Binûn

Nahl — 4. Sayfa

Kaynak: Advâu'l-Beyân · Şinkîtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قَوْلُهُ تَعَالَى: فَأَتَى اللَّهُ بُنْيَانَهُمْ مِّنَ الْقَوَاعِدِ، أَيِ: اجْتَثَّهُ مِنْ أَصْلِهِ وَاقْتَلَعَهُ مِنْ أَسَاسِهِ ; فَأَبْطَلَ عَمَلَهُمْ وَأَسْقَطَ بُنْيَانَهُمْ. وَهَذَا الَّذِي فُعِلَ بِهَؤُلَاءِ الْكُفَّارِ الَّذِينَ هُمْ نُمْرُوذٌ وَقَوْمُهُ - كَمَا قَدَّمْنَا فِي «سُورَةِ الْحِجْرِ» - فَعَلَ مِثْلَهُ أَيْضًا بِغَيْرِهِمْ مِنَ الْكُفَّارِ. فَأَبْطَلَ مَا كَانُوا يَفْعَلُونَ وَيُدَبِّرُونَ ; كَقَوْلِهِ: وَدَمَّرْنَا مَا كَانَ يَصْنَعُ فِرْعَوْنُ وَقَوْمُهُ وَمَا كَانُوا يَعْرِشُونَ [٧ \ ١٣٧] ، وَقَوْلُهُ: كُلَّمَا أَوْقَدُوا نَارًا لِلْحَرْبِ أَطْفَأَهَا اللَّهُ [٥ \ ٦٤] ، وَقَوْلُهُ فَأَتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ حَيْثُ لَمْ يَحْتَسِبُوا وَقَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ يُخْرِبُونَ بُيُوتَهُمْ بِأَيْدِيهِمْ وَأَيْدِي الْمُؤْمِنِينَ فَاعْتَبِرُوا يَا أُولِي الْأَبْصَارِ [٥٩ \ ٢] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Yüce Allah'ın: { فَأَتَى اللَّهُ بُنْيَانَهُمْ مِّنَ الْقَوَاعِدِ } “Allah da binalarını temellerinden sarstı” buyruğu; yani kökünden söküp temelinden çekip çıkardı; böylece amellerini boşa çıkardı ve binalarını yıktı demektir. Nemrud ve kavmi olan bu kâfirlere yapılan bu muamele -Hicr Suresi'nde daha önce belirttiğimiz gibi- onların dışındaki diğer kâfirlere de aynen yapılmıştır. Nitekim onların yapıp durduklarını ve planladıklarını boşa çıkarmıştır; şu buyruklarında olduğu gibi: { وَدَمَّرْنَا مَا كَانَ يَصْنَعُ فِرْعَوْنُ وَقَوْمُهُ وَمَا كَانُوا يَعْرِشُونَ } “Firavun ve kavminin yapmakta olduklarını ve yükselttikleri binaları yerle bir ettik” [A'râf 7/137], { كُلَّمَا أَوْقَدُوا نَارًا لِلْحَرْبِ أَطْفَأَهَا اللَّهُ } “Savaş için ne zaman bir ateş tutuştursalar, Allah onu söndürür” [Mâide 5/64] ve { فَأَتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ حَيْثُ لَمْ يَحْتَسِبُوا وَقَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ يُخْرِبُونَ بُيُوتَهُمْ بِأَيْدِيهِمْ وَأَيْدِي الْمُؤْمِنِينَ فَاعْتَبِرُوا يَا أُولِي الْأَبْصَارِ } “Allah onlara hiç beklemedikleri bir yerden geldi, yüreklerine korku saldı; öyle ki evlerini kendi elleriyle ve müminlerin elleriyle yıkıyorlardı. Ey basiret sahipleri, ibret alın!” [Haşr 59/2] ve benzeri diğer ayetler.

قَوْلُهُ تَعَالَى: ثُمَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يُخْزِيهِمْ، أَيْ: يَفْضَحُهُمْ عَلَى رُءُوسِ الْأَشْهَادِ وَيُهِينُهُمْ بِإِظْهَارِ فَضَائِحَهُمْ، وَمَا كَانَتْ تَجْنِهِ ضَمَائِرُهُمْ، فَيَجْعَلُهُ عَلَانِيَةً.

Yüce Allah'ın: { ثُمَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يُخْزِيهِمْ } “Sonra kıyamet gününde onları rezil rüsva edecektir” buyruğu; yani şahitlerin huzurunda onları rezil eder, gizledikleri kötülükleri ve içlerinde sakladıkları şeyleri açığa çıkarıp aleni kılarak onları zelil duruma düşürür demektir.

وَبَيَّنَ هَذَا الْمَعْنَى فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ، كَقَوْلِهِ: أَفَلَا يَعْلَمُ إِذَا بُعْثِرَ مَا فِي الْقُبُورِ وَحُصِّلَ مَا فِي الصُّدُورِ [١٠٠ \ ٩ - ١٠] ، أَيْ: أَظْهَرَ عَلَانِيَةً مَا كَانَتْ تُكِنُّهُ الصُّدُورُ، وَقَوْلُهُ: يَوْمَ تُبْلَى السَّرَائِرُ [٨٦ \ ٩] .

Bu anlamı başka yerlerde de açıklamıştır; şu buyruğunda olduğu gibi: { أَفَلَا يَعْلَمُ إِذَا بُعْثِرَ مَا فِي الْقُبُورِ وَحُصِّلَ مَا فِي الصُّدُورِ } “Kabirlerde bulunanların dışarı atıldığı ve göğüslerde olanların derlenip toparlandığı zamanı bilmez mi?” [Âdiyât 100/9-10]; yani göğüslerin gizlediği şeyleri aleni olarak ortaya çıkarır. Ve şu buyruğunda da: { يَوْمَ تُبْلَى السَّرَائِرُ } “Bütün sırların ortaya döküleceği gün” [Târık 86/9].

وَقَدْ بَيَّنَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي مَوْضِعٍ آخَرَ: أَنَّ مَنْ أُدْخِلَ النَّارَ فَقَدْ نَالَهُ هَذَا الْخِزْيُ الْمَذْكُورُ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: رَبَّنَا إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ [٣ \ ١٩٢] ، وَقَدْ قَدَّمْنَا فِي سُورَةِ «هُودٍ» إِيضَاحَ مَعْنَى الْخِزْيِ.

[Allah] -celle ve 'alâ- başka bir yerde ise ateşe sokulan kimsenin zikredilen bu rezilliğe kesinlikle uğradığını açıklamıştır; bu da O'nun şu buyruğundadır: { رَبَّنَا إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ } “Rabbimiz! Sen kimi ateşe sokarsan, onu gerçekten rezil etmişsindir” [Âl-i İmrân 3/192]. Hızy (rezillik) kavramının açıklamasını Hûd Suresi'nde önceden işlemiştik.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكَائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تُشَاقُّونَ فِيهِمْ، ذَكَرَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّهُ يَسْأَلُ الْمُشْرِكِينَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ سُؤَالَ تَوْبِيخٍ، فَيَقُولُ لَهُمْ: أَيْنَ الْمَعْبُودَاتُ الَّتِي كُنْتُمْ تُخَاصِمُونَ رُسُلِي وَأَتْبَاعَهُمْ بِسَبَبِهَا، قَائِلِينَ: إِنَّكُمْ لَا بُدَّ لَكُمْ أَنْ تُشْرِكُوهَا مَعِي فِي عِبَادَتِي؟

Yüce Allah'ın: { وَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكَائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تُشَاقُّونَ فِيهِمْ } “Ve 'Uğurlarında [müminlerle] çekişip durduğunuz ortaklarım nerede?' der” buyruğu; [Allah] -celle ve 'alâ- bu şerefli ayette kıyamet gününde müşriklere bir azarlama sorusu soracağını zikretmektedir: Onlara şöyle buyurur: “Bana ibadet etme hususunda mutlaka kendilerini bana ortak koşmanız gerektiğini ileri sürerek peygamberlerim ve onlara uyanlarla kendileri yüzünden tartıştığınız o ilahlar nerede?”

وَأَوْضَحَ هَذَا الْمَعْنَى فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ، كَقَوْلِهِ: وَيَوْمَ يُنَادِيهِمْ فَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكَائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ [٢٨ \ ٦٢، ٢٨ \ ٧٤] ، وَقَوْلِهِ: وَقِيلَ لَهُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ

Bu anlamı başka yerlerde de açıklamıştır; şu buyruğunda olduğu gibi: { وَيَوْمَ يُنَادِيهِمْ فَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكَائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ } “O gün Allah onlara seslenerek: '(İlah olduklarını) iddia ettiğiniz ortaklarım nerede?' diyecektir” [Kasas 28/62, 74] ve şu buyruğu: { وَقِيلَ لَهُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ }

مِنْ دُونِ اللَّهِ هَلْ يَنْصُرُونَكُمْ أَوْ يَنْتَصِرُونَ [٢٦ \ ٩٢، ٩٣] ، وَقَوْلِهِ: ثُمَّ قِيلَ لَهُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تُشْرِكُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ قَالُوا ضَلُّوا عَنَّا الْآيَةَ [٤٠ \ ٧٣ - ٧٤] ، وَقَوْلِهِ: {فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَوْ كَذَّبَ بِآياتِهِ أُولَئِكَ يَنَالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتَابِ حَتَّى إِذَا جَاءَتْهُمْ رُسُلُنَا يَتَوَفَّوْنَهُمْ قَالُوا أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ قَالُوا ضَلُّوا عَنَّا ... } الْآيَةَ [٧ \ ٣٧] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

{ مِنْ دُونِ اللَّهِ هَلْ يَنْصُرُونَكُمْ أَوْ يَنْتَصِرُونَ } “'Allah'ı bırakıp da taptıklarınız nerede? Size yardım edebiliyorlar mı veya kendilerini kurtarabiliyorlar mı?' denilir” [Şuarâ 26/92-93], şu buyruğu: { ثُمَّ قِيلَ لَهُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تُشْرِكُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ قَالُوا ضَلُّوا عَنَّا } “Sonra onlara denilir: 'Allah'ı bırakıp da ortak koştuklarınız nerede?' Onlar: 'Bizden uzaklaşıp kayboldular...' derler” [Mü'min 40/73-74] ve şu buyruğu: { فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَوْ كَذَّبَ بِآياتِهِ أُولَئِكَ يَنَالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتَابِ حَتَّى إِذَا جَاءَتْهُمْ رُسُلُنَا يَتَوَفَّوْنَهُمْ قَالُوا أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ قَالُوا ضَلُّوا عَنَّا ... } “Allah'a iftira eden veya O'nun ayetlerini yalanlayandan daha zalim kim olabilir? İşte onların kitaptaki nasipleri kendilerine erişecektir. Nihayet canlarını alacak elçilerimiz kendilerine geldiğinde: 'Allah'ı bırakıp da tapmakta olduklarınız nerede?' dediklerinde: 'Bizden uzaklaşıp kayboldular' derler...” [A'râf 7/37] ve benzeri diğer ayetler.

وَقَرَأَ عَامَّةُ الْقُرَّاءِ: شُرَكَائِيَ [١٦ \ ٢٧] ، بِالْهَمْزَةِ وَيَاءِ الْمُتَكَلِّمِ، وَيُرْوَى عَنِ ابْنِ كَثِيرٍ مِنْ رِوَايَةِ الْبِزِّي أَنَّهُ قَرَأَ «شُرَكَايَ» ، بِيَاءِ الْمُتَكَلِّمِ دُونَ هَمْزٍ، وَلَمْ تَثْبُتْ هَذِهِ الْقِرَاءَةُ.

Kurrânın geneli { شُرَكَائِيَ } [Nahl 16/27] kelimesini hemze ve mütekellim ya'sı ile okumuştur. İbn Kesîr'den Bezzî rivayetiyle «şürakaye» şeklinde hemzesiz mütekellim ya'sı ile okuduğu nakledilmişse de bu kıraat sabit olmamıştır.

وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: تُشَاقُّونَ [١٦ \ ٢٧] ، بِنُونِ الرَّفْعِ مَفْتُوحَةً مَعَ حَذْفِ الْمَفْعُولِ.

Cumhur { تُشَاقُّونَ } [Nahl 16/27] kelimesini mef'ûl (nesne) hazfedilmiş olarak üstünlü ref nûnu ile okumuştur.

وَقَرَأَ نَافِعٌ: «تُشَاقُّونِ» بِكَسْرِ النُّونِ الْخَفِيفَةِ الَّتِي هِيَ نُونُ الْوِقَايَةِ، وَالْمَفْعُولُ بِهِ يَاءُ الْمُتَكَلِّمِ الْمَدْلُولُ عَلَيْهَا بِالْكَسْرَةِ مَعَ حَذْفِ نُونِ الرَّفْعِ ; لِجَوَازِ حَذْفِهَا مِنْ غَيْرِ نَاصِبٍ وَلَا جَازِمٍ إِذَا اجْتَمَعَتْ مَعَ نُونِ الْوِقَايَةِ، كَمَا تَقَدَّمَ تَحْرِيرُهُ فِي «سُورَةِ الْحِجْرِ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ: فَبِمَ تُبَشِّرُونَي [١٥ \ ٥٤] .

Nâfi ise ref nûnunu hazfederek vikaye nûnu olan şeddesiz nûnun kesresiyle «tüşâkkûn-i» şeklinde okumuştur; mef'ûlün bih ise kesrenin delalet ettiği mütekellim ya'sıdır; çünkü nûn-ı vikaye ile bir arada bulunduğunda nasb veya cezm edatları olmaksızın ref nûnunun hazfedilmesi caizdir; nitekim bunun tahkiki daha önce Hicr Suresi'nde: { فَبِمَ تُبَشِّرُونَي } [Hicr 15/54] buyruğunun açıklamasında geçmişti.

قَوْلُهُ تَعَالَى: فَأَلْقَوُا السَّلَمَ، أَيْ: الِاسْتِسْلَامَ وَالْخُضُوعَ. وَالْمَعْنَى: أَظْهَرُوا كَمَالَ الطَّاعَةِ وَالِانْقِيَادِ، وَتَرَكُوا مَا كَانُوا عَلَيْهِ مِنَ الشِّقَاقِ. وَذَلِكَ عِنْدَمَا يُعَايِنُونَ الْمَوْتَ، أَوْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ. يَعْنِي: أَنَّهُمْ فِي الدُّنْيَا يُشَاقُّونَ الرُّسُلَ، أَيْ: يُخَالِفُونَهُمْ وَيُعَادُونَهُمْ، فَإِذَا عَايَنُوا الْحَقِيقَةَ أَلْقَوُا السَّلَمَ، أَيْ: خَضَعُوا وَاسْتَسْلَمُوا وَانْقَادُوا حَيْثُ لَا يَنْفَعُهُمْ ذَلِكَ.

Yüce Allah'ın: { فَأَلْقَوُا السَّلَمَ } “Teslimiyet gösterirler” buyruğu; yani teslimiyet ve boyun eğmeyi [ortaya koyarlar] demektir. Anlamı: Tam bir itaat ve boyun eğiş sergilerler, içinde bulundukları düşmanlık ve ayrılığı terk ederler. Bu da ölümü gördükleri anda veya kıyamet gününde gerçekleşir. Yani: Onlar dünyada peygamberlerle çekişip duruyorlardı; yani onlara muhalefet edip düşmanlık yapıyorlardı. Gerçeği apaçık gördüklerinde ise teslimiyet gösterdiler; yani kendilerine hiçbir faydası olmayacak bir zamanda boyun eğip teslim oldular ve itaat ettiler.

وَمِمَّا يَدُلُّ مِنَ الْقُرْآنِ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِإِلْقَاءِ السَّلَمِ: الْخُضُوعُ وَالِاسْتِسَلَامُ، قَوْلُهُ: وَلَا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقَى إِلَيْكُمُ السَّلَامَ لَسْتَ مُؤْمِنًا [٤ \ ٩٤] ، عَلَى قِرَاءَةِ نَافِعٍ وَابْنِ عَامِرٍ وَحَمْزَةَ بِلَا أَلِفٍ بَعْدَ اللَّامِ. بِمَعْنَى الِانْقِيَادِ وَالْإِذْعَانِ. وَقَوْلُهُ: فَإِنِ اعْتَزَلُوكُمْ فَلَمْ يُقَاتِلُوكُمْ وَأَلْقَوْا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ الْآيَةَ [٤ \ ٩١] .

Kur'an'dan selem bırakmanın boyun eğmek ve teslim olmak anlamına geldiğine delalet eden ayetlerden biri: Nâfi, İbn Âmir ve Hamza'nın lâm'dan sonra elif olmaksızın boyun eğme ve itaat anlamında okuyuşlarına göre { وَلَا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقَى إِلَيْكُمُ السَّلَامَ لَسْتَ مُؤْمِنًا } “Size teslimiyet gösterene 'Sen mümin değilsin' demeyin” [Nisâ 4/94] buyruğu ve { فَإِنِ اعْتَزَلُوكُمْ فَلَمْ يُقَاتِلُوكُمْ وَأَلْقَوْا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ } “Eğer sizden uzak durur, sizinle savaşmaz ve size teslimiyet gösterirlerse...” [Nisâ 4/90] buyruğudur.

وَالْقَوْلُ بِأَنَّ السَّلَمَ فِي الْآيَتَيْنِ الْأَخِيرَتَيْنِ: الصُّلْحُ وَالْمُهَادَنَةُ لَا يُنَافِي مَا ذَكَرْنَا ; لِأَنَّ الْمُصَالِحَ مُنْقَادٌ مُذْعِنٌ لِمَا وَافَقَ عَلَيْهِ مِنْ تَرْكِ السُّوءِ. وَقَوْلُهُ: وَأَلْقَوْا إِلَى اللَّهِ يَوْمَئِذٍ السَّلَمَ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ [١٦ \ ٧٨] ، فَكُلُّهُ بِمَعْنَى الِاسْتِسْلَامِ وَالْخُضُوعِ وَالِانْقِيَادِ. وَالِانْقِيَادُ عِنْدَ مُعَايَنَةِ الْمَوْتِ لَا يَنْفَعُ، كَمَا قَدَّمْنَا، وَكَمَا دَلَّتْ عَلَيْهِ آيَاتٌ كَثِيرَةٌ ; كَقَوْلِهِ: وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئَاتِ حَتَّى إِذَا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ إِنِّي تُبْتُ الْآنَ الْآيَةَ [٤ \ ١٨] ، وَقَوْلِهِ: فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمَانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنَا الْآيَةَ [٤٠ \ ٨٥]

Son iki ayetteki "selem" kelimesinin barış ve ateşkes olduğunu söylemek, zikrettiğimiz anlama aykırı değildir; çünkü barış yapan kişi, kötülüğü terk etmek üzere üzerinde anlaştığı şeye boyun eğip teslim olmuştur. Yüce Allah'ın: { وَأَلْقَوْا إِلَى اللَّهِ يَوْمَئِذٍ السَّلَمَ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ } “O gün Allah'a teslimiyet gösterirler ve uydurdukları şeyler kendilerinden kaybolup gider” [Nahl 16/87] buyruğu da bütünüyle teslimiyet, boyun eğme ve itaat anlamındadır. Ölümle yüz yüze gelindiğindeki itaat ise daha önce belirttiğimiz ve birçok ayetin delalet ettiği üzere fayda vermez; şu buyruklarında olduğu gibi: { وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئَاتِ حَتَّى إِذَا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ إِنِّي تُبْتُ الْآنَ } “Kötülükleri yapıp dururken nihayet birine ölüm gelip çattığında: 'Ben şimdi tevbe ettim' diyenlerin tevbesi tevbe değildir...” [Nisâ 4/18] ve { فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمَانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنَا } “Fakat hışmımızı gördüklerinde imanları onlara fayda vermedi...” [Mü'min 40/85]

وَقَوْلِهِ: آلْآنَ وَقَدْ عَصَيْتَ قَبْلُ وَكُنْتَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ [١٠ \ ٩١] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Ve O'nun şu buyruğu: { آلْآنَ وَقَدْ عَصَيْتَ قَبْلُ وَكُنْتَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ } “Şimdi mi? Oysa daha önce isyan etmiş ve fesatçılardan olmuştun” [Yûnus 10/91] ve benzeri diğer ayetler.

قَوْلُهُ تَعَالَى: مَا كُنَّا نَعْمَلُ مِنْ سُوءٍ بَلَى إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ، يَعْنِي أَنَّ الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ فِي حَالِ كَوْنِهِمْ ظَالِمِي أَنْفُسِهِمْ إِذَا عَايَنُوا الْحَقِيقَةَ أَلْقَوُا السَّلَمَ، وَقَالُوا: «مَا كُنَّا نَعْمَلُ مِنْ سُوءٍ» [١٦ \ ٢٨] ، فَقَوْلُهُ مَا كُنَّا نَعْمَلُ مِنْ سُوءٍ، مَعْمُولُ قَوْلٍ مَحْذُوفٍ بِلَا خِلَافٍ.

Yüce Allah'ın: { مَا كُنَّا نَعْمَلُ مِنْ سُوءٍ بَلَى إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “'Biz hiçbir kötülük yapmıyorduk.' Hayır! Şüphesiz Allah yaptıklarınızı hakkıyla bilendir” buyruğu; yani nefislerine zulmettikleri bir halde meleklerin canlarını aldığı kimseler gerçeği gördüklerinde teslimiyet gösterir ve: “Biz hiçbir kötülük yapmıyorduk” [Nahl 16/28] derler. O'nun: { مَا كُنَّا نَعْمَلُ مِنْ سُوءٍ } sözü, ihtilafsız olarak hazfedilmiş bir sözün mamulüdür.

وَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ يُنْكِرُونَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ مِنَ السُّوءِ، وَهُوَ الْكُفْرُ وَتَكْذِيبُ الرُّسُلِ وَالْمَعَاصِي. وَقَدْ بَيَّنَ اللَّهُ كَذِبَهُمْ بِقَوْلِهِ: بَلَى إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ [١٦ \ ٢٨] .

Anlam şudur: Onlar küfür, peygamberleri yalanlama ve günahlar gibi yapmakta oldukları kötülükleri inkâr ederler. Allah da: { بَلَى إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “Hayır! Şüphesiz Allah yaptıklarınızı hakkıyla bilendir” [Nahl 16/28] buyurarak onların yalanını ortaya koymuştur.

وَبَيَّنَ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ: أَنَّهُمْ يُنْكِرُونَ مَا كَانُوا عَلَيْهِ مِنَ الْكُفْرِ وَالْمَعَاصِي كَمَا ذَكَرَ هُنَا. وَبَيَّنَ كَذِبَهُمْ فِي ذَلِكَ أَيْضًا ; كَقَوْلِهِ: ثُمَّ لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ إِلَّا أَنْ قَالُوا وَاللَّهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ انْظُرْ كَيْفَ كَذَبُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ [٦ \ ٢٣ - ٢٤] ، وَقَوْلِهِ: قَالُوا ضَلُّوا عَنَّا بَلْ لَمْ نَكُنْ نَدْعُو مِنْ قَبْلُ شَيْئًا كَذَلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ [٤٠ \ ٧٤] ، وَقَوْلِهِ: يَوْمَ يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ جَمِيعًا فَيَحْلِفُونَ لَهُ كَمَا يَحْلِفُونَ لَكُمْ وَيَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ عَلَى شَيْءٍ أَلَا إِنَّهُمْ هُمُ الْكَاذِبُونَ [٥٨ \ ١٨] ، وَقَوْلِهِ: وَيَقُولُونَ حِجْرًا مَحْجُورًا [٢٥ \ ٢٢] ، أَيْ: حَرَامًا مُحَرَّمًا أَنْ تَمَسُّونَا بِسُوءٍ ; لِأَنَّا لَمْ نَفْعَلْ مَا نَسْتَحِقُّ بِهِ ذَلِكَ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Başka yerlerde de burada zikrettiği gibi, üzerinde bulundukları küfür ve günahları inkâr ettiklerini açıklamış ve bu husustaki yalanlarını da belirtmiştir; şu buyruklarında olduğu gibi: { ثُمَّ لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ إِلَّا أَنْ قَالُوا وَاللَّهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ انْظُرْ كَيْفَ كَذَبُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ } “Sonra onların mazeretleri: 'Rabbimiz Allah'a andolsun ki biz ortak koşanlar değildik' demekten başka bir şey olmadı. Bak, kendilerine karşı nasıl yalan söylediler ve uydurdukları şeyler kendilerinden nasıl kaybolup gitti!” [En'âm 6/23-24], { قَالُوا ضَلُّوا عَنَّا بَلْ لَمْ نَكُنْ نَدْعُو مِنْ قَبْلُ شَيْئًا كَذَلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ } “'Bizden uzaklaşıp kayboldular; hayır, biz önceden hiçbir şeye yalvarmıyormuşuz' dediler. İşte Allah böyledir...” [Mü'min 40/74], { يَوْمَ يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ جَمِيعًا فَيَحْلِفُونَ لَهُ كَمَا يَحْلِفُونَ لَكُمْ وَيَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ عَلَى شَيْءٍ أَلَا إِنَّهُمْ هُمُ الْكَاذِبُونَ } “Allah onların hepsini dirilttiği gün, size yemin ettikleri gibi O'na da yemin edecekler ve kendilerinin bir şey üzerinde olduklarını sanacaklar. İyi bilin ki onlar yalancıların ta kendileridir” [Mücâdele 58/18] ve { وَيَقُولُونَ حِجْرًا مَحْجُورًا } “Ve 'Yasak, kesinlikle yasak!' derler” [Furkân 25/22]; yani bize bir kötülükle dokunmanız kesinlikle yasaktır, çünkü biz bunu hak edecek bir şey yapmadık [derler], ve benzeri diğer ayetler.

وَقَوْلُهُ هُنَا: «بَلَى» [١٦ \ ٢٨] ، تَكْذِيبٌ لَهُمْ فِي قَوْلِهِمْ: مَا كُنَّا نَعْمَلُ مِنْ سُوءٍ.

Buradaki { بَلَى } “Hayır!” [Nahl 16/28] buyruğu, onların: { مَا كُنَّا نَعْمَلُ مِنْ سُوءٍ } “Biz hiçbir kötülük yapmıyorduk” sözlerini yalanlamadır.

تَنْبِيهٌ.

Önemli Bir Uyarı.

لَفْظَةُ: «بَلَى» لَا تَأْتِي فِي اللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ إِلَّا لِأَحَدِ مَعْنَيَيْنِ، لَا ثَالِثَ لَهُمَا:

«Belâ» (بَلَى) lafzı Arap dilinde sadece iki manadan biri için gelir, üçüncüsü yoktur:

الْأَوَّلُ: أَنْ تَأْتِيَ لِإِبْطَالِ نَفْيٍ سَابِقٍ فِي الْكَلَامِ، فَهِيَ نَقِيضَةُ «لَا» ; لِأَنَّ «لَا» لِنَفْيِ الْإِثْبَاتِ، وَ «بَلَى» ، لِنَفْيِ النَّفْيِ ; كَقَوْلِهِ هُنَا: مَا كُنَّا نَعْمَلُ مِنْ سُوءٍ [١٦ \ ٢٨] ، فَهَذَا النَّفْيُ نَفَتْهُ لَفْظَةُ «بَلَى» ، أَيْ: كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ السُّوءَ مِنَ الْكُفْرِ وَالْمَعَاصِي، وَكَقَوْلِهِ: زَعَمَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنْ لَنْ يُبْعَثُوا قُلْ بَلَى وَرَبِّي لَتُبْعَثُنَّ [٦٤ \ ٧] ، وَكَقَوْلِهِ: وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَا تَأْتِينَا السَّاعَةُ قُلْ بَلَى وَرَبِّي لَتَأْتِيَنَّكُمْ [٣٤ \ ٣] ، وَقَوْلِهِ: وَقَالُوا لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ

Birincisi: Kelamda daha önce geçen bir olumsuzluğu iptal etmek için gelir; dolayısıyla «lâ» (لَا) kelimesinin zıddıdır; çünkü «lâ» olumluyu olumsuz yapmak için, «belâ» ise olumsuzu olumsuzlamak (iptal etmek) içindir; buradaki { مَا كُنَّا نَعْمَلُ مِنْ سُوءٍ } “Biz hiçbir kötülük yapmıyorduk” [Nahl 16/28] buyruğu gibi; zira bu olumsuzluğu «belâ» lafzı olumsuzlamış (iptal etmiş)tir, yani: Küfür ve günahlardan oluşan kötülüğü işliyordunuz [demektir]; şu buyruklarında olduğu gibi: { زَعَمَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنْ لَنْ يُبْعَثُوا قُلْ بَلَى وَرَبِّي لَتُبْعَثُنَّ } “İnkâr edenler asla diriltilmeyeceklerini iddia ettiler. De ki: 'Hayır, Rabbime andolsun ki elbette diriltileceksiniz'” [Teğâbün 64/7], { وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَا تَأْتِينَا السَّاعَةُ قُلْ بَلَى وَرَبِّي لَتَأْتِيَنَّكُمْ } “İnkâr edenler: 'Bize kıyamet gelmeyecektir' dediler. De ki: 'Hayır, Rabbime andolsun ki o mutlaka size gelecektir'” [Sebe' 34/3] ve { وَقَالُوا لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ } “Ve dediler ki: Asla cennete giremeyecektir...”

إِلَّا مَنْ كَانَ هُودًا أَوْ نَصَارَى [٢ \ ١١١] ، فَإِنَّهُ نَفَى هَذَا النَّفْيَ بِقَوْلِهِ - جَلَّ وَعَلَا -: بَلَى مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ الْآيَةَ [٢ \ ١١٢] ، وَمِثْلُ هَذَا كَثِيرٌ فِي الْقُرْآنِ وَفِي كَلَامِ الْعَرَبِ.

{ إِلَّا مَنْ كَانَ هُودًا أَوْ نَصَارَى } “Yahudi veya Hristiyan olanlardan başkası” [Bakara 2/111]; zira [Allah] -celle ve 'alâ-: { بَلَى مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ } “Hayır! Kim yüzünü Allah'a teslim ederse...” [Bakara 2/112] buyruğuyla bu olumsuzluğu iptal etmiştir. Bunun benzerleri Kur'an'da ve Arap kelamında çoktur.

الثَّانِي: أَنْ تَكُونَ جَوَابًا لِاسْتِفْهَامٍ مُقْتَرِنٍ بِنَفْيٍ خَاصَّةً ; كَقَوْلِهِ: أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُوا بَلَى [٧ \ ١٧٢] ، وَقَوْلِهِ: أَوَلَيْسَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ بِقَادِرٍ عَلَى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ بَلَى [٣٦ \ ٨١] ، وَقَوْلِهِ: أَوَ لَمْ تَكُ تَأْتِيكُمْ رُسُلُكُمْ بِالْبَيِّنَاتِ قَالُوا بَلَى [٤٠ \ ٥٠] ، وَهَذَا أَيْضًا كَثِيرٌ فِي الْقُرْآنِ وَفِي كَلَامِ الْعَرَبِ. أَمَّا إِذَا كَانَ الِاسْتِفْهَامُ غَيْرَ مُقْتَرِنٍ بِنَفْيٍ فَجَوَابُهُ بِ «، نَعَمْ» لَا بِـ «، بَلَى» ، وَجَوَابُ الِاسْتِفْهَامِ الْمُقْتَرِنِ بِنَفْيٍ وَ «نَعَمْ» مَسْمُوعٌ غَيْرُ قِيَاسِيٍّ ; كَقَوْلِهِ:

İkincisi: Özellikle olumsuzlukla birleşmiş bir soruya cevap olmasıdır; şu buyruklarında olduğu gibi: { أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُوا بَلَى } “'Ben sizin Rabbiniz değil miyim?' Onlar: 'Evet (Rabbimizsin)' dediler” [A'râf 7/172], { أَوَلَيْسَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ بِقَادِرٍ عَلَى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ بَلَى } “Gökleri ve yeri yaratan, onların benzerini yaratmaya kādir değil midir? Evet, öyledir” [Yâsîn 36/81] ve { أَوَ لَمْ تَكُ تَأْتِيكُمْ رُسُلُكُمْ بِالْبَيِّنَاتِ قَالُوا بَلَى } “'Peygamberleriniz size apaçık delillerle gelmemiş miydi?' Onlar: 'Evet' dediler” [Mü'min 40/50]. Bu da Kur'an'da ve Arap kelamında çoktur. Soru olumsuzlukla birleşmemiş olduğunda ise cevabı «belâ» ile değil, «ne'am» (نَعَمْ) ile olur. Olumsuzlukla birleşmiş sorunun «ne'am» ile cevaplanması ise işitilmiş (semâî) olup kurala uygun (kıyâsî) değildir; şairin şu sözünde olduğu gibi:

أَلَيْسَ اللَّيْلُ يَجْمَعُ أُمَّ عَمْرٍو وَإِيَّانَا ... فَذَاكَ لَنَا تَدَانِي

Gece Ümmü Amr ile bizi bir araya getirmiyor mu? ... Bu bizim için bir yakınlaşmadır,

نَعَمْ، وَتَرَى الْهِلَالَ كَمَا أَرَاهُ ... وَيَعْلُوهَا النَّهَارُ كَمَا عَلَانِي

Evet, o da hilali benim gördüğüm gibi görüyor ... Ve gündüz onu da benim üzerimi kapladığı gibi kaplıyor.

فَالْمَحَلُّ لِـ «بَلَى» لَا لِـ «نَعَمْ» فِي هَذَا الْبَيْتِ.

Bu beyitte yer «ne'am»ın değil, «belâ»nındır.

فَإِنْ قِيلَ: هَذِهِ الْآيَاتُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْكُفَّارَ يَكْتُمُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مَا كَانُوا عَلَيْهِ مِنَ الْكُفْرِ وَالْمَعَاصِي، كَقَوْلِهِ عَنْهُمْ: وَاللَّهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ [٦ \ ٢٣] ، وَقَوْلِهِ: مَا كُنَّا نَعْمَلُ مِنْ سُوءٍ [١٦ \ ٢٨] ، وَنَحْوِ ذَلِكَ. مَعَ أَنَّ اللَّهَ صَرَّحَ بِأَنَّهُمْ لَا يَكْتُمُونَ حَدِيثًا فِي قَوْلِهِ: وَلَا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثًا [٤ \ ٤٢] .

Eğer denilirse ki: Bu ayetler kâfirlerin kıyamet gününde üzerlerinde bulundukları küfrü ve günahları gizleyeceklerine delalet etmektedir; nitekim onlar hakkında: { وَاللَّهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ } “Rabbimiz Allah'a andolsun ki biz ortak koşanlar değildik” [En'âm 6/23] ve { مَا كُنَّا نَعْمَلُ مِنْ سُوءٍ } “Biz hiçbir kötülük yapmıyorduk” [Nahl 16/28] buyrulması ve benzerleri gibi. Oysa Allah onların hiçbir sözü gizleyemeyeceklerini açıkça bildirerek şöyle buyurmuştur: { وَلَا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثًا } “Allah'tan hiçbir sözü gizleyemezler” [Nisâ 4/42].

فَالْجَوَابُ: هُوَ مَا قَدَّمْنَا مِنْ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ بِأَلْسِنَتِهِمْ: «وَاللَّهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ» ; فَيَخْتِمُ اللَّهُ عَلَى أَفْوَاهِهِمْ، وَتَتَكَلَّمُ أَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ، فَالْكَتْمُ بِاعْتِبَارِ النُّطْقِ بِالْجُحُودِ وَبِالْأَلْسِنَةِ، وَعَدَمُ الْكَتْمِ بِاعْتِبَارِ شَهَادَةِ أَعْضَائِهِمْ عَلَيْهِمْ. وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Cevap şudur: Daha önce de belirttiğimiz gibi, onlar dilleriyle: «Rabbimiz Allah'a andolsun ki biz ortak koşanlar değildik» derler; bunun üzerine Allah onların ağızlarını mühürler, elleri ve ayakları kazanmış oldukları şeyleri konuşur. Dolayısıyla gizleme, inkâr telaffuzu ve diller itibarıyladır; gizleyememe ise azalarının aleyhlerine şahitlik etmesi itibarıyladır. Doğru bilgi Allah katındadır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: فَادْخُلُوا أَبْوَابَ جَهَنَّمَ الْآيَةَ، لَمْ يُبَيِّنْ هُنَا عَدَدَ أَبْوَابِهَا، وَلَكِنَّهُ بَيَّنَ ذَلِكَ فِي «سُورَةِ الْحِجْرِ» فِي قَوْلِهِ - جَلَّ وَعَلَا -: لَهَا سَبْعَةُ أَبْوَابٍ لِكُلِّ بَابٍ مِنْهُمْ جُزْءٌ مَقْسُومٌ [١٥ \ ٤٤] ، أَرْجُو اللَّهَ أَنْ يُعِيذَنَا وَإِخْوَانَنَا الْمُسْلِمِينَ مِنْهَا وَمِنْ جَمِيعِ أَبْوَابِهَا ; إِنَّهُ رَحِيمٌ كَرِيمٌ.

Yüce Allah'ın: { فَادْخُلُوا أَبْوَابَ جَهَنَّمَ } “Girin cehennemin kapılarından...” buyruğunda, cehennem kapılarının sayısı burada açıklanmamıştır; ancak [Allah] -celle ve 'alâ- bunu Hicr Suresi'ndeki şu buyruğunda açıklamıştır: { لَهَا سَبْعَةُ أَبْوَابٍ لِكُلِّ بَابٍ مِنْهُمْ جُزْءٌ مَقْسُومٌ } “Onun yedi kapısı vardır; her kapı için onlardan ayrılmış birer pay vardır” [Hicr 15/44]. Allah'tan bizi ve Müslüman kardeşlerimizi ondan ve bütün kapılarından korumasını dilerim; şüphesiz O, Rahîm'dir, Kerîm'dir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقِيلَ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا مَاذَا أَنْزَلَ رَبُّكُمْ قَالُوا خَيْرًا، ذَكَرَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ الْمُتَّقِينَ إِذَا سُئِلُوا عَمَّا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ ﷺ، قَالُوا: أَنْزَلَ عَلَيْهِ خَيْرًا ; أَيْ: رَحْمَةً وَهُدًى وَبَرَكَةً لِمَنِ اتَّبَعَهُ وَآمَنَ بِهِ. وَيُفْهَمُ مِنْ صِفَةِ أَهْلِ هَذَا الْجَوَابِ

Yüce Allah'ın: { وَقِيلَ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا مَاذَا أَنْزَلَ رَبُّكُمْ قَالُوا خَيْرًا } “Takva sahiplerine: 'Rabbiniz ne indirdi?' denildiğinde: 'Hayır indirdi' dediler” buyruğu; [Allah] -celle ve 'alâ- bu şerefli ayette, muttakilere Allah'ın Resûlü'ne ﷺ ne indirdiği sorulduğunda: “Ona hayır indirdi; yani ona uyan ve iman eden kimse için rahmet, hidayet ve bereket [indirdi]” dediklerini zikretmektedir. Bu cevabı veren kimselerin niteliğinden anlaşılmaktadır ki,

بِكَوْنِهِمْ مُتَّقِينَ - أَنَّ غَيْرَ الْمُتَّقِينَ يُجِيبُونَ جَوَابًا غَيْرَ هَذَا. وَقَدْ صَرَّحَ تَعَالَى بِهَذَا الْمَفْهُومِ فِي قَوْلِهِ عَنْ غَيْرِ الْمُتَّقِينَ وَهُمُ الْكُفَّارُ: وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ مَاذَا أَنْزَلَ رَبُّكُمْ قَالُوا أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ [١٥٦ \ ٢٤] ، كَمَا تَقَدَّمَ.

onların muttaki olmaları hasebiyle muttaki olmayanlar bundan başka bir cevap verirler. Yüce Allah muttaki olmayanlar, yani kâfirler hakkında daha önce geçtiği üzere şöyle buyurarak bu mefhumu açıkça ifade etmiştir: { وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ مَاذَا أَنْزَلَ رَبُّكُمْ قَالُوا أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ } “Onlara: 'Rabbiniz ne indirdi?' denildiği zaman: 'Öncekilerin masalları' dediler” [Nahl 16/24].

قَوْلُهُ تَعَالَى: لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا فِي هَذِهِ الدُّنْيَا حَسَنَةٌ، ذَكَرَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ مَنْ أَحْسَنَ عَمَلَهُ فِي هَذِهِ الدَّارِ الَّتِي هِيَ الدُّنْيَا كَانَ لَهُ عِنْدَ اللَّهِ الْجَزَاءُ الْحَسَنُ فِي الْآخِرَةِ. وَأَوْضَحَ هَذَا الْمَعْنَى فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ ; كَقَوْلِهِ: لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَى وَزِيَادَةٌ وَلَا يَرْهَقُ وُجُوهَهُمْ قَتَرٌ وَلَا ذِلَّةٌ الْآيَةَ [١٠ \ ٢٦] ، وَالْحُسْنَى: الْجَنَّةُ. وَالزِّيَادَةُ: النَّظَرُ إِلَى وَجْهِ اللَّهِ الْكَرِيمِ. وَقَوْلِهِ: وَيَجْزِيَ الَّذِينَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَى [٥٦٣ \ ٣١] ، وَقَوْلِهِ: هَلْ جَزَاءُ الْإِحْسَانِ إِلَّا الْإِحْسَانُ [٥٥ \ ٦٠] ، وَقَوْلِهِ: مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْهَا [٢٨ \ ٨٤] ، وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: حَسَنَةٌ، أَيْ: مُجَازَاةٌ حَسَنَةٌ بِالْجَنَّةِ وَنَعِيمِهَا. وَالْآيَاتُ فِي مِثْلِ ذَلِكَ كَثِيرَةٌ.

Yüce Allah'ın: { لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا فِي هَذِهِ الدُّنْيَا حَسَنَةٌ } “Bu dünyada güzel davrananlar için güzel bir mükâfat vardır” buyruğu; [Allah] -celle ve 'alâ- bu şerefli ayette, dünya olan bu yurtta amelini güzel yapan kimse için ahirette Allah katında güzel bir karşılık olduğunu zikretmiştir. Bu anlamı birçok ayette açıklamıştır; şu buyruğunda olduğu gibi: { لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَى وَزِيَادَةٌ وَلَا يَرْهَقُ وُجُوهَهُمْ قَتَرٌ وَلَا ذِلَّةٌ } “Güzel davrananlara daha güzeli (cennet) ve fazlası vardır; yüzlerine ne bir toz bulaşır ne de zillet...” [Yûnus 10/26]. el-Hüsnâ; cennettir. Ziyâde; Allah'ın kerîm vechine bakmaktır. Ve şu buyruğu: { وَيَجْزِيَ الَّذِينَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَى } “Ve güzel davrananları en güzeliyle mükâfatlandırır” [Necm 53/31], şu buyruğu: { هَلْ جَزَاءُ الْإِحْسَانِ إِلَّا الْإِحْسَانُ } “İyiliğin karşılığı iyilikten başkası mıdır?” [Rahmân 55/60] ve şu buyruğu: { مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْهَا } “Kim bir iyilikle gelirse, ona bundan daha hayırlısı vardır” [Kasas 28/84]. Bu ayetteki { حَسَنَةٌ } lafzı; cennet ve onun nimetleriyle güzel bir mükâfatlandırma demektir. Bu konudaki ayetler pek çoktur.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَدَارُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ، ذَكَرَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ دَارَ الْآخِرَةِ خَيْرٌ مِنْ دَارِ الدُّنْيَا. وَكَرَّرَ هَذَا الْمَعْنَى فِي مَوَاضِعَ كَثِيرَةٍ، كَقَوْلِهِ: وَقَالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَيْلَكُمْ ثَوَابُ اللَّهِ خَيْرٌ الْآيَةَ [٢٨ \ ٨٠] ، وَقَوْلِهِ: وَمَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ لِلْأَبْرَارِ، وَقَوْلِهِ: بَلْ تُؤْثِرُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةُ خَيْرٌ وَأَبْقَى، وَقَوْلِهِ: وَلَلْآخِرَةُ خَيْرٌ لَكَ مِنَ الْأُولَى [٩٣٢ \ ٤] ، وَقَوْلِهِ: زُيِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَوَاتِ مِنَ النِّسَاءِ وَالْبَنِينَ وَالْقَنَاطِيرِ الْمُقَنْطَرَةِ مِنَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ وَالْخَيْلِ الْمُسَوَّمَةِ وَالْأَنْعَامِ وَالْحَرْثِ ذَلِكَ مَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَاللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الْمَآبِ قُلْ أَؤُنَبِّئُكُمْ بِخَيْرٍ مِنْ ذَلِكُمْ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَأَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ وَرِضْوَانٌ مِنَ اللَّهِ الْآيَةَ [٣ \ ١٤ - ١٥] ، وَقَوْلُهُ، خَيْرٌ [١٦ \ ٣٠] ، صِيغَةُ تَفْضِيلٍ، حُذِفَتْ هَمْزَتُهَا ; لِكَثْرَةِ الِاسْتِعْمَالِ تَخْفِيفًا.

Yüce Allah'ın: { وَلَدَارُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ } “Ahiret yurdu ise elbette daha hayırlıdır” buyruğu; [Allah] -celle ve 'alâ- bu şerefli ayette ahiret yurdunun dünya yurdundan daha hayırlı olduğunu zikretmiştir. Bu anlamı pek çok yerde tekrarlamıştır; şu buyruklarında olduğu gibi: { وَقَالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَيْلَكُمْ ثَوَابُ اللَّهِ خَيْرٌ } “Kendilerine ilim verilmiş olanlar ise: 'Yazıklar olsun size! Allah'ın sevabı daha hayırlıdır...' dediler” [Kasas 28/80], { وَمَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ لِلْأَبْرَارِ } “Allah katında olanlar ise iyiler için daha hayırlıdır” [Âl-i İmrân 3/198], { بَلْ تُؤْثِرُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةُ خَيْرٌ وَأَبْقَى } “Fakat siz dünya hayatını tercih ediyorsunuz. Oysa ahiret daha hayırlı ve daha süreklidir” [A'lâ 87/16-17], { وَلَلْآخِرَةُ خَيْرٌ لَكَ مِنَ الْأُولَى } “Şüphesiz ahiret senin için dünyadan daha hayırlıdır” [Duhâ 93/4] ve { زُيِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَوَاتِ مِنَ النِّسَاءِ وَالْبَنِينَ وَالْقَنَاطِيرِ الْمُقَنْطَرَةِ مِنَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ وَالْخَيْلِ الْمُسَوَّمَةِ وَالْأَنْعَامِ وَالْحَرْثِ ذَلِكَ مَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَاللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الْمَآبِ قُلْ أَؤُنَبِّئُكُمْ بِخَيْرٍ مِنْ ذَلِكُمْ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَأَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ وَرِضْوَانٌ مِنَ اللَّهِ } “Kadınlara, oğullara, kantar kantar yığılmış altın ve gümüşe, salma atlara, sağmal hayvanlara ve ekinlere karşı aşırı sevgi insanlara süslü gösterildi. Bunlar dünya hayatının geçici menfaatidir. Oysa varılacak güzel yer Allah katındadır. De ki: 'Size bunlardan daha hayırlısını haber vereyim mi? Takva sahipleri için Rableri katında altlarından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetler, tertemiz eşler ve Allah'ın rızası vardır...'” [Âl-i İmrân 3/14-15]. { خَيْرٌ } [Nahl 16/30] lafzı ism-i tafdîl olup çok kullanım sebebiyle tahfif (kolaylık) amacıyla hemzesi hazfedilmiştir.

وَإِلَيْهِ أَشَارَ ابْنُ مَالِكٍ فِي الْكَافِيَةِ بِقَوْلِهِ:

İbn Mâlik el-Kâfiye'de şu sözüyle buna işaret etmiştir:

وَغَالِبًا أَغْنَاهُمُ خَيْرٌ وَشَرْ ... عَنْ قَوْلِهِمْ أَخْيَرُ مِنْهُ وَأَشَرْ

Ve çoğunlukla «hayr» ve «şerr» lafızları onları ... «Ehyeru minhu» ve «eşerru» demekten müstağni kılmıştır.

وَإِنَّمَا قِيلَ لِتِلْكَ الدَّارِ: الدَّارُ الْآخِرَةُ ; لِأَنَّهَا هِيَ آخِرُ الْمَنَازِلِ، فَلَا انْتِقَالَ عَنْهَا الْبَتَّةَ إِلَى دَارٍ أُخْرَى.

O yurda "ed-Dâru'l-Âhire" (son yurt) denilmesinin sebebi; konakların sonuncusu olmasıdır; nitekim oradan başka bir yurda asla geçiş yoktur.

وَالْإِنْسَانُ قَبْلَ الْوُصُولِ إِلَيْهَا يَنْتَقِلُ مِنْ مَحَلٍّ إِلَى مَحَلٍّ. فَأَوَّلُ ابْتِدَائِهِ مِنَ التُّرَابِ، ثُمَّ انْتَقَلَ مِنْ أَصْلِ التُّرَابِ إِلَى أَصْلِ النُّطْفَةِ، ثُمَّ إِلَى الْعَلَقَةِ، ثُمَّ إِلَى الْمُضْغَةِ، ثُمَّ إِلَى الْعِظَامِ، ثُمَّ

İnsan oraya ulaşmadan önce bir mekândan diğerine intikal eder. İlk başlangıcı topraktandır, sonra toprağın aslından nutfenin aslına, sonra alakaya, sonra mudğaya, sonra kemiklere intikal eder, sonra

كَسَا اللَّهُ الْعِظَامَ لَحْمًا، وَأَنْشَأَهَا خَلْقًا آخَرَ، وَأَخْرَجَهُ لِلْعَالَمِ فِي هَذِهِ الدَّارِ، ثُمَّ يَنْتَقِلُ إِلَى الْقَبْرِ، ثُمَّ إِلَى الْمَحْشَرِ، ثُمَّ يَتَفَرَّقُونَ: يَوْمَئِذٍ يَصْدُرُ النَّاسُ أَشْتَاتًا [٩٩ \ ٦] ، فَسَالِكٌ ذَاتَ الْيَمِينِ إِلَى الْجَنَّةِ، وَسَالِكٌ ذَاتَ الشِّمَالِ إِلَى النَّارِ: وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يَوْمَئِذٍ يَتَفَرَّقُونَ فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فَهُمْ فِي رَوْضَةٍ يُحْبَرُونَ وَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَلِقَاءِ الْآخِرَةِ فَأُولَئِكَ فِي الْعَذَابِ مُحْضَرُونَ [٣٠ \ ١٤ - ١٦] .

Allah kemiklere et giydirir, onu bambaşka bir yaratılışla inşa eder ve bu yurtta âleme çıkarır; sonra kabre intikal eder, sonra mahşere [intikal eder], sonra birbirinden ayrılırlar: { يَوْمَئِذٍ يَصْدُرُ النَّاسُ أَشْتَاتًا } “O gün insanlar bölük bölük çıkarlar” [Zilzâl 99/6]; bir kısmı sağ taraftan cennete doğru yol alır, bir kısmı sol taraftan cehenneme doğru yol alır: { وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يَوْمَئِذٍ يَتَفَرَّقُونَ فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فَهُمْ فِي رَوْضَةٍ يُحْبَرُونَ وَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَلِقَاءِ الْآخِرَةِ فَأُولَئِكَ فِي الْعَذَابِ مُحْضَرُونَ } “Kıyametin kopacağı gün, işte o gün (inananlarla inanmayanlar) ayrılırlar. İman edip salih ameller işleyenlere gelince, onlar bir bahçe içinde sevindirilirler. İnkâr edip ayetlerimizi ve ahiret kavuşmasını yalanlayanlara gelince, işte onlar azabın içinde hazır bulundurulurlar” [Rûm 30/14-16].

فَإِذَا دَخَلَ أَهْلُ الْجَنَّةِ الْجَنَّةَ، وَأَهْلُ النَّارِ النَّارَ - فَعِنْدَ ذَلِكَ تُلْقَى عَصَا التَّسْيَارِ، وَيُذْبَحُ الْمَوْتُ، وَيُقَالُ: يَا أَهْلَ الْجَنَّةِ، خُلُودٌ فَلَا مَوْتَ، وَيَا أَهْلَ النَّارِ خُلُودٌ فَلَا مَوْتَ، وَيَبْقَى ذَلِكَ دَائِمًا لَا انْقِطَاعَ لَهُ، وَلَا تَحَوُّلَ عَنْهُ إِلَى مَحَلٍّ آخَرَ.

Cennet ehli cennete, cehennem ehli de cehenneme girdiği zaman; işte o vakit yolculuk asası yere bırakılır, ölüm boğazlanır ve şöyle denilir: “Ey cennet ehli! Ebediyet vardır, artık ölüm yoktur; ey cehennem ehli! Ebediyet vardır, artık ölüm yoktur.” Bu durum kesintisiz ve oradan başka bir mekâna dönüş olmaksızın ebediyen sürer.

فَهَذَا مَعْنَى وَصْفِهَا بِالْآخِرَةِ ; كَمَا أَوْضَحَهُ - جَلَّ وَعَلَا - بِقَوْلِهِ: وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ مِنْ سُلَالَةٍ مِنْ طِينٍ ثُمَّ جَعَلْنَاهُ نُطْفَةً فِي قَرَارٍ مَكِينٍ ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ أَنْشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ فَتَبَارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِينَ ثُمَّ إِنَّكُمْ بَعْدَ ذَلِكَ لَمَيِّتُونَ ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ تُبْعَثُونَ [٢٣ \ ١٢ - ١٦] .

İşte onun "âhire" (son) olarak nitelendirilmesinin anlamı budur; nitekim [Allah] -celle ve 'alâ- bunu şu buyruğuyla açıklamıştır: { وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ مِنْ سُلَالَةٍ مِنْ طِينٍ ثُمَّ جَعَلْنَاهُ نُطْفَةً فِي قَرَارٍ مَكِينٍ ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ أَنْشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ فَتَبَارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِينَ ثُمَّ إِنَّكُمْ بَعْدَ ذَلِكَ لَمَيِّتُونَ ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ تُبْعَثُونَ } “Andolsun biz insanı çamurdan (süzülmüş) bir özden yarattık. Sonra onu sağlam bir karargâhta nutfe yaptık. Sonra nutfeyi alaka yaptık, ardından alakayı bir mudğa yaptık, mudğayı da kemiklere dönüştürdük; derken kemiklere et giydirdik. Sonra onu bambaşka bir yaratılışla inşa ettik. Yaratanların en güzeli olan Allah pek yücedir. Sonra siz bunun ardından elbette öleceksiniz. Sonra da siz kıyamet gününde mutlaka diriltileceksiniz” [Mü'minûn 23/12-16].

تَنْبِيهٌ.

Önemli Bir Uyarı.

أَضَافَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ الدَّارَ إِلَى الْآخِرَةِ، مَعَ أَنَّ الدَّارَ هِيَ الْآخِرَةُ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ: وَلَدَارُ الْآخِرَةِ الْآيَةَ [١٦ \ ٣٠] ، بِتَعْرِيفِ الدَّارِ وَنَعْتِهَا بِالْآخِرَةِ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ. وَعَلَى مُقْتَضَى قَوْلِ ابْنِ مَالِكٍ فِي الْخُلَاصَةِ:

[Allah] -celle ve 'alâ- bu şerefli ayette "dâr" kelimesini "el-âhire" kelimesine izafe etmiştir; oysa başka yerlerde "dâr" kelimesinin marife yapılıp "el-âhire" ile sıfatlandırılmasıyla { وَلَدَارُ الْآخِرَةِ } “Ahiret yurdu ise elbette...” [Nahl 16/30] buyruğunun delaletiyle dâr bizzat ahiretin kendisidir. İbn Mâlik'in el-Hulâsa'daki şu sözünün gereğince:

وَلَا يُضَافُ اسْمٌ لِمَا بِهِ اتَّحَدْ ... مَعْنًى وَأَوِّلْ مُوهِمًا إِذَا وَرَدْ

Ve bir isim anlamca aynı olduğu şeye izafe edilmez ... Böyle bir vehim uyandıran kullanım gelirse tevil et.

فَإِنَّ لَفْظَ «الدَّارِ» يُؤَوَّلُ بِمُسَمَّى الْآخِرَةِ. وَقَدْ بَيَّنَّا فِي كِتَابِنَا (دَفْعَ إِيهَامِ الِاضْطِرَابِ عَنْ آيَاتِ الْكِتَابِ) فِي «سُورَةِ فَاطِرٍ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ: «وَمَكْرَ السَّيِّئِ» [٣٥ \ ٤٣] : أَنَّ الَّذِي يَظْهَرُ لَنَا أَنَّ إِضَافَةَ الشَّيْءِ إِلَى نَفْسِهِ بِلَفْظَيْنِ مُخْتَلِفَيْنِ - أُسْلُوبٌ مِنْ أَسَالِيبِ اللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ ; لِتَنْزِيلِ التَّغَايُرِ فِي اللَّفْظِ مَنْزِلَةَ التَّغَايُرِ فِي الْمَعْنَى. وَبَيَّنَّا كَثْرَتَهُ فِي الْقُرْآنِ، وَفِي كَلَامِ الْعَرَبِ. وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

«ed-Dâr» lafzı "âhiret ile isimlendirilen şey" şeklinde tevil edilir. Def'u Îhâmi'l-İdtırâb 'an Âyâti'l-Kitâb adlı kitabımızda, Fâtır Suresi'nde yer alan: { وَمَكْرَ السَّيِّئِ } “Kötü tuzak” [Fâtır 35/43] buyruğunun açıklamasında belirttik ki: Bize göre zahir olan şudur: Bir şeyin farklı iki lafızla kendisine izafe edilmesi, lafızdaki farklılığı manadaki farklılık konumuna indirgemek için kullanılan Arap dilinin üsluplarından bir üsluptur. Bunun Kur'an'da ve Arap kelamında çokça bulunduğunu açıklamıştık. Doğru bilgi Allah katındadır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَنِعْمَ دَارُ الْمُتَّقِينَ، مَدَحَ اللَّهُ - جَلَّ وَعَلَا - دَارَ الْمُتَّقِينَ الَّتِي هِيَ الْجَنَّةُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ ; لِأَنَّ «نِعْمَ» ، فِعْلٌ جَامِدٌ لِإِنْشَاءِ الْمَدْحِ. وَكَرَّرَ الثَّنَاءَ عَلَيْهَا فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ ; لِأَنَّ فِيهَا مَا لَا عَيْنٌ رَأَتْ، وَلَا أُذُنٌ سَمِعَتْ، وَلَا خَطَرَ عَلَى قَلْبِ بَشَرٍ. كَمَا

Yüce Allah'ın: { وَلَنِعْمَ دَارُ الْمُتَّقِينَ } “Takva sahiplerinin yurdu ne güzeldir!” buyruğu; Allah -celle ve 'alâ- bu şerefli ayette muttakilerin yurdu olan cenneti övmüştür; zira «ni'me» (نِعْمَ) medih (övme) inşa etmek için kullanılan camid bir fiildir. Pek çok ayette oraya yönelik övgüyü tekrarlamıştır; çünkü orada ne bir gözün gördüğü, ne bir kulağın işittiği ne de bir beşerin kalbinden geçmiş olan şeyler vardır. Nitekim

قَالَ تَعَالَى: فَلَا تَعْلَمُ نَفْسٌ مَا أُخْفِيَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْيُنٍ الْآيَةَ [٣٢ \ ١٧] ، وَقَالَ: وَإِذَا رَأَيْتَ ثَمَّ رَأَيْتَ نَعِيمًا وَمُلْكًا كَبِيرًا [٧٦ \ ٢٠] ، وَالْآيَاتُ بِمِثْلِ ذَلِكَ كَثِيرَةٌ جِدًّا.

Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { فَلَا تَعْلَمُ نَفْسٌ مَا أُخْفِيَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْيُنٍ } “Onlar için göz aydınlığı olarak nelerin saklandığını hiç kimse bilemez...” [Secde 32/17] ve şöyle buyurmuştur: { وَإِذَا رَأَيْتَ ثَمَّ رَأَيْتَ نَعِيمًا وَمُلْكًا كَبِيرًا } “Oraya baktığın zaman büyük bir nimet ve muazzam bir mülk görürsün” [İnsân 76/20]. Bu anlamdaki ayetler pek çoktur.

قَوْلُهُ تَعَالَى: جَنَّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَهَا تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ لَهُمْ فِيهَا مَا يَشَاءُونَ كَذَلِكَ يَجْزِي اللَّهُ الْمُتَّقِينَ.

Yüce Allah'ın: { جَنَّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَهَا تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ لَهُمْ فِيهَا مَا يَشَاءُونَ كَذَلِكَ يَجْزِي اللَّهُ الْمُتَّقِينَ } “Girecekleri yer Adn cennetleridir; altlarından ırmaklar akar; orada diledikleri her şey onlarındır. İşte Allah takva sahiplerini böyle mükâfatlandırır” buyruğu.

ذَكَرَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ الْمُتَّقِينَ يَدْخُلُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ جَنَّاتِ عَدْنٍ. وَالْعَدْنُ فِي لُغَةِ الْعَرَبِ: الْإِقَامَةُ. فَمَعْنَى «جَنَّاتُ عَدْنٍ» : جَنَّاتُ إِقَامَةٍ فِي النَّعِيمِ، لَا يَرْحَلُونَ عَنْهَا، وَلَا يَتَحَوَّلُونَ.

[Allah] -celle ve 'alâ- bu şerefli ayette muttakilerin kıyamet gününde Adn cennetlerine gireceklerini zikretmiştir. Arap dilinde adn (عَدْن); ikamet etmek demektir. Buna göre { جَنَّاتُ عَدْنٍ } terkibinin anlamı: Nimet içinde ikamet edilen cennetler olup oradan asla ayrılmazlar ve başka bir yere intikal etmezler.

وَبَيَّنَ فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ: أَنَّهُمْ مُقِيمُونَ فِي الْجَنَّةِ عَلَى الدَّوَامِ، كَمَا أَشَارَ لَهُ هُنَا بِلَفْظَةِ «عَدْنٍ» ، كَقَوْلِهِ: لَا يَبْغُونَ عَنْهَا حِوَلًا [١٨ \ ١٠٨] ، وَقَوْلِهِ: الَّذِي أَحَلَّنَا دَارَ الْمُقَامَةِ مِنْ فَضْلِهِ الْآيَةَ [٣٥ \ ٣٥] ، وَالْمُقَامَةُ: الْإِقَامَةُ. وَقَدْ تَقَرَّرَ فِي التَّصْرِيفِ: أَنَّ الْفِعْلَ إِذَا زَادَ عَلَى ثَلَاثَةِ أَحْرُفٍ فَالْمَصْدَرُ الْمِيمِيُّ مِنْهُ، وَاسْمُ الزَّمَانِ، وَاسْمُ الْمَكَانِ كُلُّهَا بِصِيغَةِ اسْمِ الْمَفْعُولِ. وَقَوْلِهِ: إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي مَقَامٍ أَمِينٍ [٤٤ \ ٥١] ، عَلَى قِرَاءَةِ نَافِعٍ وَابْنِ عَامِرٍ بِضَمِّ الْمِيمِ مِنَ الْإِقَامَةِ. وَقَوْلِهِ: وَيُبَشِّرَ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ الصَّالِحَاتِ أَنَّ لَهُمْ أَجْرًا حَسَنًا مَاكِثِينَ فِيهِ أَبَدًا [١٨ \ ٢ - ٣] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Birçok ayette, burada «adn» lafzıyla işaret ettiği gibi onların cennette sürekli ikamet edeceklerini açıklamıştır; şu buyruklarında olduğu gibi: { لَا يَبْغُونَ عَنْهَا حِوَلًا } “Oradan başka bir yere ayrılmak istemezler” [Kehf 18/108] ve { الَّذِي أَحَلَّنَا دَارَ الْمُقَامَةِ مِنْ فَضْلِهِ } “O [Allah] ki lütfuyla bizi kalınacak ebedî yurda yerleştirdi...” [Fâtır 35/35]; el-Mukâme; ikamet demektir. Sarf ilminde yerleştiği üzere: Fiil üç harften fazla olduğunda ondan türetilen mimli masdar, zaman ismi ve mekân isminin hepsi ism-i mef'ûl kalıbında gelir. Ve şu buyruğu: Nâfi ve İbn Âmir'in ikamet kökünden mîm'in zammesiyle kıraatlerine göre { إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي مَقَامٍ أَمِينٍ } “Şüphesiz takva sahipleri güvenli bir makamdadırlar” [Duhân 44/51], şu buyruğu: { وَيُبَشِّرَ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ الصَّالِحَاتِ أَنَّ لَهُمْ أَجْرًا حَسَنًا مَاكِثِينَ فِيهِ أَبَدًا } “Ve salih ameller işleyen müminlere, içinde ebedî kalacakları güzel bir mükâfat olduğunu müjdelemek için...” [Kehf 18/2-3] ve benzeri diğer ayetler.

وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ [١٦ \ ٣١] .

Bu şerefli ayetteki: { تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ } [Nahl 16/31] “Altlarından ırmaklar akar” buyruğu da böyledir.

بَيَّنَ أَنْوَاعَ تِلْكَ الْأَنْهَارِ فِي قَوْلِهِ: فِيهَا أَنْهَارٌ مِنْ مَاءٍ غَيْرِ آسِنٍ، إِلَى قَوْلِهِ مِنْ عَسَلٍ مُصَفًّى [٤٧ \ ١٥] ، وَقَوْلُهُ هُنَا: لَهُمْ فِيهَا مَا يَشَاءُونَ [١٦ \ ٣١] ، أَوْضَحَهُ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ ; كَقَوْلِهِ: لَهُمْ مَا يَشَاءُونَ فِيهَا وَلَدَيْنَا مَزِيدٌ [٥٠ \ ٣٥] ، وَقَوْلِهِ: وَفِيهَا مَا تَشْتَهِيهِ الْأَنْفُسُ وَتَلَذُّ الْأَعْيُنُ وَأَنْتُمْ فِيهَا خَالِدُونَ [٤٣ \ ٧١] ، وَقَوْلِهِ: لَهُمْ فِيهَا مَا يَشَاءُونَ خَالِدِينَ كَانَ عَلَى رَبِّكَ وَعْدًا مَسْئُولًا، وَقَوْلِهِ: لَهُمْ مَا يَشَاءُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ ذَلِكَ جَزَاءُ الْمُحْسِنِينَ [٣٩ \ ٣٤] ، وَقَوْلِهِ: وَلَكُمْ فِيهَا مَا تَشْتَهِي أَنْفُسُكُمْ وَلَكُمْ فِيهَا مَا تَدَّعُونَ نُزُلًا مِنْ غَفُورٍ رَحِيمٍ [٤١ \ ٣١ - ٣٢] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Bu ırmakların çeşitlerini: { فِيهَا أَنْهَارٌ مِنْ مَاءٍ غَيْرِ آسِنٍ } “Orada bozulmayan sudan ırmaklar... vardır” buyruğundan { مِنْ عَسَلٍ مُصَفًّى } “süzme baldan [ırmaklar vardır]” [Muhammed 47/15] buyruğuna kadar [olan kısımda] açıklamıştır. Buradaki: { لَهُمْ فِيهَا مَا يَشَاءُونَ } “Orada diledikleri her şey onlarındır” [Nahl 16/31] buyruğunu ise başka yerlerde açıklamıştır; şu buyruklarında olduğu gibi: { لَهُمْ مَا يَشَاءُونَ فِيهَا وَلَدَيْنَا مَزِيدٌ } “Orada kendileri için diledikleri her şey vardır; katımızda ise daha fazlası da vardır” [Kâf 50/35], { وَفِيهَا مَا تَشْتَهِيهِ الْأَنْفُسُ وَتَلَذُّ الْأَعْيُنُ وَأَنْتُمْ فِيهَا خَالِدُونَ } “Orada nefislerin arzulayacağı ve gözlerin lezzet alacağı her şey vardır ve siz orada ebedî kalıcılarsınız” [Zuhruf 43/71], { لَهُمْ فِيهَا مَا يَشَاءُونَ خَالِدِينَ كَانَ عَلَى رَبِّكَ وَعْدًا مَسْئُولًا } “Ebedî kalıcılar olarak diledikleri her şey orada onlarındır. Bu, Rabbinin üzerine [aldığı ve] istenen bir vaattir” [Furkan 25/16], { لَهُمْ مَا يَشَاءُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ ذَلِكَ جَزَاءُ الْمُحْسِنِينَ } “Rableri katında diledikleri her şey onlarındır; işte bu, iyilik yapanların mükâfatıdır” [Zümer 39/34], { وَلَكُمْ فِيهَا مَا تَشْتَهِي أَنْفُسُكُمْ وَلَكُمْ فِيهَا مَا تَدَّعُونَ نُزُلًا مِنْ غَفُورٍ رَحِيمٍ } “Gafûr [ve] Rahîm olan [Allah]tan bir ikram olarak orada canınızın çektiği her şey sizindir ve orada istediğiniz her şey sizindir” [Fussilet 41/31-32] ve benzeri diğer ayetler.

وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: كَذَلِكَ يَجْزِي اللَّهُ الْمُتَّقِينَ [١٦ \ ٣١] .

Bu ayetteki: { كَذَلِكَ يَجْزِي اللَّهُ الْمُتَّقِينَ } “İşte Allah takva sahiplerini böyle mükâfatlandırır” [Nahl 16/31] buyruğu ise,

يَدُلُّ عَلَى أَنَّ تَقْوَى اللَّهِ هُوَ السَّبَبُ الَّذِي بِهِ تُنَالُ الْجَنَّةُ.

Allah takvasının cennete ulaşmayı sağlayan sebep olduğuna delalet etmektedir.

وَقَدْ أَوْضَحَ تَعَالَى هَذَا الْمَعْنَى فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ ; كَقَوْلِهِ: تِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِي نُورِثُ مِنْ عِبَادِنَا مَنْ كَانَ تَقِيًّا [١٩ \ ٦٣] ، وَقَوْلِهِ: وَسَارِعُوا إِلَى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ [٣ \ ١٣٣] ، وَقَوْلِهِ: إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ

Yüce [Allah] bu anlamı başka yerlerde de açıklamıştır; şu buyruklarında olduğu gibi: { تِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِي نُورِثُ مِنْ عِبَادِنَا مَنْ كَانَ تَقِيًّا } “Kullarımızdan takva sahibi olanlara miras bırakacağımız cennet işte budur” [Meryem 19/63], { وَسَارِعُوا إِلَى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ } “Rabbinizin bağışlamasına ve takva sahipleri için hazırlanmış, genişliği gökler ve yer kadar olan cennete koşuşun” [Âl-i İmrân 3/133] ve { إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ

[١٥ \ ٤٥] ، وَقَوْلِهِ: إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَنَعِيمٍ [٥٢ \ ١٧] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

} “Şüphesiz takva sahipleri cennetlerde ve pınar başlarındadır” [Hicr 15/45], { إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَنَعِيمٍ } “Şüphesiz takva sahipleri cennetlerde ve nimetler içindedir” [Tûr 52/17] ve benzeri diğer ayetler.

قَوْلُهُ تَعَالَى: الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ طَيِبِينَ يَقُولُونَ سَلَامٌ عَلَيْكُمُ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ، ذَكَرَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ الْمُتَّقِينَ الَّذِينَ كَانُوا يَمْتَثِلُونَ أَوَامِرَ رَبِّهِمْ، وَيَجْتَنِبُونَ نَوَاهِيَهُ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ ; أَيْ: يَقْبِضُونَ أَرْوَاحَهُمْ فِي حَالِ كَوْنِهِمْ طَيِّبِينَ، أَيْ: طَاهِرِينَ مِنَ الشِّرْكِ وَالْمَعَاصِي - عَلَى أَصَحِّ التَّفْسِيرَاتِ - وَيُبَشِّرُونَهُمْ بِالْجَنَّةِ، وَيُسَلِّمُونَ عَلَيْهِمْ.

Yüce Allah'ın: { الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ طَيِبِينَ يَقُولُونَ سَلَامٌ عَلَيْكُمُ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “Melekler onların canlarını tertemiz olarak alırken: 'Selâm size! Yapmış olduğunuz [salih] amellere karşılık girin cennete' derler” buyruğu. [Allah] -celle ve 'alâ- bu şerefli ayette; Rablerinin emirlerini yerine getiren ve yasaklarından kaçınan takva sahiplerinin canlarını meleklerin aldığını, yani -en sahih tefsire göre- şirkten ve günahlardan arınmış, tertemiz oldukları bir hâldeyken ruhlarını kabzettiğini, onları cennetle müjdeleyip kendilerine selâm verdiklerini zikretmiştir.

وَبَيَّنَ هَذَا الْمَعْنَى أَيْضًا فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ ; كَقَوْلِهِ: إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلَائِكَةُ أَلَّا تَخَافُوا وَلَا تَحْزَنُوا وَأَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ [٤١ \ ٣٠] ، وَقَوْلِهِ: وَقَالَ لَهُمْ خَزَنَتُهَا سَلَامٌ عَلَيْكُمْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوهَا خَالِدِينَ [٣٩ \ ٧٣] ، وَقَوْلِهِ: وَالْمَلَائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بَابٍ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ بِمَا صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَى الدَّارِ [١٣ \ ٢٣ - ٢٤] ، وَالْبِشَارَةُ عِنْدَ الْمَوْتِ، وَعِنْدَ دُخُولِ الْجَنَّةِ مِنْ بَابٍ وَاحِدٍ ; لِأَنَّهَا بِشَارَةٌ بِالْخَيْرِ بَعْدَ الِانْتِقَالِ إِلَى الْآخِرَةِ. وَيُفْهَمُ مِنْ صِفَاتٍ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ طَيِّبِينَ، وَيَقُولُونَ لَهُمْ: سَلَامٌ عَلَيْكُمُ ادْخَلُوا الْجَنَّةَ - أَنَّ الَّذِينَ لَمْ يَتَّصِفُوا بِالتَّقْوَى لَمْ تَتَوَفَّهُمُ الْمَلَائِكَةُ عَلَى تِلْكَ الْحَالِ الْكَرِيمَةِ، وَلَمْ تُسَلِّمْ عَلَيْهِمْ، وَلَمْ تُبَشِّرْهُمْ.

Bu anlamı bu yerin dışında da açıklamıştır; şu buyruklarında olduğu gibi: { إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلَائِكَةُ أَلَّا تَخَافُوا وَلَا تَحْزَنُوا وَأَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ } “Şüphesiz 'Rabbimiz Allah'tır' deyip sonra dosdoğru olanların üzerine: 'Korkmayın, üzülmeyin ve vaat olunduğunuz cennetle müjdelenip sevinin' diyerek melekler iner” [Fussilet 41/30], { وَقَالَ لَهُمْ خَزَنَتُهَا سَلَامٌ عَلَيْكُمْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوهَا خَالِدِينَ } “Onun bekçileri onlara: 'Selâm size, tertemiz geldiniz! Artık ebedî kalmak üzere girin oraya' derler” [Zümer 39/73] ve { وَالْمَلَائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بَابٍ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ بِمَا صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَى الدَّارِ } “Melekler de her kapıdan onların yanına girerler [ve]: 'Sabrettiğinize karşılık selâm sizlere! Burası son yurdun ne güzelidir!' [derler]” [Ra'd 13/23-24]. Ölüm anındaki müjde ile cennete giriş anındaki müjde aynı kabildendir; çünkü her ikisi de ahirete intikal ettikten sonra hayırla müjdelenmektir. Meleklerin tertemiz bir hâlde canlarını aldığı ve kendilerine: “Selâm size, girin cennete” dediği bu kimselerin sıfatlarından anlaşılmaktadır ki, takva ile nitelenmeyen kimselerin canlarını melekler bu şerefli hâl üzere almaz, onlara selâm vermez ve onları müjdelemezler.

وَقَدْ بَيَّنَ تَعَالَى هَذَا الْمَفْهُومَ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ ; كَقَوْلِهِ: الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ ظَالِمِي أَنْفُسِهِمْ فَأَلْقَوُا السَّلَمَ الْآيَةَ [١٦ \ ٢٨] ، وَقَوْلِهِ: إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ ظَالِمِي أَنْفُسِهِمْ قَالُوا فِيمَ كُنْتُمْ، إِلَى قَوْلِهِ وَسَاءَتْ مَصِيرًا [٤ \ ٩٧] ، وَقَوْلِهِ: وَلَوْ تَرَى إِذْ يَتَوَفَّى الَّذِينَ كَفَرُوا الْمَلَائِكَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبَارَهُمْ الْآيَةَ [٨ \ ٥٠] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Yüce [Allah] bu mefhumu başka yerlerde de açıklamıştır; şu buyruklarında olduğu gibi: { الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ ظَالِمِي أَنْفُسِهِمْ فَأَلْقَوُا السَّلَمَ } “Kendilerine zulmederlerken meleklerin canlarını aldığı kimseler teslimiyet gösterirler...” [Nahl 16/28], { إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ ظَالِمِي أَنْفُسِهِمْ قَالُوا فِيمَ كُنْتُمْ } “Kendilerine zulmederlerken meleklerin canlarını aldığı kimselere [melekler]: 'Ne işte idiniz?' dediler...” buyruğundan { وَسَاءَتْ مَصِيرًا } “...ve o ne kötü bir varış yeridir!” [Nisâ 4/97] buyruğuna kadar [olan kısım], { وَلَوْ تَرَى إِذْ يَتَوَفَّى الَّذِينَ كَفَرُوا الْمَلَائِكَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبَارَهُمْ } “Melekler o kâfirlerin yüzlerine ve arkalarına vurarak canlarını alırken bir görseydin...” [Enfâl 8/50] ve benzeri diğer ayetler.

وَقَوْلِهِ: تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ ظَالِمِي أَنْفُسِهِمْ [١٦ \ ٢٨] ، وَقَوْلِهِ: تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ طَيِّبِينَ [١٦ \ ٣٢] ، قَرَأَهُمَا عَامَّةُ الْقُرَّاءِ غَيْرَ حَمْزَةَ: «تَتَوَفَّاهُمْ» بِتَاءَيْنِ فَوْقِيَّتَيْنِ. وَقَرَأَ حَمْزَةُ «يَتَوَفَّاهُمْ» بِالْيَاءِ فِي الْمَوْضِعَيْنِ.

{ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ ظَالِمِي أَنْفُسِهِمْ } “Kendilerine zulmederlerken meleklerin canlarını aldığı kimseler” [Nahl 16/28] ve { تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ طَيِّبِينَ } “Meleklerin tertemiz olarak canlarını aldığı kimseler” [Nahl 16/32] buyruklarını Hamza dışındaki kurrânın tamamı iki üst te harfiyle «تَتَوَفَّاهُمْ» (tetevaffâhum) şeklinde okumuştur. Hamza ise her iki yerde de ye harfiyle «يَتَوَفَّاهُمْ» (yetevaffâhum) şeklinde okumuştur.

تَنْبِيهٌ.

Uyarı.

أَسْنَدَ هُنَا - جَلَّ وَعَلَا - التَّوَفِّيَ لِلْمَلَائِكَةِ فِي قَوْلِهِ: تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ [١٦ \ ٣٢]

[Allah] -celle ve 'alâ- burada: { تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ } “Meleklerin canlarını aldığı [kimseler]” [Nahl 16/32] buyruğunda vefat ettirmeyi meleklere isnat etmiştir;

وَأَسْنَدَهُ فِي «السَّجْدَةِ» ، لِمَلَكِ الْمَوْتِ فِي قَوْلِهِ: قُلْ يَتَوَفَّاكُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ [٣٢ \ ١١] ، وَأَسْنَدَهُ فِي «الزُّمَرِ» إِلَى نَفْسِهِ - جَلَّ وَعَلَا - فِي قَوْلِهِ: اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِهَا الْآيَةَ [٣٩ \ ٤٢] ، وَقَدْ بَيَّنَّا فِي كِتَابِنَا (دَفْعَ إِيهَامِ الِاضْطِرَابِ عَنْ آيَاتِ الْكِتَابِ) فِي سُورَةِ «السَّجْدَةِ» : أَنَّهُ لَا مُعَارَضَةَ بَيْنَ الْآيَاتِ الْمَذْكُورَةِ، فَإِسْنَادُهُ التَّوَفِّي لِنَفْسِهِ ; لِأَنَّهُ لَا يَمُوتُ أَحَدٌ إِلَّا بِمَشِيئَتِهِ تَعَالَى، كَمَا قَالَ: وَمَا كَانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ كِتَابًا مُؤَجَّلًا [٣ \ ١٤٥] ، وَأَسْنَدَهُ لِمَلَكِ الْمَوْتِ ; لِأَنَّهُ هُوَ الْمَأْمُورُ بِقَبْضِ الْأَرْوَاحِ، وَأَسْنَدَهُ إِلَى الْمَلَائِكَةِ ; لِأَنَّ لِمَلَكِ الْمَوْتِ أَعْوَانًا مِنَ الْمَلَائِكَةِ يَنْزِعُونَ الرُّوحَ مِنَ الْجَسَدِ إِلَى الْحُلْقُومِ فَيَأْخُذُهَا مَلَكُ الْمَوْتِ، كَمَا قَالَهُ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ. وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Secde Suresi'nde: { قُلْ يَتَوَفَّاكُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ } “De ki: Sizin canınızı ölüm meleği alacaktır” [Secde 32/11] buyruğunda ölüm meleğine isnat etmiş; Zümer Suresi'nde ise: { اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِهَا } “Allah, ölümleri anında nefislerin canlarını alır...” [Zümer 39/42] buyruğunda bizzat Kendisine -celle ve 'alâ- isnat etmiştir. Biz (Def'u Îhâmi'l-Iztırâb 'an Âyâti'l-Kitâb) adlı eserimizde Secde Suresi'nde zikredilen ayetler arasında hiçbir çelişki olmadığını açıklamıştık. Vefat ettirmeyi Kendisine isnat etmesi; hiç kimsenin Yüce Allah'ın dilemesi olmaksızın ölemeyeceğindendir; nitekim şöyle buyurmuştur: { وَمَا كَانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ كِتَابًا مُؤَجَّلًا } “Hiçbir nefis için Allah'ın izni olmaksızın belirli bir vakte bağlanmış yazı [ecel] dışında ölmek yoktur” [Âl-i İmrân 3/145]. Ölüm meleğine isnat etmesi; ruhları kabzetmekle emrolunanın o olmasındandır. Meleklere isnat etmesi ise; bazı âlimlerin ifade ettiği gibi, ölüm meleğinin meleklerden yardımcıları olup ruhu bedenden boğaza kadar çekip çıkardıkları, ardından ölüm meleğinin onu teslim almasındandır. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَقَدْ بَعَثْنَا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولًا أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ، ذَكَرَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّهُ بَعَثَ فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولًا بِعِبَادَةِ اللَّهِ وَحْدَهُ، وَاجْتِنَابِ عِبَادَةِ مَا سِوَاهُ.

Yüce Allah'ın: { وَلَقَدْ بَعَثْنَا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولًا أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ } “Andolsun ki biz her ümmete: 'Allah'a kulluk edin ve tağuttan sakının' diye [tebliğ eden] bir elçi gönderdik” buyruğu. [Allah] -celle ve 'alâ- bu şerefli ayette; her ümmete yalnızca Allah'a ibadet etmeleri ve O'ndan başkasına ibadetten sakınmaları emrini getiren bir elçi gönderdiğini zikretmiştir.

وَهَذَا هُوَ مَعْنَى «لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ» ; لِأَنَّهَا مُرَكَّبَةٌ مِنْ نَفْيٍ وَإِثْبَاتٍ، فَنَفْيُهَا هُوَ خَلْعُ جَمِيعِ الْمَعْبُودَاتِ غَيْرَ اللَّهِ تَعَالَى فِي جَمِيعِ أَنْوَاعِ الْعِبَادَاتِ، وَإِثْبَاتُهَا هُوَ إِفْرَادُهُ - جَلَّ وَعَلَا - بِجَمِيعِ أَنْوَاعِ الْعِبَادَاتِ بِإِخْلَاصٍ، عَلَى الْوَجْهِ الَّذِي شَرَعَهُ عَلَى أَلْسِنَةِ رُسُلِهِ - عَلَيْهِمْ صَلَوَاتُ اللَّهِ وَسَلَامُهُ -.

Bu da «Lâ ilâhe illallâh» (Allah'tan başka hiçbir ilah yoktur) kelimesinin manasıdır; zira bu söz, nefy (olumsuzlama) ve ispat (onaylama) unsurlarından meydana gelmiştir. Nefy kısmı; her türlü ibadette Yüce Allah'tan başka tapılan tüm ilahları reddetmektir. İspat kısmı ise; -Allah'ın salât ve selâmı üzerlerine olsun- elçilerinin diliyle meşru kıldığı vecih üzere, ihlâsla her türlü ibadeti yalnızca O'na -celle ve 'alâ- has kılmaktır.

وَأَوْضَحَ هَذَا الْمَعْنَى كَثِيرًا فِي الْقُرْآنِ عَنْ طَرِيقِ الْعُمُومِ وَالْخُصُوصِ. فَمِنَ النُّصُوصِ الدَّالَّةِ عَلَيْهِ مَعَ عُمُومِهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ إِلَّا نُوحِي إِلَيْهِ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنَا فَاعْبُدُونِ [٢١ \ ٢٥] ، وَقَوْلُهُ: وَاسْأَلْ مَنْ أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رُسُلِنَا أَجَعَلْنَا مِنْ دُونِ الرَّحْمَنِ آلِهَةً يُعْبَدُونَ [٤٣ \ ٤٥] ، وَنَحْوُ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Bu anlamı Kur'an'da umum (genel) ve husus (özel) yollarıyla pek çok yerde açıklamıştır. Genel kapsamıyla buna delalet eden nasslardan biri Yüce Allah'ın: { وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ إِلَّا نُوحِي إِلَيْهِ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنَا فَاعْبُدُونِ } “Senden önce hiçbir elçi göndermedik ki ona: 'Benden başka hiçbir ilah yoktur, şu hâlde yalnız Bana kulluk edin' diye vahyetmiş olmayalım” [Enbiyâ 21/25] ve { وَاسْأَلْ مَنْ أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رُسُلِنَا أَجَعَلْنَا مِنْ دُونِ الرَّحْمَنِ آلِهَةً يُعْبَدُونَ } “Senden önce gönderdiğimiz elçilerimize sor: Rahmân'dan başka tapılacak ilahlar kılmış mıyız?” [Zuhruf 43/45] buyrukları ve bu minvaldeki ayetlerdir.

وَمِنَ النُّصُوصِ الدَّالَّةِ عَلَيْهِ مَعَ الْخُصُوصِ فِي إِفْرَادِ الْأَنْبِيَاءِ وَأُمَمِهِمْ قَوْلُهُ تَعَالَى: لَقَدْ أَرْسَلْنَا نُوحًا إِلَى قَوْمِهِ فَقَالَ يَاقَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ [٧ \ ٥٩] ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِلَى عَادٍ أَخَاهُمْ هُودًا قَالَ يَاقَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ [٧ \ ٦٥] ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِلَى ثَمُودَ أَخَاهُمْ صَالِحًا قَالَ يَاقَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ [٧ \ ٧٣] ، وَقَوْلُهُ: وَإِلَى مَدْيَنَ أَخَاهُمْ شُعَيْبًا قَالَ يَاقَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ [٧ \ ٨٥] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Peygamberlerin ve ümmetlerinin tek tek zikredilmesiyle hususi olarak buna delalet eden nasslardan bazıları ise Yüce Allah'ın: { لَقَدْ أَرْسَلْنَا نُوحًا إِلَى قَوْمِهِ فَقَالَ يَاقَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ } “Andolsun ki Nûh'u kavmine gönderdik; o da: 'Ey kavmim! Allah'a kulluk edin, sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur' dedi” [A'râf 7/59], Yüce Allah'ın: { وَإِلَى عَادٍ أَخَاهُمْ هُودًا قَالَ يَاقَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ } “Âd kavmine de kardeşleri Hûd'u [gönderdik]; o da: 'Ey kavmim! Allah'a kulluk edin, sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur' dedi” [A'râf 7/65], Yüce Allah'ın: { وَإِلَى ثَمُودَ أَخَاهُمْ صَالِحًا قَالَ يَاقَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ } “Semûd kavmine de kardeşleri Sâlih'i [gönderdik]; o da: 'Ey kavmim! Allah'a kulluk edin, sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur' dedi” [A'râf 7/73] ve { وَإِلَى مَدْيَنَ أَخَاهُمْ شُعَيْبًا قَالَ يَاقَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ } “Medyen'e de kardeşleri Şuayb'ı [gönderdik]; o da: 'Ey kavmim! Allah'a kulluk edin, sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur' dedi” [A'râf 7/85] buyrukları ve benzeri diğer ayetlerdir.

وَاعْلَمْ أَنَّ كُلَّ مَا عُبِدَ مِنْ دُونِ اللَّهِ، فَهُوَ طَاغُوتٌ، وَلَا تَنْفَعُ عِبَادَةُ اللَّهِ إِلَّا بِشَرْطِ اجْتِنَابِ عِبَادَةِ مَا سِوَاهُ ; كَمَا بَيَّنَهُ تَعَالَى بِقَوْلِهِ: فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَيُؤْمِنْ بِاللَّهِ فَقَدِ

Bil ki Allah'tan başka tapılan her şey tağuttur; Allah'a ibadet etmek de ancak O'ndan başkasına ibadetten kaçınma şartıyla fayda verir. Nitekim Yüce Allah bunu şu buyruğuyla açıklamıştır: { فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَيُؤْمِنْ بِاللَّهِ فَقَدِ

اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَى [٢ \ ٢٦٥] ، وَقَوْلِهِ: وَمَا يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَهُمْ مُشْرِكُونَ [١٢ \ ١٠٦] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَى } “Kim tağutu inkâr edip Allah'a inanırsa, şüphesiz en sağlam kulpa sarılmış olur” [Bakara 2/256] ve { وَمَا يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَهُمْ مُشْرِكُونَ } “Onların çoğu, ancak ortak koşarak Allah'a iman ederler” [Yûsuf 12/106] buyruğu ve benzeri diğer ayetler.

قَوْلُهُ تَعَالَى: فَمِنْهُمْ مَنْ هَدَى اللَّهُ وَمِنْهُمْ مَنْ حَقَّتْ عَلَيْهِ الضَّلَالَةُ، ذَكَرَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ الْأُمَمَ الَّتِي بَعَثَ فِيهَا الرُّسُلُ بِالتَّوْحِيدِ مِنْهُمْ سَعِيدٌ، وَمِنْهُمْ شَقِيٌّ. فَالسَّعِيدُ مِنْهُمْ: يَهْدِيهِ اللَّهُ إِلَى اتِّبَاعِ مَا جَاءَتْ بِهِ الرُّسُلُ، وَالشَّقِيُّ مِنْهُمْ: يَسْبِقُ عَلَيْهِ الْكِتَابُ فَيُكَذِّبُ الرُّسُلَ، وَيَكْفُرُ بِمَا جَاءُوا بِهِ. فَالدَّعْوَةُ إِلَى دِينِ الْحَقِّ عَامَّةٌ، وَالتَّوْفِيقُ لِلْهُدَى خَاصٌّ ; كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَاللَّهُ يَدْعُو إِلَى دَارِ السَّلَامِ وَيَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ [١٠ \ ٢٥] ، فَقَوْلُهُ: فَمِنْهُمْ [١٦ \ ٣٦] ، أَيْ: مِنَ الْأُمَمِ الْمَذْكُورَةِ فِي قَوْلِهِ: فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولًا، وَقَوْلِهِ: مَنْ هَدَى اللَّهُ، أَيْ: وَفَّقَهُ لِاتِّبَاعِ مَا جَاءَتْ بِهِ الرُّسُلُ. وَالضَّمِيرُ الْمَنْصُوبُ الَّذِي هُوَ رَابِطُ الصِّلَةِ بِالْمَوْصُولِ مَحْذُوفٌ، أَيْ: فَمِنْهُمْ مَنْ هَدَاهُ اللَّهُ. عَلَى حَدِّ قَوْلِهِ فِي الْخُلَاصَةِ:

Yüce Allah'ın: { فَمِنْهُمْ مَنْ هَدَى اللَّهُ وَمِنْهُمْ مَنْ حَقَّتْ عَلَيْهِ الضَّلَالَةُ } “Artık onlardan kimine Allah hidayet verdi, kiminin üzerine de sapıklık hak oldu” buyruğu. [Allah] -celle ve 'alâ- bu şerefli ayette; elçilerin tevhid ile kendilerine gönderildiği ümmetlerin bazısının sait (mutlu/kurtulmuş), bazısının da şaki (bedbaht/sapmış) olduğunu zikretmiştir. Onlardan sait olanı: Allah elçilerin getirdiğine uymaya iletir. Şaki olanı ise: İlahi kader onun aleyhine tecelli eder, böylece o elçileri yalanlar ve onların getirdiklerini inkâr eder. Demek ki hak dine davet geneldir, hidayete muvaffak kılınmak ise özeldir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَاللَّهُ يَدْعُو إِلَى دَارِ السَّلَامِ وَيَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ } “Allah esenlik yurduna çağırır ve dilediğini dosdoğru bir yola iletir” [Yûnus 10/25]. { فَمِنْهُمْ } “Onlardan...” [Nahl 16/36] buyruğu; { فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولًا } “her ümmete bir elçi” buyruğunda zikredilen ümmetlerden demektir. { مَنْ هَدَى اللَّهُ } “Allah'ın hidayet ettiği kimseler...” buyruğu ise; elçilerin getirdiğine uymaya muvaffak kıldığı kimseler demektir. Sıla cümlesini ism-i mevsûle bağlayan mansub zamir hazfedilmiştir; yani takdiri “فَمِنْهُمْ مَنْ هَدَاهُ اللَّهُ” (onlardan kimine Allah hidayet verdi) şeklindedir. Nitekim el-Hulâsa'da (İbn Mâlik'in Elfiyye'sinde) şöyle denilmiştir:

وَالْحَذْفُ عِنْدَهُمْ كَثِيرٌ مِنْجَلِي فِي عَائِدٍ مُتَّصِلٍ إِنِ انْتَصَبَ بِفِعْلٍ أَوْ وَصْفٍ كَمَنْ نَرْجُو يَهَبُ.

“Fiil veya vasıf ile mansub olan muttasıl aid zamirinin hazfedilmesi onlara (Arap dilcilerine) göre pek çok ve açıktır; tıpkı 'kemen nercû yeheb' (bağışta bulunmasını umduğumuz kimse gibi) ifadesinde olduğu gibi.”

وَقَوْلُهُ: وَمِنْهُمْ مَنْ حَقَّتْ عَلَيْهِ الضَّلَالَةُ [١٦ \ ٣٦] ، أَيْ: وَجَبَتْ عَلَيْهِ وَلَزِمَتْهُ ; لِمَا سَبَقَ فِي عِلْمِ اللَّهِ مِنْ أَنَّهُ يَصِيرُ إِلَى الشَّقَاوَةِ. وَالْمُرَادُ بِالضَّلَالَةِ: الذَّهَابُ عَنْ طَرِيقِ الْإِسْلَامِ إِلَى الْكُفْرِ.

{ وَمِنْهُمْ مَنْ حَقَّتْ عَلَيْهِ الضَّلَالَةُ } “Kiminin üzerine de sapıklık hak oldu” [Nahl 16/36] buyruğu; Allah'ın ilminde bedbahtlığa varacağı önceden bilindiği için [sapıklık] onun üzerine vacip oldu ve kesinleşti demektir. Dalâletten maksat ise; İslam yolundan çıkıp küfre sapmaktır.

وَقَدْ بَيَّنَ تَعَالَى هَذَا الْمَعْنَى فِي آيَاتٍ أُخَرَ ; كَقَوْلِهِ: هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ فَمِنْكُمْ كَافِرٌ وَمِنْكُمْ مُؤْمِنٌ [٦٤ \ ٢] ، وَقَوْلُهُ: فَمِنْهُمْ شَقِيٌّ وَسَعِيدٌ [١١ \ ١٠٥] ، وَقَوْلُهُ: فَرِيقٌ فِي الْجَنَّةِ وَفَرِيقٌ فِي السَّعِيرِ [٤٢ \ ٧٨] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Yüce [Allah] bu manayı başka ayetlerde de açıklamıştır; şu buyruklarında olduğu gibi: { هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ فَمِنْكُمْ كَافِرٌ وَمِنْكُمْ مُؤْمِنٌ } “Sizi yaratan O'dur; buna rağmen kiminiz kâfirdir, kiminiz de mümin” [Teğâbün 64/2], { فَمِنْهُمْ شَقِيٌّ وَسَعِيدٌ } “Artık onlardan kimi bedbaht (şaki), kimi de mutludur (sait)” [Hûd 11/105], { فَرِيقٌ فِي الْجَنَّةِ وَفَرِيقٌ فِي السَّعِيرِ } “Bir topluluk cennette, bir topluluk da çılgın alevli cehennemdedir” [Şûrâ 42/7] ve benzeri diğer ayetler.

قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنْ تَحْرِصْ عَلَى هُدَاهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي مَنْ يُضِلُّ وَمَا لَهُمْ مِّنْ نَّاصِرِينَ، ذَكَرَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ: أَنَّ حِرْصَ النَّبِيِّ ﷺ عَلَى إِسْلَامِ قَوْمِهِ لَا يَهْدِي مَنْ سَبَقَ فِي عِلْمِ اللَّهِ أَنَّهُ شَقِيٌّ.

Yüce Allah'ın: { إِنْ تَحْرِصْ عَلَى هُدَاهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي مَنْ يُضِلُّ وَمَا لَهُمْ مِّنْ نَّاصِرِينَ } “[Ey Muhammed!] Sen onların hidayet bulmalarına ne kadar hırs göstersen de şüphesiz Allah saptırdığı kimseye hidayet vermez ve onların hiçbir yardımcıları da yoktur” buyruğu. [Allah] -celle ve 'alâ- bu ayette; Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem kavminin Müslüman olmasına yönelik hırs ve arzusunun, Allah'ın ilminde bedbaht (şaki) olacağı önceden belirlenmiş kimseyi hidayete erdiremeyeceğini zikretmiştir.

وَأَوْضَحَ هَذَا الْمَعْنَى فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ ; كَقَوْلِهِ: إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ [٢٨ \ ٥٦] ، وَقَوْلِهِ: وَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ فِتْنَتَهُ فَلَنْ تَمْلِكَ لَهُ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا أُولَئِكَ الَّذِينَ لَمْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ لَهُمْ فِي الدُّنْيَا خِزْيٌ وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌ [٥ \ ٤١] ، وَقَوْلِهِ: مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَا هَادِيَ لَهُ وَيَذَرُهُمْ فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ [٧ \ ١٨٦]

Bu anlamı başka yerlerde de açıklamıştır; şu buyruklarında olduğu gibi: { إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ } “Şüphesiz sen sevdiğini hidayete erdiremezsin; fakat Allah dilediğine hidayet verir” [Kasas 28/56], { وَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ فِتْنَتَهُ فَلَنْ تَمْلِكَ لَهُ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا أُولَئِكَ الَّذِينَ لَمْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ لَهُمْ فِي الدُّنْيَا خِزْيٌ وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌ } “Allah kimin fitneye düşmesini isterse artık sen onun için Allah'a karşı hiçbir şey yapamazsın. İşte onlar, Allah'ın kalplerini temizlemek istemediği kimselerdir. Onlar için dünyada bir rezillik, ahirette de büyük bir azap vardır” [Mâide 5/41], { مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَا هَادِيَ لَهُ وَيَذَرُهُمْ فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ } “Allah kimi saptırırsa artık onun için hiçbir yol gösterici yoktur; O onları azgınlıkları içinde bocalayıp durur bir hâlde bırakır” [A'râf 7/186],

وَقَوْلِهِ: وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقًا حَرَجًا كَأَنَّمَا يَصَّعَّدُ فِي السَّمَاءِ [٦ \ ١٢٥] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

{ وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقًا حَرَجًا كَأَنَّمَا يَصَّعَّدُ فِي السَّمَاءِ } “Kimi de saptırmak isterse onun göğsünü sanki göğe tırmanıyormuş gibi daraltır ve sıkıştırır” [En'âm 6/125] ve benzeri diğer ayetler.

وَقَرَأَ هَذَا الْحَرْفَ نَافِعٌ، وَابْنُ عَامِرٍ، وَابْنُ كَثِيرٍ، وَأَبُو عُمَرَ: فَإِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي مَنْ يُضِلُّ [١٦ \ ٣٧] ، بِضَمِّ الْيَاءِ وَفَتْحِ الدَّالِّ ; وَمَنْ «يَهْدِي» مَبْنِيًّا لِلْمَفْعُولِ. وَقَوْلُهُ: مَنْ نَائِبِ الْفَاعِلِ. وَالْمَعْنَى: أَنَّ مَنْ أَضَلَّهُ اللَّهُ لَا يُهْدَى، أَيْ: لَا هَادِيَ لَهُ.

Bu kelimeyi Nâfi, İbn Âmir, İbn Kesîr ve Ebû Amr: { فَإِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي مَنْ يُضِلُّ } [Nahl 16/37] ayetinde ye harfinin zammesi ve dâl harfinin fethasıyla meçhul fiil (edilgen) olarak «يُهْدَى» (yuhdâ) şeklinde; { مَنْ } kelimesini de nâib-i fâil (sözde özne) olarak okumuşlardır. Bunun manası: Allah'ın saptırdığı kimseye hidayet verilmez, yani onun için hiçbir yol gösterici yoktur demektir.

وَقَرَأَهُ عَاصِمٌ، وَحَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ بِفَتْحِ الْيَاءِ وَكَسْرِ الدَّالِّ، مَنْ «يَهْدِي» ، مَبْنِيًّا لِلْفَاعِلِ. وَقَوْلُهُ: مَنْ، مَفْعُولٌ بِهِ لِ يَهْدِي، وَالْفَاعِلُ ضَمِيرٌ عَائِدٌ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى. وَالْمَعْنَى: أَنَّ مَنْ أَضَلَّهُ اللَّهُ لَا يَهْدِيهِ اللَّهُ. وَهِيَ عَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ فِيمَنْ سَبَقَتْ لَهُمُ الشَّقَاوَةُ فِي عِلْمِ اللَّهِ ; لِأَنَّ غَيْرَهُمْ قَدْ يَكُونُ ضَالًّا ثُمَّ يَهْدِيهِ اللَّهُ كَمَا هُوَ مَعْرُوفٌ.

Âsım, Hamza ve Kisâî ise ye harfinin fethası ve dâl harfinin kesresiyle malum fiil (etken) olarak «يَهْدِي» (yehdî) şeklinde okumuşlardır. { مَنْ } kelimesi «yehdî» fiilinin mef'ûlü (nesnesi), fâili (öznesi) ise Yüce Allah'a dönen zamirdir. Bunun manası: Allah'ın saptırdığı kimseyi Allah hidayete erdirmez demektir. Bu kıraate göre bu hüküm, Allah'ın ilminde bedbahtlığı (şekaveti) önceden geçmiş olan kimseler hakkındadır; zira onların dışındakiler bazen sapıklık içinde olup sonra bilindiği üzere Allah onları hidayete erdirebilir.

وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: لَا يَهْدِي مَنْ يُضِلُّ مَا دَامَ فِي إِضْلَالِهِ لَهُ ; فَإِنْ رَفَعَ اللَّهُ عَنْهُ الضَّلَالَةَ هَذِهِ فَلَا مَانِعَ مِنْ هُدَاهُ. وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Bazı âlimler şöyle demiştir: [Allah] onu saptırması devam ettiği müddetçe saptırdığı kimseye hidayet etmez; şayet Allah bu sapıklığı ondan kaldırırsa hidayet bulmasına hiçbir engel kalmaz. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ لَا يَبْعَثُ اللَّهُ مَنْ يَمُوتُ بَلَى وَعْدًا عَلَيْهِ حَقًّا، ذَكَرَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ الْكُفَّارَ حَلَفُوا جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ - أَيِ: اجْتَهَدُوا فِي الْحَلِفِ - وَغَلَّظُوا الْأَيْمَانَ عَلَى أَنَّ اللَّهَ لَا يَبْعَثُ مَنْ يَمُوتُ. وَكَذَّبَهُمُ اللَّهُ - جَلَّ وَعَلَا - فِي ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: بَلَى وَعْدًا عَلَيْهِ حَقًّا [١٦ \ ٣٨] ، وَكَرَّرَ فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ هَذَا الْمَعْنَى الْمَذْكُورَ هُنَا مِنْ إِنْكَارِهِمْ لِلْبَعْثِ وَتَكْذِيبِهِ لَهُمْ فِي ذَلِكَ، كَقَوْلِهِ: زَعَمَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنْ لَنْ يُبْعَثُوا قُلْ بَلَى وَرَبِّي لَتُبْعَثُنَّ الْآيَةَ [٦٤ \ ٧] ، وَقَوْلِهِ: كَمَا بَدَأْنَا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ وَعْدًا عَلَيْنَا إِنَّا كُنَّا فَاعِلِينَ [٢١ \ ١٠٤] ، وَقَوْلِهِ: وَضَرَبَ لَنَا مَثَلًا وَنَسِيَ خَلْقَهُ قَالَ مَنْ يُحْيِي الْعِظَامَ وَهِيَ رَمِيمٌ قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَهَا أَوَّلَ مَرَّةٍ وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ [٣٦ \ ٧٨، ٧٩] ، وَقَوْلِهِ: فَسَيَقُولُونَ مَنْ يُعِيدُنَا قُلِ الَّذِي فَطَرَكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ [١٧ \ ٥١] ، وَالْآيَاتُ بِمِثْلِ هَذَا كَثِيرَةٌ جِدًّا.

Yüce Allah'ın: { وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ لَا يَبْعَثُ اللَّهُ مَنْ يَمُوتُ بَلَى وَعْدًا عَلَيْهِ حَقًّا } “Onlar: 'Allah ölen kimseyi diriltmez' diye olanca güçleriyle Allah'a yemin ettiler. Hayır! Bu, O'nun üzerine hak olan bir vaattir” buyruğu. [Allah] -celle ve 'alâ- bu şerefli ayette; kâfirlerin olanca güçleriyle yemin ettiklerini -yani var güçleriyle yemin edip- Allah'ın ölen kimseyi diriltmeyeceğine dair yeminlerini pekiştirdiklerini zikretmiştir. [Allah] -celle ve 'alâ- { بَلَى وَعْدًا عَلَيْهِ حَقًّا } “Hayır! Bu, O'nun üzerine hak olan bir vaattir” [Nahl 16/38] buyruğuyla onları bu konuda yalanlamıştır. Burada zikredilen, onların yeniden dirilmeyi inkâr edişlerini ve Allah'ın onları bu hususta yalanlamasını birçok ayette tekrarlamıştır; şu buyruklarında olduğu gibi: { زَعَمَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنْ لَنْ يُبْعَثُوا قُلْ بَلَى وَرَبِّي لَتُبْعَثُنَّ } “İnkâr edenler kesinlikle diriltilmeyeceklerini iddia ettiler. De ki: Hayır! Rabbime andolsun ki mutlaka diriltileceksiniz...” [Teğâbün 64/7], { كَمَا بَدَأْنَا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ وَعْدًا عَلَيْنَا إِنَّا كُنَّا فَاعِلِينَ } “İlk yaratmaya nasıl başladıysak onu öylece iade ederiz. Bu, üzerimize aldığımız bir vaattir; şüphesiz biz bunu yapacak olanlarız” [Enbiyâ 21/104], { وَضَرَبَ لَنَا مَثَلًا وَنَسِيَ خَلْقَهُ قَالَ مَنْ يُحْيِي الْعِظَامَ وَهِيَ رَمِيمٌ قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَهَا أَوَّلَ مَرَّةٍ وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ } “Kendi yaratılışını unutup bize bir misal getirdi: 'Çürümüş gitmişken bu kemikleri kim diriltecek?' dedi. De ki: Onları ilk defa yaratan diriltecektir; O, her türlü yaratmayı hakkıyla bilendir” [Yâsîn 36/78-79], { فَسَيَقُولُونَ مَنْ يُعِيدُنَا قُلِ الَّذِي فَطَرَكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ } “'Bizi kim [hayata] geri döndürecek?' diyecekler. De ki: Sizi ilk defa yaratan!” [İsrâ 17/51] ve benzeri ayetler pek çoktur.

وَقَوْلُهُ: بَلَى [١٦ \ ٣٨] ، نَفْيٌ لِنَفْيِهِمُ الْبَعْثَ كَمَا قَدَّمْنَا. وَقَوْلُهُ: وَعْدًا، مَصْدَرٌ مُؤَكَّدٌ لِمَا دَلَّتْ عَلَيْهِ «بَلَى» ; لِأَنَّ «، بَلَى» تَدُلُّ عَلَى نَفْيِ قَوْلِهِمْ: لَا يَبْعَثُ اللَّهُ مَنْ يَمُوتُ. وَنَفْيُ هَذَا النَّفْيِ إِثْبَاتٌ، مَعْنَاهُ: لَتُبْعَثُنَّ. وَهَذَا الْبَعْثُ الْمَدْلُولُ عَلَى إِثْبَاتِهِ بِلَفْظَةِ: «بَلَى» فِيهِ مَعْنَى وَعْدِ اللَّهِ بِأَنَّهُ سَيَكُونُ. فَقَوْلُهُ: وَعْدًا [١٦ \ ٣٨] مُؤَكِّدٌ لَهُ.

{ بَلَى } “Hayır!” [Nahl 16/38] buyruğu, daha önce belirttiğimiz gibi onların dirilişi inkâr etmelerini nefyetmektir (olumsuzlamaktır). { وَعْدًا } “Vaat...” kelimesi ise «belâ» lafzının delalet ettiği manayı pekiştiren bir masdardır; zira «belâ», onların: “Allah ölen kimseyi diriltmez” sözünü nefyetmeye delalet eder. Bu olumsuzlamanın olumsuzlanması ise bir ispattır (onaylamadır); manası da: “Kesinlikle diriltileceksiniz” demektir. «Belâ» lafzıyla ispatına delalet edilen bu diriliş, Allah'ın onun gerçekleşeceğine dair vaadi anlamını taşır. Dolayısıyla { وَعْدًا } [Nahl 16/38] buyruğu onu pekiştirmektedir.

وَقَوْلُهُ: حَقًّا مَصْدَرٌ أَيْضًا، أَيْ: وَعَدَ اللَّهُ بِذَلِكَ وَعْدًا، وَحَقَّهُ حَقًّا، وَهُوَ

{ حَقًّا } “Hak olarak...” buyruğu da bir masdardır; yani Allah bunu kesin bir vaatle vaat etmiş ve hak olarak gerçekleştirmiştir; o da

مُؤَكِّدٌ أَيْضًا لِمَا دَلَّتْ «بَلَى» ، وَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ: لِيُبَيِّنَ لَهُمُ الَّذِي يَخْتَلِفُونَ فِيهِ [١٦ \ ٣٩] ، وَفِي قَوْلِهِ: وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ كَفَرُوا الْآيَةَ [١٦ \ ٣٩] ، تَتَعَلَّقُ بِقَوْلِهِ: «بَلَى» ، أَيْ: يَبْعَثُهُمْ لِيُبَيِّنَ لَهُمْ. . إِلَخْ. وَالضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: لَهُمْ عَائِدٌ إِلَى مَنْ يَمُوتُ ; لِأَنَّهُ شَامِلٌ لِلْمُؤْمِنِينَ وَالْكَافِرِينَ.

yine «belâ» lafzının delalet ettiği manayı tekit etmektedir. { لِيُبَيِّنَ لَهُمُ الَّذِي يَخْتَلِفُونَ فِيهِ } “Hakkında ayrılığa düştükleri şeyi onlara açıklamak için...” [Nahl 16/39] ve { وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ كَفَرُوا } “ve inkâr edenlerin bilmesi için...” [Nahl 16/39] buyruklarındaki lâm harfi «belâ» lafzına taalluk etmektedir; yani onlara açıklamak için... onları diriltecektir demektir. { لَهُمْ } “onlara” kelimesindeki zamir ise hem müminleri hem de kâfirleri kapsadığı için { مَنْ يَمُوتُ } “ölen kimse” ifadesine dönmektedir.

وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: اللَّامُ فِي الْمَوْضِعَيْنِ تَتَعَلَّقُ بِقَوْلِهِ: وَلَقَدْ بَعَثْنَا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولًا الْآيَةَ [١٦ \ ٣٦] ، أَيْ: بَعَثْنَاهُ لِيُبَيِّنَ لَهُمْ. . إِلَخْ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Bazı âlimler şöyle demiştir: Her iki yerdeki lâm harfi { وَلَقَدْ بَعَثْنَا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولًا } “Andolsun ki biz her ümmete bir elçi gönderdik...” [Nahl 16/36] buyruğuna taalluk etmektedir; yani onlara açıklasın diye onu gönderdik... demektir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّمَا قَوْلُنَا لِشَيْءٍ إِذَا أَرَدْنَاهُ أَنَّ نَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ، ذَكَرَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّهُ لَا يَتَعَاصَى عَلَى قُدْرَتِهِ شَيْءٌ، وَإِذْ يَقُولُ لِلشَّيْءِ: «كُنْ» ، فَيَكُونُ بِلَا تَأْخِيرٍ. وَذَلِكَ أَنَّ الْكُفَّارَ لَمَّا: وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ لَا يَبْعَثُ اللَّهُ مَنْ يَمُوتُ [١٦ \ ٣٨] ، وَرَدَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ كَذِبَهُمْ بِقَوْلِهِ: بَلَى وَعْدًا عَلَيْهِ حَقًّا، بَيَّنَ أَنَّهُ قَادِرٌ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ، وَأَنَّهُ كُلَّمَا قَالَ لِشَيْءٍ «كُنْ» كَانَ.

Yüce Allah'ın: { إِنَّمَا قَوْلُنَا لِشَيْءٍ إِذَا أَرَدْنَاهُ أَنَّ نَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ } “Biz bir şeyi[n olmasını] dilediğimiz zaman ona sözümüz sadece 'Ol!' demektir, o da hemen oluverir” buyruğu. [Allah] -celle ve 'alâ- bu şerefli ayette; O'nun kudretine hiçbir şeyin güç gelmeyeceğini, bir şeye “Ol” dediği vakit gecikmeksizin hemen oluvereceğini zikretmiştir. Bu da şundan dolayıdır: Kâfirler: { وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ لَا يَبْعَثُ اللَّهُ مَنْ يَمُوتُ } “Onlar: 'Allah ölen kimseyi diriltmez' diye olanca güçleriyle Allah'a yemin ettiler” [Nahl 16/38] deyip de Allah onların bu yalanını: { بَلَى وَعْدًا عَلَيْهِ حَقًّا } “Hayır! Bu, O'nun üzerine hak olan bir vaattir” buyruğuyla reddedince, her şeye kadir olduğunu ve bir şeye ne zaman “Ol” dese derhal var olacağını açıklamıştır.

وَأَوْضَحَ هَذَا الْمَعْنَى فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ ; كَقَوْلِهِ فِي الرَّدِّ عَلَى مَنْ قَالَ: مَنْ يُحْيِي الْعِظَامَ وَهِيَ رَمِيمٌ [٣٦ \ ٧٨] : إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَيْئًا أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ [٣٦ \ ٨٢] .

Bu anlamı başka yerlerde de açıklamıştır; { مَنْ يُحْيِي الْعِظَامَ وَهِيَ رَمِيمٌ } “Çürümüş gitmişken bu kemikleri kim diriltecek?” [Yâsîn 36/78] diyen kimseye verdiği cevapta olduğu gibi: { إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَيْئًا أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ } “O'nun buyruğu, bir şeyi dilediği zaman ona sadece 'Ol!' demektir, o da hemen oluverir” [Yâsîn 36/82].

وَبَيِّنَ أَنَّهُ لَا يَحْتَاجُ أَنْ يُكَرِّرَ قَوْلَهُ: «كُنْ» ، بَلْ إِذَا قَالَ لِلشَّيْءِ «كُنْ» مَرَّةً وَاحِدَةً، كَانَ فِي أَسْرَعِ مِنْ لَمْحِ الْبَصَرِ، فِي قَوْلِهِ: وَمَا أَمْرُنَا إِلَّا وَاحِدَةٌ كَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ [٥٤ \ ٥٠] ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ: وَمَا أَمْرُ السَّاعَةِ إِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ أَوْ هُوَ أَقْرَبُ إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ [١٦ \ ٧٧] ، وَقَالَ تَعَالَى: إِنَّ مَثَلَ عِيسَى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ قَالَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ الْآيَةَ [٣ \ ٥٩] ، وَقَالَ: خَلْقُكُمْ وَلَا بَعْثُكُمْ إِلَّا كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ [٣١ \ ٢٨] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

“Ol” sözünü tekrarlamaya ihtiyacı olmadığını, bilakis bir şeye bir defa “Ol” dediğinde göz açıp kapamaktan daha hızlı bir şekilde meydana geleceğini şu buyruğunda açıklamıştır: { وَمَا أَمْرُنَا إِلَّا وَاحِدَةٌ كَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ } “Bizim buyruğumuz yalnızca bir tektir, göz açıp kapama gibidir” [Kamer 54/50]. Bunun benzeri şu buyruğudur: { وَمَا أَمْرُ السَّاعَةِ إِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ أَوْ هُوَ أَقْرَبُ إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Kıyametin kopması ancak bir göz kırpması kadar ya da daha da yakındır. Şüphesiz Allah her şeye hakkıyla kadirdir” [Nahl 16/77]. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { إِنَّ مَثَلَ عِيسَى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ قَالَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ } “Şüphesiz Allah katında Îsâ'nın durumu Âdem'in durumu gibidir; onu topraktan yarattı, sonra ona 'Ol!' dedi, o da hemen oluverdi...” [Âl-i İmrân 3/59] ve şöyle buyurmuştur: { خَلْقُكُمْ وَلَا بَعْثُكُمْ إِلَّا كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ } “Sizin yaratılmanız da diriltilmeniz de ancak tek bir nefis gibidir” [Lokmân 31/28] ve benzeri diğer ayetler.

وَعَبَّرَ تَعَالَى عَنِ الْمُرَادِ قَبْلَ وُقُوعِهِ بِاسْمِ الشَّيْءِ ; لِأَنَّ تَحَقُّقَ وُقُوعِهِ كَالْوُقُوعِ بِالْفِعْلِ، فَلَا تُنَافِي الْآيَةُ إِطْلَاقَ الشَّيْءِ عَلَى خُصُوصِ الْمَوْجُودِ دُونَ الْمَعْدُومِ ; لِأَنَّهُ لَمَّا سَبَقَ فِي عِلْمِ اللَّهِ أَنَّهُ يُوجَدُ ذَلِكَ الشَّيْءُ، وَأَنَّهُ يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ كَانَ تَحَقُّقُ وُقُوعِهِ بِمَنْزِلَةِ وُقُوعِهِ ; أَوْ لِأَنَّهُ أَطْلَقَ عَلَيْهِ اسْمَ الشَّيْءِ بِاعْتِبَارِ وَجُودِهِ الْمُتَوَقَّعِ، كَتَسْمِيَةِ الْعَصِيرِ خَمْرًا فِي قَوْلِهِ: إِنِّي أَرَانِي أَعْصِرُ خَمْرًا [١٢ \ ٣٦] ، نَظَرًا إِلَى مَا يَؤُولُ إِلَيْهِ فِي ثَانِي حَالٍ. وَقَرَأَ هَذَا الْحَرْفَ ابْنُ عَامِرٍ وَالْكِسَائِيُّ «فَيَكُونُ» [١٦ \ ٤٠] ، بِفَتْحِ النُّونِ مَنْصُوبًا بِالْعَطْفِ عَلَى قَوْلِهِ: أَنْ نَقُولَ. وَقِيلَ:

Yüce [Allah], vukuundan önce murat edilen şeyden “şey” ismiyle bahsetmiştir; zira onun vukuunun kesinliği fiilen vuku bulmuş gibidir. Dolayısıyla bu ayet, şey lafzının yok olan (ma'dûm) için değil de yalnızca var olan (mevcûd) için kullanılmasına aykırı değildir; çünkü o şeyin var olacağı ve O'nun ona “Ol” deyip onun da hemen var olacağı Allah'ın ilminde önceden geçtiği için, vukuunun kesinliği vuku bulmuş hükmündedir. Yahut gelecekteki durumu dikkate alınarak { إِنِّي أَرَانِي أَعْصِرُ خَمْرًا } “Rüyamda kendimi şarap sıkarken gördüm” [Yûsuf 12/36] ayetinde üzüm suyunun şarap olarak adlandırılması gibi, beklenen varlığı itibarıyla ona “şey” ismi verilmiştir. Bu kelimeyi İbn Âmir ve el-Kisâî { فَيَكُونَ } [Nahl 16/40] şeklinde nûn'un fethasıyla { أَنْ نَقُولَ } ifadesine atfedilerek mansub olarak okumuşlardır. Bir görüşe göre de:

مَنْصُوبٌ بِأَنَّ الْمُضْمَرَةَ بَعْدَ الْفَاءِ فِي جَوَابِ الْأَمْرِ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالرَّفْعِ عَلَى أَنَّهُ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: فَهُوَ يَكُونُ. وَلَقَدْ أَجَادَ مَنْ قَالَ:

Emir cevabındaki fâ'dan sonra gizli bir «en» ile mansubdur. Geri kalanlar ise mahzuf bir mübtedanın haberi olarak merfû okumuşlardır; yani “fe-huve yekûnu” (o da hemen olur) takdirindedir. Şair ne güzel söylemiştir:

إِذَا مَا أَرَادَ اللَّهُ أَمْرًا فَإِنَّمَا ... يَقُولُ لَهُ كُنْ قَوْلَةً فَيَكُونُ

“Allah bir işi dilediğinde ancak... Ona bir sözle 'Ol' der, o da hemen oluverir.”

وَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ: «لِشَيْءٍ» ، وَقَوْلِهِ: «لَهُ» لِلتَّبْلِيغِ. قَالَهُ أَبُو حَيَّانَ.

{ لِشَيْءٍ } ve { لَهُ } lafızlarındaki lâm harfi tebliğ (ulaştırma/hitap) içindir. Bunu Ebû Hayyân söylemiştir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجَالًا نُّوحِي إِلَيْهِمْ، ذَكَرَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّهُ لَمْ يُرْسِلْ قَبْلَهُ ﷺ مِنَ الرُّسُلِ إِلَّا رِجَالًا، أَيْ: لَا مَلَائِكَةً. وَذَلِكَ أَنَّ الْكُفَّارَ اسْتَغْرَبُوا جِدًّا بَعْثَ اللَّهِ رُسُلًا مِنَ الْبَشَرِ، وَقَالُوا: اللَّهُ أَعْظَمُ مِنْ أَنْ يُرْسِلَ بَشَرًا يَأْكُلُ الطَّعَامَ، وَيَمْشِي فِي الْأَسْوَاقِ ; فَلَوْ كَانَ مُرْسِلًا أَحَدًا حَقًّا لَأَرْسَلَ مَلَائِكَةً كَمَا بَيَّنَهُ تَعَالَى فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ، كَقَوْلِهِ: أَكَانَ لِلنَّاسِ عَجَبًا أَنْ أَوْحَيْنَا إِلَى رَجُلٍ مِنْهُمْ أَنْ أَنْذِرِ النَّاسَ [١٠ \ ٢] ، وَقَوْلِهِ: بَلْ عَجِبُوا أَنْ جَاءَهُمْ مُنْذِرٌ مِنْهُمْ الْآيَةَ [٥٠ \ ٢] ، وَقَوْلِهِ: وَقَالُوا مَالِ هَذَا الرَّسُولِ يَأْكُلُ الطَّعَامَ وَيَمْشِي فِي الْأَسْوَاقِ [٢٥ \ ٧] ، وَقَوْلِهِ: وَمَا مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جَاءَهُمُ الْهُدَى إِلَّا أَنْ قَالُوا أَبَعَثَ اللَّهُ بَشَرًا رَسُولًا [١٧ \ ٩٤] ، وَقَوْلِهِ: ذَلِكَ بِأَنَّهُ كَانَتْ تَأْتِيهِمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَقَالُوا أَبَشَرٌ يَهْدُونَنَا فَكَفَرُوا وَتَوَلَّوْا وَاسْتَغْنَى اللَّهُ الْآيَةَ [٦٤ \ ٦] ، وَقَوْلِهِ، أَبَشَرًا مِنَّا وَاحِدًا نَتَّبِعُهُ. . . الْآيَةَ [٥٤ \ ٢٤] ، وَقَوْلِهِ: فَقَالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ مَا هَذَا إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يُرِيدُ أَنْ يَتَفَضَّلَ عَلَيْكُمْ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَأَنْزَلَ مَلَائِكَةً مَا سَمِعْنَا بِهَذَا فِي آبَائِنَا الْأَوَّلِينَ [٢٣ \ ٢٤] ، وَقَوْلِهِ: وَقَالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ الَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِلِقَاءِ الْآخِرَةِ وَأَتْرَفْنَاهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا مَا هَذَا إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يَأْكُلُ مِمَّا تَأْكُلُونَ مِنْهُ وَيَشْرَبُ مِمَّا تَشْرَبُونَ وَلَئِنْ أَطَعْتُمْ بَشَرًا مِثْلَكُمْ إِنَّكُمْ إِذًا لَخَاسِرُونَ [٢٣ \ - ٣٤] ، وَقَوْلِهِ: قَالُوا إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُنَا تُرِيدُونَ أَنْ تَصُدُّونَا عَمَّا كَانَ يَعْبُدُ آبَاؤُنَا الْآيَةَ [١٤ \ ١٠] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Yüce Allah'ın: { وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجَالًا نُّوحِي إِلَيْهِمْ } “Senden önce de kendilerine vahyettiğimiz adamlardan başkasını elçi olarak göndermedik” buyruğu. [Allah] -celle ve 'alâ- bu şerefli ayette; ondan sallallâhu aleyhi ve sellem önce peygamberlerden ancak erkekleri gönderdiğini, yani melekleri göndermediğini zikretmiştir. Çünkü kâfirler Allah'ın insanlardan elçiler göndermesini son derece yadırgamışlar ve: “Allah, yemek yiyen ve çarşılarda dolaşan bir insanı elçi göndermekten daha yücedir; eğer gerçekten bir elçi gönderecek olsaydı melekler gönderirdi” demişlerdi. Nitekim Yüce [Allah] bunu pek çok ayette açıklamıştır; şu buyruklarında olduğu gibi: { أَكَانَ لِلنَّاسِ عَجَبًا أَنْ أَوْحَيْنَا إِلَى رَجُلٍ مِنْهُمْ أَنْ أَنْذِرِ النَّاسَ } “İnsanları uyar diye içlerinden bir adama vahyetmemiz insanlar için şaşılacak bir şey mi oldu?” [Yûnus 10/2], { بَلْ عَجِبُوا أَنْ جَاءَهُمْ مُنْذِرٌ مِنْهُمْ } “Aksine kendilerine içlerinden bir uyarıcının gelmesine şaştılar...” [Kâf 50/2], { وَقَالُوا مَالِ هَذَا الرَّسُولِ يَأْكُلُ الطَّعَامَ وَيَمْشِي فِي الْأَسْوَاقِ } “Dediler ki: 'Bu elçiye ne oluyor da yemek yiyor ve çarşılarda dolaşıyor?'” [Furkân 25/7], { وَمَا مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جَاءَهُمُ الْهُدَى إِلَّا أَنْ قَالُوا أَبَعَثَ اللَّهُ بَشَرًا رَسُولًا } “Kendilerine hidayet geldiğinde insanların inanmasına ancak: 'Allah bir insanı mı elçi olarak gönderdi?' demeleri engel oldu” [İsrâ 17/94], { ذَلِكَ بِأَنَّهُ كَانَتْ تَأْتِيهِمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَقَالُوا أَبَشَرٌ يَهْدُونَنَا فَكَفَرُوا وَتَوَلَّوْا وَاسْتَغْنَى اللَّهُ } “Bunun sebebi, elçilerinin kendilerine apaçık delillerle gelmesi, onların da: 'Bizi bir insan mı hidayete erdirecek?' demeleri, böylece inkâr edip yüz çevirmeleridir. Allah da hiçbir şeye muhtaç olmadığını göstermiştir...” [Teğâbün 64/6], { أَبَشَرًا مِنَّا وَاحِدًا نَتَّبِعُهُ } “Bizden bir tek insana mı uyacağız?...” [Kamer 54/24], { فَقَالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ مَا هَذَا إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يُرِيدُ أَنْ يَتَفَضَّلَ عَلَيْكُمْ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَأَنْزَلَ مَلَائِكَةً مَا سَمِعْنَا بِهَذَا فِي آبَائِنَا الْأَوَّلِينَ } “Kavminden inkâr eden ileri gelenler dediler ki: 'Bu, sizin gibi bir insandan başka bir şey değildir; size üstünlük taslamak istiyor. Eğer Allah dileseydi melekler indirirdi. Biz geçmiş atalarımızdan bunu işitmedik'” [Mü'minûn 23/24], { وَقَالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ الَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِلِقَاءِ الْآخِرَةِ وَأَتْرَفْنَاهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا مَا هَذَا إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يَأْكُلُ مِمَّا تَأْكُلُونَ مِنْهُ وَيَشْرَبُ مِمَّا تَشْرَبُونَ وَلَئِنْ أَطَعْتُمْ بَشَرًا مِثْلَكُمْ إِنَّكُمْ إِذًا لَخَاسِرُونَ } “Kavminden inkâr eden, ahirete kavuşmayı yalanlayan ve dünya hayatında kendilerine refah verdiğimiz ileri gelenler dediler ki: 'Bu, ancak sizin gibi bir insandır; sizin yediğinizden yer, içtiğinizden içer. Eğer sizin gibi bir insana itaat ederseniz, şüphesiz siz o takdirde hüsrana uğrayanlarsınız'” [Mü'minûn 23/33-34], { قَالُوا إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُنَا تُرِيدُونَ أَنْ تَصُدُّونَا عَمَّا كَانَ يَعْبُدُ آبَاؤُنَا } “Dediler ki: 'Siz de bizim gibi birer insandan başka bir şey değilsiniz. Atalarımızın taptığı şeylerden bizi alıkoymak istiyorsunuz...'” [İbrâhîm 14/10] ve benzeri diğer ayetler.

وَقَدْ بَيَّنَ اللَّهُ - جَلَّ وَعَلَا - فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ: أَنَّ اللَّهَ مَا أَرْسَلَ لِبَنِي آدَمَ إِلَّا رُسُلًا مِنَ الْبَشَرِ، وَهُمْ رِجَالٌ يَأْكُلُونَ الطَّعَامَ، وَيَمْشُونَ فِي الْأَسْوَاقِ، وَيَتَزَوَّجُونَ، وَنَحْوَ ذَلِكَ مِنْ صِفَاتِ الْبَشَرِ ; كَقَوْلِهِ هُنَا: وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجَالًا نُوحِي إِلَيْهِمْ فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ الْآيَةَ [١٦ \ ٤٣] ، وَقَوْلِهِ: وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجَالًا نُوحِي إِلَيْهِمْ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى، وَقَوْلِهِ: وَمَا أَرْسَلْنَا قَبْلَكَ مِنَ الْمُرْسَلِينَ إِلَّا إِنَّهُمْ لَيَأْكُلُونَ الطَّعَامَ وَيَمْشُونَ فِي الْأَسْوَاقِ [٢٥ \ ٢٠] ،

[Allah] -celle ve 'alâ- pek çok ayette Âdemoğullarına ancak insan elçiler gönderdiğini, onların yemek yiyen, çarşılarda dolaşan, evlenen ve beşeri diğer niteliklere sahip adamlar olduğunu açıklamıştır; buradaki: { وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجَالًا نُوحِي إِلَيْهِمْ فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ } “Senden önce de kendilerine vahyettiğimiz adamlardan başkasını elçi göndermedik. Eğer bilmiyorsanız zikir ehline sorun...” [Nahl 16/43], { وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجَالًا نُوحِي إِلَيْهِمْ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى } “Senden önce de şehirler halkından kendilerine vahyettiğimiz adamlardan başkasını elçi göndermedik” [Yûsuf 12/109], { وَمَا أَرْسَلْنَا قَبْلَكَ مِنَ الْمُرْسَلِينَ إِلَّا إِنَّهُمْ لَيَأْكُلُونَ الطَّعَامَ وَيَمْشُونَ فِي الْأَسْوَاقِ } “Senden önce gönderdiğimiz bütün peygamberler de mutlaka yemek yerler ve çarşılarda dolaşırlardı” [Furkân 25/20] buyruklarında olduğu gibi,

وَقَوْلِهِ: وَمَا أَرْسَلْنَا قَبْلَكَ إِلَّا رِجَالًا نُّوحِي إِلَيْهِمْ فَاسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ وَمَا جَعَلْنَاهُمْ جَسَدًا لَا يَأْكُلُونَ الطَّعَامَ وَمَا كَانُوا خَالِدِينَ [٢١ \ ٧، ٨] ، وَقَوْلِهِ: وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلًا مِنْ قَبْلِكَ وَجَعَلْنَا لَهُمْ أَزْوَاجًا وَذُرِّيَّةً [١٣ \ ٣٨] ، وَقَوْلِهِ: قُلْ مَا كُنْتُ بِدْعًا مِنَ الرُّسُلِ. . . الْآيَةَ [٤٦ \ ٩] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

{ وَمَا أَرْسَلْنَا قَبْلَكَ إِلَّا رِجَالًا نُّوحِي إِلَيْهِمْ فَاسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ وَمَا جَعَلْنَاهُمْ جَسَدًا لَا يَأْكُلُونَ الطَّعَامَ وَمَا كَانُوا خَالِدِينَ } “Senden önce de kendilerine vahyettiğimiz adamlardan başkasını elçi olarak göndermedik; eğer bilmiyorsanız zikir ehline sorun. Biz onları yemek yemez bir beden kılmadık ve onlar ebedî kalıcılar da değillerdi” [Enbiyâ 21/7-8], { وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلًا مِنْ قَبْلِكَ وَجَعَلْنَا لَهُمْ أَزْوَاجًا وَذُرِّيَّةً } “Andolsun ki senden önce de elçiler gönderdik ve onlara eşler ve zürriyetler verdik” [Ra'd 13/38], { قُلْ مَا كُنْتُ بِدْعًا مِنَ الرُّسُلِ } “De ki: Ben elçilerden bir türedi (ilk gelen) değilim...” [Ahkâf 46/9] ve benzeri diğer ayetler.

وَقَرَأَ جُمْهُورُ الْقُرَّاءِ هَذَا الْحَرْفَ: " يُوحَى إِلَيْهِمْ " بِالْيَاءِ الْمُثَنَّاةِ التَّحْتِيَّةِ، وَفَتْحِ الْحَاءِ مَبْنِيًّا لِلْمَفْعُولِ. وَقَرَأَهُ حَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ " نُوحِي إِلَيْهِمْ " [١٦ \ ٤٣] ، بِالنُّونِ وَكَسْرِ الْحَاءِ مَبْنِيًّا لِلْفَاعِلِ. وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ فِي آخِرِ سُورَةِ " يُوسُفَ ": " إِلَّا رِجَالًا نُوحِي إِلَيْهِمْ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى " [١٢ \ ١٠٩] ، وَأَوَّلِ " الْأَنْبِيَاءِ: " إِلَّا رِجَالًا نُوحِي إِلَيْهِمْ فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ. . " الْآيَةَ [٢١ \ ٧] . كُلُّ هَذِهِ الْمَوَاضِعِ قَرَأَ فِيهَا حَفْصٌ وَحْدَهُ بِالنُّونِ وَكَسْرِ الْحَاءِ. . . وَالْبَاقُونَ بِالْيَاءِ التَّحْتِيَّةِ وَفَتْحِ الْحَاءِ أَيْضًا. وَأَمَّا الثَّانِيَةُ: فِي " سُورَةِ الْأَنْبِيَاءِ " وَهِيَ قَوْلُهُ: وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ إِلَّا نُوحِي إِلَيْهِ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنَا فَاعْبُدُونِ الْآيَةَ [٢١ \ ٢٥] .

Kurrâ cumhûru bu lafzı meçhul fiil (edilgen) olarak iki noktalı alt ye ve hâ'nın fethasıyla «يُوحَى إِلَيْهِمْ» (yûhâ ileyhim) şeklinde okumuştur. Âsım'dan rivayetle Hafs ise [Nahl 16/43'te] malum fiil (etken) olarak nûn ve hâ'nın kesresiyle «نُوحِي إِلَيْهِمْ» (nûhî ileyhim) şeklinde okumuştur. Yûsuf Suresi'nin sonundaki: { إِلَّا رِجَالًا نُوحِي إِلَيْهِمْ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى } [Yûsuf 12/109] ve Enbiyâ Suresi'nin başındaki: { إِلَّا رِجَالًا نُوحِي إِلَيْهِمْ فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ } [Enbiyâ 21/7] buyrukları da böyledir. Bütün bu yerlerde Hafs tek başına nûn ve hâ'nın kesresiyle okumuş, diğerleri ise iki noktalı alt ye ve hâ'nın fethasıyla okumuştur. Enbiyâ Suresi'ndeki ikinci yere gelince; o da: { وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ إِلَّا نُوحِي إِلَيْهِ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنَا فَاعْبُدُونِ } [Enbiyâ 21/25] ayetidir;

فَقَدْ قَرَأَهُ بِالنُّونِ وَكَسْرِ الْحَاءِ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَحَفْصٌ. وَالْبَاقُونَ بِالْيَاءِ التَّحْتِيَّةِ وَفَتْحِ الْحَاءِ أَيْضًا. وَحَصْرُ الرُّسُلِ فِي الرِّجَالِ فِي الْآيَاتِ الْمَذْكُورَةِ لَا يُنَافِي أَنَّ مِنَ الْمَلَائِكَةِ رُسُلًا ; كَمَا قَالَ تَعَالَى: اللَّهُ يَصْطَفِي مِنَ الْمَلَائِكَةِ رُسُلًا وَمِنَ النَّاسِ [٢٢ \ ٧٥] ، وَقَالَ: الْحَمْدُ لِلَّهِ فَاطِرِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ جَاعِلِ الْمَلَائِكَةِ رُسُلًا الْآيَةَ [٣٥ \ ١] ; لِأَنَّ الْمَلَائِكَةَ يُرْسَلُونَ إِلَى الرُّسُلِ، وَالرُّسُلُ تُرْسَلُ إِلَى النَّاسِ. وَالَّذِي أَنْكَرَهُ الْكُفَّارُ هُوَ إِرْسَالُ الرُّسُلِ إِلَى النَّاسِ، وَهُوَ الَّذِي حَصَرَ اللَّهُ فِيهِ الرُّسُلَ فِي الرِّجَالِ مِنَ النَّاسِ، فَلَا يُنَافِي إِرْسَالُ الْمَلَائِكَةِ لِلرُّسُلِ بِالْوَحْيِ، وَلِقَبْضِ الْأَرْوَاحِ، وَتَسْخِيرِ الرِّيَاحِ وَالسَّحَابِ، وَكَتْبِ أَعْمَالِ بَنِي آدَمَ، وَغَيْرِ ذَلِكَ ; كَمَا قَالَ تَعَالَى: فَالْمُدَبِّرَاتِ أَمْرًا [٧٩ \ ٥] .

Hamza, el-Kisâî ve Hafs burayı nûn ve hâ'nın kesresiyle okumuştur. Diğerleri ise alt ye ve hâ'nın fethasıyla okumuştur. Zikredilen ayetlerde elçilerin erkeklerle sınırlandırılması (hasredilmesi), meleklerden de elçiler bulunmasına engel teşkil etmez; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { اللَّهُ يَصْطَفِي مِنَ الْمَلَائِكَةِ رُسُلًا وَمِنَ النَّاسِ } “Allah meleklerden de elçiler seçer, insanlardan da” [Hac 22/75] ve şöyle buyurmuştur: { الْحَمْدُ لِلَّهِ فَاطِرِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ جَاعِلِ الْمَلَائِكَةِ رُسُلًا } “Gökleri ve yeri yaratan, melekleri elçiler kılan Allah'a hamdolsun...” [Fâtır 35/1]. Zira melekler peygamberlere gönderilir, peygamberler ise insanlara gönderilir. Kâfirlerin inkâr ettiği şey elçilerin insanlara gönderilmesidir; Allah'ın elçileri insanlardan erkeklere hasrettiği husus da budur. Dolayısıyla bu durum, meleklere vahiy getirmek, ruhları kabzetmek, rüzgârları ve bulutları sevk etmek, Âdemoğullarının amellerini yazmak ve benzeri işler için gönderilmesine aykırı değildir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { فَالْمُدَبِّرَاتِ أَمْرًا } “İşleri düzenleyip yönetenlere...” [Nâzi'ât 79/5].

تَنْبِيهٌ.

Uyarı.

يُفْهَمُ مِنْ هَذِهِ الْآيَاتِ أَنَّ اللَّهَ لَمْ يُرْسِلِ امْرَأَةً قَطُّ ; لِقَوْلِهِ: وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجَالًا [١٦ \ ٤٣] ، وَيُفْهَمُ مِنْ قَوْلِهِ: فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ [١٦ \ ٤٣] أَنَّ مَنْ جَهِلَ الْحُكْمَ: يَجِبُ عَلَيْهِ سُؤَالُ الْعُلَمَاءِ وَالْعَمَلُ بِمَا أَفْتَوْهُ بِهِ. وَالْمُرَادُ بِأَهْلِ الذِّكْرِ فِي الْآيَةِ: أَهْلُ الْكِتَابِ، وَهَذِهِ الْأُمَّةُ أَيْضًا يَصْدُقُ عَلَيْهَا أَنَّهَا أَهْلُ الذِّكْرِ ; لِقَوْلِهِ: إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ. . . الْآيَةَ [١٥ \ ٩] ، إِلَّا أَنَّ الْمُرَادَ فِي الْآيَةِ أَهْلُ الْكِتَابِ. وَالْبَاءُ فِي قَوْلِهِ:

Bu ayetlerden: { وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجَالًا } “Senden önce de kendilerine vahyettiğimiz adamlardan başkasını elçi olarak göndermedik” [Nahl 16/43] buyruğu gereğince Allah'ın hiçbir kadını elçi göndermediği anlaşılmaktadır. { فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ } “Zikir ehline sorun” [Nahl 16/43] buyruğundan da hükmü bilmeyen kimsenin âlimlere sormasının ve onların verdiği fetva ile amel etmesinin vacip olduğu anlaşılmaktadır. Ayetteki “zikir ehli”nden maksat Ehl-i Kitap'tır; gerçi { إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ } “Şüphesiz Zikr'i (Kur'an'ı) biz indirdik...” [Hicr 15/9] buyruğundan ötürü bu ümmete de “zikir ehli” denmesi doğru olmakla birlikte, ayette kastedilen Ehl-i Kitap'tır.

بِالْبَيِّنَاتِ وَالزُّبُرِ [١٦ \ ٤٤] ، قِيلَ: تَتَعَلَّقُ بِ " مَا أَرْسَلْنَا " دَاخِلًا تَحْتَ حُكْمِ الِاسْتِثْنَاءِ مَعَ " رِجَالًا "، أَيْ: وَمَا أَرْسَلْنَا إِلَّا رِجَالًا بِالْبَيِّنَاتِ، كَقَوْلِكَ: مَا ضَرَبْتُ إِلَّا زَيْدًا بِالسَّوْطِ ; لِأَنَّ أَصْلَهُ ضَرَبْتُ زَيْدًا بِالسَّوْطِ. وَقِيلَ: تَتَعَلَّقُ بِقَوْلِهِ: " رِجَالًا " صِفَةً لَهُ، أَيْ: رِجَالًا مُتَلَبِّسِينَ بِالْبَيِّنَاتِ. وَقِيلَ: تَتَعَلَّقُ بِ " أَرْسَلْنَا " مُضْمَرًا دَلَّ عَلَيْهِ مَا قَبْلُهُ. كَأَنَّهُ قِيلَ: بِمَ أُرْسِلُوا؟ قِيلَ: بِالْبَيِّنَاتِ. وَقِيلَ: تَتَعَلَّقُ بِ " نُوحِي "، أَيْ: نُوحِي إِلَيْهِمْ بِالْبَيِّنَاتِ ; قَالَهُ صَاحِبُ الْكَشَّافِ. وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

{ بِالْبَيِّنَاتِ وَالزُّبُرِ } “Apaçık deliller ve sahifelerle...” [Nahl 16/44] buyruğundaki bâ harf-i ceri hakkında şöyle denilmiştir: “ricâlen” kelimesiyle birlikte istisna hükmüne dâhil olarak { مَا أَرْسَلْنَا } fiiline taalluk etmektedir; yani “Biz apaçık delillerle [gelen] adamlardan başkasını göndermedik” takdirindedir. Bu, senin: “Zeyd'e ancak kırbaçla vurdum” demene benzer; zira aslı “Zeyd'e kırbaçla vurdum”dur. Bir görüşe göre: { رِجَالًا } kelimesine sıfat olarak ona taalluk etmektedir; yani apaçık delillerle donatılmış adamlar demektir. Bir diğer görüşe göre: Öncesinin delalet ettiği gizli bir “erselnâ” (gönderdik) fiiline taalluk etmektedir; sanki: “Ne ile gönderildiler?” denilmiş de “Apaçık delillerle” denilmiştir. Bir görüşe göre de: { نُوحِي } fiiline taalluk etmektedir; yani “Onlara apaçık delillerle vahyederiz” demektir; bunu el-Keşşâf sahibi (Zemahşerî) söylemiştir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ، الْمُرَادُ بِالذِّكْرِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: الْقُرْآنُ ; كَقَوْلِهِ: إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ [١٥ \ ٩] .

Yüce Allah'ın: { وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ } “İnsanlara kendilerine indirileni açıklayasın diye ve belki düşünürler diye sana da bu Zikr'i indirdik” buyruğu. Bu ayetteki Zikr'den maksat; { إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ } “Şüphesiz Zikr'i (Kur'an'ı) biz indirdik ve elbette onu koruyacak olan da biziz” [Hicr 15/9] buyruğunda olduğu gibi Kur'an'dır.

وَقَدْ ذَكَرَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ حِكْمَتَيْنِ مِنْ حِكَمِ إِنْزَالِ الْقُرْآنِ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ:

[Allah] -celle ve 'alâ- bu ayette Kur'an'ın Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem indirilme hikmetlerinden iki hikmeti zikretmiştir: