تَحْتَ اسْمِ الْجِنْسِ. وَقَدْ جَاءَ فِي الْقُرْآنِ تَذْكِيرُ الْأَنْعَامِ وَتَأْنِيثُهَا كَمَا ذَكَرْنَاهُ آنِفًا. وَجَاءَ فِيهِ تَذْكِيرُ النَّخْلِ وَتَأْنِيثُهَا ; فَالتَّذْكِيرُ فِي قَوْلِهِ: كَأَنَّهُمْ أَعْجَازُ نَخْلٍ مُنْقَعِرٍ [٥٤ \ ٢٠] ، وَالتَّأْنِيثُ فِي قَوْلِهِ: كَأَنَّهُمْ أَعْجَازُ نَخْلٍ خَاوِيَةٍ [٦٩ \ ٧] ، وَنَحْوِ ذَلِكَ. وَجَاءَ فِي الْقُرْآنِ تَذْكِيرُ السَّمَاءِ وَتَأْنِيثُهَا ; فَالتَّذْكِيرُ فِي قَوْلِهِ: السَّمَاءُ مُنْفَطِرٌ بِهِ [٧٣ \ ١٨] ، وَالتَّأْنِيثُ فِي قَوْلِهِ: وَالسَّمَاءَ بَنَيْنَاهَا بِأَيْدٍ الْآيَةَ [٥١ \ ٤٧] ، وَنَحْوِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ. وَهَذَا مَعْرُوفٌ فِي الْعَرَبِيَّةِ، وَمِنْ شَوَاهِدِهِ قَوْلُ قَيْسِ بْنِ الْحُصَيْنِ الْحَارِثِيِّ الْأَسْدِيِّ وَهُوَ صَغِيرٌ فِي تَذْكِيرِ النِّعَمِ:

Zikredilen ayetler, sağmal hayvanlar (el-en'âm) kelimesinin hem müzekker hem de müennes olarak kullanılmasının caiz olduğuna delalet etmiştir; zira burada O: { نُسْقِيكُمْ مِمَّا فِي بُطُونِهِ } [Nahl 16/66] buyruğunda onu müzekker kılmış, Kadd Efleha'l-Mü'minûn Sûresi'nde ise: { نُسْقِيكُمْ مِمَّا فِي بُطُونِهَا وَلَكُمْ فِيهَا مَنَافِعُ كَثِيرَةٌ } [Mü'minûn 23/21] buyruğunda müennes kılmıştır. Arapçada cins isimlerinde lafza bakılarak müzekker kılınmasının, cins isminin altına giren topluluk (cemaat) manasına bakılarak da müennes kılınmasının caiz olduğu bilinmektedir. Nitekim Kur'an'da az önce zikrettiğimiz gibi sağmal hayvanların müzekker ve müennes kılınışı gelmiştir. Yine onda hurma ağaçlarının (en-nahl) müzekker ve müennes kılınışı da gelmiştir; müzekker kılınışı: { كَأَنَّهُمْ أَعْجَازُ نَخْلٍ مُنْقَعِرٍ } “Sanki onlar sökülmüş hurma kütükleriydi” [Kamer 54/20] buyruğunda, müennes kılınışı ise: { كَأَنَّهُمْ أَعْجَازُ نَخْلٍ خَاوِيَةٍ } “Sanki onlar içi boşalmış hurma kütükleriydi” [Hâkka 69/7] buyruğunda ve benzerlerindedir. Kur'an'da gökyüzünün (es-semâ) müzekker ve müennes kılınışı da gelmiştir; müzekker kılınışı: { السَّمَاءُ مُنْفَطِرٌ بِهِ } “Gökyüzü onunla yarılacaktır” [Müzzemmil 73/18] buyruğunda, müennes kılınışı ise: { وَالسَّمَاءَ بَنَيْنَاهَا بِأَيْدٍ } “Göğü kudretimizle bina ettik...” [Zâriyât 51/47] buyruğunda ve benzeri ayetlerdedir. Bu durum Arapçada meşhurdur; bunun şahitlerinden biri de Kays b. el-Husayn el-Hârisî el-Esdî'nin genç yaşındayken en-ne'am kelimesinin müzekkerliği hakkındaki şu sözüdür:

فِي كُلِّ عَامٍ نَعَمٌ تَحْوُونَهُ يُلَقِّحُهُ قَوْمٌ وَتُنْتِجُونَهُ.

Her yıl elde ettiğiniz develer vardır; onları bir kavim aşılar, siz ise yavrulatırsınız.

وَقَرَأَ هَذَا الْحَرْفَ نَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ وَشُعْبَةُ عَنْ عَاصِمٍ «نَسْقِيكُمْ» ، بِفَتْحِ النُّونِ. وَالْبَاقُونَ بِضَمِّهَا، كَمَا تَقَدَّمَ بِشَوَاهِدِهِ «فِي سُورَةِ الْحِجْرِ» .

Bu kelimeyi Nâfi, İbn Âmir ve Âsım'dan Şû'be nûn harfinin fethasıyla «neskîkum» şeklinde okumuştur. Geriye kalanlar ise Hicr Sûresi'nde şahitleriyle geçtiği üzere nûn'un dammesiyle okumuşlardır.

مَسَائِلُ تَتَعَلَّقُ بِهَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ:

Bu kerim ayetle ilgili meseleler:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اسْتَنْبَطَ الْقَاضِي إِسْمَاعِيلُ مِنْ تَذْكِيرِ الضَّمِيرِ فِي قَوْلِهِ: مِّمَّا فِي

Birinci Mesele: Kâdı İsmâil, O'nun: { مِّمَّا فِي } buyruğundaki

بُطُونِهِ [١٦ \ ٦٦] : أَنَّ لَبَنَ الْفَحْلِ يُفِيدُ التَّحْرِيمَ. وَقَالَ: إِنَّمَا جِيءَ بِهِ مُذَكَّرًا ; لِأَنَّهُ رَاجِعٌ إِلَى ذَكَرِ النَّعَمِ ; لِأَنَّ اللَّبَنَ لِلذَّكَرِ مَحْسُوبٌ، وَلِذَلِكَ قَضَى النَّبِيُّ ﷺ: «أَنَّ لَبَنَ الْفَحْلِ يَحْرُمُ» ، حَيْثُ أَنْكَرَتْهُ عَائِشَةُ فِي حَدِيثِ أَفْلَحَ أَخِي أَبِي الْقُعَيْسِ، فَلِلْمَرْأَةِ السُّقَى، وَلِلرَّجُلِ اللَّقَاحُ ; فَجَرَى الِاشْتِرَاكُ فِيهِ بَيْنَهُمَا. اه. بِوَاسِطَةِ نَقْلِ الْقُرْطُبِيِّ.

{ بُطُونِهِ } “karınlarındakinden” [Nahl 16/66] zamirin müzekker kılınmasından, fahl sütünün (erkeğin sebep olduğu süt emzirmenin) hürmet (evlilik haramlığı) ifade ettiği hükmünü çıkarmıştır. Ve şöyle demiştir: O ancak müzekker olarak getirilmiştir; çünkü devenin/hayvanın erkeğine racidir, zira süt erkeğe de nispet edilir. Bu sebepledir ki Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem, Âişe'nin Ebû'l-Kuays'ın kardeşi Eflah hadisinde bunu yadırgadığı yerde: «Erkeğin sütü [ile emzirme evliliği] haram kılar» diye hükmetmiştir. Çünkü kadına ait olan sulama (emzirme), erkeğe ait olan ise aşılamadır; dolayısıyla sütte ikisi arasında ortaklık cereyan etmiştir. Kurtubî'nin nakli vasıtasıyla tamamlandı.

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ -: أَمَّا اعْتِبَارُ لَبَنِ الْفَحْلِ فِي التَّحْرِيمِ فَلَا شَكَّ فِيهِ، وَيَدُلُّ لَهُ الْحَدِيثُ الْمَذْكُورُ فِي قِصَّةِ عَائِشَةَ مَعَ أَفْلَحَ أَخِي أَبِي الْقُعَيْسِ ; فَإِنَّهُ مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ مَشْهُورٌ. وَأَمَّا اسْتِنْبَاطُ ذَلِكَ مِنْ عَوْدِ الضَّمِيرِ فِي الْآيَةِ فَلَا يَخْلُو عِنْدِي مِنْ بُعْدٍ وَتَعَسُّفٍ. وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Kitabın müellifi -Allah onu affetsin- der ki: Haram kılmada fahl sütünün (erkeğin sütünün) itibar edilmesine gelince bunda şüphe yoktur; Âişe'nin Ebû'l-Kuays'ın kardeşi Eflah ile olan kıssasında zikredilen hadis buna delalet etmektedir; zira o müttefekun aleyh ve meşhurdur. Ancak bunun ayetteki zamirin dönüşünden istinbat edilmesine gelince, bana göre uzaklıktan ve tekellüften (zorlamadan) uzak değildir. İlim Yüce Allah katındadır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اسْتَنْبَطَ النِّقَاشُ وَغَيْرُهُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ الْمَنِيَّ لَيْسَ بِنَجِسٍ، قَالُوا: كَمَا يَخْرُجُ اللَّبَنُ مِنْ بَيْنِ الْفَرْثِ وَالدَّمِ سَائِغًا خَالِصًا، كَذَلِكَ يَجُوزُ أَنْ يَخْرُجَ الْمَنِيُّ مِنْ مَخْرَجِ الْبَوْلِ طَاهِرًا.

İkinci Mesele: Nakkâş ve başkaları bu kerim ayetten meninin necis olmadığı hükmünü çıkarmış ve şöyle demişlerdir: Tıpkı sütün işkembe pisliği ile kan arasından lezzetli ve tertemiz çıkması gibi, meninin de idrar yolundan tertemiz (tahir) olarak çıkması caizdir.

قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: إِنَّ هَذَا لَجَهْلٌ عَظِيمٌ، وَأَخْذٌ شَنِيعٌ، اللَّبَنُ جَاءَ الْخَبَرُ عَنْهُ مَجِيءَ النِّعْمَةِ وَالْمِنَّةِ الصَّادِرَةِ عَنِ الْقُدْرَةِ، لِيَكُونَ عِبْرَةً ; فَاقْتَضَى ذَلِكَ كُلُّهُ وَصْفَ الْخُلُوصِ وَاللَّذَّةِ. وَلَيْسَ الْمَنِيُّ مِنْ هَذِهِ الْحَالَةِ حَتَّى يَكُونَ مُلْحَقًا بِهِ، أَوْ مَقِيسًا عَلَيْهِ.

İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: 'Şüphesiz bu büyük bir cehalet ve çirkin bir istinbattır! Sütün haberi, ibret olsun diye kudretten sâdır olan bir nimet ve lütuf olarak gelmiştir; bütün bunlar da onun temiz ve lezzetli olarak vasfedilmesini gerektirmiştir. Meni ise ona ilhak edilecek veya ona kıyas edilecek böyle bir durumda değildir.'

قَالَ الْقُرْطُبِيُّ بَعْدَ أَنْ نَقَلَ الْكَلَامَ الْمَذْكُورَ: قُلْتُ: قَدْ يُعَارِضُ هَذَا بِأَنْ يُقَالَ: وَأَيٌّ مِنْهُ أَعْظَمُ وَأَرْفَعُ مِنْ خُرُوجِ الْمَنِيِّ الَّذِي يَكُونُ عَنْهُ الْإِنْسَانُ الْمُكَرَّمُ؟ وَقَدْ قَالَ تَعَالَى: يَخْرُجُ مِنْ بَيْنِ الصُّلْبِ وَالتَّرَائِبِ [٨٦ \ ٧] ، وَقَالَ: وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ بَنِينَ وَحَفَدَةً [١٦ \ ٧٢] ، وَهَذَا غَايَةٌ فِي الِامْتِنَانِ.

Kurtubî zikredilen bu sözü naklettikten sonra şöyle demiştir: Derim ki: Buna şöyle denilerek karşı çıkılabilir: Kendisinden mükerrem olan insanın meydana geldiği meninin çıkışından daha büyük ve daha yüce hangi nimet vardır? Nitekim Yüce Allah: { يَخْرُجُ مِنْ بَيْنِ الصُّلْبِ وَالتَّرَائِبِ } “[O su] bel kemiği ile göğüs kemikleri arasından çıkar” [Târık 86/7] buyurmuş ve: { وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ بَنِينَ وَحَفَدَةً } “Allah size kendi nefislerinizden eşler var etti ve eşlerinizden de sizin için oğullar ve torunlar verdi” [Nahl 16/72] buyurmuştur. Bu ise minnetin/lütfun zirvesidir.

فَإِنْ قِيلَ: إِنَّهُ يَتَنَجَّسُ بِخُرُوجِهِ فِي مَجْرَى الْبَوْلِ.

Eğer 'O, idrar yolundan çıkması sebebiyle necis olur' denilirse,

قُلْنَا: هُوَ مَا أَرَدْنَاهُ ; فَالنَّجَاسَةُ عَارِضَةٌ وَأَصْلُهُ طَاهِرٌ. اه مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْ كَلَامِ الْقُرْطُبِيِّ.

Deriz ki: Bizim de istediğimiz budur; zira necaset ârızîdir (sonradan olmadır), aslı ise tahirdir (temizdir). Kurtubî'nin sözünden kastedilen yer tamamlandı.

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ -: وَأَخْذُ حُكْمِ طَهَارَةِ الْمَنِيِّ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ لَا يَخْلُو عِنْدِي مِنْ بُعْدٍ. وَسَنُبَيِّنُ إِنْ - شَاءَ اللَّهُ - حُكْمَ الْمَنِيِّ: هَلْ هُوَ نَجِسٌ أَوْ طَاهِرٌ،؟ وَأَقْوَالُ الْعُلَمَاءِ فِي ذَلِكَ، مَعَ مُنَاقَشَةِ الْأَدِلَّةِ. اعْلَمْ: أَنَّ فِي مِنِيِّ الْإِنْسَانِ ثَلَاثَةَ أَقْوَالٍ لِلْعُلَمَاءِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ طَاهِرٌ، وَأَنَّ حُكْمَهُ حُكْمُ النُّخَامَةِ وَالْمُخَاطِ ; وَهَذَا هُوَ مَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ، وَأَصَحُّ الرِّوَايَتَيْنِ عَنْ أَحْمَدَ، وَبِهِ قَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ، وَعَطَاءٌ، وَإِسْحَاقُ بْنُ رَاهَوَيْهِ، وَأَبُو ثَوْرٍ، وَدَاوُدُ،

Kitabın müellifi -Allah onu affetsin- der ki: Meninin tahirliği hükmünün bu kerim ayetten çıkarılması bana göre uzaklıktan uzak değildir. İnşallah meninin hükmünü: Necis midir yoksa tahir midir? Âlimlerin bu konudaki görüşlerini delillerin münakaşasıyla birlikte açıklayacağız. Bil ki insanın menisi hakkında âlimlerin üç görüşü vardır: Birincisi: Onun tahir olduğu, hükmünün balgam ve sümük hükmünde olduğudur; Şâfiî'nin mezhebi ve Ahmed'den gelen iki rivayetin en sahihi budur. Saîd b. el-Müseyyeb, Atâ, İshâk b. Râhûye, Ebû Sevr, Dâvûd,

وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَحَكَاهُ الْعَبْدَرِيُّ، وَغَيْرُهُ عَنْ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ، وَابْنِ عُمَرَ، وَعَائِشَةَ ﵃. كَمَا نَقَلَهُ النَّوَوِيُّ فِي «شَرْحِ الْمُهَذَّبِ» وَغَيْرِهِ.

ve İbnü'l-Münzir de bu görüştedir. el-Abderî ve başkaları bunu Sa'd b. Ebî Vakkâs, İbn Ömer ve Âişe radıyallâhu anhum'dan nakletmişlerdir. Nitekim Nevevî de bunu Şerhu'l-Mühezzeb'de ve başka yerlerde nakletmiştir.

الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّهُ نَجِسٌ، وَلَا بُدَّ فِي طَهَارَتِهِ مِنَ الْمَاءِ سَوَاءً كَانَ يَابِسًا أَوْ رَطْبًا ; وَهَذَا هُوَ مَذْهَبُ مَالِكٍ، وَالثَّوْرِيِّ، وَالْأَوْزَاعِيِّ.

İkinci Görüş: Onun necis olduğu ve ister kuru ister yaş olsun temizlenmesinde mutlaka suyun gerektiğidir; Mâlik, Sevrî ve Evzâî'nin mezhebi budur.

الْقَوْلُ الثَّالِثُ: أَنَّهُ نَجِسٌ، وَرَطْبُهُ لَا بُدَّ لَهُ مِنَ الْمَاءِ، وَيَابِسُهُ لَا يَحْتَاجُ إِلَى الْمَاءِ بَلْ يُطَهَّرُ بِفَرْكِهِ مِنَ الثَّوْبِ حَتَّى يَزُولَ مِنْهُ ; وَهَذَا هُوَ مَذْهَبُ أَبِي حَنِيفَةَ. وَاخْتَارَ الشَّوْكَانِيُّ فِي (نَيْلِ الْأَوْطَارِ) : أَنَّهُ نَجِسٌ، وَأَنَّ إِزَالَتَهُ لَا تَتَوَقَّفُ عَلَى الْمَاءِ مُطْلَقًا.

Üçüncü Görüş: Onun necis olduğu, yaş olanı için mutlaka su gerektiği, kurusunun ise suya ihtiyaç duymayıp elbiseden tamamen gidinceye kadar ovalanarak temizleneceğidir; Ebû Hanîfe'nin mezhebi budur. Şevkânî Neylü'l-Evtâr'da: Onun necis olduğunu ve giderilmesinin mutlak olarak suya bağlı olmadığını tercih etmiştir.

أَمَّا حُجَّةُ مَنْ قَالَ إِنَّهُ طَاهِرٌ كَالْمُخَلَّطِ فَهِيَ بِالنَّصِّ وَالْقِيَاسِ مَعًا، وَمَعْلُومٌ فِي الْأُصُولِ: أَنَّ الْقِيَاسَ الْمُوَافِقَ لِلنَّصِّ لَا مَانِعَ مِنْهُ ; لِأَنَّهُ دَلِيلٌ آخَرُ عَاضِدٌ لِلنَّصِّ، وَلَا مَانِعَ مِنْ تَعَاضُدِ الْأَدِلَّةِ.

Onun balgam gibi tahir olduğunu söyleyenlerin hüccetine gelince; bu hem nas ile hem de kıyas iledir. Usûlde bilinmektedir ki nassa muvafık olan kıyasa hiçbir engel yoktur; çünkü o, nassı destekleyen başka bir delildir ve delillerin birbirini desteklemesine hiçbir engel yoktur.

أَمَّا النَّصُّ فَهُوَ مَا ثَبَتَ عَنْ عَائِشَةَ ﵂ قَالَتْ: «كُنْتُ أَفْرُكُ الْمَنِيَّ مِنْ ثَوْبِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، ثُمَّ يَذْهَبُ فَيُصَلِّي فِيهِ» ، أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ، وَأَصْحَابُ السُّنَنِ الْأَرْبَعَةُ وَالْإِمَامُ أَحْمَدُ. قَالُوا: فَرْكُهَا لَهُ يَابِسًا، وَصَلَاتُهُ فِي الثَّوْبِ مِنْ غَيْرِ ذِكْرِ غَسْلٍ دَلِيلٌ عَلَى الطَّهَارَةِ. وَفِي رِوَايَةٍ عِنْدَ أَحْمَدَ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَسْلِتُ الْمَنِيَّ مِنْ ثَوْبِهِ بِعَرَقِ الْإِذْخِرِ، ثُمَّ يُصَلِّي فِيهِ، وَيَحُتُّهُ مِنْ ثَوْبِهِ يَابِسًا ثُمَّ يُصَلِّي فِيهِ. وَفِي رِوَايَةٍ، عَنْ عَائِشَةَ عِنْدَ الدَّارَقُطْنِيِّ: «كُنْتُ أَفْرُكُ الْمَنِيَّ مِنْ ثَوْبِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ إِذَا كَانَ يَابِسًا، وَأَغْسِلُهُ إِذَا كَانَ رَطِبًا» ، وَعَنْ إِسْحَاقَ بْنِ يُوسُفَ قَالَ: حَدَّثَنَا شَرِيكٌ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: سُئِلَ النَّبِيُّ ﷺ عَنِ الْمَنِيِّ يُصِيبُ الثَّوْبَ ; فَقَالَ: «إِنَّمَا هُوَ بِمَنْزِلَةِ الْمُخَاطِ وَالْبُصَاقِ، وَإِنَّمَا يَكْفِيكَ أَنْ تَمْسَحَهُ بِخِرْقَةٍ أَوْ بِإِذْخِرَةٍ» .

Nassa gelince; o, Âişe radıyallâhu anhâ'dan sabit olan şu rivayettir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in elbisesinden meniyi ovalardım; sonra gider, o elbise içinde namaz kılardı." Bunu Müslim Sahîh'inde, dört Sünen sahibi ve İmam Ahmed tahric etmiştir. Dediler ki: Âişe'nin meniyi kuru iken ovalaması ve Resûlullah'ın yıkandığı zikredilmeksizin o elbise içinde namaz kılması tahirliğe delildir. Ahmed'in yanındaki bir rivayette: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem meniyi elbisesinden ızhır otu sapıyla sıyırır, sonra onun içinde namaz kılardı; kuruduğunda da elbisesinden kazır, sonra onun içinde namaz kılardı." Dârekutnî'nin yanındaki Âişe rivayetinde ise: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in elbisesinden meniyi kuru olduğu zaman ovalar, yaş olduğu zaman da yıkardım" [şeklindedir]. İshâk b. Yûsuf'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Bize Şerîk, Muhammed b. Abdirrahmân'dan, o Atâ'dan, o da İbn Abbâs'tan nakletti; o şöyle demiştir: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e elbiseye bulaşan meni hakkında soruldu; bunun üzerine şöyle buyurdu: "O ancak sümük ve tükürük konumundadır; onu bir bez parçası veya bir ızhır otu ile silmen sana yeterlidir."

قَالَ صَاحِبُ (مُنْتَقَى الْأَخْبَارِ) بَعْدَ أَنْ سَاقَ هَذَا الْحَدِيثَ كَمَا ذَكَرْنَا: رَوَاهُ الدَّارَقُطْنِيُّ، وَقَالَ: لَمْ يَرْفَعْهُ غَيْرُ إِسْحَاقَ الْأَزْرَقِ عَنْ شَرِيكٍ. قُلْتُ: وَهَذَا لَا يَضُرُّ ; لِأَنَّ إِسْحَاقَ إِمَامٌ مُخَرَجٌ عَنْهُ فِي الصَّحِيحَيْنِ، فَيُقْبَلُ رَفْعُهُ وَزِيَادَتُهُ.

Müntekā'l-Ahbâr sahibi bu hadisi zikrettiğimiz şekilde naklettikten sonra şöyle demiştir: "Bunu Dârekutnî rivayet etmiş ve: 'Şerîk'ten bunu İshâk el-Ezrak'tan başkası merfû olarak rivayet etmemiştir' demiştir. Derim ki: Bu zarar vermez; çünkü İshâk Sahîhayn'da kendisinden hadis çıkarılmış güvenilir bir imamdır; dolayısıyla onun hadisi merfû kılması ve ziyadesi kabul edilir."

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ -: مَا قَالَهُ الْإِمَامُ الْمُجِدُّ ﵀ (فِي الْمُنْتَقَى) مِنْ قَبُولِ رَفْعِ الْعَدْلِ وَزِيَادَتِهِ، هُوَ الصَّحِيحُ عِنْدَ أَهْلِ الْأُصُولِ وَأَهْلِ الْحَدِيثِ كَمَا بَيَّنَاهُ مِرَارًا، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْأَحَادِيثِ فِي فَرْكِ الْمَنِيِّ وَعَدَمِ الْأَمْرِ بِغَسْلِهِ.

Kitabın müellifi -Allah onu affetsin- der ki: İmam el-Mecd'in rahimehullâh el-Müntekā'da adil ravinin merfû kılmasının ve ziyadesinin kabul edilmesi hakkında söylediği söz, usul ve hadis ehli nezdinde defalarca açıkladığımız üzere sahih olan görüştür. Meninin ovalanması ve yıkanmasının emredilmemesi hakkındaki diğer hadisler de böyledir.

وَأَمَّا الْقِيَاسُ الْعَاضِدُ لِلنَّصِّ فَهُوَ مِنْ وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: إِلْحَاقُ الْمَنِيِّ بِالْبَيْضِ ;

Nassı destekleyen kıyasa gelince; o iki yöndendir: Birincisi: Meninin yumurtaya ilhak edilmesidir;

بِجَامِعِ أَنْ كُلًّا مِنْهُمَا مَائِعٌ يَتَخَلَّقُ مِنْهُ حَيَوَانٌ حَيٌّ طَاهِرٌ، وَالْبَيْضُ طَاهِرٌ إِجْمَاعًا ; فَيَلْزَمُ كَوْنُ الْمَنِيِّ طَاهِرًا أَيْضًا.

her ikisinin de kendisinden canlı ve tahir bir hayvanın yaratıldığı akıcı bir madde olması ortak paydasıyladır. Yumurta ise icma ile tahirdir; dolayısıyla meninin de tahir olması gerekir.

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ -: هَذَا النَّوْعُ مِنَ الْقِيَاسِ هُوَ الْمَعْرُوفُ بِالْقِيَاسِ الصُّورِيِّ، وَجُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ لَا يَقْبَلُونَهُ، وَلَمْ يَشْتَهِرْ بِالْقَوْلِ بِهِ إِلَّا إِسْمَاعِيلُ ابْنُ عُلَيَّةَ ; كَمَا أَشَارَ لَهُ فِي مَرَاقِي السُّعُودِ بِقَوْلِهِ:

Kitabın müellifi -Allah onu affetsin- der ki: Kıyasın bu türü 'sûrî kıyas' (şekilsel kıyas) olarak bilinen kıyastır; âlimlerin cumhuru bunu kabul etmezler ve bunu kabul etmekle İsmâil İbn Uleyye'den başkası meşhur olmamıştır; nitekim Merâkı's-Suûd'da şu sözüyle buna işaret etmiştir:

وَابْنُ عُلَيَّةَ يَرَى لِلصُّورِيِّ ... كَالْقَيْسِ لِلْخَيْلِ عَلَى الْحَمِيرِ

İbn Uleyye benimser sûrî kıyası ... Tıpkı atların eşeklere kıyası gibi

وَصُوَرُ الْقِيَاسِ الصُّورِيِّ الْمُخْتَلَفُ فِيهَا كَثِيرَةٌ ; كَقِيَاسِ الْخَيْلِ عَلَى الْحَمِيرِ فِي سُقُوطِ الزَّكَاةِ، وَحُرْمَةِ الْأَكْلِ لِلشَّبَهِ الصُّورِيِّ. وَكَقِيَاسِ الْمَنِيِّ عَلَى الْبَيْضِ لِتَوَلُّدِ الْحَيَوَانِ الطَّاهِرِ مِنْ كُلٍّ مِنْهُمَا فِي طَهَارَتِهِ. وَكَقِيَاسِ أَحَدِ التَّشَهُّدَيْنِ عَلَى الْآخَرِ فِي الْوُجُوبِ أَوِ النَّدْبِ لِتَشَابُهِهِمَا فِي الصُّورَةِ. وَكَقِيَاسِ الْجِلْسَةِ الْأُولَى عَلَى الثَّانِيَةِ فِي الْوُجُوبِ لِتَشَبُّهِهَا بِهَا فِي الصُّورَةِ. وَكَإِلْحَاقِ الْهِرَّةِ الْوَحْشِيَّةِ بِالْإِنْسِيَّةِ فِي التَّحْرِيمِ. وَكَإِلْحَاقِ خِنْزِيرِ الْبَحْرِ وَكَلْبِهِ بِخِنْزِيرِ الْبَرِّ وَكَلْبِهِ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنْ صُوَرِهِ الْكَثِيرَةِ الْمَعْرُوفَةِ فِي الْأُصُولِ. وَاسْتَدَلَّ مَنْ قَالَ بِالْقِيَاسِ الصُّورِيِّ: بِأَنَّ النُّصُوصَ دَلَّتْ عَلَى اعْتِبَارِ الْمُشَابَهَةِ فِي الصُّورَةِ فِي الْأَحْكَامِ ; كَقَوْلِهِ: فَجَزَاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ [٥ \ ٩٥] ، وَالْمُرَادُ الْمُشَابَهَةُ فِي الصُّورَةِ عَلَى قَوْلِ الْجُمْهُورِ. وَكَبَدَلِ الْقَرْضِ فَإِنَّهُ يُرَدُّ مِثْلُهُ فِي الصُّورَةِ. وَقَدِ اسْتَسْلَفَ ﷺ بَكْرًا وَرَدَّ رَبَاعِيًّا كَمَا هُوَ ثَابِتٌ فِي الصَّحِيحِ. وَكَسَرُوهُ ﷺ بِقَوْلِ الْقَائِفِ الْمُدْلَجِيِّ فِي زَيْدِ بْنِ حَارِثَةَ وَابْنِهِ أُسَامَةَ: «هَذِهِ الْأَقْدَامُ بَعْضُهَا مِنْ بَعْضٍ» ; لِأَنَّ الْقِيَافَةَ قِيَاسٌ صُورِيٌّ ; لِأَنَّ اعْتِمَادَ الْقَائِفِ عَلَى الْمُشَابَهَةِ فِي الصُّورَةِ.

İhtilaf edilen sûrî kıyasın örnekleri pek çoktur; zekâtın düşmesi ve şekilsel benzerlik sebebiyle etinin yenmesinin haram kılınmasında atların eşeklere kıyas edilmesi gibi. Tahir bir canlının her ikisinden de meydana gelmesi sebebiyle tahir oluşunda meninin yumurtaya kıyas edilmesi gibi. Şekildeki benzerlikleri sebebiyle farz veya mendup oluşunda iki teşehhüdden birinin diğerine kıyas edilmesi gibi. Şekilde ona benzemesi sebebiyle birinci oturuşun vaciplikte ikinciye kıyas edilmesi gibi. Haramlıkta yaban kedisinin evcil kediye ilhak edilmesi gibi. Deniz domuzu ve köpeğinin kara domuzu ve köpeğine ilhak edilmesi gibi; usul ilminde bilinen pek çok örneği vardır. Sûrî kıyası kabul edenler şöyle delil getirmişlerdir: Naslar, hükümlerde şekildeki benzerliğin dikkate alındığına delalet etmiştir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { فَجَزَاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ } “Öldürdüğü hayvanın benzeri bir ceza vardır” [Mâide, 5/95] buyruğunda olduğu gibi; cumhurun kavline göre murad şekildeki benzerliktir. Karz (borç) bedelinde de böyledir; zira onun şekilde misli geri verilir. Nitekim Sahîh'te sabit olduğu üzere Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem genç bir deve ödünç almış ve dört yaşına basmış bir deve geri vermiştir. Müdlic kabilesinden olan iz sürücünün (kāif) Zeyd b. Hârise ve oğlu Üsâme hakkındaki: "Şüphesiz bu ayakların bazısı bazısındandır" sözüne Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sevinmesi de böyledir; zira iz sürme (kıyâfe) sûrî bir kıyastır; çünkü iz sürücünün dayanağı şekildeki benzerliktir.

الْوَجْهُ الثَّانِي مِنْ وَجْهَيِ الْقِيَاسِ الْمَذْكُورِ: إِلْحَاقُ الْمَنِيِّ بِالطِّينِ، بِجَامِعِ أَنَّ كُلًّا مِنْهُمَا مُبْتَدَأُ خَلْقٍ بَشَرٍ ; كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ مِنْ سُلَالَةٍ مِنْ طِينٍ ثُمَّ جَعَلْنَاهُ نُطْفَةً الْآيَةَ [٢٣ \ ١٢ - ١٣] .

Zikredilen kıyasın iki vechinden ikincisi: Her ikisinin de bir beşerin yaratılışının başlangıcı olması ortak paydasıyla meninin toprağa ilhak edilmesidir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ مِنْ سُلَالَةٍ مِنْ طِينٍ ثُمَّ جَعَلْنَاهُ نُطْفَةً } “Andolsun biz insanı çamurdan (süzülmüş) bir özden yarattık. Sonra onu bir nutfe (meni damlası) kıldık...” [Mü'minûn, 23/12-13].

فَإِنْ قِيلَ: هَذَا الْقِيَاسُ يَلْزَمُهُ طَهَارَةُ الْعَلَقَةِ، وَهِيَ الدَّمُ الْجَامِدُ ; لِأَنَّهَا أَيْضًا مُبْتَدَأُ خَلْقِ بَشَرٍ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً [٢٣ \ ١٤] ، وَالدَّمُ نَجِسٌ بِلَا خِلَافٍ.

Eğer: "Bu kıyas, donmuş kan demek olan alakanın da tahir olmasını gerektirir; zira o da Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً } “Sonra nutfeyi alakaya dönüştürdük” [Mü'minûn, 23/14] buyruğundan dolayı beşer yaratılışının başlangıcıdır ve kan ihtilafsız necistir" denilirse,

فَالْجَوَابُ: أَنَّ قِيَاسَ الدَّمِ عَلَى الطِّينِ فِي الطَّهَارَةِ فَاسِدُ الِاعْتِبَارِ ; لِوُجُودِ النَّصِّ بِنَجَاسَةِ الدَّمِ. أَمَّا قِيَاسُ الْمَنِيِّ عَلَى الطِّينِ فَلَيْسَ بِفَاسِدِ الِاعْتِبَارِ ; لِعَدَمِ وُرُودِ النَّصِّ بِنَجَاسَةِ الْمَنِيِّ.

Cevap şudur: Kanın tahirlik hususunda toprağa kıyas edilmesi fâsidü'l-i'tibardır (nassa aykırı olduğu için geçersizdir); zira kanın necis olduğuna dair nas bulunmaktadır. Meninin toprağa kıyas edilmesine gelince, o fâsidü'l-i'tibar değildir; çünkü meninin necis olduğuna dair bir nas vârid olmamıştır.

وَأَمَّا حُجَّةُ مَنْ قَالَ بِأَنَّ الْمَنِيَّ نَجِسٌ فَهُوَ بِالنَّصِّ وَالْقِيَاسِ أَيْضًا. أَمَّا النَّصُّ فَهُوَ مَا ثَبَتَ عَنْ عَائِشَةَ ﵁ قَالَتْ: «كُنْتُ أَغْسِلُ الْمَنِيَّ مِنْ ثَوْبِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، ثُمَّ يَخْرُجُ إِلَى الصَّلَاةِ وَأَثَرُ الْغَسْلِ فِي ثَوْبِهِ بُقَعُ الْمَاءِ» ، مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ. قَالُوا: غَسْلُهَا لَهُ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُ نَجِسٌ. وَفِي رِوَايَةٍ عِنْدَ مُسْلِمٍ عَنْ عَائِشَةَ بِلَفْظِ: «أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ كَانَ يَغْسِلُ الْمَنِيَّ، ثُمَّ يَخْرُجُ إِلَى الصَّلَاةِ فِي ذَلِكَ الثَّوْبِ وَأَنَا أَنْظُرُ إِلَى أَثَرِ الْغَسْلِ فِيهِ» .

Meninin necis olduğunu söyleyenlerin hüccetine gelince; o da hem nas hem de kıyas iledir. Nassa gelince; o, Âişe radıyallâhu anhâ'dan sabit olan şu rivayettir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in elbisesinden meniyi yıkardım; sonra o, elbisesinde yıkama izi su lekeleri olarak dururken namaza çıkardı." Müttefekun aleyhtir. Dediler ki: Âişe'nin onu yıkaması, onun necis olduğuna delildir. Müslim'in yanındaki bir rivayette ise Âişe'den şu lafızla nakledilmiştir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem meniyi yıkardı, sonra o elbise içinde namaza çıkardı ve ben elbisedeki yıkama izine bakardım."

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ -: وَهَذِهِ الرِّوَايَةُ الثَّابِتَةُ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ تُقَوِّي حُجَّةَ مَنْ يَقُولُ بِالنَّجَاسَةِ ; لِأَنَّ الْمُقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ: أَنَّ الْفِعْلَ الْمُضَارِعَ بَعْدَ لَفْظَةِ «كَانَ» يَدُلُّ عَلَى الْمُدَاوَمَةِ عَلَى ذَلِكَ الْفِعْلِ، فَقَوْلُ عَائِشَةَ فِي رِوَايَةِ مُسْلِمٍ هَذِهِ: «إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ كَانَ يَغْسِلُ» ، تَدُلُّ عَلَى كَثْرَةِ وُقُوعِ ذَلِكَ مِنْهُ، وَمُدَاوَمَتِهِ عَلَيْهِ، وَذَلِكَ يُشْعِرُ بِتَحَتُّمِ الْغَسْلِ. وَفِي رِوَايَةٍ عَنْ عَائِشَةَ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ أَيْضًا: أَنْ رَجُلًا نَزَلَ بِهَا فَأَصْبَحَ يَغْسِلُ ثَوْبَهُ. فَقَالَتْ عَائِشَةُ: إِنَّمَا كَانَ يُجْزِئُكَ إِنْ رَأَيْتَهُ أَنْ تَغْسِلَ مَكَانَهُ. فَإِنْ لَمْ تَرَ نَضَحْتَ حَوْلَهُ. وَلَقَدْ رَأَيْتُنِي أَفْرُكُهُ مِنْ ثَوْبِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَرْكًا فَيُصَلِّي فِيهِ. اه.

Kitabın müellifi -Allah onu affetsin- der ki: Sahîh-i Müslim'de sabit olan bu rivayet, necis olduğunu söyleyenlerin hüccetini güçlendirmektedir; zira usul ilminde yerleşmiş bir kuraldır ki: 'Kâne' lafzından sonra gelen muzari fiil, o fiile devamlılığı ifade eder. Âişe'nin Müslim'in bu rivayetindeki: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yıkardı" sözü, bunun kendisinden çokça vaki olduğuna ve buna devam ettiğine delalet eder; bu da yıkamanın gerekliliğini hissettirir. Yine Sahîh-i Müslim'de Âişe'den gelen bir rivayette: Bir adam ona misafir olmuş ve sabahleyin elbisesini yıkamaya başlamıştı. Bunun üzerine Âişe şöyle dedi: "Eğer onu gördüysen sadece yerini yıkaman sana yeterli olurdu. Şayet görmediysen etrafına su serperdin. Andolsun ben onu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in elbisesinden iyice ovalardım da o bunun içinde namaz kılardı." [Söz bitti].

قَالُوا: هَذِهِ الرِّوَايَةُ الثَّابِتَةُ فِي الصَّحِيحِ عَنْ عَائِشَةَ، صَرَّحَتْ فِيهَا: بِأَنَّهُ إِنَّمَا يُجْزِئُهُ غَسْلُ مَكَانِهِ. وَقَدْ تَقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ (فِي مَبْحَثِ دَلِيلِ الْخِطَابِ) وَفِي الْمَعَانِي (فِي مَبْحَثِ الْقَصْرِ) : أَنَّ «إِنَّمَا» مِنْ أَدَوَاتِ الْحَصْرِ ; فَعَائِشَةُ صَرَّحَتْ بِحَصْرِ الْإِجْزَاءِ فِي الْغَسْلِ ; فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ الْفَرْكَ لَا يُجْزِئُ دُونَ الْغَسْلِ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْأَحَادِيثِ الدَّالَّةِ عَلَى غَسْلِهِ.

Dediler ki: Sahîh'te sabit olan bu rivayette Âişe, onun sadece yerini yıkamasının yeterli olacağını açıkça ifade etmiştir. Usulde (delîlü'l-hitâb bahsinde) ve meânî ilminde (kasr bahsinde) 'innemâ' edatının hasr (sınırlama) edatlarından olduğu yerleşmiştir; dolayısıyla Âişe yeterli olmayı yıkamaya hasretmiştir; bu da ovalamanın yıkama olmaksızın yeterli olmayacağına delalet etmiştir; yıkanmasına delalet eden diğer hadisler de böyledir.

وَأَمَّا الْقِيَاسُ: فَقِيَاسُهُمُ الْمَنِيَّ عَلَى الْبَوْلِ وَالْحَيْضِ، قَالُوا: وَلِأَنَّهُ يَخْرُجُ مِنْ مَخْرَجِ الْبَوْلِ، وَلِأَنَّ الْمَذْيَ جُزْءٌ مِنَ الْمَنِيِّ ; لِأَنَّ الشَّهْوَةَ تُحَلِّلُ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا فَاشْتَرَكَا فِي النَّجَاسَةِ.

Kıyasa gelince: Onların meniyi idrara ve hayız kanına kıyas etmeleridir; dediler ki: Çünkü o idrar yolundan çıkmaktadır ve mezi de meninin bir parçasıdır; zira şehvet her ikisini de çözer, böylece necislikte ortak olurlar.

وَأَمَّا حُجَّةُ مَنْ قَالَ: إِنَّهُ نَجِسٌ، وَإِنَّ يَابِسَهُ يُطَهَّرُ بِالْفَرْكِ وَلَا يَحْتَاجُ إِلَى الْغَسْلِ فَهِيَ ظَوَاهِرُ نُصُوصٍ تَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ، وَمِنْ أَوْضَحِهَا فِي ذَلِكَ حَدِيثُ عَائِشَةَ عِنْدَ الدَّارَقُطْنِيِّ الَّذِي قَدَّمْنَاهُ آنِفًا: «كُنْتُ أَفْرُكُ الْمَنِيَّ مِنْ ثَوْبِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ إِذَا كَانَ يَابِسًا، وَأَغْسِلُهُ إِذَا كَانَ رَطْبًا» .

Meninin necis olduğunu, kurusunun ovalamakla temizleneceğini ve yıkanmaya ihtiyaç duymadığını söyleyenlerin hüccetine gelince; buna delalet eden nasların zahirleridir. Bu husustaki en açık naslardan biri, az önce sunduğumuz Dârekutnî'nin yanındaki Âişe hadisidir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in elbisesinden meniyi kuru olduğu zaman ovalar, yaş olduğu zaman da yıkardım."

وَقَالَ الْمُجِدُّ (فِي مُنْتَقَى الْأَخْبَارِ) بَعْدَ أَنْ سَاقَ هَذِهِ الرِّوَايَةَ مَا نَصُّهُ: قُلْتُ: فَقَدْ بَانَ مِنْ مَجْمُوعِ النُّصُوصِ جَوَازُ الْأَمْرَيْنِ.

el-Mecd (Müntekā'l-Ahbâr'da) bu rivayeti sevk ettikten sonra metni şöyledir: Derim ki: Nasların toplamından her iki durumun da caiz olduğu anlaşılmıştır.

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ -: إِيضَاحُ الِاسْتِدْلَالِ بِهَذَا الْحَدِيثِ لِهَذَا الْقَوْلِ: أَنَّ الْحِرْصَ

Kitabın müellifi -Allah onu affetsin- der ki: Bu hadisle mezkûr görüşe istidlal edilmesinin açıklaması şudur: Meninin tamamen

عَلَى إِزَالَةِ الْمَنِيِّ بِالْكُلِّيَّةِ دَلِيلٌ عَلَى نَجَاسَتِهِ، وَالِاكْتِفَاءَ بِالْفَرْكِ فِي يَابِسِهِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا يَحْتَاجُ إِلَى الْمَاءِ. وَلَا غَرَابَةَ فِي طَهَارَةِ مُتَنَجِّسٍ بِغَيْرِ الْمَاءِ ; فَإِنَّ مَا يُصِيبُ الْخِفَافَ وَالنِّعَالَ مِنَ النَّجَاسَاتِ الْمُجْمَعِ عَلَى نَجَاسَتِهَا يُطَهَّرُ بِالدَّلْكِ حَتَّى تَزُولَ عَيْنُهُ. وَمِنْ هَذَا الْقَبِيلِ قَوْلُ الشَّوْكَانِيِّ: إِنَّهُ يُطَهَّرُ مُطْلَقًا بِالْإِزَالَةِ دُونَ الْغَسْلِ، لِمَا جَاءَ فِي بَعْضِ الرِّوَايَاتِ مِنْ سَلْتِ رَطْبِهِ بِإِذْخِرَةٍ وَنَحْوِهَا. وَرَدَّ مَنْ قَالَ: إِنَّ الْمَنِيَّ طَاهِرٌ احْتِجَاجَ الْقَائِلِينَ بِنَجَاسَتِهِ، بِأَنَّ الْغَسْلَ لَا يَدُلُّ عَلَى نَجَاسَةِ شَيْءٍ، فَلَا مُلَازَمَةَ بَيْنَ الْغَسْلِ وَالتَّنْجِيسِ ; لِجَوَازِ غَسْلِ الطَّاهِرَاتِ كَالتُّرَابِ وَالطِّينِ وَنَحْوِهِ يُصِيبُ الْبَدَنَ أَوِ الثَّوْبَ. قَالُوا: وَلَمْ يَثْبُتْ نَقْلٌ بِالْأَمْرِ بِغَسْلِهِ، وَمُطْلَقُ الْفِعْلِ لَا يَدُلُّ عَلَى شَيْءٍ زَائِدٍ عَلَى الْجَوَازِ.

giderilmesine gösterilen özen onun necis olduğuna delildir; kurusunda ovalamakla yetinilmesi ise onun suya ihtiyaç duymadığına delalet eder. Necis olan bir şeyin su dışındaki bir şeyle temizlenmesinde bir gariplik yoktur; zira mestlere ve ayakkabılara bulaşan ve necis olduğu üzerinde icma edilen pislikler, bizzat kendisi yok oluncaya kadar sürtülerek temizlenir. Şevkânî'nin: "Bazı rivayetlerde yaş olanının ızhır otu ve benzeriyle sıyrılması vârid olduğu için, yıkanmaksızın mutlak olarak giderilmesiyle temizlenir" sözü de bu kabildendir. Meninin tahir olduğunu söyleyenler ise necis olduğunu söyleyenlerin istidlalini şöyle reddetmişlerdir: Yıkamak bir şeyin necis olduğuna delalet etmez; dolayısıyla yıkamak ile necis saymak arasında bir zorunluluk (telâzüm) yoktur; zira bedene veya elbiseye bulaşan toz, çamur ve benzeri tahir şeylerin yıkanması caizdir. Dediler ki: Yıkanmasının emredildiğine dair bir nakil sabit olmamıştır; salt fiil ise caiz olmaktan öte bir şeye delalet etmez.

قَالَ ابْنُ حَجَرٍ (فِي التَّلْخِيصِ) : وَقَدْ وَرَدَ الْأَمْرُ بِفَرْكِهِ مِنْ طَرِيقٍ صَحِيحَةٍ، رَوَاهُ ابْنُ الْجَارُودِ، فَفِي (الْمُنْتَقَى) ، عَنْ مُحْسِنِ بْنِ يَحْيَى، عَنْ أَبِي حُذَيْفَةَ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ هَمَّامِ بْنِ الْحَارِثِ، قَالَ: كَانَ عِنْدَ عَائِشَةَ ضَيْفٌ فَأَجْنَبَ، فَجَعَلَ يَغْسِلُ مَا أَصَابَهُ ; فَقَالَتْ عَائِشَةُ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَأْمُرُنَا بِحَتِّهِ - إِلَى أَنْ قَالَ: وَأَمَّا الْأَمْرُ بِغَسْلِهِ فَلَا أَصْلَ لَهُ.

İbn Hacer (et-Telhîs'te) şöyle demiştir: Meninin ovalanması emri sahih bir yoldan vârid olmuştur; bunu İbnü'l-Cârûd rivayet etmiştir; el-Müntekā'da Muhsin b. Yahyâ'dan, o Ebû Huzeyfe'den, o Süfyân'dan, o Mansûr'dan, o İbrâhim'den, o da Hemmâm b. el-Hâris'ten nakleder; o şöyle demiştir: Âişe'nin yanında bir misafir vardı ve cünüp oldu, elbisesine bulaşan yeri yıkamaya başladı; bunun üzerine Âişe şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bize onu kazımamızı emrederdi -şuraya kadar devam etti-: Yıkanması emrine gelince; bunun aslı yoktur.

وَأَجَابُوا عَنْ قَوْلِ عَائِشَةَ: «إِنَّمَا يُجْزِئُكَ أَنْ تَغْسِلَ مَكَانَهُ» ، لِحَمْلِهِ عَلَى الِاسْتِحْبَابِ ; لِأَنَّهَا احْتَجَّتْ بِالْفَرْكِ. قَالُوا: فَلَوْ وَجَبَ الْغَسْلُ لَكَانَ كَلَامُهَا حُجَّةً عَلَيْهَا لَا لَهَا، وَإِنَّمَا أَرَادَتِ الْإِنْكَارَ عَلَيْهِ فِي غَسْلِ كُلِّ الثَّوْبِ ; فَقَالَتْ: «غَسْلُ كُلِّ الثَّوْبِ بِدْعَةٌ مُنْكَرَةٌ، وَإِنَّمَا يُجْزِئُكَ فِي تَحْصِيلِ الْأَفْضَلِ وَالْأَكْمَلِ أَنْ تَغْسِلَ مَكَانَهُ. . .» إِلَخْ.

Âişe'nin: "Onun sadece yerini yıkaman sana yeterli olurdu" sözüne, bunu müstehaplığa hamlederek cevap verdiler; zira o, ovalamakla delil getirmiştir. Dediler ki: Şayet yıkamak vacip olsaydı, onun sözü kendi lehine değil aleyhine bir delil olurdu; o sadece adamın bütün elbiseyi yıkamasını inkâr etmek istemiş ve: "Bütün elbiseyi yıkamak münker bir bidattir; en faziletli ve en mükemmel olanı elde etmek için sadece yerini yıkaman sana yeterlidir..." ilh. demiştir.

وَأَجَابُوا عَنْ قِيَاسِ الْمَنِيِّ عَلَى الْبَوْلِ وَالدَّمِ ; بِأَنَّ الْمَنِيَّ أَصْلُ الْأَدَمِيِّ الْمُكَرَّمِ فَهُوَ بِالطِّينِ أَشْبَهُ، بِخِلَافِ الْبَوْلِ وَالدَّمِ.

Meninin idrara ve kana kıyas edilmesine şöyle cevap verdiler: Meni, mükerrem kılınmış insanın aslıdır; dolayısıyla idrar ve kanın aksine toprağa daha çok benzemektedir.

وَأَجَابُوا عَنْ خُرُوجِهِ مِنْ مَخْرَجِ الْبَوْلِ بِالْمَنْعِ، قَالُوا: بَلْ مَخْرَجُهُمَا مُخْتَلِفٌ، وَقَدْ شُقَّ ذَكَرُ رَجُلٍ بِالرُّومِ، فَوُجِدَ كَذَلِكَ، فَلَا نُنَجِّسُهُ بِالشَّكِّ. قَالُوا: وَلَوْ ثَبَتَ أَنَّهُ يَخْرُجُ مِنْ مَخْرَجِ الْبَوْلِ لَمْ يَلْزَمْ مِنْهُ النَّجَاسَةُ ; لِأَنَّ مُلَاقَاةَ النَّجَاسَةِ فِي الْبَاطِنِ لَا تُؤَثِّرُ، وَإِنَّمَا تُؤَثِّرُ مُلَاقَاتُهَا فِي الظَّاهِرِ.

İdrar yolundan çıkmasına ise itirazla (men') cevap verdiler ve dediler ki: Bilakis onların çıkış yerleri farklıdır; Rum diyarında bir adamın cinsel organı yarılmış ve böyle olduğu görülmüştür; dolayısıyla biz şüphe ile onu necis sayamayız. Dediler ki: İdrar yolundan çıktığı sabit olsa bile bundan necis olması gerekmez; zira içeride (bâtında) necasetle temasın bir etkisi yoktur, ancak dışarıda (zâhirde) temas etmesi etki eder.

وَأَجَابُوا عَنْ دَعْوَى أَنَّ الْمَذْيَ جُزْءٌ مِنَ الْمَنِيِّ بِالْمَنْعِ أَيْضًا، قَالُوا: بَلْ هُوَ مُخَالِفٌ لَهُ فِي الِاسْمِ وَالْخِلْقَةِ وَكَيْفِيَّةِ الْخُرُوجِ ; لِأَنَّ النَّفْسَ وَالذَّكَرَ يَفْتُرَانِ بِخُرُوجِ الْمَنِيِّ، وَأَمَّا الْمَذْيُ فَعَكْسُهُ، وَلِهَذَا مَنْ بِهِ سَلَسُ الْمَذْيِ لَا يَخْرُجُ مِنْهُ شَيْءٌ مِنَ الْمَذْيِ. وَهَذِهِ الْمَسْأَلَةُ فِيهَا لِلْعُلَمَاءِ مُنَاقَشَاتٌ كَثِيرَةٌ، كَثِيرٌ مِنْهَا لَا طَائِلَ تَحْتَهُ. وَهَذَا الَّذِي ذَكَرْنَا فِيهَا هُوَ خُلَاصَةُ أَقْوَالِ

Mezinin meninin bir parçası olduğu iddiasına da yine itirazla (men') cevap verdiler ve dediler ki: Bilakis o; isim, yaratılış ve çıkış şekli bakımından meniden farklıdır; çünkü nefis ve cinsel organ meninin çıkmasıyla gevşer; meziye gelince ise bunun tam aksidir, bu yüzden mezi akıntısı (selesü'l-mezî) olan kimseden meniden bir şey çıkmaz. Bu meselede âlimlerin pek çok münakaşası vardır ki bunların birçoğunun bir faydası yoktur. Bu konuda zikrettiklerimiz,

الْعُلَمَاءِ وَحُجَجُهُمْ.

âlimlerin görüşlerinin ve hüccetlerinin özetidir.

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ -: أَظْهَرُ الْأَقْوَالِ دَلِيلًا فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ عِنْدِي - وَاللَّهُ أَعْلَمُ -: أَنَّ الْمَنِيَّ طَاهِرٌ ; لِمَا قَدَّمْنَا مِنْ حَدِيثِ إِسْحَاقَ الْأَزْرَقِ، عَنْ شَرِيكٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «إِنَّمَا هُوَ بِمَنْزِلَةِ الْمُخَاطِ وَالْبُصَاقِ، وَإِنَّمَا يَكْفِيكَ أَنْ تَمْسَحَهُ بِخِرْقَةٍ أَوْ بِإِذْخِرَةٍ» ، وَهَذَا نَصٌّ فِي مَحَلِّ النِّزَاعِ.

Kitabın müellifi -Allah onu affetsin- der ki: Bu meselede delil bakımından bana göre görüşlerin en açığı -Allah en iyisini bilir-: İshâk el-Ezrak'ın Şerîk'ten, onun Muhammed b. Abdirrahmân'dan, onun Atâ'dan, onun İbn Abbâs'tan naklettiği Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in: "O ancak sümük ve tükürük konumundadır; onu bir bez parçası veya bir ızhır otu ile silmen sana yeterlidir" şeklindeki hadisinden dolayı meninin tahir olduğudur; bu ise ihtilaf mahallinde açık bir nastır.

وَقَدْ قَدَّمْنَا عَنْ صَاحِبِ الْمُنْتَقَى أَنَّ الدَّارَقُطْنِيَّ قَالَ: لَمْ يَرْفَعْهُ غَيْرُ إِسْحَاقَ الْأَزْرَقِ عَنْ شَرِيكٍ، وَأَنَّهُ هُوَ قَالَ: قُلْتُ: وَهَذَا لَا يَضُرُّ ; لِأَنَّ إِسْحَاقَ إِمَامٌ مُخَرَّجٌ عَنْهُ فِي الصَّحِيحَيْنِ، فَيُقْبَلُ رَفْعُهُ وَزِيَادَتُهُ. انْتَهَى.

Daha önce Müntekā sahibinden, Dârekutnî'nin: "Bunu Şerîk'ten İshâk el-Ezrak'tan başkası merfû olarak rivayet etmemiştir" dediğini ve kendisinin de şöyle dediğini aktarmıştık: "Derim ki: Bu zarar vermez; çünkü İshâk Sahîhayn'da kendisinden hadis çıkarılmış güvenilir bir imamdır; dolayısıyla onun hadisi merfû kılması ve ziyadesi kabul edilir." [Söz bitti].

وَقَدْ قَدَّمْنَا مِرَارًا: أَنَّ هَذَا هُوَ الْحَقُّ ; فَلَوْ جَاءَ الْحَدِيثُ مَوْقُوفًا مِنْ طَرِيقٍ، وَجَاءَ مَرْفُوعًا مِنْ طَرِيقٍ أُخْرَى صَحِيحَةٍ حُكِمَ بِرَفْعِهِ ; لِأَنَّ الرَّفْعَ زِيَادَةٌ، وَزِيَادَاتُ الْعُدُولِ مَقْبُولَةٌ، قَالَ فِي مَرَاقِي السُّعُودِ:

Defalarca sunduğumuz üzere hak olan budur; şayet hadis bir yoldan mevkuf olarak gelse ve diğer sahih bir yoldan merfû olarak gelse onun merfû olduğuna hükmedilir; çünkü merfû kılmak bir ziyadedir ve adil ravilerin ziyadeleri makbuldür. Merâkı's-Suûd'da şöyle denmiştir:

وَالرَّفْعُ وَالْوَصْلُ وَزِيدَ اللَّفْظُ ... مَقْبُولَةٌ عِنْدَ إِمَامِ الْحِفْظِ

Merfû kılmak, bitiştirmek ve lafız ziyadesi ... Makbuldür hıfz ehli imam nezdinde

- إِلَخْ.

-ilh.

وَبِهِ تُعْلَمُ صِحَّةُ الِاحْتِجَاجِ بِرِوَايَةِ إِسْحَاقَ الْمَذْكُورِ الْمَرْفُوعَةِ، وَلَا سِيَّمَا أَنَّ لَهَا شَاهِدًا مِنْ طَرِيقٍ أُخْرَى.

Bununla, adı geçen İshâk'ın merfû rivayetiyle delil getirmenin sıhhati anlaşılır; hele ki bunun başka bir yoldan bir şâhidi (destekleyicisi) bulunmaktadır.

قَالَ ابْنُ حَجَرٍ (فِي التَّلْخِيصِ) مَا نَصُّهُ: فَائِدَةٌ -

İbn Hacer (et-Telhîs'te) metni şöyle demiştir: Fayda -

رَوَى الدَّارَقُطْنِيُّ، وَالْبَيْهَقِيُّ مِنْ طَرِيقِ إِسْحَاقَ الْأَزْرَقِ، عَنْ شَرِيكٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنْ عَطَاءٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ: سُئِلَ النَّبِيُّ ﷺ عَنِ الْمَنِيِّ يُصِيبُ الثَّوْبَ؟ قَالَ: «إِنَّمَا هُوَ بِمَنْزِلَةِ الْمُخَاطِ وَالْبُصَاقِ» ، وَقَالَ: «إِنَّمَا يَكْفِيكَ أَنْ تَمْسَحَهُ بِخِرْقَةٍ أَوْ إِذْخِرَةٍ» ، وَرَوَاهُ الطَّحَاوِيُّ مِنْ حَدِيثِ حَبِيبِ بْنِ أَبِي عَمْرَةَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مَرْفُوعًا، وَرَوَاهُ هُوَ وَالْبَيْهَقِيُّ مِنْ طَرِيقِ عَطَاءٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مَوْقُوفًا، قَالَ الْبَيْهَقِيُّ: الْمَوْقُوفُ هُوَ الصَّحِيحُ. انْتَهَى.

Dârekutnî ve Beyhakī, İshâk el-Ezrak tarikiyle Şerîk'ten, o Muhammed b. Abdirrahmân b. Ebî Leylâ'dan, o Atâ'dan, o da İbn Abbâs'tan rivayet etmişlerdir; o şöyle demiştir: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e elbiseye bulaşan meni hakkında soruldu. Şöyle buyurdu: "O ancak sümük ve tükürük konumundadır" ve: "Onu bir bez parçası veya ızhır otu ile silmen sana yeterlidir" dedi. Tahâvî de bunu Habîb b. Ebî Amra hadisinden, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan merfû olarak rivayet etmiştir. Kendisi ve Beyhakī bunu Atâ tarikiyle İbn Abbâs'tan mevkuf olarak da rivayet etmişlerdir. Beyhakī: "Mevkuf olan sahihtir" demiştir. [Söz bitti].

فَقَدْ رَأَيْتُ الطَّرِيقَ الْأُخْرَى الْمَرْفُوعَةَ مِنْ حَدِيثِ حَبِيبِ بْنِ أَبِي عَمْرَةَ، عَنْ سَعِيدٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَهِيَ مُقَوِّيَةٌ لِطَرِيقِ إِسْحَاقَ الْأَزْرَقِ الْمُتَقَدِّمَةِ.

Nitekim Habîb b. Ebî Amra hadisinden, Saîd'den, o da İbn Abbâs'tan gelen diğer merfû yolu gördün; bu da İshâk el-Ezrak'ın geçen yolunu takviye etmektedir.

وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَ الْبَيْهَقِيِّ ﵀: وَالْمَوْقُوفُ هُوَ الصَّحِيحُ وَلَا يَسْقُطُ بِهِ الِاحْتِجَاجُ بِالرِّوَايَةِ الْمَرْفُوعَةِ ; لِأَنَّهُ يَرَى أَنَّ وَقْفَ الْحَدِيثِ مِنْ تِلْكَ الطَّرِيقِ عِلَّةٌ فِي الطَّرِيقِ الْمَرْفُوعَةِ. وَهَذَا قَوْلُ مَعْرُوفٍ لِبَعْضِ الْعُلَمَاءِ مِنْ أَهْلِ الْحَدِيثِ وَالْأُصُولِ، وَلَكِنَّ الْحَقَّ: أَنَّ الرَّفْعَ

Bil ki Beyhakī'nin rahimehullâh: "Mevkuf olan sahihtir" sözüyle merfû rivayetle delil getirmek düşmez; çünkü o, hadisin o yoldan mevkuf olmasını merfû yola bir illet (kusur) görmektedir. Bu, hadis ve usul ehlinden bazı âlimlerin bilinen bir görüşüdür; fakat hak olan şudur: Merfû kılmak,

زِيَادَةٌ مَقْبُولَةٌ مِنَ الْعَدْلِ، وَبِهِ تُعْلَمُ صِحَّةُ الِاحْتِجَاجِ بِالرِّوَايَةِ الْمَرْفُوعَةِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي طَهَارَةِ الْمَنِيِّ، وَهِيَ نَصٌّ صَرِيحٌ فِي مَحَلِّ النِّزَاعِ، وَلَمْ يَثْبُتْ فِي نُصُوصِ الشَّرْعِ شَيْءٌ يُصَرِّحُ بِنَجَاسَةِ الْمَنِيِّ.

adil raviden gelen makbul bir ziyadedir. Bununla, İbn Abbâs'tan meninin tahir olduğuna dair nakledilen merfû rivayetle delil getirmenin sıhhati anlaşılır; bu ise ihtilaf mahallinde açık bir nastır ve şeriatın naslarında meninin necis olduğunu açıkça belirten hiçbir şey sabit olmamıştır.

فَإِنْ قِيلَ: أَخْرَجَ الْبَزَّارُ، وَأَبُو يَعْلَى الْمَوْصِلِيُّ فِي مَسْنَدَيْهِمَا، وَابْنُ عَدِيٍّ فِي الْكَامِلِ، وَالدَّارَقُطْنِيُّ وَالْبَيْهَقِيُّ وَالْعُقَيْلِيُّ فِي الضُّعَفَاءِ، وَأَبُو نُعَيْمٍ فِي الْمَعْرِفَةِ مِنْ حَدِيثِ عَمَّارِ بْنِ يَاسِرٍ ﵄: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ مَرَّ بِعَمَّارٍ فَذَكَرَ قِصَّةً، وَفِيهَا: «إِنَّمَا تَغْسِلُ ثَوْبَكَ مِنَ الْغَائِطِ، وَالْبَوْلِ، وَالْمَنِيِّ، وَالدَّمِ، وَالْقَيْءِ، يَا عَمَّارُ، مَا نُخَامَتُكَ وَدُمُوعُ عَيْنَيْكَ وَالْمَاءُ الَّذِي فِي رَكْوَتِكَ إِلَّا سَوَاءً» .

Eğer: "Bezzâr ve Ebû Ya'lâ el-Mevsılî müsnedlerinde, İbn Adiy el-Kâmil'de, Dârekutnî, Beyhakī ve Ukaylî ed-Duafâ'da, Ebû Nuaym el-Ma'rife'de Ammâr b. Yâsir radıyallâhu anhümâ'nın hadisinden rivayet etmişlerdir: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem Ammâr'a uğradı ve bir kıssa anlattı; onda şu geçmektedir: 'Ey Ammâr! Elbiseni ancak dışkıdan, idrardan, meniden, kandan ve kusuntudan yıkarsın. Sümüğün, gözyaşların ve su kabındaki su ise ancak birbirine eşittir'" denilirse,

فَالْجَوَابُ: أَنَّ فِي إِسْنَادِهِ ثَابِتَ بْنَ حَمَّادٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ زَيْدِ بْنِ جُدْعَانَ، وَضَعَّفَهُ الْجَمَاعَةُ الْمَذْكُورُونَ كُلُّهُمْ إِلَّا أَبَا يَعْلَى بِثَابِتِ بْنِ حَمَّادٍ، وَاتَّهَمَهُ بَعْضُهُمْ بِالْوَضْعِ. وَقَالَ اللَّالَكَائِيُّ: أَجْمَعُوا عَلَى تَرْكِ حَدِيثِهِ. وَقَالَ الْبَزَّارُ: لَا نَعْلَمُ لِثَابِتٍ إِلَّا هَذَا الْحَدِيثَ. وَقَالَ الطَّبَرَانِيُّ: تَفَرَّدَ بِهِ ثَابِتُ بْنُ حَمَّادٍ، وَلَا يُرْوَى عَنْ عَمَّارٍ إِلَّا بِهَذَا الْإِسْنَادِ. وَقَالَ الْبَيْهَقِيُّ: هَذَا حَدِيثٌ بَاطِلٌ، إِنَّمَا رَوَاهُ ثَابِتُ بْنُ حَمَّادٍ وَهُوَ مُتَّهَمٌ بِالْوَضْعِ ; قَالَهُ ابْنُ حَجَرٍ فِي (التَّلْخِيصِ) ، ثُمَّ قَالَ: قُلْتُ وَرَوَاهُ الْبَزَّارُ، وَالطَّبَرَانِيُّ مِنْ طَرِيقِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ زَكَرِيَّا الْعِجْلِيِّ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ زَيْدٍ، لَكِنَّ إِبْرَاهِيمَ ضَعِيفٌ، وَقَدْ غُلِطَ فِيهِ، إِنَّمَا يَرْوِيهِ ثَابِتُ بْنُ حَمَّادٍ. انْتَهَى.

Cevap şudur: Senedinde Ali b. Zeyd b. Cüd'ân'dan rivayet eden Sâbit b. Hammâd vardır; adı geçen cemaatin hepsi -Ebû Ya'lâ hariç- hadisi Sâbit b. Hammâd sebebiyle zayıf saymış, bazısı da onu hadis uydurmakla (vaz') itham etmiştir. Lâlekâî: "Onun hadisinin terk edilmesi üzerinde icma ettiler" demiştir. Bezzâr: "Sâbit'in bu hadisten başka bir hadisini bilmiyoruz" demiştir. Taberânî: "Sâbit b. Hammâd bunda teferrüd etmiştir ve bu Ammâr'dan ancak bu senetle rivayet edilir" demiştir. Beyhakī ise: "Bu batıl bir hadistir; onu sadece hadis uydurmakla itham edilen Sâbit b. Hammâd rivayet etmiştir" demiştir; bunu İbn Hacer et-Telhîs'te söylemiş, ardından şöyle demiştir: Derim ki: Bezzâr ve Taberânî bunu İbrâhim b. Zekeriyyâ el-İclî tarikiyle Hammâd b. Seleme'den, o Ali b. Zeyd'den rivayet etmişlerdir; fakat İbrâhim zayıftır ve bunda hata edilmiştir, onu sadece Sâbit b. Hammâd rivayet etmektedir. [Söz bitti].

وَبِهَذَا تَعْلَمُ أَنَّ هَذَا الْحَدِيثَ لَا يَصِحُّ الِاحْتِجَاجُ بِهِ عَلَى نَجَاسَةِ الْمَنِيِّ. وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Bununla, bu hadisin meninin necis olduğuna delil getirilmesinin sahih olmadığını anlarsın. İlim Allah Teâlâ'nın katındadır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: فِي هَذِهِ الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى جَوَازِ الِانْتِفَاعِ بِالْأَلْبَانِ مِنَ الشُّرْبِ وَغَيْرِهِ. فَأَمَّا لَبَنُ الْمَيْتَةِ فَلَا يَجُوزُ الِانْتِفَاعُ بِهِ ; لِأَنَّهُ مَائِعٌ طَاهِرٌ حَصَلَ فِي وِعَاءٍ نَجِسٍ. وَذَلِكَ أَنَّ ضَرْعَ الْمَيْتَةِ نَجِسٌ، وَاللَّبَنُ طَاهِرٌ ; فَإِذَا حُلِبَ صَارَ مَأْخُوذًا مِنْ وِعَاءٍ نَجِسٍ. فَأَمَّا لَبْنُ الْمَرْأَةِ الْمَيْتَةِ فَاخْتَلَفَ أَصْحَابُنَا فِيهِ. فَمَنْ قَالَ: إِنَّ الْإِنْسَانَ طَاهِرٌ حَيًّا وَمَيْتًا فَهُوَ طَاهِرٌ. وَمَنْ قَالَ: يَنْجُسُ بِالْمَوْتِ فَهُوَ نَجِسٌ. وَعَلَى الْقَوْلَيْنِ جَمِيعًا تَثْبُتُ الْحُرْمَةُ ; لِأَنَّ الصَّبِيَّ قَدْ يَتَغَذَّى بِهِ كَمَا يَتَغَذَّى مِنَ الْحَيَّةِ. وَذَلِكَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «الرَّضَاعُ مَا أَنْبَتَ اللَّحْمَ وَأَنْشَزَ الْعَظْمَ» ، وَلَمْ يَخُصَّ. انْتَهَى كَلَامُ الْقُرْطُبِيِّ.

Üçüncü Mesele: Kurtubî şöyle demiştir: Bu ayette içmek ve başka şekillerde sütlerden faydalanmanın caiz olduğuna delil vardır. Murdar hayvanın sütüne gelince, ondan faydalanmak caiz değildir; çünkü o, necis bir kapta bulunmuş tahir bir sıvıdır. Şöyle ki: Murdar hayvanın memesi necistir, süt ise tahirdir; sağıldığı zaman necis bir kaptan alınmış olur. Ölü kadının sütüne gelince, mezhep arkadaşlarımız bu konuda ihtilaf etmişlerdir: İnsanın dirisi de ölüsü de tahirdir diyenlere göre o süttür (tahirdir). Ölümle necis olur diyenlere göre ise necistir. Her iki görüşe göre de haramlık (süt hısımlığı) sabit olur; çünkü çocuk, diri kadından beslendiği gibi ondan da beslenebilir. Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Süt emzirme, ancak eti besleyen ve kemiği geliştiren şeydir" buyurmuş ve herhangi bir ayrım yapmamıştır. Kurtubî'nin sözü sona erdi.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمِنْ ثَمَرَاتِ النَّخِيلِ وَالْأَعْنَابِ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَرًا وَرِزْقًا حَسَنًا الْآيَةَ [١٦ \ ٩٧] ، جُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِالسَّكَرِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: الْخَمْرُ ; لِأَنَّ

Allah Teâlâ'nın: { وَمِنْ ثَمَرَاتِ النَّخِيلِ وَالْأَعْنَابِ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَرًا وَرِزْقًا حَسَنًا } “Hurma ağaçlarının meyvelerinden ve üzümlerden hem içki hem de güzel bir rızık edinirsiniz...” [Nahl, 16/67] ayetinde âlimlerin cumhuruna göre bu kerim ayetteki sekerden murad şaraptır; zira

الْعَرَبَ تُطْلِقُ اسْمَ السَّكَرِ عَلَى مَا يَحْصُلُ بِهِ السُّكْرُ، مِنْ إِطْلَاقِ الْمَصْدَرِ وَإِرَادَةِ الِاسْمِ. وَالْعَرَبُ تَقُولُ: سِكْرٌ " - بِالْكَسْرِ - " سَكَرًا [١٦ \ ٦٧] ، " بِفَتْحَتَيْنِ وَسُكْرًا " بِضَمٍّ فَسُكُونٍ ".

Araplar, masdarı zikredip ismi kastetme kabilinden sarhoşluk veren şeylere 'seker' adını verirler. Araplar: "Esrimek / sarhoş olmak" manasında 'sikr' (esre ile), 'seker' (iki üstün ile) ve 'sükr' (ötre ve sükûn ile) derler.

وَقَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ فِي الْكَشَّافِ: وَالسَّكَرُ: الْخَمْرُ ; سُمِّيَتْ بِالْمَصْدَرِ مِنْ سَكَرَ سُكْرًا وَسَكَرًا، نَحْوَ رَشَدَ رُشْدًا وَرَشَدًا. قَالَ:

Zemahşerî Keşşâf'ta şöyle demiştir: es-Seker: Şaraptır; 'Reşede-Rüşden ve Reşeden' dendiği gibi 'Sekera-Sükran ve Sekeran' fiilinin masdarı ile isimlendirilmiştir. Şair şöyle demiştir:

وَجَاءُونَا بِهِمْ سَكَرٌ عَلَيْنَا ... فَأَجْلَى الْيَوْمَ وَالسَّكْرَانُ صَاحِي

Geldiler bize bir öfkeyle, sanki sarhoş üzerimize ... Gün aydınlandı da nihayet ayıldı sarhoş

اهـ.

[Söz bitti].

وَمِنْ إِطْلَاقِ السَّكَرِ عَلَى الْخَمْرِ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

Seker kelimesinin şarap anlamında kullanılmasından biri de şairin şu sözüdür:

بِئْسَ الصُّحَاةُ وَبِئْسَ الشُّرْبُ شُرْبُهُمْ ... إِذَا جَرَى فِيهِمُ الْمُزَّاءُ وَالسَّكَرُ

Ne kötü ayıktır onlar, içtikleri içki de ne kötü ... Aralarında aktığı zaman muzâ' ve seker

وَمِمَّنْ قَالَ: بِأَنَّ السَّكَرَ فِي الْآيَةِ الْخَمْرُ: ابْنُ عَبَّاسٍ، وَابْنُ مَسْعُودٍ، وَابْنُ عُمَرَ، وَأَبُو رُزَيْنٍ، وَالْحَسَنُ، وَمُجَاهِدٌ، وَالشَّعْبِيُّ، وَالنَّخَعِيُّ، وَابْنُ أَبِي لَيْلَى، وَالْكَلْبِيُّ، وَابْنُ جُبَيْرٍ، وَأَبُو ثَوْرٍ، وَغَيْرُهُمْ. وَقِيلَ: السَّكَرُ: الْخَلُّ. وَقِيلَ: الطَّعْمُ، وَقِيلَ: الْعَصِيرُ الْحُلْوُ.

Ayetteki sekerin şarap olduğunu söyleyenler arasında şunlar vardır: İbn Abbâs, İbn Mes'ûd, İbn Ömer, Ebû Rezîn, el-Hasan, Mücâhid, Şa'bî, Nehaî, İbn Ebî Leylâ, Kelbî, İbn Cübeyr, Ebû Sevr ve diğerleri. Şöyle de denildi: Seker: Sirkedir. Şöyle de denildi: Yiyecektir; şöyle de denildi: Tatlı meyve suyudur (şıradır).

وَإِذَا عَرَفْتَ أَنَّ الصَّحِيحَ هُوَ مَذْهَبُ الْجُمْهُورِ، وَأَنَّ اللَّهَ امْتَنَّ عَلَى هَذِهِ الْأُمَّةِ بِالْخَمْرِ قَبْلَ تَحْرِيمِهَا فَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مَكِّيَّةٌ، نَزَلَتْ بَعْدَهَا آيَاتٌ مَدَنِيَّةٌ بَيَّنَتْ تَحْرِيمَ الْخَمْرِ، وَهِيَ ثَلَاثُ آيَاتٍ نَزَلَتْ بَعْدَ هَذِهِ الْآيَةِ الدَّالَّةِ عَلَى إِبَاحَةِ الْخَمْرِ.

Sahih olanın cumhurun mezhebi olduğunu ve Allah'ın haram kılınmasından önce bu ümmete şarabı bir nimet olarak zikrettiğini bildiğinde, bil ki bu ayet Mekkîdir; bundan sonra şarabın haram kılındığını açıklayan Medenî ayetler inmiştir. Bunlar, şarabın mubah olduğuna delalet eden bu ayetten sonra inen üç ayettir.

الْأُولَى: آيَةُ الْبَقَرَةِ الَّتِي ذُكِرَ فِيهَا بَعْضُ مَعَائِبِهَا وَمَفَاسِدِهَا، وَلَمْ يُجْزَمْ فِيهَا بِالتَّحْرِيمِ، وَهِيَ قَوْلُهُ تَعَالَى: يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِمَا إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَإِثْمُهُمَا أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِمَا [٢ \ ٢١٩] ، وَبَعْدَ نُزُولِهَا تَرَكَهَا قَوْمٌ لِلْإِثْمِ الَّذِي فِيهَا، وَشَرِبَهَا آخَرُونَ لِلْمَنَافِعِ الَّتِي فِيهَا.

Birincisi: Bazı ayıplarının ve zararlarının zikredildiği, ancak haramlığının kesinleştirilmediği Bakara ayetidir ki o da Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِمَا إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَإِثْمُهُمَا أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِمَا } “Sana içkiyi ve kumarı sorarlar. De ki: 'Onlarda hem büyük bir günah hem de insanlar için faydalar vardır; fakat günahları faydalarından daha büyüktür'” [Bakara, 2/219]. Bu ayetin nüzulünden sonra bir topluluk içindeki günahtan dolayı onu terk etti, diğerleri ise içindeki faydalar sebebiyle onu içmeye devam etti.