إِحْدَاهُمَا: أَنْ يُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نَزَّلَ إِلَيْهِمْ فِي هَذَا الْكِتَابِ مِنَ الْأَوَامِرِ وَالنَّوَاهِي، وَالْوَعْدِ وَالْوَعِيدِ، وَنَحْوِ ذَلِكَ. وَقَدْ بَيَّنَ هَذِهِ الْحِكْمَةَ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ أَيْضًا ; كَقَوْلِهِ: وَمَا أَنْزَلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ إِلَّا لِتُبَيِّنَ لَهُمُ الَّذِي اخْتَلَفُوا فِيهِ [١٦ \ ٦٤] ، وَقَوْلِهِ إِنَّا أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ الْآيَةَ [٤ \ ١٠٥] .
Birincisi: İnsanlara bu Kitap'ta kendilerine indirilen emirleri, yasakları, vaat ve tehditleri ve benzeri hususları açıklamasıdır. Allah bu hikmeti başka bir yerde de açıklamıştır; nitekim şöyle buyurmuştur: { وَمَا أَنْزَلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ إِلَّا لِتُبَيِّنَ لَهُمُ الَّذِي اخْتَلَفُوا فِيهِ } “Biz bu Kitab'ı sana, sırf hakkında ihtilafa düştükleri şeyi onlara açıklayasın diye indirdik” [Nahl 16/64] ve şöyle buyurmuştur: { إِنَّا أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ } “İnsanlar arasında hükmedesin diye Kitab'ı sana hak ile indirdik...” [Nisâ 4/105].
الْحِكْمَةُ الثَّانِيَةُ: هِيَ التَّفَكُّرُ فِي آيَاتِهِ وَالِاتِّعَاظُ بِهَا ; كَمَا قَالَ هُنَا: وَلَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ [١٦ \ ٤٤] ، وَقَدْ بَيَّنَ هَذِهِ الْحِكْمَةَ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ أَيْضًا ; كَقَوْلِهِ: كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ إِلَيْكَ مُبَارَكٌ لِيَدَّبَّرُوا آيَاتِهِ وَلِيَتَذَكَّرَ أُولُو الْأَلْبَابِ [٣٨ \ ٢٩] ، وَقَوْلِهِ: أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَلَوْ كَانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلَافًا كَثِيرًا [٤ \ ٨٢] ، وَقَوْلِهِ: أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلَى قُلُوبٍ أَقْفَالُهَا [٤٧ \ ٢٤] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
İkinci hikmet: Ayetleri üzerinde düşünmek ve onlardan ibret almaktır; burada { وَلَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ } “Ve belki düşünürler diye” [Nahl 16/44] buyurduğu gibi. Allah bu hikmeti başka yerlerde de açıklamıştır; nitekim şöyle buyurmuştur: { كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ إِلَيْكَ مُبَارَكٌ لِيَدَّبَّرُوا آيَاتِهِ وَلِيَتَذَكَّرَ أُولُو الْأَلْبَابِ } “Ayetlerini düşünsünler ve akıl sahipleri ibret alsınlar diye sana indirdiğimiz mübarek bir Kitap'tır” [Sâd 38/29], şöyle buyurmuştur: { أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَلَوْ كَانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلَافًا كَثِيرًا } “Onlar Kur'an'ı düşünmüyorlar mı? Eğer o Allah'tan başkası katından olsaydı, elbette içinde birçok çelişki bulurlardı” [Nisâ 4/82] ve şöyle buyurmuştur: { أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلَى قُلُوبٍ أَقْفَالُهَا } “Onlar Kur'an'ı düşünmüyorlar mı, yoksa kalpleri üzerinde kilitler mi var?” [Muhammed 47/24] ve diğer ayetler böyledir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: أَفَأَمِنَ الَّذِينَ مَكَرُوا السَّيِّئَاتِ أَنْ يَخْسِفَ اللَّهُ بِهِمُ الْأَرْضَ أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذَابُ مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُونَ.
Yüce Allah'ın: { أَفَأَمِنَ الَّذِينَ مَكَرُوا السَّيِّئَاتِ أَنْ يَخْسِفَ اللَّهُ بِهِمُ الْأَرْضَ أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذَابُ مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُونَ } “Kötülükleri tuzak kuranlar, Allah'ın kendilerini yere batırmayacağından yahut azabın kendilerine hiç farkında olmadıkları bir yerden gelmeyeceğinden emin mi oldular?” buyruğu.
أَنْكَرَ اللَّهُ - جَلَّ وَعَلَا - عَلَى الَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئَاتِ مِنَ الْكُفْرِ وَالْمَعَاصِي، وَمَعَ ذَلِكَ يَأْمَنُونَ عَذَابَ اللَّهِ وَلَا يَخَافُونَ أَخْذَهُ الْأَلِيمَ، وَبَطْشَهُ الشَّدِيدَ، وَهُوَ قَادِرٌ عَلَى أَنْ يَخْسِفَ بِهِمُ الْأَرْضَ، وَيُهْلِكَهُمْ بِأَنْوَاعِ الْعَذَابِ. وَالْخَسْفُ: بَلْعُ الْأَرْضِ الْمَخْسُوفَ بِهِ وَقُعُودُهَا بِهِ إِلَى أَسْفَلَ ; كَمَا فَعَلَ اللَّهُ بِقَارُونَ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى فِيهِ: فَخَسَفْنَا بِهِ وَبِدَارِهِ الْأَرْضَ الْآيَةَ [٢٨ \ ٨١] ، وَبَيَّنَ هَذَا الْمَعْنَى فِي مَوَاضِعَ كَثِيرَةٍ ; كَقَوْلِهِ: أَأَمِنْتُمْ مَنْ فِي السَّمَاءِ أَنْ يَخْسِفَ بِكُمُ الْأَرْضَ فَإِذَا هِيَ تَمُورُ أَمْ أَمِنْتُمْ مَنْ فِي
Allah -celle ve 'alâ- küfür ve günahlar nevinden kötülükleri işleyenleri; bununla birlikte Allah'ın azabından kendilerini güvende saymalarını ve O'nun onları yerin dibine batırmaya, türlü türlü azaplarla helak etmeye gücü yettiği halde O'nun can yakıcı yakalamasından ve şiddetli azabından korkmamalarını kınamıştır. el-Hasf (الْخَسْفُ), yerin batırılan kimseyi yutması ve onunla birlikte aşağıya çökmesidir; nitekim Allah bunu Kārûn'a yapmıştır. Yüce Allah onun hakkında şöyle buyurmuştur: { فَخَسَفْنَا بِهِ وَبِدَارِهِ الْأَرْضَ } “Bunun üzerine biz onu da evini de yere batırdık...” [Kasas 28/81]. Bu manayı birçok yerde açıklamıştır; nitekim şöyle buyurmuştur: { أَأَمِنْتُمْ مَنْ فِي السَّمَاءِ أَنْ يَخْسِفَ بِكُمُ الْأَرْضَ فَإِذَا هِيَ تَمُورُ أَمْ أَمِنْتُمْ مَنْ فِي
السَّمَاءِ الْآيَةَ [٦٧ \ ١٦، ١٧] ، وَقَوْلِهِ: أَفَأَمِنْتُمْ أَنْ يَخْسِفَ بِكُمْ جَانِبَ الْبَرِّ أَوْ يُرْسِلَ عَلَيْكُمْ حَاصِبًا ثُمَّ لَا تَجِدُوا لَكُمْ وَكِيلًا [١٧ \ ٦٨] ، وَقَوْلِهِ: أَفَأَمِنُوا مَكْرَ اللَّهِ فَلَا يَأْمَنُ مَكْرَ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْخَاسِرُونَ [٧ \ ٩٩] ، وَقَدْ قَدَّمْنَا طَرَفًا مِنْ هَذِهِ فِي أَوَّلِ «سُورَةِ الْأَعْرَافِ» .
السَّمَاءِ } “Gökte olanın sizi yere batırmayacağından emin mi oldunuz? O zaman bir bakarsınız o çalkalanıp durmaktadır. Yoksa gökte olanın... emin mi oldunuz?” [Mülk 67/16-17], şöyle buyurmuştur: { أَفَأَمِنْتُمْ أَنْ يَخْسِفَ بِكُمْ جَانِبَ الْبَرِّ أَوْ يُرْسِلَ عَلَيْكُمْ حَاصِبًا ثُمَّ لَا تَجِدُوا لَكُمْ وَكِيلًا } “O'nun sizi karanın bir tarafında yere batırmasından yahut üzerinize taş yağdıran bir kasırga göndermesinden sonra kendinize hiçbir vekil bulamamaktan güvende mi oldunuz?” [İsrâ 17/68] ve şöyle buyurmuştur: { أَفَأَمِنُوا مَكْرَ اللَّهِ فَلَا يَأْمَنُ مَكْرَ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْخَاسِرُونَ } “Onlar Allah'ın tuzağından emin mi oldular? Ziyana uğrayan topluluktan başkası Allah'ın tuzağından emin olmaz” [A'râf 7/99]. A'râf Suresi'nin başında bunlardan bir kısmını zikretmiştik.
وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي إِعْرَابِ: «السَّيِّئَاتِ» [١٦ \ ٤٥] ، فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ ; فَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: نَعْتٌ لِمَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: مَكَرُوا الْمَكَرَاتِ السَّيِّئَاتِ، أَيْ: الْقَبِيحَاتِ قُبْحًا شَدِيدًا ; كَمَا ذَكَرَ اللَّهُ عَنْهُمْ فِي قَوْلِهِ: وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِيُثْبِتُوكَ أَوْ يَقْتُلُوكَ أَوْ يُخْرِجُوكَ الْآيَةَ [٨ \ ٣٠] ، وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: مَفْعُولٌ بِهِ لِـ «مَكَرُوا» عَلَى تَضْمِينِ «مَكَرُوا» مَعْنَى فَعَلُوا. وَهَذَا أَقْرَبُ أَوْجُهِ الْإِعْرَابِ عِنْدِي. وَقِيلَ: مَفْعُولٌ بِهِ لِـ «أَمِنَ» ، أَيْ: أَأَمِنَ الْمَاكِرُونَ السَّيِّئَاتِ، أَيِ: الْعُقُوبَاتِ الشَّدِيدَةَ الَّتِي تَسُوءُهُمْ عِنْدَ نُزُولِهَا بِهِمْ. ذَكَرَ الْوَجْهَ الْأَوَّلَ: الزَّمَخْشَرِيُّ، وَالْأَخِيرَيْنِ ابْنُ عَطِيَّةَ. وَذَكَرَ الْجَمِيعَ أَبُو حَيَّانَ فِي «الْبَحْرِ الْمُحِيطِ» .
Âlimler bu yüce ayetteki { السَّيِّئَاتِ } [Nahl 16/45] kelimesinin irabı hususunda ihtilaf etmişlerdir: Bazı âlimler şöyle demiştir: Mahzuf bir masdarın sıfatıdır; yani “pek çirkin hilelerle tuzak kurdular” takdirindedir; nitekim Allah onlar hakkında: { وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِيُثْبِتُوكَ أَوْ يَقْتُلُوكَ أَوْ يُخْرِجُوكَ } “Hani inkâr edenler seni bağlayıp tutmak veya öldürmek yahut çıkarmak için sana tuzak kuruyorlardı...” [Enfâl 8/30] buyruğunda bunu zikretmiştir. Bazı âlimler ise: “Mekerû” fiilinin “fa'alû” (yaptılar) anlamını tazammun etmesiyle onun mefulün bihi olduğunu söylemişlerdir. Bana göre irap vecihlerinin en tercihe şayan olanı budur. Bir görüşe göre de: “Âmine” fiilinin mefulün bihidir; yani kötülük tuzakçıları, başlarına indiğinde kendilerini üzecek şiddetli azaplardan emin mi oldular, demektir. İlk vechi ez-Zemahşerî, son iki vechi İbn Atiyye zikretmiştir. Ebû Hayyân ise el-Bahrü'l-Muhît'te hepsini zikretmiştir.
تَنْبِيهُ.
UYARI.
كُلُّ مَا جَاءَ فِي الْقُرْآنِ مِنْ هَمْزَةِ اسْتِفْهَامٍ بَعْدَهَا وَاوُ الْعَطْفِ أَوْ فَاؤُهُ ; كَقَوْلِهِ: أَفَنَضْرِبُ عَنْكُمُ الذِّكْرَ صَفْحًا [٤٣ \ ٥] ، أَفَلَمْ يَرَوْا إِلَى مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ [٣٤ \ ٩] ، أَفَلَمْ تَكُنْ آيَاتِي تُتْلَى عَلَيْكُمْ [٤٥ \ ٣١] ، إِلَخْ، وَفِيهِ وَجْهَانِ مَعْرُوفَانِ عِنْدَ عُلَمَاءِ الْعَرَبِيَّةِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ الْفَاءَ وَالْوَاوَ كِلْتَاهُمَا عَاطِفَةٌ مَا بَعْدَهَا عَلَى مَحْذُوفٍ دَلَّ الْمَقَامُ عَلَيْهِ ; كَقَوْلِكَ مَثَلًا: أَنُمْهِلُكُمْ فَنَضْرِبُ عَنْكُمُ الذِّكْرَ صَفْحًا؟ أَعَمُوا فَلَمْ يَرَوْا إِلَى مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ؟ أَلَمْ تَأْتِكُمْ آيَاتِي أَفَلَمْ تَكُنْ تُتْلَى عَلَيْكُمْ؟ وَهَكَذَا وَإِلَى هَذَا الْوَجْهِ أَشَارَ ابْنُ مَالِكٍ فِي الْخُلَاصَةِ بِقَوْلِهِ:
Kur'an'da istifham hemzesinden sonra atıf vâv'ı veya fâ'sı gelen her yerde; örneğin { أَفَنَضْرِبُ عَنْكُمُ الذِّكْرَ صَفْحًا } “Sizden zikri büsbütün çekip alalım mı?” [Zuhruf 43/5], { أَفَلَمْ يَرَوْا إِلَى مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ } “Onlar önlerindekine bakmadılar mı?” [Sebe 34/9], { أَفَلَمْ تَكُنْ آيَاتِي تُتْلَى عَلَيْكُمْ } “Ayetlerim size okunmuyor muydu?” [Câsiye 45/31] vb. yerlerde, Arap dili âlimleri nezdinde bilinen iki vecih vardır: Birincisi: Hem fâ hem de vâv, sonrasını makamın delalet ettiği mahzuf bir ögeye atfetmektedir; tıpkı senin: “Size mühlet verelim de zikri sizden büsbütün çekip alalım mı?”, “Kör mü oldular da önlerindekini görmediler?”, “Ayetlerim size gelmedi mi, size okunmuyor muydu?” demen gibi. İbn Mâlik el-Hulâsa'da (el-Elfiyye) şu sözüyle bu veche işaret etmiştir:
وَحَذْفُ مَتْبُوعٍ بَدَا هُنَا اسْتُبِحْ ... وَعَطْفُكَ الْفِعْلَ عَلَى الْفِعْلِ يَصِحْ
Ve hazfü metbû'ın bedâ hünestübîh ... ve atfukel-fi'le alel-fi'li yasîh
وَمَحَلُّ الشَّاهِدِ فِي الشَّطْرِ الْأَوَّلِ دُونَ الثَّانِي.
Şahit olunan yer ikinci mısrada değil, birinci mısradadır.
الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّ الْفَاءَ وَالْوَاوَ كِلْتَاهُمَا عَاطِفَةٌ لِلْجُمْلَةِ الْمُصَدَّرَةِ بِهَمْزَةِ الِاسْتِفْهَامِ عَلَى مَا قَبْلَهَا ; إِلَّا أَنَّ هَمْزَةَ الِاسْتِفْهَامِ تَزَحْلَقَتْ عَنْ مَحَلِّهَا فَتَقَدَّمَتْ عَلَى الْفَاءِ وَالْوَاوِ ; وَهِيَ مُتَأَخِّرَةٌ عَنْهُمَا فِي الْمَعْنَى، وَإِنَّمَا تَقَدَّمَتْ لَفْظًا عَنْ مَحَلِّهَا مَعْنًى ; لِأَنَّ الِاسْتِفْهَامَ لَهُ صَدْرُ الْكَلَامُ.
İkinci vecih: Hem fâ hem de vâv, başında istifham hemzesi bulunan cümleyi kendisinden öncekine atfetmektedir; ancak istifham hemzesi kendi yerinden kayarak fâ ve vâv'ın önüne geçmiştir; halbuki anlam bakımından onlardan sonradır. Anlamca yerinden lafzen öne geçmesinin sebebi ise istifhamın cümlenin başında bulunma hakkına sahip olmasıdır.
فَبِهَذَا تَعْلَمُ: أَنَّ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الَّتِي هِيَ قَوْلُهُ: أَفَأَمِنَ الَّذِينَ مَكَرُوا السَّيِّئَاتِ الْآيَةَ [١٦ \ ٤٥] ، الْوَجْهَيْنِ الْمَذْكُورَيْنِ ; فَعَلَى الْأَوَّلِ: فَالْمَعْنَى أَجَهِلَ الَّذِينَ مَكَرُوا السَّيِّئَاتِ وَعِيدَ اللَّهِ بِالْعِقَابِ؟ أَفَأَمِنَ الَّذِينَ مَكَرُوا السَّيِّئَاتِ، إِلَخْ. وَعَلَى الثَّانِي فَالْمَعْنَى فَأَأمِنَ الَّذِينَ مَكَرُوا السَّيِّئَاتِ ; فَالْفَاءُ عَاطِفَةٌ لِلْجُمْلَةِ الْمُصَدَّرَةِ بِالِاسْتِفْهَامِ، وَالْأَوَّلُ: هُوَ الْأَظْهَرُ. وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Bununla bilirsin ki, Yüce Allah'ın bu ayetteki { أَفَأَمِنَ الَّذِينَ مَكَرُوا السَّيِّئَاتِ } “Kötülükleri tuzak kuranlar emin mi oldular?...” [Nahl 16/45] buyruğunda söz konusu iki vecih geçerlidir. Birinciye göre mana: “Kötülük tuzakları kuranlar Allah'ın azap tehdidini bilmediler de kötülükleri tuzak kuranlar emin mi oldular...” demektir. İkinciye göre mana: “Öyleyse kötülükleri tuzak kuranlar emin mi oldular?” şeklindedir; fâ harfi istifhamla başlayan cümleyi atfetmektedir. Birinci [vecih] daha açıktır. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: رَحِيمٌ أَوَلَمْ يَرَوْا إِلَى مَا خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ الْآيَةَ، تَقَدَّمَ بَيَانُ هَذِهِ الْآيَةِ وَأَمْثَالِهَا مِنَ الْآيَاتِ فِي «سُورَةِ الرَّعْدِ» .
Yüce Allah'ın: { رَحِيمٌ أَوَلَمْ يَرَوْا إِلَى مَا خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ } “...Rahîm'dir. Allah'ın yarattığı herhangi bir şeyi görmediler mi?...” ayeti; bu ayetin ve Ra'd Suresi'ndeki benzeri ayetlerin açıklaması daha önce geçmişti.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقَالَ اللَّهُ لَا تَتَّخِذُوا إِلَهَيْنِ اثْنَيْنِ إِنَّمَا هُوَ إِلَهٌ وَاحِدٌ فَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ. نَهَى اللَّهُ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ جَمِيعَ الْبَشَرِ عَنْ أَنْ يَعْبُدُوا إِلَهًا آخَرَ مَعَهُ، وَأَخْبَرَهُمْ أَنَّ الْمَعْبُودَ الْمُسْتَحِقَّ لِأَنْ يُعْبَدَ وَحْدَهُ وَاحِدٌ، ثُمَّ أَمَرَهُمْ أَنْ يَرْهَبُوهُ، أَيْ: يَخَافُونَهُ وَحْدَهُ ; لِأَنَّهُ هُوَ الَّذِي بِيَدِهِ الضُّرُّ وَالنَّفْعُ، لَا نَافِعَ وَلَا ضَارَّ سِوَاهُ.
Yüce Allah'ın: { وَقَالَ اللَّهُ لَا تَتَّخِذُوا إِلَهَيْنِ اثْنَيْنِ إِنَّمَا هُوَ إِلَهٌ وَاحِدٌ فَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ } “Allah buyurdu ki: İki ilah edinmeyin! O ancak tek bir ilahtır. Yalnız benden korkun!” buyruğu. Allah -celle ve 'alâ- bu yüce ayette bütün insanları kendisiyle birlikte başka bir ilaha ibadet etmekten men etmiş, yalnızca kendisine ibadet edilmeye layık olan mabudun bir tek olduğunu onlara haber vermiş, sonra da yalnızca kendisinden korkmalarını emretmiştir; çünkü zarar ve yarar yalnızca O'nun elindedir, O'ndan başka ne yarar sağlayan ne de zarar veren vardır.
وَأَوْضَحَ هَذَا الْمَعْنَى فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ ; كَقَوْلِهِ: فَفِرُّوا إِلَى اللَّهِ إِنِّي لَكُمْ مِنْهُ نَذِيرٌ مُبِينٌ وَلَا تَجْعَلُوا مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ إِنِّي لَكُمْ مِنْهُ نَذِيرٌ مُبِينٌ [٥١ \ ٥٠ - ٥١] ، وَقَوْلِهِ: الَّذِي جَعَلَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ فَأَلْقِيَاهُ فِي الْعَذَابِ الشَّدِيدِ [٥٠ \ ٢٦] ، وَقَوْلِهِ: لَا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ فَتَقْعُدَ مَذْمُومًا مَخْذُولًا [١٧ \ ٢٢] ، وَقَوْلِهِ: وَلَا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ فَتُلْقَى فِي جَهَنَّمَ مَلُومًا مَدْحُورًا [١٧ \ ٣٩] .
Bu manayı pek çok ayette açıklamıştır; nitekim şöyle buyurmuştur: { فَفِرُّوا إِلَى اللَّهِ إِنِّي لَكُمْ مِنْهُ نَذِيرٌ مُبِينٌ وَلَا تَجْعَلُوا مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ إِنِّي لَكُمْ مِنْهُ نَذِيرٌ مُبِينٌ } “Öyleyse Allah'a koşun! Şüphesiz ben size O'ndan [gönderilmiş] apaçık bir uyarıcıyım. Allah ile beraber başka bir ilah kılmayın! Şüphesiz ben size O'ndan [gönderilmiş] apaçık bir uyarıcıyım” [Zâriyât 51/50-51], şöyle buyurmuştur: { الَّذِي جَعَلَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ فَأَلْقِيَاهُ فِي الْعَذَابِ الشَّدِيدِ } “O ki Allah ile beraber başka bir ilah kılmıştır, onu şiddetli azabın içine atın!” [Kāf 50/26], şöyle buyurmuştur: { لَا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ فَتَقْعُدَ مَذْمُومًا مَخْذُولًا } “Allah ile beraber başka bir ilah kılma, yoksa kınanmış ve yalnız bırakılmış olarak kalakalırsın” [İsrâ 17/22] ve şöyle buyurmuştur: { وَلَا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ فَتُلْقَى فِي جَهَنَّمَ مَلُومًا مَدْحُورًا } “Allah ile beraber başka bir ilah kılma, yoksa kınanmış ve kovulmuş olarak cehenneme atılırsın” [İsrâ 17/39].
وَبَيَّنَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ: اسْتَحَالَةَ تَعَدُّدِ الْأَلِهَةِ عَقْلًا ; كَقَوْلِهِ: لَوْ كَانَ فِيهِمَا آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتَا [٢١ \ ٢٢] ، وَقَوْلِهِ: وَمَا كَانَ مَعَهُ مِنْ إِلَهٍ إِذًا لَذَهَبَ كُلُّ إِلَهٍ بِمَا خَلَقَ وَلَعَلَا بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ سُبْحَانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ عَالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ فَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ [٢٣ \ ٩١ - ٩٢] ، وَقَوْلِهِ: قُلْ لَوْ كَانَ مَعَهُ آلِهَةٌ كَمَا يَقُولُونَ إِذًا لَابْتَغَوْا إِلَى ذِي الْعَرْشِ سَبِيلًا [١٧ \ ٤٢] ، وَالْآيَاتُ بِعِبَادَتِهِ وَحْدَهُ كَثِيرَةٌ جِدًّا، فَلَا نُطِيلُ بِهَا الْكَلَامَ. وَقَدَّمَ الْمَفْعُولَ فِي قَوْلِهِ: وَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ، لِلدَّلَالَةِ عَلَى الْحَصْرِ. وَقَدْ تَقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ فِي مَبْحَثِ " مَفْهُومِ الْمُخَالَفَةِ "، وَفِي الْمَعَانِي فِي مَبْحَثِ الْقَصْرِ ": أَنَّ تَقْدِيمَ الْمَعْمُولِ مِنْ صِيَغِ الْحَصْرِ. أَيْ: خَافُونِ وَحْدِي وَلَا تَخَافُوا سِوَايَ. وَهَذَا الْحَصْرُ الْمُشَارُ إِلَيْهِ هُنَا بِتَقْدِيمِ الْمَعْمُولِ بَيَّنَهُ - جَلَّ وَعَلَا - فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ ; كَقَوْلِهِ: فَلَا تَخْشَوُا النَّاسَ وَاخْشَوْنِ الْآيَةَ [٥ \ ٤٤] ، وَقَوْلِهِ: الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِسَالَاتِ اللَّهِ وَيَخْشَوْنَهُ وَلَا يَخْشَوْنَ أَحَدًا إِلَّا اللَّهَ
[Allah] -celle ve 'alâ- başka yerlerde ilahların çoğalmasının aklen imkânsız olduğunu açıklamıştır; nitekim şöyle buyurmuştur: { لَوْ كَانَ فِيهِمَا آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتَا } “Eğer o ikisinde (yerde ve gökte) Allah'tan başka ilahlar olsaydı, ikisinin de düzeni bozulurdu” [Enbiyâ 21/22], şöyle buyurmuştur: { وَمَا كَانَ مَعَهُ مِنْ إِلَهٍ إِذًا لَذَهَبَ كُلُّ إِلَهٍ بِمَا خَلَقَ وَلَعَلَا بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ سُبْحَانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ عَالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ فَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ } “O'nunla beraber hiçbir ilah yoktur; öyle olsaydı her ilah kendi yarattığını alıp götürür ve muhakkak ki biri diğerine üstün gelmeye çalışırdı. Allah onların nitelemelerinden münezzehtir. O, gaybı da görünen âlemi de bilendir. Onların koştukları ortaklardan yücedir” [Mü'minûn 23/91-92] ve şöyle buyurmuştur: { قُلْ لَوْ كَانَ مَعَهُ آلِهَةٌ كَمَا يَقُولُونَ إِذًا لَابْتَغَوْا إِلَى ذِي الْعَرْشِ سَبِيلًا } “De ki: Eğer onların dedikleri gibi O'nunla beraber ilahlar olsaydı, o takdirde Arş'ın sahibine bir yol ararlardı” [İsrâ 17/42]. Yalnızca O'na ibadet edilmesine dair ayetler pek çoktur, bu yüzden sözü uzatmıyoruz. { وَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ } buyruğundaki mefulün öne alınması hasr (yalnızca O'na tahsis) ifade etmesi içindir. Usul ilminde “mefhûmü'l-muhâlefe” bahsinde ve Meânî ilminde “kasr” bahsinde mamulün öne geçirilmesinin hasr sîgalarından olduğu yerleşmiş bir kuraldır; yani “Yalnızca benden korkun ve benden başkasından korkmayın” demektir. Burada mamulün öne alınmasıyla işaret edilen bu hasrı [Allah] -celle ve 'alâ- başka yerlerde de açıklamıştır; nitekim şöyle buyurmuştur: { فَلَا تَخْشَوُا النَّاسَ وَاخْشَوْنِ } “İnsanlardan korkmayın, benden korkun...” [Mâide 5/44] ve şöyle buyurmuştur: { الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِسَالَاتِ اللَّهِ وَيَخْشَوْنَهُ وَلَا يَخْشَوْنَ أَحَدًا إِلَّا اللَّهَ } “Onlar Allah'ın elçilik vazifelerini tebliğ ederler, O'ndan korkarlar ve Allah'tan başka kimseden korkmazlar...”
الْآيَةَ [٣٣ \ ٣٩] ، وَقَوْلِهِ: إِنَّمَا يَعْمُرُ مَسَاجِدَ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَأَقَامَ الصَّلَاةَ وَآتَى الزَّكَاةَ وَلَمْ يَخْشَ إِلَّا اللَّهَ الْآيَةَ [٩ \ ١٨] ، وَقَوْلِهِ: إِنَّمَا ذَلِكُمُ الشَّيْطَانُ يُخَوِّفُ أَوْلِيَاءَهُ فَلَا تَخَافُوهُمْ وَخَافُونِ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ [٣ \ ١٧٥] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
[Ahzâb 33/39], şöyle buyurmuştur: { إِنَّمَا يَعْمُرُ مَسَاجِدَ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَأَقَامَ الصَّلَاةَ وَآتَى الزَّكَاةَ وَلَمْ يَخْشَ إِلَّا اللَّهَ } “Allah'ın mescitlerini ancak Allah'a ve ahiret gününe inanan, namazı kılan, zekâtı veren ve Allah'tan başkasından korkmayan kimseler imar eder...” [Tevbe 9/18] ve şöyle buyurmuştur: { إِنَّمَا ذَلِكُمُ الشَّيْطَانُ يُخَوِّفُ أَوْلِيَاءَهُ فَلَا تَخَافُوهُمْ وَخَافُونِ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “İşte o şeytan ancak kendi dostlarını korkutur. Öyleyse onlardan korkmayın, eğer mümin iseniz benden korkun” [Âl-i İmrân 3/175] ve diğer ayetler böyledir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَهُ الدِّينُ وَاصِبًا، الدِّينُ هُنَا: الطَّاعَةُ. وَمِنْهُ سُمِّيَتْ أَوَامِرُ اللَّهِ وَنَوَاهِيهِ دِينًا ; كَقَوْلِهِ: إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلَامُ [٣ \ ١٩] ، وَقَوْلِهِ: وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلَامَ دِينًا [٥ \ ٣] ، وَقَوْلِهِ: وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلَامِ دِينًا فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ [٣ \ ٨٥] .
Yüce Allah'ın: { وَلَهُ الدِّينُ وَاصِبًا } “Din de sürekli olarak O'nundur” buyruğu. Buradaki ed-Dîn (الدِّينُ), itaattir. Allah'ın emir ve yasaklarına bu sebeple din adı verilmiştir; nitekim şöyle buyurmuştur: { إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلَامُ } “Şüphesiz Allah katında din İslâm'dır” [Âl-i İmrân 3/19], şöyle buyurmuştur: { وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلَامَ دِينًا } “Sizin için din olarak İslâm'dan razı oldum” [Mâide 5/3] ve şöyle buyurmuştur: { وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلَامِ دِينًا فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ } “Kim İslâm'dan başka bir din ararsa, ondan asla kabul edilmeyecektir” [Âl-i İmrân 3/85].
وَالْمُرَادُ بِالدِّينِ فِي الْآيَاتِ: طَاعَةُ اللَّهِ بِامْتِثَالِ جَمِيعِ الْأَوَامِرِ، وَاجْتِنَابِ جَمِيعِ النَّوَاهِي. وَمِنَ الدِّينِ بِمَعْنَى الطَّاعَةِ: قَوْلُ عَمْرِو بْنِ كُلْثُومٍ فِي مُعَلَّقَتِهِ:
Ayetlerdeki dinden maksat: Bütün emirleri yerine getirmek ve bütün yasaklardan kaçınmak suretiyle Allah'a itaat etmektir. Dinin itaat anlamında kullanılışına dair Amr b. Külsûm'ün Muallaka'sındaki şu sözü örnektir:
وَأَيَّامٍ لَنَا غُرٍّ كِرَامٍ ... عَصَيْنَا الْمَلْكَ فِيهَا أَنْ نَدِينَا
Ve eyyâmin lenâ gurrin kirâmin ... aseynel-melke fîhâ en nedînâ
أَيْ: عَصَيْنَاهُ وَامْتَنَعْنَا أَنَّ نَدِينَ لَهُ، أَيْ: نُطِيعُهُ. وَقَوْلُهُ وَاصِبًا [١٦ \ ٥٢] ، أَيْ: دَائِمًا، أَيْ: لَهُ - جَلَّ وَعَلَا -: الطَّاعَةُ وَالذُّلُّ وَالْخُضُوعُ دَائِمًا ; لِأَنَّهُ لَا يَضْعُفُ سُلْطَانُهُ، وَلَا يُعْزَلُ عَنْ سُلْطَانِهِ، وَلَا يَمُوتُ وَلَا يُغْلَبُ، وَلَا يَتَغَيَّرُ لَهُ حَالٌ بِخِلَافِ مُلُوكِ الدُّنْيَا ; فَإِنَّ الْوَاحِدَ مِنْهُمْ يَكُونُ مُطَاعًا لَهُ السَّلْطَنَةُ وَالْحُكْمُ، وَالنَّاسُ يَخَافُونَهُ وَيَطْمَعُونَ فِيمَا عِنْدَهُ بُرْهَةً مِنَ الزَّمَنِ، ثُمَّ يُعْزَلُ أَوْ يَمُوتُ، أَوْ يُذَلُّ بَعْدَ عِزٍّ، وَيَتَّضِعُ بَعْدَ رِفْعَةٍ ; فَيَبْقَى لَا طَاعَةَ لَهُ وَلَا يَعْبَأُ بِهِ أَحَدٌ، فَسُبْحَانَ مَنْ لَمْ يَتَّخِذْ وَلَدًا، وَلَمْ يَكُنْ لَهُ شَرِيكٌ فِي الْمُلْكِ، وَلَمْ يَكُنْ لَهُ وَلِيٌّ مِنَ الذُّلِّ، وَكَبِّرْهُ تَكْبِيرًا.
Yani: Ona isyan ettik ve ona boyun eğmekten, yani itaat etmekten kaçındık. { وَاصِبًا } [Nahl 16/52] ifadesi ise “daimî olarak” demektir; yani itaat, zillet ve boyun eğiş daima O'na -celle ve 'alâ- aittir; çünkü O'nun hâkimiyeti zayıflamaz, saltanatından azledilmez, ölmez, mağlup edilmez ve O'nun için hiçbir durum değişmez. Dünya kralları ise böyle değildir; onlardan biri kendisine itaat edilen, saltanat ve hüküm sahibi olan, insanların bir süre kendisinden korktuğu ve nezdindekine tamah ettiği biri olur; sonra azledilir veya ölür yahut izzetten sonra zillete düşer ve yücelikten sonra alçalır; böylece geriye ne ona bir itaat kalır ne de kimse onu önemser. Çocuk edinmeyen, mülkte hiçbir ortağı olmayan ve acizlikten ötürü bir yardımcıya ihtiyacı bulunmayan [Allah] her türlü noksanlıktan münezzehtir; O'nu tekbir ile yücelt.
وَهَذَا الْمَعْنَى الَّذِي أَشَارَ إِلَيْهِ مَفْهُومُ الْآيَةِ بَيَّنَهُ - جَلَّ وَعَلَا - فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ ; كَقَوْلِهِ: قُلِ اللَّهُمَّ مَالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشَاءُ وَتَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشَاءُ وَتُعِزُّ مَنْ تَشَاءُ وَتُذِلُّ مَنْ تَشَاءُ [٣ \ ٢٦] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: خَافِضَةٌ رَافِعَةٌ [٥٦ \ ٣] ; لِأَنَّهَا تَرْفَعُ أَقْوَامًا كَانَتْ مَنْزِلَتُهُمْ مُنْخَفِضَةً فِي الدُّنْيَا، وَتُخْفِضُ أَقْوَامًا كَانُوا مُلُوكًا فِي الدُّنْيَا، لَهُمُ الْمَكَانَةُ الرَّفِيعَةُ، وَقَوْلِهِ: لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلَّهِ الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ [٤٠ \ ١٦] .
Ayetin mefhumunun işaret ettiği bu manayı [Allah] -celle ve 'alâ- başka yerlerde de açıklamıştır; nitekim şöyle buyurmuştur: { قُلِ اللَّهُمَّ مَالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشَاءُ وَتَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشَاءُ وَتُعِزُّ مَنْ تَشَاءُ وَتُذِلُّ مَنْ تَشَاءُ } “De ki: Ey mülkün sahibi olan Allah'ım! Mülkü dilediğine verirsin, mülkü dilediğinden çekip alırsın; dilediğini aziz kılar, dilediğini zelil kılarsın...” [Âl-i İmrân 3/26], Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { خَافِضَةٌ رَافِعَةٌ } “Alçaltandır, yüseltendir” [Vâkıa 56/3]; çünkü o, dünyada mevkileri düşük olan toplulukları yüceltir ve dünyada yüksek makam sahibi krallar olan toplulukları alçaltır; ve şöyle buyurmuştur: { لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلَّهِ الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ } “Bugün mülk kimindir? Bir ve mutlak galip olan Allah'ındır” [Mü'min 40/16].
وَنَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ الْمَذْكُورَةِ قَوْلُهُ: وَيُقْذَفُونَ مِنْ كُلِّ جَانِبٍ دُحُورًا وَلَهُمْ عَذَابٌ وَاصِبٌ [٣٧ \ ٨ - ٩] ، أَيْ: دَائِمٌ. وَقِيلَ: عَذَابٌ مُوجِعٌ مُؤْلِمٌ، وَالْعَرَبُ تُطْلِقُ الْوَصَبَ عَلَى الْمَرَضِ، وَتُطْلِقُ الْوُصُوبَ عَلَى الدَّوَامِ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّهُ لَمَّا سَأَلَهُ نَافِعُ بْنُ الْأَزْرَقِ عَنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَهُ الدِّينُ وَاصِبًا [١٦ \ ٥٢] ، قَالَ لَهُ: الْوَاصِبُ: الدَّائِمُ، وَاسْتَشْهَدَ لَهُ بُقُولِ أُمَيَّةَ بْنِ أَبِي الصَّلْتِ الثَّقَفِيِّ:
Bu zikredilen ayetin bir benzeri de: { وَيُقْذَفُونَ مِنْ كُلِّ جَانِبٍ دُحُورًا وَلَهُمْ عَذَابٌ وَاصِبٌ } “Ve her taraftan kovularak atılırlar. Onlar için sürekli bir azap vardır” [Sâffât 37/8-9] buyruğudur; yani daimidir. Bir görüşe göre: Acı veren, elem verici bir azaptır. Araplar Vasab (الْوَصَب) kelimesini hastalık için kullanırlar; Vusûb (الْوُصُوب) kelimesini ise devamlılık için kullanırlar. İbn Abbas'tan rivayet edildiğine göre; Nâfi' b. el-Ezrak ona Yüce Allah'ın: { وَلَهُ الدِّينُ وَاصِبًا } [Nahl 16/52] buyruğunu sorduğunda, ona: “el-Vâsıb: Daimî demektir” demiş ve Ümeyye b. Ebi's-Salt es-Sekafî'nin şu beytini şahit getirmiştir:
وَلَهُ الدِّينُ وَاصِبًا وَلَهُ الْمُلْكُ ... وَحَمْدٌ لَهُ عَلَى كُلِّ حَالٍ
Ve lehüd-dînü vâsıben ve lehül-mülkü ... ve hamdün lehû alâ külli hâl
وَمِنْهُ قَوْلُ الدُّؤَلِيِّ:
ed-Düelî'nin şu sözü de bu kabildendir:
لَا أَبْتَغِي الْحَمْدَ الْقَلِيلَ بَقَاؤُهُ ... يَوْمًا بِذَمِّ الدَّهْرِ أَجْمَعَ وَاصِبًا
Lâ ebteğil-hamdel-kalîle bekāuhû ... yevmen bi zemmid-dehri ecma'a vâsıbâ
وَمِمَّنْ قَالَ: بِأَنَّ مَعْنَى الْوَاصِبِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الدَّائِمِ: ابْنُ عَبَّاسٍ، وَمُجَاهِدٌ، وَعِكْرِمَةُ، وَمَيْمُونُ بْنُ مِهْرَانَ، وَالسُّدِّيُّ، وَقَتَادَةُ، وَالْحَسَنُ، وَالضَّحَّاكُ، وَغَيْرُهُمْ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَيْضًا «وَاصِبًا» : أَيْ: وَاجِبًا. وَعَنْ مُجَاهِدٍ أَيْضًا: «وَاصِبًا» : أَيْ: خَالِصًا. وَعَلَى قَوْلِ مُجَاهِدٍ هَذَا، فَالْخَبَرُ بِمَعْنَى الْإِنْشَاءِ ; أَيْ: ارْهَبُوا أَنْ تُشْرِكُوا بِي شَيْئًا، وَأَخْلِصُوا لِي الطَّاعَةَ - وَعَلَيْهِ فَالْآيَةُ كَقَوْلِهِ: أَفَغَيْرَ دِينِ اللَّهِ يَبْغُونَ وَلَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ طَوْعًا وَكَرْهًا وَإِلَيْهِ يُرْجَعُونَ [٣ \ ٨٣] ، وَقَوْلِهِ: أَلَا لِلَّهِ الدِّينُ الْخَالِصُ [٣٩ \ ٣] ، وَقَوْلِهِ: وَمَا أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ [٩٨ \ ٥] ، وَقَوْلِهِ: «وَاصِبًا» [١٦ \ ٥٢] ، حَالٌ عَمِلَ فِيهِ الظَّرْفُ.
Bu ayetteki “vâsıb” kelimesinin daimî anlamına geldiğini söyleyenler arasında: İbn Abbas, Mücâhid, İkrime, Meymûn b. Mihrân, es-Süddî, Katâde, el-Hasan, ed-Dahhâk ve başkaları vardır. İbn Abbas'tan “vâsıben” kelimesinin “vacip olarak” anlamına geldiği de rivayet edilmiştir. Mücâhid'den de “vâsıben” kelimesinin “hâlis olarak” manasına geldiği rivayet edilmiştir. Mücâhid'in bu sözüne göre haber inşa anlamındadır; yani: “Bana herhangi bir şeyi ortak koşmaktan korkun ve bana itaati hâlis kılın” demektir. Buna göre ayet şu buyruklar gibidir: { أَفَغَيْرَ دِينِ اللَّهِ يَبْغُونَ وَلَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ طَوْعًا وَكَرْهًا وَإِلَيْهِ يُرْجَعُونَ } “Onlar Allah'ın dininden başkasını mı arıyorlar? Oysa göklerde ve yerde olanlar ister istemez O'na teslim olmuştur ve O'na döndürüleceklerdir” [Âl-i İmrân 3/83], { أَلَا لِلَّهِ الدِّينُ الْخَالِصُ } “Dikkat edin, hâlis din yalnız Allah'ındır” [Zümer 39/3] ve { وَمَا أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ } “Halbuki onlara dini yalnız Allah'a has kılarak O'na kulluk etmelerinden başkası emredilmemişti” [Beyyine 98/5]. { وَاصِبًا } [Nahl 16/52] kelimesi, zarfın âmil olduğu bir haldir.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَتَّقُونَ، أَنْكَرَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ عَلَى مَنْ يَتَّقِي غَيْرَهُ ; لِأَنَّهُ لَا يَنْبَغِي أَنْ يُتَّقَى إِلَّا مَنْ بِيَدِهِ النَّفْعُ كُلُّهُ وَالضُّرُّ كُلُّهُ ; لِأَنَّ غَيْرَهُ لَا يَسْتَطِيعُ أَنْ يَنْفَعَكَ بِشَيْءٍ لَمْ يُرِدْهُ اللَّهُ لَكَ، وَلَا يَسْتَطِيعُ أَنْ يَضُرَّكَ بِشَيْءٍ لَمْ يَكْتُبْهُ اللَّهُ عَلَيْكَ.
Yüce Allah'ın: { أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَتَّقُونَ } “Yoksa Allah'tan başkasından mı sakınıyorsunuz?” buyruğu. [Allah] -celle ve 'alâ- bu yüce ayette kendisinden başkasından sakınanları kınamıştır; çünkü bütün fayda ve bütün zarar elinde olandan başkasından sakınılması uygun düşmez; zira O'ndan başkası, Allah senin için dilemedikçe sana hiçbir fayda sağlayamaz ve Allah senin aleyhine takdir etmedikçe sana hiçbir zarar veremez.
وَقَدْ أَشَارَ تَعَالَى هُنَا إِلَى أَنَّ إِنْكَارَ اتِّقَاءِ غَيْرِ اللَّهِ ; لِأَجْلِ أَنَّ اللَّهَ هُوَ الَّذِي يُرْجَى مِنْهُ النَّفْعُ، وَيُخْشَى مِنْهُ الضُّرُّ، وَلِذَلِكَ أَتْبَعَ قَوْلَهُ: أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَتَّقُونَ [١٦ \ ٥٢] ، بِقَوْلِهِ: وَمَا بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ ثُمَّ إِذَا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فَإِلَيْهِ تَجْأَرُونَ [١٦ \ ٥٣] ، وَمَعْنَى «تَجْأَرُونَ» : تَرْفَعُونَ أَصْوَاتَكُمْ بِالدُّعَاءِ وَالِاسْتِغَاثَةِ عِنْدَ نُزُولِ الشَّدَائِدِ ; وَمِنْهُ قَوْلُ الْأَعْشَى أَوِ النَّابِغَةِ يَصِفُ بَقَرَةً:
Yüce Allah burada, Allah'tan başkasından sakınmanın kınanmasının, faydası umulan ve zararından korkulan tek varlığın Allah olması sebebiyle olduğuna işaret etmiştir. Bu yüzden { أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَتَّقُونَ } “Yoksa Allah'tan başkasından mı sakınıyorsunuz?” [Nahl 16/52] buyruğunun hemen ardından: { وَمَا بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ ثُمَّ إِذَا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فَإِلَيْهِ تَجْأَرُونَ } “Nimet olarak sizde ne varsa hepsi Allah'tandır. Sonra size bir zarar dokunduğunda hemen O'na feryat edersiniz” [Nahl 16/53] buyruğunu getirmiştir. “Tec'arûn” (تَجْأَرُونَ) kelimesinin manası: Sıkıntılar indiğinde dua ve yardım istemek için seslerinizi yükseltirsiniz, demektir. el-A'şâ'nın veya en-Nâbiğa'nın bir sığırı nitelerken söylediği şu söz bu kabildendir:
فَطَافَتْ ثَلَاثًا بَيْنَ يَوْمٍ وَلَيْلَةٍ ... وَكَانَ النَّكِيرُ أَنْ تُضِيفَ وَتَجْأَرَا
Fe tâfet selâsen beyne yevmin ve leyletin ... ve kânen-nekîru en tudîfe ve tec'arâ
وَقَوْلُ الْأَعْشَى:
el-A'şâ'nın şu sözü de böyledir:
يُرَاوِحُ مِنْ صَلَوَاتِ الْمَلِيكِ ... طَوْرًا سُجُودًا وَطَوْرًا جُؤَارًا
Yürâvihu min salevâtil-melîki ... tavran sucûden ve tavran cu'ârâ
وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: حَتَّى إِذَا أَخَذْنَا مُتْرَفِيهِمْ بِالْعَذَابِ إِذَا هُمْ يَجْأَرُونَ لَا تَجْأَرُوا الْيَوْمَ إِنَّكُمْ مِنَّا لَا تُنْصَرُونَ [٢٣ \ ٦٤ - ٦٥] ، وَقَدْ أَشَارَ إِلَى هَذَا الْمَعْنَى فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ ; كَقَوْلِهِ: وَإِنْ يَمْسَسْكَ اللَّهُ بِضُرٍّ فَلَا كَاشِفَ لَهُ إِلَّا هُوَ وَإِنْ يَمْسَسْكَ بِخَيْرٍ فَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ
Yüce Allah'ın şu buyruğu da bu kabildendir: { حَتَّى إِذَا أَخَذْنَا مُتْرَفِيهِمْ بِالْعَذَابِ إِذَا هُمْ يَجْأَرُونَ لَا تَجْأَرُوا الْيَوْمَ إِنَّكُمْ مِنَّا لَا تُنْصَرُونَ } “Nihayet onların refah içinde şımaranlarını azapla yakaladığımız zaman, hemen feryat ederler. Bugün feryat etmeyin; şüphesiz siz bizden yardım göremezsiniz” [Mü'minûn 23/64-65]. Bu manaya başka yerlerde de işaret etmiştir; nitekim şöyle buyurmuştur: { وَإِنْ يَمْسَسْكَ اللَّهُ بِضُرٍّ فَلَا كَاشِفَ لَهُ إِلَّا هُوَ وَإِنْ يَمْسَسْكَ بِخَيْرٍ فَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ
قَدِيرٌ [٦ \ ١٧] ، وَقَوْلِهِ: وَإِنْ يَمْسَسْكَ اللَّهُ بِضُرٍّ فَلَا كَاشِفَ لَهُ إِلَّا هُوَ وَإِنْ يُرِدْكَ بِخَيْرٍ فَلَا رَادَّ لِفَضْلِهِ يُصِيبُ بِهِ مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ الْآيَةَ [١٠ \ ١٠٧] ، وَقَوْلِهِ: مَا يَفْتَحِ اللَّهُ لِلنَّاسِ مِنْ رَحْمَةٍ فَلَا مُمْسِكَ لَهَا وَمَا يُمْسِكْ فَلَا مُرْسِلَ لَهُ مِنْ بَعْدِهِ الْآيَةَ [٣٥ \ ٢] ، وَقَوْلِهِ: قُلْ لَنْ يُصِيبَنَا إِلَّا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَنَا هُوَ مَوْلَانَا الْآيَةَ [٩ \ ٥١] ، وَقَوْلِهِ: قُلْ أَفَرَأَيْتُمْ مَا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ أَرَادَنِيَ اللَّهُ بِضُرٍّ هَلْ هُنَّ كَاشِفَاتُ ضُرِّهِ أَوْ أَرَادَنِي بِرَحْمَةٍ هَلْ هُنَّ مُمْسِكَاتُ رَحْمَتِهِ الْآيَةَ [٣٩ \ ٣٨] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
قَدِيرٌ } “Eğer Allah sana bir zarar dokundurursa, onu O'ndan başka giderecek yoktur. Eğer sana bir hayır dokundurursa, zaten O her şeye hakkıyla kadirdir” [En'âm 6/17], şöyle buyurmuştur: { وَإِنْ يَمْسَسْكَ اللَّهُ بِضُرٍّ فَلَا كَاشِفَ لَهُ إِلَّا هُوَ وَإِنْ يُرِدْكَ بِخَيْرٍ فَلَا رَادَّ لِفَضْلِهِ يُصِيبُ بِهِ مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ } “Eğer Allah sana bir zarar dokundurursa, onu O'ndan başka giderecek yoktur. Eğer sana bir hayır dilerse, O'nun lütfunu geri çevirecek kimse de yoktur; onu kullarından dilediğine eriştirir...” [Yûnus 10/107], şöyle buyurmuştur: { مَا يَفْتَحِ اللَّهُ لِلنَّاسِ مِنْ رَحْمَةٍ فَلَا مُمْسِكَ لَهَا وَمَا يُمْسِكْ فَلَا مُرْسِلَ لَهُ مِنْ بَعْدِهِ } “Allah'ın insanlara açacağı herhangi bir rahmeti tutacak kimse yoktur; tuttuğunu da O'ndan sonra salacak kimse yoktur...” [Fâtır 35/2], şöyle buyurmuştur: { قُلْ لَنْ يُصِيبَنَا إِلَّا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَنَا هُوَ مَوْلَانَا } “De ki: Bizim başımıza asla Allah'ın bizim için yazdığından başkası gelmez. O bizim Mevlâmızdır...” [Tevbe 9/51] ve şöyle buyurmuştur: { قُلْ أَفَرَأَيْتُمْ مَا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ أَرَادَنِيَ اللَّهُ بِضُرٍّ هَلْ هُنَّ كَاشِفَاتُ ضُرِّهِ أَوْ أَرَادَنِي بِرَحْمَةٍ هَلْ هُنَّ مُمْسِكَاتُ رَحْمَتِهِ } “De ki: Gördünüz ya, Allah'tan başka yalvardıklarınız; eğer Allah bana bir zarar vermek dilese, onlar O'nun zararını giderebilirler mi? Yahut bana bir rahmet dilese, onlar O'nun rahmetini tutabilirler mi?...” [Zümer 39/38] ve diğer ayetler böyledir.
وَقَدْ ثَبَتَ فِي الصَّحِيحِ عَنْهُ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «اللَّهُمَّ لَا مَانِعَ لِمَا أَعْطَيْتَ، وَلَا مُعْطِيَ لِمَا مَنَعْتَ، وَلَا يَنْفَعُ ذَا الْجِدِّ مِنْكَ الْجَدُّ» . وَفِي حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ الْمَشْهُورِ: «وَاعْلَمْ أَنَّ الْأُمَّةَ لَوِ اجْتَمَعَتْ عَلَى أَنْ يَنْفَعُوكَ لَمْ يَنْفَعُوكَ إِلَّا بِشَيْءٍ قَدْ كَتَبَهُ اللَّهُ لَكَ، وَإِنِ اجْتَمَعُوا عَلَى أَنْ يَضُرُّوكَ بِشَيْءٍ لَمْ يَضُرُّوكَ إِلَّا بِشَيْءٍ كَتَبَهُ اللَّهُ عَلَيْكَ، رُفِعَتِ الْأَقْلَامُ، وَجَفَّتِ الصُّحُفُ» .
Sahih'te Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğu sabit olmuştur: «Allah'ım! Senin verdiğine engel olacak kimse yoktur; engellediğini de verecek kimse yoktur. Servet ve makam sahibine, servet ve makamı senin katında hiçbir fayda vermez.» İbn Abbas'ın meşhur hadisinde de şöyle buyrulmuştur: «Bil ki, bütün ümmet sana fayda vermek için toplansa, ancak Allah'ın senin için yazdığı bir şeyle sana fayda verebilirler. Eğer sana zarar vermek için toplansalar, ancak Allah'ın senin aleyhine yazdığı bir şeyle sana zarar verebilirler. Kalemler kaldırılmış, sahifeler kurumuştur.»
قَوْلُهُ تَعَالَى: ثُمَّ إِذَا كَشَفَ الضُّرَّ عَنْكُمْ إِذَا فَرِيقٌ مِّنْكُمْ بِرَبِّهِمْ يُشْرِكُونَ، بَيَّنَ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ بَنِي آدَمَ إِذَا مَسَّهُمُ الضُّرُّ دَعَوُا اللَّهَ وَحْدَهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ ; فَإِذَا كَشَفَ عَنْهُمُ الضُّرَّ، وَأَزَالَ عَنْهُمُ الشِّدَّةَ: إِذَا فَرِيقٌ مِنْهُمْ وَهُمُ الْكُفَّارُ يَرْجِعُونَ فِي أَسْرَعِ وَقْتٍ إِلَى مَا كَانُوا عَلَيْهِ مِنَ الْكُفْرِ وَالْمَعَاصِي. وَقَدْ كَرَّرَ - جَلَّ وَعَلَا - هَذَا الْمَعْنَى فِي الْقُرْآنِ ; كَقَوْلِهِ فِي «يُونُسَ» : حَتَّى إِذَا كُنْتُمْ فِي الْفُلْكِ وَجَرَيْنَ بِهِمْ بِرِيحٍ طَيِّبَةٍ وَفَرِحُوا بِهَا جَاءَتْهَا رِيحٌ عَاصِفٌ وَجَاءَهُمُ الْمَوْجُ مِنْ كُلِّ مَكَانٍ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ أُحِيطَ بِهِمْ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ [١٠ \ ٢٢] ، إِلَى قَوْلِهِ: إِذَا هُمْ يَبْغُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ [١٠ \ ٢٣] ، وَقَوْلِهِ «فِي الْإِسْرَاءِ» : وَإِذَا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فِي الْبَحْرِ ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلَّا إِيَّاهُ فَلَمَّا نَجَّاكُمْ إِلَى الْبَرِّ أَعْرَضْتُمْ وَكَانَ الْإِنْسَانُ كَفُورًا [١٧ \ ٦٧] ، وَقَوْلِهِ فِي آخِرِ «الْعَنْكَبُوتِ» : فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ إِذَا هُمْ يُشْرِكُونَ [٢٩ \ ٦٥] ، وَقَوْلِهِ فِي «الْأَنْعَامِ» : قُلِ اللَّهُ يُنَجِّيكُمْ مِنْهَا وَمِنْ كُلِّ كَرْبٍ ثُمَّ أَنْتُمْ تُشْرِكُونَ [٦ \ ٦٤] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Yüce Allah'ın: { ثُمَّ إِذَا كَشَفَ الضُّرَّ عَنْكُمْ إِذَا فَرِيقٌ مِّنْكُمْ بِرَبِّهِمْ يُشْرِكُونَ } “Sonra sizden o zararı giderdiği zaman, bir de bakarsınız ki sizden bir grup Rablerine ortak koşuyor” buyruğu. Yüce Allah bu ayeti kerimede açıklamıştır ki: Âdemoğullarına bir zarar dokunduğunda dini yalnızca Allah'a has kılarak O'na dua ederler; Allah onlardan o zararı giderip sıkıntıyı kaldırdığında ise içlerinden bir grup -ki onlar kâfirlerdir- en kısa sürede üzerlerinde bulundukları küfür ve günahlara geri dönerler. [Allah] -celle ve 'alâ- bu manayı Kur'an'da tekrar etmiştir; nitekim Yûnus Suresi'nde: { حَتَّى إِذَا كُنْتُمْ فِي الْفُلْكِ وَجَرَيْنَ بِهِمْ بِرِيحٍ طَيِّبَةٍ وَفَرِحُوا بِهَا جَاءَتْهَا رِيحٌ عَاصِفٌ وَجَاءَهُمُ الْمَوْجُ مِنْ كُلِّ مَكَانٍ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ أُحِيطَ بِهِمْ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ } “Nihayet siz gemilerde bulunduğunuzda ve o gemiler de onları tatlı bir rüzgârla alıp götürdüğünde, onlar da bununla sevindikleri sırada fırtınalı bir rüzgâr gelip çatar; her taraftan onlara dalgalar hücum eder ve kuşatıldıklarını anladıkları zaman dini sırf O'na has kılarak Allah'a yalvarırlar” [Yûnus 10/22] buyruğundan { إِذَا هُمْ يَبْغُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ } “Bir de bakarsın ki yeryüzünde haksız yere taşkınlık yaparlar” [Yûnus 10/23] buyruğuna kadar; İsrâ Suresi'nde: { وَإِذَا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فِي الْبَحْرِ ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلَّا إِيَّاهُ فَلَمَّا نَجَّاكُمْ إِلَى الْبَرِّ أَعْرَضْتُمْ وَكَانَ الْإِنْسَانُ كَفُورًا } “Denizde size bir zarar dokunduğu zaman, O'ndan başka yalvardıklarınız kaybolup gider. Fakat sizi kurtarıp karaya çıkardığı zaman yüz çevirirsiniz. Zaten insan pek nankördür” [İsrâ 17/67] buyruğunda; Ankebût Suresi'nin sonunda: { فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ إِذَا هُمْ يُشْرِكُونَ } “Fakat onları kurtarıp karaya çıkardığı zaman bir de bakarsın ki ortak koşuyorlar” [Ankebût 29/65] buyruğunda ve En'âm Suresi'nde: { قُلِ اللَّهُ يُنَجِّيكُمْ مِنْهَا وَمِنْ كُلِّ كَرْبٍ ثُمَّ أَنْتُمْ تُشْرِكُونَ } “De ki: Ondan ve her türlü sıkıntıdan sizi Allah kurtarır; sonra siz yine ortak koşarsınız” [En'âm 6/64] buyruğunda olduğu gibi ve diğer ayetler böyledir.
وَقَدْ قَدَّمْنَا هَذَا فِي «سُورَةِ الْأَنْعَامِ» فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ إِنْ أَتَاكُمْ عَذَابُ اللَّهِ [٦ \ ٤٠] .
Bunu En'âm Suresi'nde Yüce Allah'ın: { قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ إِنْ أَتَاكُمْ عَذَابُ اللَّهِ } “De ki: Söyleyin bana, eğer size Allah'ın azabı gelse...” [En'âm 6/40] buyruğunun izahında daha önce zikretmiştik.
قَوْلُهُ تَعَالَى: فَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ، صِيغَةُ الْأَمْرِ فِي قَوْلِهِ: فَتَمَتَّعُوا [١٦ \ ٥٥] ، لِلتَّهْدِيدِ. وَقَدْ تَقَرَّرَ فِي «فَنِّ الْمَعَانِي، فِي مَبْحَثِ الْإِنْشَاءِ» وَفِي «فَنِّ الْأُصُولِ، فِي مَبْحَثِ الْأَمْرِ» : أَنَّ مِنَ الْمَعَانِي الَّتِي تَأْتِي لَهَا صِيغَةُ إِفْعَلِ التَّهْدِيدِ ; كَقَوْلِهِ هُنَا: فَتَمَتَّعُوا
Yüce Allah'ın: { فَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ } “Öyleyse zevk sürüp yararlanın, yakında bileceksiniz!” buyruğu. { فَتَمَتَّعُوا } [Nahl 16/55] buyruğundaki emir sîgası tehdit içindir. “Meânî ilminde, inşâ bahsinde” ve “Usûl ilminde, emir bahsinde” emir kipi olan “if'al”in geldiği manalardan birinin tehdit olduğu yerleşmiş bir kuraldır; nitekim burada: { فَتَمَتَّعُوا
فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ، وَتَشْهَدُ لِهَذَا الْمَعْنَى آيَاتٌ أُخَرُ ; كَقَوْلِهِ. قُلْ تَمَتَّعْ بِكُفْرِكَ قَلِيلًا إِنَّكَ مِنْ أَصْحَابِ النَّارِ [٣٩ \ ٨] ، وَقَوْلِهِ: قُلْ تَمَتَّعُوا فَإِنَّ مَصِيرَكُمْ إِلَى النَّارِ [١٤ \ ٣٠] ، وَقَوْلِهِ: ذَرْهُمْ يَأْكُلُوا وَيَتَمَتَّعُوا وَيُلْهِهِمُ الْأَمَلُ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ [١٥ \ ٣] ، وَقَوْلِهِ: فَذَرْهُمْ يَخُوضُوا وَيَلْعَبُوا حَتَّى يُلَاقُوا يَوْمَهُمُ الَّذِي يُوعَدُونَ [٤٣ \ ٨٣، ٧٠ \ ٤٢] ، وَقَوْلِهِ: كُلُوا وَتَمَتَّعُوا قَلِيلًا إِنَّكُمْ مُجْرِمُونَ [٧٧ \ ٤٦] ، وَقَوْلِهِ: فَذَرْهُمْ حَتَّى يُلَاقُوا يَوْمَهُمُ الَّذِي فِيهِ يُصْعَقُونَ [٥٢ \ ٤٥] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ } “Öyleyse zevk sürüp yararlanın, yakında bileceksiniz!” buyurulduğu gibi. Başka ayetler de bu manaya şahitlik etmektedir; nitekim şöyle buyurmuştur: { قُلْ تَمَتَّعْ بِكُفْرِكَ قَلِيلًا إِنَّكَ مِنْ أَصْحَابِ النَّارِ } “De ki: İnkârınla biraz zevklenip yaşa, şüphesiz sen cehennemliklerdensin” [Zümer 39/8], şöyle buyurmuştur: { قُلْ تَمَتَّعُوا فَإِنَّ مَصِيرَكُمْ إِلَى النَّارِ } “De ki: Zevklenip yaşayın, çünkü dönüşünüz mutlaka ateşedir” [İbrâhîm 14/30], şöyle buyurmuştur: { ذَرْهُمْ يَأْكُلُوا وَيَتَمَتَّعُوا وَيُلْهِهِمُ الْأَمَلُ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ } “Bırak onları yesinler, zevklensinler ve boş arzu onları oyalasın; yakında bilecekler” [Hicr 15/3], şöyle buyurmuştur: { فَذَرْهُمْ يَخُوضُوا وَيَلْعَبُوا حَتَّى يُلَاقُوا يَوْمَهُمُ الَّذِي يُوعَدُونَ } “Bırak onları, tehdit edildikleri günlerine kavuşuncaya kadar dalsınlar, oynayadursunlar” [Zuhruf 43/83, Meâric 70/42], şöyle buyurmuştur: { كُلُوا وَتَمَتَّعُوا قَلِيلًا إِنَّكُمْ مُجْرِمُونَ } “Yiyin ve birazcık zevklenin; şüphesiz siz suçlularsınız” [Mürselât 77/46] ve şöyle buyurmuştur: { فَذَرْهُمْ حَتَّى يُلَاقُوا يَوْمَهُمُ الَّذِي فِيهِ يُصْعَقُونَ } “Çarpılıp yere serilecekleri günlerine kavuşuncaya kadar onları bırak” [Tûr 52/45] ve diğer ayetler böyledir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَيَجْعَلُونَ لِمَا لَا يَعْلَمُونَ نَصِيبًا مِّمَّا رَزَقْنَاهُمْ تَاللَّهِ لَتُسْأَلُنَّ عَمَّا كُنْتُمْ تَفْتَرُونَ، فِي ضَمِيرِ الْفَاعِلِ فِي قَوْلِهِ: لِمَا لَا يَعْلَمُونَ [١٦ \ ٥٦] ، وَجْهَانِ:
Yüce Allah'ın: { وَيَجْعَلُونَ لِمَا لَا يَعْلَمُونَ نَصِيبًا مِّمَّا رَزَقْنَاهُمْ تَاللَّهِ لَتُسْأَلُنَّ عَمَّا كُنْتُمْ تَفْتَرُونَ } “Kendilerine rızık olarak verdiklerimizden mahiyetini bilmedikleri şeylere pay ayırıyorlar. Allah'a andolsun ki, iftira edip durduğunuz şeylerden mutlaka sorguya çekileceksiniz” buyruğu. { لِمَا لَا يَعْلَمُونَ } [Nahl 16/56] ifadesindeki fail zamirinde iki vecih vardır:
أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ عَائِدٌ إِلَى الْكُفَّارِ، أَيْ: وَيَجْعَلُ الْكُفَّارُ لِلْأَصْنَامِ الَّتِي لَا يَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ أَمَرَ بِعِبَادَتِهَا، وَلَا يَعْلَمُونَ أَنَّهَا تَنْفَعُ عَابِدَهَا أَوْ تَضُرُّ عَاصِيَهَا - نَصِيبًا إِلَخْ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطَانًا وَمَا لَيْسَ لَهُمْ بِهِ عِلْمٌ وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ [٢٢ \ ٧١] ، وَنَحْوَ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Birincisi: Kâfirlere dönmesidir; yani kâfirler, Allah'ın ibadet edilmesini emrettiğini bilmedikleri ve kendisine ibadet edene fayda sağladığını ya da isyan edene zarar verdiğini bilmedikleri putlara pay ayırıyorlar... demektir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطَانًا وَمَا لَيْسَ لَهُمْ بِهِ عِلْمٌ وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ } “Onlar Allah'ı bırakıp, O'nun hakkında hiçbir delil indirmediği ve kendilerinin de hakkında bir bilgi sahibi olmadıkları şeylere ibadet ederler. Zalimlerin hiçbir yardımcısı yoktur” [Hac 22/71] ve benzeri ayetler böyledir.
وَقَالَ صَاحِبُ الْكَشَّافِ: وَمَعْنَى كَوْنِهِمْ لَا يَعْلَمُونَهَا:
el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Onların putları bilmemelerinin anlamı:
أَنَّهُمْ يُسَمُّونَهَا آلِهَةً، وَيَعْتَقِدُونَ فِيهَا أَنَّهَا تَضُرُّ وَتَنْفَعُ، وَتَشْفَعُ عِنْدَ اللَّهِ ; وَلَيْسَ كَذَلِكَ وَحَقِيقَتُهَا أَنَّهَا جَمَادٌ، لَا يَضُرُّ وَلَا يَنْفَعُ ; فَهُمْ إِذًا جَاهِلُونَ بِهَا.
Onları ilah diye isimlendirmeleri ve onların zarar veya fayda vereceğine, Allah katında şefaatçi olacağına inanmalarıdır; oysa durum böyle değildir, onların hakikati zarar da fayda da vermeyen cansız varlıklar olmalarıdır; öyleyse onlar putların mahiyetini bilmemektedirler.
الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّ وَاوَ «يَعْلَمُونَ» [١٦ \ ٥٦] ، وَاقِعَةٌ عَلَى الْأَصْنَامِ ; فَهِيَ جَمَادٌ لَا يَعْلَمُ شَيْئًا، أَيْ: وَيَجْعَلُونَ لِلْأَصْنَامِ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ شَيْئًا لِكَوْنِهِمْ جَمَادًا - نَصِيبًا إِلَخْ. وَهَذَا الْوَجْهُ كَقَوْلِهِ: أَمْوَاتٌ غَيْرُ أَحْيَاءٍ وَمَا يَشْعُرُونَ أَيَّانَ يُبْعَثُونَ [١٦ \ ٢١] ، وَقَوْلِهِ: فَكَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ إِنْ كُنَّا عَنْ عِبَادَتِكُمْ لَغَافِلِينَ [١٠ \ ٢٩] ، وَقَوْلِهِ: أَلَهُمْ أَرْجُلٌ يَمْشُونَ بِهَا أَمْ لَهُمْ أَيْدٍ يَبْطِشُونَ بِهَا أَمْ لَهُمْ أَعْيُنٌ يُبْصِرُونَ بِهَا الْآيَةَ [٧ \ ١٩٥] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ. وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ فَالْوَاوُ رَاجِعَةٌ إِلَى «مَا» مَنَّ قَوْلِهِ «لِمَا لَا يَعْلَمُونَ» ، وَعَبَّرَ عَنْهُمْ بِـ «مَا» الَّتِي هِيَ لِغَيْرِ الْعَاقِلِ ; لِأَنَّ تِلْكَ الْمَعْبُودَاتِ الَّتِي جَعَلُوا لَهَا مِنْ رِزْقِ اللَّهِ نَصِيبًا جَمَادٌ لَا تَعْقِلُ شَيْئًا. وَعَبَّرَ بِالْوَاوِ فِي «لَا يَعْلَمُونَ» عَلَى هَذَا الْقَوْلِ لِتَنْزِيلِ الْكُفَّارِ لَهَا مَنْزِلَةَ الْعُقَلَاءِ فِي زَعْمِهِمْ أَنَّهَا تَشْفَعُ، وَتَضُرُّ وَتَنْفَعُ.
İkinci vecih: { يَعْلَمُونَ } [Nahl 16/56] fiilindeki vâv putlara racidir; putlar hiçbir şey bilmeyen cansız varlıklardır; yani cansız varlık olmaları sebebiyle hiçbir şey bilmeyen putlara pay ayırıyorlar... demektir. Bu vecih şu buyruklar gibidir: { أَمْوَاتٌ غَيْرُ أَحْيَاءٍ وَمَا يَشْعُرُونَ أَيَّانَ يُبْعَثُونَ } “Onlar diriler değil, ölülerdir; ne zaman diriltileceklerini de bilmezler” [Nahl 16/21], { فَكَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ إِنْ كُنَّا عَنْ عِبَادَتِكُمْ لَغَافِلِينَ } “Bizimle sizin aranızda şahit olarak Allah yeter; doğrusu biz sizin ibadetinizden habersizdik” [Yûnus 10/29] ve { أَلَهُمْ أَرْجُلٌ يَمْشُونَ بِهَا أَمْ لَهُمْ أَيْدٍ يَبْطِشُونَ بِهَا أَمْ لَهُمْ أَعْيُنٌ يُبْصِرُونَ بِهَا } “Onların yürüyecekleri ayakları mı var, yoksa tutacakları elleri mi var, yahut görecekleri gözleri mi var?...” [A'râf 7/195] ve diğer ayetler böyledir. Bu görüşe göre vâv, “limâ lâ ya'lemûn” ifadesindeki “mâ”ya racidir; onlardan akılsız varlıklar için kullanılan “mâ” ile söz edilmiştir, çünkü Allah'ın rızkından kendilerine pay ayırdıkları o mabutlar hiçbir şeyi akledemeyen cansız varlıklardır. Bu görüşe göre { لَا يَعْلَمُونَ } fiilinde vâv zamirinin kullanılması, kâfirlerin şefaat edeceği, zarar ve fayda vereceği zannıyla putları akıl sahipleri derecesine koymaları sebebiyledir.
وَإِذَا عَرَفْتَ ذَلِكَ: فَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْمَعْنَى الْمَذْكُورَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ بَيَّنَهُ تَعَالَى فِي
Bunu anladığında bil ki: Bu yüce ayette zikredilen bu manayı Yüce Allah başka bir yerde de açıklamıştır;
غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ ; كَقَوْلِهِ: وَجَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَالْأَنْعَامِ نَصِيبًا فَقَالُوا هَذَا لِلَّهِ بِزَعْمِهِمْ وَهَذَا لِشُرَكَائِنَا فَمَا كَانَ لِشُرَكَائِهِمْ فَلَا يَصِلُ إِلَى اللَّهِ وَمَا كَانَ لِلَّهِ فَهُوَ يَصِلُ إِلَى شُرَكَائِهِمْ سَاءَ مَا يَحْكُمُونَ [٦ \ ١٣٦] ، وَذَلِكَ أَنَّ الْكُفَّارَ كَانُوا إِذَا حَرَثُوا حَرْثًا، أَوْ كَانَتْ لَهُمْ ثَمَرَةٌ جَعَلُوا لِلَّهِ مِنْهَا جُزْءًا، وَلِلْوَثَنِ جُزْءًا ; فَمَا جَعَلُوا مِنْ نَصِيبِ الْأَوْثَانِ حَفِظُوهُ، وَإِنِ اخْتَلَطَ بِهِ شَيْءٌ مِمَّا جَعَلُوهُ لِلَّهِ رَدُّوهُ إِلَى نَصِيبِ الْأَصْنَامِ، وَإِنْ وَقَعَ شَيْءٌ مِمَّا جَعَلُوهُ لِلَّهِ فِي نَصِيبِ الْأَصْنَامِ تَرَكُوهُ فِيهِ، وَقَالُوا: اللَّهُ غَنِيٌّ وَالصَّنَمُ فَقِيرٌ. وَقَدْ أَقْسَمَ - جَلَّ وَعَلَا -: عَلَى أَنَّهُ يَسْأَلُهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَنْ هَذَا الِافْتِرَاءِ وَالْكَذِبِ، وَهُوَ زَعْمُهُمْ أَنْ نَصِيبًا مِمَّا خَلَقَ اللَّهُ لِلْأَوْثَانِ الَّتِي لَا تَنْفَعُ وَلَا تَضُرُّ فِي قَوْلِهِ: تَاللَّهِ لَتُسْأَلُنَّ عَمَّا كُنْتُمْ تَفْتَرُونَ [١٦ \ ٥٦] ، وَهُوَ سُؤَالُ تَوْبِيخٍ وَتَقْرِيعٍ.
nitekim şöyle buyurmuştur: { وَجَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَالْأَنْعَامِ نَصِيبًا فَقَالُوا هَذَا لِلَّهِ بِزَعْمِهِمْ وَهَذَا لِشُرَكَائِنَا فَمَا كَانَ لِشُرَكَائِهِمْ فَلَا يَصِلُ إِلَى اللَّهِ وَمَا كَانَ لِلَّهِ فَهُوَ يَصِلُ إِلَى شُرَكَائِهِمْ سَاءَ مَا يَحْكُمُونَ } “Allah'ın yarattığı ekin ve hayvanlardan O'na bir pay ayırdılar ve kendi zanlarınca: 'Bu Allah'ındır, şu da ortaklarımızındır' dediler. Ortakları için olan pay Allah'a ulaşmaz, fakat Allah için olan pay ortaklarına ulaşır. Verdikleri hüküm ne kadar da kötüdür!” [En'âm 6/136]. Bu durum şöyledir: Kâfirler bir ekin ektiklerinde veya meyveleri olduğunda, ondan bir parçayı Allah'a, bir parçayı da puta ayırırlardı; putların payı olarak ayırdıkları şeyi korurlar, şayet Allah için ayırdıkları şeyden bir kısım putlarınkine karışırsa onu putların payına bırakırlardı; putların payından bir şey Allah'ın payına düşerse onu putların payına geri verirler ve: “Allah zengindir, put ise fakirdir” derlerdi. [Allah] -celle ve 'alâ- { تَاللَّهِ لَتُسْأَلُنَّ عَمَّا كُنْتُمْ تَفْتَرُونَ } “Allah'a andolsun ki, iftira edip durduğunuz şeylerden mutlaka sorguya çekileceksiniz” [Nahl 16/56] buyruğuyla, kıyamet gününde bu iftira ve yalandan, yani Allah'ın yarattığı şeylerden bir payın ne fayda ne de zarar veren putlara ait olduğunu iddia etmelerinden ötürü onları sorguya çekeceğine yemin etmiştir; bu ise bir azarlama ve kınama sorgusudur.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ الْبَنَاتِ سُبْحَانَهُ وَلَهُمْ مَا يَشْتَهُونَ وَإِذَا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالْأُنْثَى ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَهُوَ كَظِيمٌ يَتَوَارَى مِنَ الْقَوْمِ مِنْ سُوءِ مَا بُشِّرَ بِهِ أَيُمْسِكُهُ عَلَى هُونٍ أَمْ يَدُسُّهُ فِي التُّرَابِ أَلَا سَاءَ مَا يَحْكُمُونَ، قَوْلُهُ: وَيَجْعَلُونَ، أَيْ: يَعْتَقِدُونَ. ذَكَرَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ الْكُفَّارَ يَعْتَقِدُونَ أَنَّ لِلَّهِ بَنَاتٍ إِنَاثًا، وَذَلِكَ أَنَّ خُزَاعَةَ وَكِنَانَةَ كَانُوا يَقُولُونَ: الْمَلَائِكَةُ بَنَاتُ اللَّهِ ; كَمَا بَيَّنَهُ تَعَالَى بِقَوْلِهِ: وَجَعَلُوا الْمَلَائِكَةَ الَّذِينَ هُمْ عِبَادُ الرَّحْمَنِ إِنَاثًا الْآيَةَ [٤٣ \ ١٩] ، فَزَعَمُوا لِلَّهِ الْأَوْلَادَ، وَمَعَ ذَلِكَ زَعَمُوا لَهُ أَخَسَّ الْوَلَدَيْنِ وَهُوَ الْأُنْثَى، فَالْإِنَاثُ الَّتِي جَعَلُوهَا لِلَّهِ يَكْرَهُونَهَا لِأَنْفُسِهِمْ وَيَأْنَفُونَ مِنْهَا ; كَمَا قَالَ تَعَالَى عَنْهُمْ: وَإِذَا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالْأُنْثَى ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا [١٦ \ ٥٨] ، أَيْ ; لِأَنَّ شِدَّةَ الْحُزْنِ وَالْكَآبَةِ تُسَوِّدُ لَوْنَ الْوَجْهِ: وَهُوَ كَظِيمٌ [١٦ \ ٥٨] ، أَيْ: مُمْتَلِئٌ حُزْنًا وَهُوَ سَاكِتٌ. وَقِيلَ: مُمْتَلِئٌ غَيْظًا عَلَى امْرَأَتِهِ الَّتِي وَلَدَتْ لَهُ الْأُنْثَى: يَتَوَارَى مِنَ الْقَوْمِ مِنْ سُوءِ مَا بُشِّرَ بِهِ [١٦ \ ٥٩] ، أَيْ: يَخْتَفِي مِنْ أَصْحَابِهِ مِنْ أَجْلِ سُوءِ مَا بُشِّرَ بِهِ لِئَلَّا يَرَوْا مَا هُوَ فِيهِ مِنَ الْحُزْنِ وَالْكَآبَةِ، أَوْ لِئَلَّا يَشْمَتُوا بِهِ وَيُعَيِّرُوهُ. وَيُحَدِّثُ نَفْسَهُ وَيَنْظُرُ: أَيُمْسِكُهُ، أَيْ: مَا بُشِّرَ بِهِ وَهُوَ الْأُنْثَى، عَلَى هُونٍ [١٦ \ ٥٩] ، أَيْ: هَوَانٍ وَذُلٍّ. أَمْ يَدُسُّهُ [١٦ \ ٥٩] ، فِي التُّرَابِ: أَيْ: يَدْفِنُ الْمَذْكُورَ الَّذِي هُوَ الْأُنْثَى حَيًّا فِي التُّرَابِ، يَعْنِي: مَا كَانُوا يَفْعَلُونَ بِالْبَنَاتِ مِنَ الْوَأْدِ وَهُوَ دَفْنُ الْبِنْتِ حَيَّةً، كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَإِذَا الْمَوْءُودَةُ سُئِلَتْ بِأَيِّ ذَنْبٍ قُتِلَتْ [٨١ \ ٨ - ٩] .
Yüce Allah'ın: { وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ الْبَنَاتِ سُبْحَانَهُ وَلَهُمْ مَا يَشْتَهُونَ وَإِذَا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالْأُنْثَى ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَهُوَ كَظِيمٌ يَتَوَارَى مِنَ الْقَوْمِ مِنْ سُوءِ مَا بُشِّرَ بِهِ أَيُمْسِكُهُ عَلَى هُونٍ أَمْ يَدُسُّهُ فِي التُّرَابِ أَلَا سَاءَ مَا يَحْكُمُونَ } “Onlar Allah'a kızlar isnat ediyorlar -O bundan münezzehtir-, kendilerine ise canlarının istediğini! Onlardan birine bir kız [çocuğu] müjdelendiği zaman, pek öfkeli olarak yüzü simsiyah kesilir. Kendisine verilen kötü müjdeden dolayı topluluktan gizlenir; onu zillet içinde tutsun mu, yoksa toprağa mı gömsün? Dikkat edin, verdikleri hüküm ne kadar kötüdür!” buyruğu. “Ve yec'alûne” ifadesi, inanıyorlar demektir. [Allah] -celle ve 'alâ- bu yüce ayette kâfirlerin Allah'a kız evlatlar isnat ettiklerini zikretmiştir; zira Huzâa ve Kinâne kabileleri: “Melekler Allah'ın kızlarıdır” diyorlardı; nitekim Yüce Allah: { وَجَعَلُوا الْمَلَائِكَةَ الَّذِينَ هُمْ عِبَادُ الرَّحْمَنِ إِنَاثًا } “Onlar Rahmân'ın kulları olan melekleri dişi saydılar...” [Zuhruf 43/19] buyruğuyla bunu açıklamıştır. Böylece Allah'a çocuklar isnat ettiler; üstelik O'na iki evlat türünden en değersiz olanını, yani kız çocuğunu isnat ettiler. Allah'a isnat ettikleri kızları kendileri için çirkin görür ve onlardan çekinirlerdi; nitekim Yüce Allah onlar hakkında: { وَإِذَا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالْأُنْثَى ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا } “Onlardan birine bir kız müjdelendiği zaman yüzü simsiyah kesilir” [Nahl 16/58] buyurmuştur; yani aşırı üzüntü ve keder yüz rengini kararttığı için böyledir. { وَهُوَ كَظِيمٌ } [Nahl 16/58] yani sessiz kaldığı halde içi hüzünle doludur. Bir görüşe göre: Kendisine kız doğuran karısına karşı öfke doludur. { يَتَوَارَى مِنَ الْقَوْمِ مِنْ سُوءِ مَا بُشِّرَ بِهِ } “Kendisine verilen kötü müjdeden dolayı topluluktan gizlenir” [Nahl 16/59] yani içindeki hüzün ve kederi görmesinler yahut kendisiyle alay edip onu ayıplamasınlar diye, müjdelendiği şeyin kötülüğünden ötürü arkadaşlarından gizlenir. Kendi kendine düşünüp tartar: { أَيُمْسِكُهُ } müjdelendiği şeyi, yani kız çocuğunu, { عَلَى هُونٍ } “zillet içinde” [Nahl 16/59] yani hakirlik ve aşağılanmayla tutsun mu; { أَمْ يَدُسُّهُ } “yoksa toprağa mı gömsün?” [Nahl 16/59] yani zikredilen o kız çocuğunu diri diri toprağa mı gömsün? Yani kız çocuklarını diri diri gömmek (ve'd) suretiyle onlara yaptıklarını kastetmektedir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَإِذَا الْمَوْءُودَةُ سُئِلَتْ بِأَيِّ ذَنْبٍ قُتِلَتْ } “Diri diri toprağa gömülen kız çocuğuna hangi günahtan ötürü öldürüldüğü sorulduğu zaman” [Tekvîr 81/8-9].
وَأَوْضَحَ - جَلَّ وَعَلَا - هَذِهِ الْمَعَانِيَ الْمَذْكُورَةَ فِي هَذِهِ الْآيَاتِ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ، فَبَيَّنَ أَنَّ
[Allah] -celle ve 'alâ- bu ayetlerde zikredilen manaları başka yerlerde de açıklamış ve
جَعْلَهُمُ الْإِنَاثَ لِلَّهِ، أَوِ الذُّكُورَ لِأَنْفُسِهِمْ قِسْمَةٌ غَيْرُ عَادِلَةٍ، وَأَنَّهَا مَنْ أَعْظَمِ الْبَاطِلِ.
onların kızları Allah'a, erkekleri ise kendilerine ayırmalarının adil olmayan bir taksim ve en büyük bâtıllardan biri olduğunu beyan etmiştir.
وَبَيَّنَ أَنَّهُ لَوْ كَانَ مُتَّخِذًا وَلَدًا ﷾ عَنْ ذَلِكَ! ; لَاصْطَفَى أَحْسَنَ النَّصِيبَيْنِ، وَوَبَّخَهُمْ عَلَى أَنْ جَعَلُوا لَهُ أَخَسَّ الْوَلَدَيْنِ، وَبَيَّنَ كَذِبَهُمْ فِي ذَلِكَ، وَشِدَّةَ عِظَمِ مَا نَسَبُوهُ إِلَيْهِ. كُلُّ هَذَا ذَكَرَهُ فِي مَوَاضِعَ مُتَعَدِّدَةٍ ; كَقَوْلِهِ: أَلَكُمُ الذَّكَرُ وَلَهُ الْأُنْثَى تِلْكَ إِذًا قِسْمَةٌ ضِيزَى [٥٣ \ ٢١] ، وَقَوْلِهِ: أَلَا إِنَّهُمْ مِنْ إِفْكِهِمْ لَيَقُولُونَ وَلَدَ اللَّهُ وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ أَاصْطَفَى الْبَنَاتِ عَلَى الْبَنِينَ مَا لَكُمْ كَيْفَ [٣٧ \ ١٥١ - ١٥٤] ، وَقَوْلِهِ: أَفَأَصْفَاكُمْ رَبُّكُمْ بِالْبَنِينَ وَاتَّخَذَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ إِنَاثًا إِنَّكُمْ لَتَقُولُونَ قَوْلًا عَظِيمًا [١٧ \ ٤٠] ، وَقَوْلِهِ: أَمِ اتَّخَذَ مِمَّا يَخْلُقُ بَنَاتٍ وَأَصْفَاكُمْ بِالْبَنِينَ [٤٣ \ ١٦] ، وَقَوْلِهِ: لَوْ أَرَادَ اللَّهُ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَدًا لَاصْطَفَى مِمَّا يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ سُبْحَانَهُ هُوَ اللَّهُ الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ [٣٩ \ ٤] ، وَقَوْلِهِ: أَمْ لَهُ الْبَنَاتُ وَلَكُمُ الْبَنُونَ [٥٢ \ ٣٩] ، وَقَالَ - جَلَّ وَعَلَا -: وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ مَا يَكْرَهُونَ [١٦ \ ٦٢] ، وَقَالَ: أَوَمَنْ يُنَشَّأُ فِي الْحِلْيَةِ وَهُوَ فِي الْخِصَامِ غَيْرُ مُبِينٍ [٤٣ \ ١٨] ، وَقَالَ: وَإِذَا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِمَا ضَرَبَ لِلرَّحْمَنِ مَثَلًا ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَهُوَ كَظِيمٌ [٤٣ \ ١٧] .
Eğer [Allah] bir çocuk edinecek olsaydı -ki O bundan çok yücedir- elbette iki paydan en hayırlısını seçeceğini açıklamış, iki çocuk türünden en değersizini O'na isnat etmelerinden ötürü onları azarlamış, bu konudaki yalanlarını ve O'na nispet ettikleri şeyin ne kadar büyük bir cürüm olduğunu beyan etmiştir. Bütün bunları birçok yerde zikretmiştir; nitekim şöyle buyurmuştur: { أَلَكُمُ الذَّكَرُ وَلَهُ الْأُنْثَى تِلْكَ إِذًا قِسْمَةٌ ضِيزَى } “Erkek size, dişi O'na mı? Öyleyse bu insafsızca bir taksimdir!” [Necm 53/21-22], şöyle buyurmuştur: { أَلَا إِنَّهُمْ مِنْ إِفْكِهِمْ لَيَقُولُونَ وَلَدَ اللَّهُ وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ أَاصْطَفَى الْبَنَاتِ عَلَى الْبَنِينَ مَا لَكُمْ كَيْفَ } “Dikkat edin, onlar iftiralarından ötürü: 'Allah doğurdu' diyorlar. Onlar elbette yalancıdırlar. Kızları oğullara tercih mi etmiş? Size ne oluyor, nasıl [hükmediyorsunuz]?” [Sâffât 37/151-154], şöyle buyurmuştur: { أَفَأَصْفَاكُمْ رَبُّكُمْ بِالْبَنِينَ وَاتَّخَذَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ إِنَاثًا إِنَّكُمْ لَتَقُولُونَ قَوْلًا عَظِيمًا } “Rabbiniz oğulları size ayırdı da meleklerden kızlar mı edindi? Gerçekten siz çok büyük bir söz söylüyorsunuz” [İsrâ 17/40], şöyle buyurmuştur: { أَمِ اتَّخَذَ مِمَّا يَخْلُقُ بَنَاتٍ وَأَصْفَاكُمْ بِالْبَنِينَ } “Yoksa O, yarattıklarından kızlar edindi de oğulları size mi ayırdı?” [Zuhruf 43/16], şöyle buyurmuştur: { لَوْ أَرَادَ اللَّهُ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَدًا لَاصْطَفَى مِمَّا يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ سُبْحَانَهُ هُوَ اللَّهُ الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ } “Eğer Allah bir çocuk edinmek isteseydi, yarattıklarından dilediğini seçerdi. O münezzehtir; O, bir ve mutlak galip olan Allah'tır” [Zümer 39/4], şöyle buyurmuştur: { أَمْ لَهُ الْبَنَاتُ وَلَكُمُ الْبَنُونَ } “Yoksa kızlar O'nun da oğullar sizin mi?” [Tûr 52/39], [Allah] -celle ve 'alâ- şöyle buyurmuştur: { وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ مَا يَكْرَهُونَ } “Kendilerinin hoşlanmadıkları şeyleri Allah'a isnat ederler” [Nahl 16/62], şöyle buyurmuştur: { أَوَمَنْ يُنَشَّأُ فِي الْحِلْيَةِ وَهُوَ فِي الْخِصَامِ غَيْرُ مُبِينٍ } “Süs içinde yetiştirilip de tartışmada meramını açıkça anlatamayanı mı [Allah'a isnat ediyorlar]?” [Zuhruf 43/18] ve şöyle buyurmuştur: { وَإِذَا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِمَا ضَرَبَ لِلرَّحْمَنِ مَثَلًا ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَهُوَ كَظِيمٌ } “Onlardan biri Rahmân'a isnat ettiği [kız çocuğu] ile müjdelendiği zaman, pek öfkeli olarak yüzü simsiyah kesilir” [Zuhruf 43/17].
وَبَيَّنَ شِدَّةَ عِظَمِ هَذَا الِافْتِرَاءِ، بِقَوْلِهِ: وَقَالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمَنُ وَلَدًا لَقَدْ جِئْتُمْ شَيْئًا إِدًّا تَكَادُ السَّمَاوَاتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ وَتَنْشَقُّ الْأَرْضُ وَتَخِرُّ الْجِبَالُ هَدًّا أَنْ دَعَوْا لِلرَّحْمَنِ وَلَدًا وَمَا يَنْبَغِي لِلرَّحْمَنِ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَدًا إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ إِلَّا آتِي الرَّحْمَنِ عَبْدًا [١٩ \ ٨٨ - ٩٣] ، وَقَوْلِهِ: إِنَّكُمْ لَتَقُولُونَ قَوْلًا عَظِيمًا [١٧ \ ٤٠] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Bu iftiranın ne kadar büyük bir cürüm olduğunu şu buyruğuyla açıklamıştır: { وَقَالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمَنُ وَلَدًا لَقَدْ جِئْتُمْ شَيْئًا إِدًّا تَكَادُ السَّمَاوَاتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ وَتَنْشَقُّ الْأَرْضُ وَتَخِرُّ الْجِبَالُ هَدًّا أَنْ دَعَوْا لِلرَّحْمَنِ وَلَدًا وَمَا يَنْبَغِي لِلرَّحْمَنِ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَدًا إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ إِلَّا آتِي الرَّحْمَنِ عَبْدًا } “'Rahmân çocuk edindi' dediler. Andolsun ki siz çok çirkin bir şey ortaya attınız. Rahmân'a çocuk isnat etmelerinden ötürü neredeyse gökler parçalanacak, yer yarılacak ve dağlar yıkılıp çökecekti! Oysa Rahmân'a bir çocuk edinmek yakışmaz. Göklerde ve yerde bulunan herkes Rahmân'a ancak birer kul olarak gelecektir” [Meryem 19/88-93], şu buyruğu: { إِنَّكُمْ لَتَقُولُونَ قَوْلًا عَظِيمًا } “Gerçekten siz çok büyük bir söz söylüyorsunuz” [İsrâ 17/40] ve benzeri diğer ayetlerle.
وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: وَلَهُمْ مَا يَشْتَهُونَ [١٦ \ ٥٧] ، مُبْتَدَأٌ وَخَبَرٌ. وَذَكَرَ الزَّمَخْشَرِيُّ وَالْفَرَّاءُ وَغَيْرُهُمَا: أَنَّهُ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ «مَا» [١٦ \ ٥٩] فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَطْفًا عَلَى «الْبَنَاتِ» [١٦ \ ٥٧] ، أَيْ: وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ الْبَنَاتِ، وَيَجْعَلُونَ لِأَنْفُسِهِمْ مَا يَشْتَهُونَ. أَوْرَدَ إِعْرَابَهُ بِالنَّصْبِ الزَّجَّاجُ، وَقَالَ: الْعَرَبُ تَسْتَعْمِلُ فِي مِثْلِ هَذَا وَيَجْعَلُونَ لِأَنْفُسِهِمْ ; قَالَهُ الْقُرْطُبِيُّ. وَقَالَ أَبُو حَيَّانَ «فِي الْبَحْرِ الْمُحِيطِ» : قَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ: وَيَجُوزُ فِي «مَا» فِي «مَا يَشْتَهُونَ» الرَّفْعُ عَلَى الِابْتِدَاءِ، وَالنَّصْبُ عَلَى أَنْ يَكُونَ مَعْطُوفًا عَلَى «الْبَنَاتِ» ، أَيْ: وَجَعَلُوا لِأَنْفُسِهِمْ مَا يَشْتَهُونَ مِنَ الذُّكُورِ. انْتَهَى. وَهَذَا الَّذِي أَجَازَهُ مِنَ النَّصْبِ تَبِعَ فِيهِ الْفَرَّاءَ وَالْحَوْفَيَّ وَقَالَ أَبُو الْبَقَاءِ وَقَدْ حَكَاهُ: وَفِيهِ نَظَرٌ. وَذَهَلَ هَؤُلَاءِ عَنْ قَاعِدَةٍ فِي النَّحْوِ
Bu ayetteki { وَلَهُمْ مَا يَشْتَهُونَ } “hoşlandıkları şeyler ise kendilerinin” [Nahl 16/57] ifadesi mübteda (özne) ve haberdir (yüklem). Zemahşerî, Ferrâ ve başkaları zikretmiştir ki: "mâ" [ifadesinin] [Nahl 16/59], { الْبَنَاتِ } [ifadesine] [Nahl 16/57] atfedilerek nasb mahalinde olması caizdir. Yani: Allah'a kız çocukları isnat ederler, kendilerine ise arzu ettikleri şeyleri isnat ederler. Zeccâc da bunun nasb ile irabını aktarmış ve şöyle demiştir: Araplar bunun benzerinde "ve kendilerine kılarlar/isnat ederler" şeklinde kullanırlar; bunu Kurtubî söylemiştir. Ebû Hayyân el-Bahru'l-Muhît'te demiştir ki: Zemahşerî şöyle dedi: "{ مَا يَشْتَهُونَ } ifadesindeki "mâ" kelimesinde, mübteda olarak ref (özne durumu) olması da, "el-benât" kelimesine matuf olarak nasb (nesne durumu) olması da caizdir. Yani: Arzu ettikleri erkekleri kendilerine kıldılar/ayırdılar. (Alıntı bitti). Zemahşerî'nin caiz gördüğü bu nasb görüşünde Ferrâ ve Havfî'ye tabi olmuştur. Ebû'l-Bekâ bunu naklederek: "Bunda incelenmesi gereken bir yön vardır" demiştir. Bu zatlar nahivdeki bir kuralı gözden kaçırmışlardır;
وَهِيَ: أَنَّ الْفِعْلَ الرَّافِعَ لِضَمِيرِ الِاسْمِ الْمُتَّصِلِ لَا يَتَعَدَّى إِلَى ضَمِيرِهِ الْمُتَّصِلِ الْمَنْصُوبِ.
O [kural] da şudur: İsmin muttasıl (bitişik) zamirini ref eden (özne alan) fiil, aynı ismin muttasıl ve mansub (nesne olan) zamirine geçiş yapamaz (müteaddî olamaz).
; فَلَا يَجُوزُ: زَيْدٌ ضَرَبَهُ، أَيْ: زَيْدًا. تُرِيدُ ضَرَبَ نَفْسَهُ، إِلَّا فِي بَابِ ظَنَّ وَأَخَوَاتِهَا مِنَ الْأَفْعَالِ الْقَلْبِيَّةِ، أَوْ فَقْدٍ وَعَدَمٍ ; فَيَجُوزُ: زَيْدٌ ظَنَّهُ قَائِمًا، وَزَيْدٌ فَقَدَهُ، وَزَيْدٌ عَدِمَهُ. وَالضَّمِيرُ الْمَجْرُورُ بِالْحَرْفِ كَالْمَنْصُوبِ الْمُتَّصِلِ ; فَلَا يَجُوزُ: زَيْدٌ غَضِبَ عَلَيْهِ، تُرِيدُ غَضِبَ عَلَى نَفْسِهِ. فَعَلَى هَذَا الَّذِي تَقَرَّرَ لَا يَجُوزُ النَّصْبُ ; إِذْ يَكُونُ التَّقْدِيرُ: وَيَجْعَلُونَ لَهُمْ مَا يَشْتَهُونَ. فَالْوَاوُ ضَمِيرٌ مَرْفُوعٌ «وَلَهُمْ» [١٦ \ ٥٧] مَجْرُورٌ بِاللَّامِ. فَهُوَ نَظِيرُ: زَيْدٌ غَضِبَ عَلَيْهِ. اه. وَالْبِشَارَةُ تُطْلَقُ فِي الْعَرَبِيَّةِ عَلَى الْخَبَرِ بِمَا يَسُرُّ، وَبِمَا يَسُوءُ. وَمِنْ إِطْلَاقِهَا عَلَى الْخَبَرِ بِمَا يَسُوءُ قَوْلُهُ هُنَا: وَإِذَا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالْأُنْثَى الْآيَةَ [١٦ \ ٥٨] ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَبَشِّرْهُمْ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ [٥٣ \ ٢١] ، وَنَحْوَ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Dolayısıyla, kendi nefsini kastettiğin takdirde, yani Zeyd'in kendisini dövdüğünü kast ederek: "Zeyd onu dövdü (Zeydün darabehû)" denilmesi caiz değildir; meğerki kalbî fiillerden olan "zanne ve benzerleri" babında veya "fakada" (kaybetti) ve "adime" (yoksun kaldı) fiillerinde olsun; bu durumlarda: "Zeyd onu ayakta zannetti (Zeydün zannehû kâimen)", "Zeyd onu kaybetti (Zeydün fekadehû)" ve "Zeyd onu bulamadı (Zeydün adimehû)" denmesi caizdir. Harf-i cer ile mecrur olan zamir de mansub muttasıl zamir gibidir; dolayısıyla kendi nefsine öfkelendiğini kastederek: "Zeyd ona öfkelendi (Zeydün ğadıbe aleyhi)" denilmesi caiz değildir. Bu yerleşik kurala göre nasb caiz olmaz; zira takdir şöyle olur: "Ve onlar kendilerine arzuladıklarını isnat ederler". Buradaki vav merfû zamirdir ve { وَلَهُمْ } [Nahl 16/57] lâm ile mecrurdur. Bu da "Zeydün ğadıbe aleyhi" gibidir. (Alıntı bitti). Arapçada bişâret (müjde) hem sevindirici hem de üzücü haber için kullanılır. Üzücü haber için kullanılmasına buradaki şu buyruk örnektir: { وَإِذَا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالْأُنْثَى } “Onlardan birine bir kız çocuğu müjdelendiği zaman...” ayeti [Nahl 16/58]. Bunun bir benzeri de Yüce Allah'ın: { فَبَشِّرْهُمْ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ } “Onları elem verici bir azap ile müjdele” [Âl-i İmrân 3/21] buyruğu ve buna benzer ayetlerdir.
وَمَا ذَكَرَهُ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: مِنْ بُغْضِهِمْ لِلْبَنَاتِ مَشْهُورٌ مَعْرُوفٌ فِي أَشْعَارِهِمْ ; وَلَمَّا خُطِبَتْ إِلَى عَقِيلِ بْنِ عِلْفَةَ الْمُرِّيِّ ابْنَتُهُ الْجَرْبَاءُ قَالَ:
[Allah] -celle ve 'alâ-'nın bu yüce ayette zikrettiği kız çocuklarına duydukları nefret, onların şiirlerinde meşhurdur ve iyi bilinir. Ukreyl b. Ulfe el-Mürrî'den kızı el-Cerbâ istendiğinde şöyle demiştir:
إِنِّي وَإِنْ سِيقَ إِلَيَّ الْمَهْرُ ... أَلْفٌ وَعَبْدَانِ وَذَوْدُ عُشْرٍ
Bana mehir olarak getirilse de... / Bin [altın], iki köle ve on sağmal deve,
أَحَبُّ أَصْهَارِي إِلَيَّ الْقَبْرُ
Bana damatların en sevimlisi kabirdir.
وَيُرْوَى لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ طَاهِرٍ قَوْلُهُ:
Abdullah b. Tâhir'in şu sözü de rivayet edilir:
لِكُلِّ أَبِي بِنْتٍ يُرَاعَى شُؤُونَهَا ... ثَلَاثَةُ أَصْهَارٍ إِذَا حُمِدَ الصِّهْرُ
İşlerini gözettiği bir kızı olan her baba için... / Damat övülecekse üç damat vardır:
فَبَعْلٌ يُرَاعِيهَا وَخِدْرٌ يُكِنُّهَا ... وَقَبْرٌ يُوَارِيهَا وَخَيْرُهُمُ الْقَبْرُ
Onu gözeten bir koca, onu örten bir perde (ev)... / Onu gizleyen bir kabir; onların en hayırlısı da kabirdir.
وَهُمُ يَزْعُمُونَ أَنَّ مُوجِبَ رَغْبَتِهِمْ فِي مَوْتِهِنَّ، وَشَدَّةِ كَرَاهِيَتِهِمْ لِوِلَادَتِهِنَّ: الْخَوْفُ مِنَ الْعَارِ، وَتَزَوُّجُ غَيْرِ الْأَكْفَاءِ، وَأَنْ تُهَانَ بَنَاتُهُمْ بَعْدَ مَوْتِهِمْ ; كَمَا قَالَ الشَّاعِرُ فِي ابْنَةٍ لَهُ تُسَمَّى مَوَدَّةً:
Onların ölümlerini istemelerinin ve doğumlarından şiddetle nefret etmelerinin sebebinin; ar korkusu, dengi olmayanlarla evlenmeleri ve ölümlerinden sonra kızlarının hor görülmesi olduğunu iddia ederler. Nitekim şair, Mevedde adındaki kızı hakkında şöyle demiştir:
مَوَدَّةُ تَهْوَى عُمْرَ شَيْخٍ يَسُرُّهُ لَهَا ... الْمَوْتُ قَبْلَ اللَّيْلِ لَوْ أَنَّهَا تَدْرِي
Mevedde bir ihtiyarın ömrünü diler, oysa bilseydi / Gece olmadan onun için ölüm ihtiyarı sevindirirdi.
يَخَافُ عَلَيْهَا جَفْوَةَ النَّاسِ بَعْدَهُ ... وَلَا خِتْنَ يُرْجَى أَوَدُّ مِنَ الْقَبْرِ
Kendisinden sonra insanların ona cefa etmesinden korkar... / Ve umut edilen hiçbir damat kabirden daha sevecen değildir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَوْ يُؤَاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِظُلْمِهِمْ مَّا تَرَكَ عَلَيْهَا مِنْ دَآبَّةٍ وَلَكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ إِلَى أَجَلٍ مُّسَمًّى فَإِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ لَا يَسْتَأْخِرُونَ سَاعَةً وَلَا يَسْتَقْدِمُونَ، ذَكَرَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّهُ لَوْ عَاجَلَ الْخَلْقَ بِالْعُقُوبَةِ لَأَهْلَكَ جَمِيعَ مَنْ فِي الْأَرْضِ، وَلَكِنَّهُ حَلِيمٌ لَا يُعَجِّلُ بِالْعُقُوبَةِ ; لِأَنَّ الْعَجَلَةَ مِنْ شَأْنِ مَنْ يَخَافُ فَوَاتَ الْفُرْصَةِ، وَرَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ لَا يَفُوتُهُ شَيْءٌ أَرَادَهُ. وَذَكَرَ هَذَا الْمَعْنَى فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ ; كَقَوْلِهِ فِي آخِرِ سُورَةِ «فَاطِرٍ» : وَلَوْ يُؤَاخِذُ
Yüce Allah'ın: { وَلَوْ يُؤَاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِظُلْمِهِمْ مَّا تَرَكَ عَلَيْهَا مِنْ دَآبَّةٍ وَلَكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ إِلَى أَجَلٍ مُّسَمًّى فَإِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ لَا يَسْتَأْخِرُونَ سَاعَةً وَلَا يَسْتَقْدِمُونَ } buyruğu hakkında; [Allah] -celle ve 'alâ- bu yüce ayette, şayet mahlukatı cezalandırmakta acele etseydi yeryüzündeki herkesi helak edeceğini, fakat O'nun Halîm olup cezalandırmada acele etmediğini zikretmiştir; çünkü acele etmek, fırsatı kaçırmaktan korkanın işidir; göklerin ve yerin Rabbi ise dilediği hiçbir şeyi kaçırmaz. Bu anlamı başka bir yerde de zikretmiştir; nitekim Fâtır Suresi'nin sonunda şöyle buyurmuştur: { وَلَوْ يُؤَاخِذُ }
اللَّهُ النَّاسَ بِمَا كَسَبُوا مَا تَرَكَ عَلَى ظَهْرِهَا مِنْ دَآبَّةٍ الْآيَةَ [٣٥ \ ٤٥] ، وَقَوْلُهُ: وَرَبُّكَ الْغَفُورُ ذُو الرَّحْمَةِ لَوْ يُؤَاخِذُهُمْ بِمَا كَسَبُوا لَعَجَّلَ لَهُمُ الْعَذَابَ الْآيَةَ [١٨ \ ٥٨] ، وَأَشَارَ بِقَوْلِهِ: وَلَكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى [١٦ \ ٦١] ، إِلَى أَنَّهُ تَعَالَى يُمْهِلُ وَلَا يُهْمِلُ. وَبَيَّنَ ذَلِكَ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ ; كَقَوْلِهِ: وَلَا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ غَافِلًا عَمَّا يَعْمَلُ الظَّالِمُونَ إِنَّمَا يُؤَخِّرُهُمْ لِيَوْمٍ تَشْخَصُ فِيهِ الْأَبْصَارُ [١٤ \ ٤٢] ، وَقَوْلِهِ: وَلَوْلَا أَجَلٌ مُسَمًّى لَجَاءَهُمُ الْعَذَابُ [٢٩ \ ٥٣] .
{ اللَّهُ النَّاسَ بِمَا كَسَبُوا مَا تَرَكَ عَلَى ظَهْرِهَا مِنْ دَآبَّةٍ } “Eğer Allah insanları kazandıkları [günahlar] yüzünden cezalandırsaydı, yerin sırtında hiçbir canlı bırakmazdı...” [Fâtır 35/45], buyruğu: { وَرَبُّكَ الْغَفُورُ ذُو الرَّحْمَةِ لَوْ يُؤَاخِذُهُمْ بِمَا كَسَبُوا لَعَجَّلَ لَهُمُ الْعَذَابَ } “Senin Rabbin çok bağışlayandır, merhamet sahibidir. Eğer kazandıkları yüzünden onları cezalandırsaydı, elbette onlara azabı çarçabuk verirdi...” [Kehf 18/58]. { وَلَكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى } “Fakat onları belirlenmiş bir süreye kadar erteler” [Nahl 16/61] buyruğu ile Yüce Allah'ın mühlet verdiği fakat ihmal etmediğine işaret etmiştir. Bunu başka bir yerde de açıklamıştır; nitekim şöyle buyurmuştur: { وَلَا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ غَافِلًا عَمَّا يَعْمَلُ الظَّالِمُونَ إِنَّمَا يُؤَخِّرُهُمْ لِيَوْمٍ تَشْخَصُ فِيهِ الْأَبْصَارُ } “Sakın Allah'ı zalimlerin yaptıklarından gafil sanma! Onları ancak gözlerin dehşetle donup kalacağı bir güne erteler” [İbrâhîm 14/42] ve şöyle buyurmuştur: { وَلَوْلَا أَجَلٌ مُسَمًّى لَجَاءَهُمُ الْعَذَابُ } “Eğer belirlenmiş bir süre olmasaydı, elbette onlara azap geliverirdi” [Ankebût 29/53].
وَبَيَّنَ هُنَا: أَنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا جَاءَ أَجْلُهُ لَا يَسْتَأْخِرُ عَنْهُ، كَمَا أَنَّهُ لَا يَتَقَدَّمُ عَنْ وَقْتِ أَجَلِهِ. وَأَوْضَحَ ذَلِكَ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ ; كَقَوْلِهِ: إِنَّ أَجَلَ اللَّهِ إِذَا جَاءَ لَا يُؤَخَّرُ الْآيَةَ [٧١ \ ٤] ، وَقَوْلِهِ: وَلَنْ يُؤَخِّرَ اللَّهُ نَفْسًا إِذَا جَاءَ أَجَلُهَا الْآيَةَ [٦٣ \ ١١] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Burada insanın eceli geldiğinde ondan geri kalamayacağını, nitekim ecel vaktinden önceye de geçemeyeceğini beyan etmiştir. Bunu diğer yerlerde de açıklamıştır; nitekim şöyle buyurmuştur: { إِنَّ أَجَلَ اللَّهِ إِذَا جَاءَ لَا يُؤَخَّرُ } “Şüphesiz Allah'ın [belirlediği] eceli geldiğinde geciktirilmez” [Nûh 71/4] ayeti ve şöyle buyurmuştur: { وَلَنْ يُؤَخِّرَ اللَّهُ نَفْسًا إِذَا جَاءَ أَجَلُهَا } “Allah, eceli geldiği zaman hiçbir canı asla ertelemez” [Münâfikûn 63/11] ayeti ve buna benzer diğer ayetler.
وَاعْلَمْ: أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: مَا تَرَكَ عَلَيْهَا مِنْ دَابَّةٍ [١٦ \ ٦١] ، فِيهِ وَجْهَانِ مِنَ الْعُلَمَاءِ:
Bil ki, Yüce Allah'ın: { مَا تَرَكَ عَلَيْهَا مِنْ دَابَّةٍ } “onun üzerinde hiçbir canlı bırakmazdı” [Nahl 16/61] buyruğu hakkında âlimlerin iki görüşü vardır:
وَاعْلَمْ أَنَّهُ خَاصٌّ بِالْكُفَّارِ ; لِأَنَّ الذَّنْبَ ذَنْبُهُمْ، وَاللَّهُ يَقُولُ: وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى [٦ \ ١٦٤] ، وَمَنْ قَالَ هَذَا الْقَوْلَ قَالَ: «مِنْ دَابَّةٍ» [١٦ \ ٦١] ، أَيْ: كَافِرَةٍ، وَيُرْوَى هَذَا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى أَنَّهُ لَوْ أَهْلَكَ الْأَبَاءَ بِكُفْرِهِمْ لَمْ تَكُنِ الْأَبْنَاءُ.
Bil ki, [birinci görüşe göre] bu kâfirlere mahsustur; çünkü günah onların günahıdır ve Allah şöyle buyurmaktadır: { وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى } “Hiçbir günahkâr başkasının günahını yüklenmez” [En'âm 6/164]. Bu görüşü savunan kimse { مِنْ دَابَّةٍ } [Nahl 16/61] ifadesinin "yani kâfir bir canlı" anlamına geldiğini söyler; bu görüş İbn Abbâs'tan rivayet edilir. Denildi ki: Mana, şayet babaları küfürleri sebebiyle helak etseydi çocukların var olmayacağıdır.
وَجُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ، مِنْهُمُ ابْنُ مَسْعُودٍ، وَأَبُو الْأَحْوَصِ، وَأَبُو هُرَيْرَةَ، وَقَالَ الْآخَرُ:
Aralarında İbn Mes'ûd, Ebû'l-Ahvas ve Ebû Hureyre'nin de bulunduğu ulemanın cumhuru, bir diğeri ise şöyle demiştir:
تَهْوَى حَيَاتِي وَأَهْوَى مَوْتَهَا شَفَقًا ... وَالْمَوْتُ أَكْرَمُ نَزَّالٍ عَلَى الْحُرَمِ
O benim yaşamamı ister, bense şefkatimden onun ölümünü dilerim... / Ölüm, kadınlar üzerine konan misafirlerin en cömerdidir.
وَقَدْ وَلَدَتِ امْرَأَةُ أَعْرَابِيٍّ أُنْثَى، فَهَجَرَهَا لِشِدَّةِ غَيْظِهِ مِنْ وِلَادَتِهَا أُنْثَى، فَقَالَتْ:
Bir bedevinin karısı bir kız doğurmuştu da, adam kız doğurdu diye ona duyduğu şiddetli öfkeden ötürü kadını terk etmişti. Bunun üzerine kadın şöyle dedi:
مَا لِأَبِي حَمْزَةَ لَا يَأْتِينَا ... يَظَلُّ بِالْبَيْتِ الَّذِي يَلِينَا
Ebû Hamza'ya ne oluyor ki yanımıza gelmiyor? / Hemen yanımızdaki çadırda kalıyor,
غَضْبَانَ إِلَّا نَلِدُ الْبَنِينَا ... لَيْسَ لَنَا مِنْ أَمْرِنَا مَا شِينَا
Erkek çocuk doğurmadık diye öfkeli! / Kendi işimiz bizim dileğimize bağlı değildir ki,
وَإِنَّمَا نَأْخُذُ مَا أُعْطِينَا
Biz ancak bize verileni alırız.
تَنْبِيهٌ.
Uyarı.
لَفْظَةُ «جَعَلَ» تَأْتِي فِي اللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ لِأَرْبَعَةِ مَعَانٍ:
Ce'ale (جَعَلَ) lafzı Arap dilinde dört anlama gelir:
الْأَوَّلُ: بِمَعْنَى اعْتَقَدَ ; كَقَوْلِهِ - تَعَالَى - هُنَا: وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ الْبَنَاتِ [١٦ \ ٥٧] ، قَالَ
Birincisi: İ'tekade (اعْتَقَدَ - inandı/iddia etti) manasındadır; nitekim Yüce Allah'ın buradaki şu buyruğu gibidir: { وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ الْبَنَاتِ } “Allah'a kızlar isnat ederler” [Nahl 16/57]. el-Hulâsa'da şöyle demiştir:
فِي الْخُلَاصَةِ:
el-Hulâsa'da:
وَجَعَلَ اللَّذَّ كَاعْتَقَدَ
"Ve i'tekade gibi olan ce'ale"
الثَّانِي: بِمَعْنَى صَيَّرَ كَمَا تَقَدَّمَ فِي الْحِجْرِ ; كَقَوْلِهِ: وَجَعَلَ الْقَمَرَ فِيهِنَّ نُورًا [٧١ \ ١٦] ، قَالَ فِي الْخُلَاصَةِ:
İkincisi: Sayyara (صَيَّرَ - dönüştürdü/kıldı) manasındadır, Hicr Suresi'nde geçtiği gibi; nitekim şöyle buyurmuştur: { وَجَعَلَ الْقَمَرَ فِيهِنَّ نُورًا } “Onların içinde ayı bir nûr kıldı” [Nûh 71/16]. el-Hulâsa'da şöyle demiştir:
.. وَالَّتِي كَصَيَّرَا ... وَأَيْضًا بِهَا انْصِبْ مُبْتَدًا وَخَبَرًا
...ve sayyara gibi olan / Ayrıca onunla mübtedayı ve haberi nasbet.
الثَّالِثُ: بِمَعْنَى خَلَقَ ; كَقَوْلِهِ: الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَجَعَلَ الظُّلُمَاتِ وَالنُّورَ [٦ \ ١] ، أَيْ: خَلَقَ الظُّلُمَاتِ وَالنُّورَ.
Üçüncüsü: Halaka (خَلَقَ - yarattı) manasındadır; nitekim şöyle buyurmuştur: { الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَجَعَلَ الظُّلُمَاتِ وَالنُّورَ } “Hamd, gökleri ve yeri yaratan, karanlıkları ve aydınlığı var eden Allah'a mahsustur” [En'âm 6/1], yani karanlıkları ve nuru yaratan.
الرَّابِعُ: بِمَعْنَى شَرَعَ ; كَقَوْلِهِ:
Dördüncüsü: Şera'a (شَرَعَ - başladı) manasındadır; nitekim [şairin] şu sözünde olduğu gibi:
وَقَدْ جَعَلْتُ إِذَا مَا قُمْتُ يُثْقِلُنِي ... ثَوْبِي فَأَنْهَضُ نَهَضَ الشَّارِبُ السَّكِرِ
Kalktığımda elbisem bana ağır gelmeye başladı da... / Sarhoş içicinin kalkışı gibi kalkıyorum.
قَالَ فِي الْخُلَاصَةِ:
el-Hulâsa'da şöyle demiştir:
كَأَنْشَأَ السَّائِقُ يَحْدُو وَطَفِقَ ... كَذَا جَعَلْتُ وَأَخَذْتُ وَعَلِقَ
Tıpkı 'kervancı şarkı söyleyerek sürmeye başladı' (enşee's-sâiku yahdû) ve tafika gibi... / Ce'altü, ehaztü ve alika da böyledir.
وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: سُبْحَانَهُ [١٦ \ ٥٧] ، أَيْ: تَنْزِيهًا لَهُ - جَلَّ وَعَلَا - عَمَّا لَا يَلِيقُ بِكَمَالِهِ وَجَلَالِهِ، وَهُوَ مَا ادَّعَوْا لَهُ مِنَ الْبَنَاتِ ﷾ عَنْ ذَلِكَ عُلُوًّا كَبِيرًا!
Bu yüce ayetteki { سُبْحَانَهُ } “O münezzehtir” [Nahl 16/57] buyruğu; kemaline ve celaline yakışmayan şeylerden -ki bu da O'na isnat ettikleri kız çocuklarıdır- [Allah] -celle ve 'alâ-'yı tenzih etmektir. O bundan çok yücedir, pek büyüktür!
[[وقوله تعالى: (وَلَوْ يُؤَاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِظُلْمِهِمْ مَا تَرَكَ عَلَيْهَا مِنْ دَابَّةٍ وَلَكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى فَإِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ لَا يَسْتَأْخِرُونَ سَاعَةً وَلَا يَسْتَقْدِمُونَ) [النحل/٦١] .
[[Yüce Allah'ın buyruğu: { وَلَوْ يُؤَاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِظُلْمِهِمْ مَا تَرَكَ عَلَيْهَا مِنْ دَابَّةٍ وَلَكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى فَإِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ لَا يَسْتَأْخِرُونَ سَاعَةً وَلَا يَسْتَقْدِمُونَ } “Eğer Allah insanları zulümleri yüzünden cezalandıracak olsaydı, orada hiçbir canlı bırakmazdı; fakat onları belirlenmiş bir süreye kadar erteler. Ecelleri geldiği zaman ise ne bir an geri kalabilirler ne de öne geçebilirler” [Nahl 16/61].
وذكر جل وعلا في هذه الآية الكريمة، أنه لو عاجل الخلق بالعقوبة لأهلك جميع من في الأرض، ولكنه حليم لا يعجل بالعقوبة؛ لأن العجلة من شأن من يخاف فوات الفرصة، ورب السماوات والأرض لا يفوته شيء أراده، وذكر المعنى في غير هذا الموضع، كقوله في "آخر سورة فاطر": وَلَوْ يُؤَاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِمَا كَسَبُوا مَا تَرَكَ عَلَى ظَهْرِهَا مِنْ دَابَّةٍ) [فاطر/٤٥] الآية، وقوله: (وَرَبُّكَ الْغَفُورُ ذُو الرَّحْمَةِ لَوْ يُؤَاخِذُهُمْ بِمَا كَسَبُوا لَعَجَّلَ لَهُمُ الْعَذَابَ) [الكهف/٥٨] الآية، وأشار بقوله: (وَلَكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى) [النحل/٦١] إلى أنه تعالى يمهل ولا يهمل، وبين ذلك في غير هذا الموضع، كقوله: (وَلَا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ غَافِلًا عَمَّا يَعْمَلُ الظَّالِمُونَ إِنَّمَا يُؤَخِّرُهُمْ لِيَوْمٍ تَشْخَصُ فِيهِ الْأَبْصَارُ) [إبراهيم/٤٢] وقوله: (وَلَوْلَا أَجَلٌ مُسَمًّى لَجَاءَهُمُ الْعَذَابُ) [العنكبوت/٥٣] .
[Allah] -celle ve 'alâ- bu yüce ayette, şayet mahlukatı cezalandırmakta acele etseydi yeryüzündeki herkesi helak edeceğini, fakat O'nun Halîm olup cezalandırmada acele etmediğini zikretmiştir; çünkü acele etmek, fırsatı kaçırmaktan korkanın işidir; göklerin ve yerin Rabbi ise dilediği hiçbir şeyi kaçırmaz. Bu anlamı başka bir yerde de zikretmiştir; nitekim Fâtır Suresi'nin sonunda şöyle buyurmuştur: { وَلَوْ يُؤَاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِمَا كَسَبُوا مَا تَرَكَ عَلَى ظَهْرِهَا مِنْ دَابَّةٍ } “Eğer Allah insanları kazandıkları [günahlar] yüzünden cezalandırsaydı, yerin sırtında hiçbir canlı bırakmazdı...” [Fâtır 35/45] ayeti, şu buyruğu: { وَرَبُّكَ الْغَفُورُ ذُو الرَّحْمَةِ لَوْ يُؤَاخِذُهُمْ بِمَا كَسَبُوا لَعَجَّلَ لَهُمُ الْعَذَابَ } “Senin Rabbin çok bağışlayandır, merhamet sahibidir. Eğer kazandıkları yüzünden onları cezalandırsaydı, elbette onlara azabı çarçabuk verirdi...” [Kehf 18/58] ayeti. { وَلَكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى } “Fakat onları belirlenmiş bir süreye kadar erteler” [Nahl 16/61] buyruğu ile Yüce Allah'ın mühlet verdiği fakat ihmal etmediğine işaret etmiştir. Bunu başka bir yerde de açıklamıştır; nitekim şöyle buyurmuştur: { وَلَا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ غَافِلًا عَمَّا يَعْمَلُ الظَّالِمُونَ إِنَّمَا يُؤَخِّرُهُمْ لِيَوْمٍ تَشْخَصُ فِيهِ الْأَبْصَارُ } “Sakın Allah'ı zalimlerin yaptıklarından gafil sanma! Onları ancak gözlerin dehşetle donup kalacağı bir güne erteler” [İbrâhîm 14/42] ve şöyle buyurmuştur: { وَلَوْلَا أَجَلٌ مُسَمًّى لَجَاءَهُمُ الْعَذَابُ } “Eğer belirlenmiş bir süre olmasaydı, elbette onlara azap geliverirdi” [Ankebût 29/53].
وبين هنا: أن الإنسان إذا جاء أجله لا يستأخر عنه، كما أنه لا يتقدم عن وقت أجله. وأوضح ذلك في مواضع أخر، كقوله: إِنَّ أَجَلَ اللَّهِ إِذَا جَاءَ لَا يُؤَخَّر) [نوح/٤] الآية، وقوله: (وَلَنْ يُؤَخِّرَ اللَّهُ نَفْسًا إِذَا جَاءَ أَجَلُهَا) [المنافقون/١١] الآية، إلى غير ذلك من الآيات.
Burada insanın eceli geldiğinde ondan geri kalamayacağını, nitekim ecel vaktinden önceye de geçemeyeceğini beyan etmiştir. Bunu diğer yerlerde de açıklamıştır; nitekim şöyle buyurmuştur: { إِنَّ أَجَلَ اللَّهِ إِذَا جَاءَ لَا يُؤَخَّر } “Şüphesiz Allah'ın [belirlediği] eceli geldiğinde geciktirilmez” [Nûh 71/4] ayeti ve şöyle buyurmuştur: { وَلَنْ يُؤَخِّرَ اللَّهُ نَفْسًا إِذَا جَاءَ أَجَلُهَا } “Allah, eceli geldiği zaman hiçbir canı asla ertelemez” [Münâfikûn 63/11] ayeti ve buna benzer diğer ayetler.
واعلم أن قوله تعالى: (مَا تَرَكَ عَلَيْهَا مِنْ دَابَّةٍ) [النحل/٦١] فيه وجهان للعلماء:
Bil ki, Yüce Allah'ın: { مَا تَرَكَ عَلَيْهَا مِنْ دَابَّةٍ } “onun üzerinde hiçbir canlı bırakmazdı” [Nahl 16/61] buyruğu hakkında âlimlerin iki görüşü vardır:
أحدهما: أنه خاص بالكفار؛ لأن الذنب ذنبهم، والله يقول: (وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى) [الأنعام/١٦٤] ومن قال هذا القول قال: (مِنْ دَابَّةٍ) أي: كافرة، ويروي عن ابن عباس. وقيل: المعنى أنه لو أهلك الآباء بكفرهم لم تكن الأبناء.
Birincisi: Bu kâfirlere mahsustur; çünkü günah onların günahıdır ve Allah şöyle buyurmaktadır: { وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى } “Hiçbir günahkâr başkasının günahını yüklenmez” [En'âm 6/164]. Bu görüşü savunan kimse { مِنْ دَابَّةٍ } ifadesinin "yani kâfir bir canlı" anlamına geldiğini söyler; bu görüş İbn Abbâs'tan rivayet edilir. Denildi ki: Mana, şayet babaları küfürleri sebebiyle helak etseydi çocukların var olmayacağıdır.
وجمهور العلماء، منهم ابن مسعود، وأبو الأحوص، وأبو هريرة]] (*) وَغَيْرُهُمْ، كَمَا نَقَلَهُ عَنْهُمُ ابْنُ كَثِيرٍ وَغَيْرُهُ عَلَى أَنَّ الْآيَةَ عَامَّةٌ ; حَتَّى إِنَّ ذُنُوبَ بَنِي آدَمَ لَتُهْلِكَ الْجُعْلَ فِي حِجْرِهِ، وَالْحُبَارَى فِي وَكْرِهَا، وَنَحْوَ ذَلِكَ ; لَوْلَا أَنَّ اللَّهَ حَلِيمٌ لَا يُعَجِّلُ بِالْعُقُوبَةِ، وَلَا يُؤَاخِذُهُمْ بِظُلْمِهِمْ.
Aralarında İbn Mes'ûd, Ebû'l-Ahvas ve Ebû Hureyre'nin de bulunduğu ulemanın cumhuru]] (*) ve başkaları -nitekim İbn Kesîr ve diğerleri onlardan nakletmiştir- ayetin umumi (genel kapsamlı) olduğu görüşündedir; öyle ki, Âdemoğullarının günahları yüzünden kınkanatlı böcek yuvasında, toy kuşu da yuvasında ve benzerleri helak olurdu; şayet Allah Halîm olup cezalandırmakta acele etmeseydi ve onları zulümleri sebebiyle hemen cezalandırsaydı.
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ -: وَهَذَا الْقَوْلُ هُوَ الصَّحِيحُ ; لِمَا تَقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ مِنْ: أَنَّ النَّكِرَةَ فِي سِيَاقِ النَّفْيِ إِذَا زِيدَتْ قَبْلَهَا لَفْظَةُ «مَنْ» تَكُونُ نَصًّا صَرِيحًا فِي الْعُمُومِ. وَعَلَيْهِ فَقَوْلُهُ: «مِنْ دَابَّةٍ» يَشْمَلُ كُلَّ مَا يُطْلَقُ عَلَيْهِ اسْمُ الدَّابَّةِ نَصًّا.
Bu kitabın müellifi -Allah onu affetsin- dedi ki: Sahih olan görüş de budur; zira usûl ilminde yerleştiği üzere, nefy (olumsuzluk) bağlamındaki nekire (belirsiz) ismin başına zâid "min" lafzı geldiğinde, umum (kapsamlılık) ifade etmede sarih bir nas olur. Buna göre O'nun: "min dâbbeh" (canlıdan) buyruğu, nas olarak 'canlı' ismi verilen her varlığı içine alır.
وَقَالَ الْقُرْطُبِيُّ فِي تَفْسِيرِهِ: فَإِنْ قِيلَ: فَكَيْفَ يَعُمُّ بِالْهَلَاكِ مَعَ أَنَّ فِيهِمْ مُؤْمِنًا لَيْسَ بِظَالِمٍ؟ قِيلَ: يَجْعَلُ هَلَاكَ الظَّالِمِ انْتِقَامًا وَجَزَاءً، وَهَلَاكَ الْمُؤْمِنِ مُعَوَّضًا بِثَوَابِ الْآخِرَةِ.
Kurtubî tefsirinde şöyle demiştir: Eğer 'Aralarında zalim olmayan mümin de varken helak nasıl hepsini kapsar?' denilirse, şöyle cevap verilir: Zalimin helakı ceza ve intikam, müminin helakı ise ahiret sevabıyla karşılanan bir mükafat kılınır.
وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: «إِذَا أَرَادَ اللَّهُ بِقَوْمٍ عَذَابًا أَصَابَ الْعَذَابُ مَنْ كَانَ فِيهِمْ، ثُمَّ بُعِثُوا عَلَى أَعْمَالِهِمْ» ، اه مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ بِلَفْظِهِ. وَالْأَحَادِيثُ بِمِثْلِهِ كَثِيرَةٌ مَعْرُوفَةٌ.
Sahîh-i Müslim'de Abdullah b. Ömer'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: «Allah bir kavme azap etmek istediği zaman o azap aralarında bulunan herkese isabet eder, sonra da amellerine göre diriltilirler». Buradan kastedilen yer lafzıyla tamamlandı. Bunun benzeri hadisler pek çok ve meşhurdur.
وَإِذَا ثَبَتَ فِي الْأَحَادِيثِ الصَّحِيحَةِ: أَنَّ الْعَذَابَ إِذَا نَزَلَ بِقَوْمٍ عَمَّ الصَّالِحَ وَالطَّالِحَ،
Sahih hadislerde; azap bir topluma indiğinde iyiyi de kötüyü de kapsadığı sabit olunca,
فَلَا إِشْكَالَ فِي شُمُولِ الْهَلَاكِ لِلْحَيَوَانَاتِ الَّتِي لَا تَعْقِلُ. وَإِذَا أَرَادَ اللَّهُ إِهْلَاكَ قَوْمٍ أَمَرَ نَبِيَّهُمْ وَمَنْ آمَنَ مِنْهُمْ أَنْ يَخْرُجُوا عَنْهُمْ ; لِأَنَّ الْهَلَاكَ إِذَا نَزَلَ عَمَّ.
helakın akıl sahibi olmayan hayvanları da içine almasında bir müşkilat (sorun) kalmaz. Allah bir kavmi helak etmek istediğinde, peygamberlerine ve onlardan iman edenlere oradan çıkmalarını emrederdi; çünkü helak indiğinde [herkesi] kuşatır.
تَنْبِيهٌ.
Uyarı.
قَوْلُهُ: مَا تَرَكَ عَلَيْهَا مِنْ دَابَّةٍ [١٦ \ ٦١] ، الضَّمِيرُ فِي «عَلَيْهَا» ، رَاجِعٌ إِلَى غَيْرِ مَذْكُورٍ وَهُوَ الْأَرْضُ ; لِأَنَّ قَوْلَهُ: مِنْ دَابَّةٍ يَدُلُّ عَلَيْهِ ; لِأَنَّ مِنَ الْمَعْلُومِ: أَنَّ الدَّوَابَّ إِنَّمَا تَدِبُّ عَلَى الْأَرْضِ. وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: مَا تَرَكَ عَلَى ظَهْرِهَا مِنْ دَابَّةٍ [٣٥ \ ٤٥] ، وَقَوْلُهُ: حَتَّى تَوَارَتْ بِالْحِجَابِ [٣٨ \ ٣٢] ، أَيْ: الشَّمْسُ وَلَمْ يَجْرِ لَهَا ذِكْرٌ، وَرُجُوعُ الضَّمِيرِ إِلَى غَيْرِ مَذْكُورٍ يَدُلُّ عَلَيْهِ الْمَقَامُ كَثِيرٌ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ ; وَمِنْهُ قَوْلُ حُمَيْدِ بْنِ ثَوْرٍ:
{ مَا تَرَكَ عَلَيْهَا مِنْ دَابَّةٍ } [Nahl 16/61] buyruğundaki { عَلَيْهَا } kelimesinde bulunan zamir, metinde zikredilmemiş olan yeryüzüne racidir; zira { مِنْ دَابَّةٍ } buyruğu buna delalet etmektedir; çünkü canlıların ancak yeryüzünde debelendiği (yürüdüğü) bilinmektedir. Bunun benzeri Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { مَا تَرَكَ عَلَى ظَهْرِهَا مِنْ دَابَّةٍ } “onun sırtında hiçbir canlı bırakmazdı” [Fâtır 35/45] ve şu buyruğudur: { حَتَّى تَوَارَتْ بِالْحِجَابِ } “Nihayet [güneş] perdenin arkasına gizlendi” [Sâd 38/32], yani daha önce bahsi geçmediği halde güneş [kastedilmiştir]. Makamın delalet ettiği zikredilmemiş bir varlığa zamirin dönmesi Arapların kelamında pek çoktur; Humeyd b. Sevr'in şu sözü de bundandır: