بِالنِّسَاءِ، وَمَنْ تَشَبَّهَ بِهِنَّ مِنَ الرِّجَالِ فَهُوَ مَلْعُونٌ عَلَى لِسَانِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ كَمَا مَرَّ آنِفًا. وَكُلُّ مَنْ كَانَ مَلْعُونًا عَلَى لِسَانِهِ ﷺ فَهُوَ مَلْعُونٌ فِي كِتَابِ اللَّهِ، كَمَا قَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ ﵁ ; لِأَنَّ اللَّهَ يَقُولُ: وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا [٥٩ \ ٧] ، وَأَمَّا غَيْرُ ذَلِكَ كَجَعْلِ الرَّجُلِ الْفِضَّةَ فِي الثَّوْبِ، وَاسْتِعْمَالِ الرَّجُلِ شَيْئًا مُحَلًّى بِأَحَدِ النَّقْدَيْنِ ; فَجَمَاهِيرُ الْعُلَمَاءِ مِنْهُمُ الْأَئِمَّةُ الْأَرْبَعَةُ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ مَمْنُوعٌ، مَعَ الْإِجْمَاعِ عَلَى جَوَازِ تَخَتُّمِ الرَّجُلِ بِخَاتَمِ الْفِضَّةِ. وَالِاخْتِلَافُ فِي أَشْيَاءَ: كَالْمِنْطَقَةِ، وَآلَةِ الْحَرْبِ وَنَحْوِهِ، وَالْمُصْحَفِ. وَالِاتِّفَاقُ عَلَى جَعْلِ الْأَنْفِ مِنَ الذَّهَبِ وَرَبْطِ الْأَسْنَانِ بِالذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ. وَسَنَذْكُرُ بَعْضَ النُّصُوصِ مِنْ فُرُوعِ الْمَذَاهِبِ الْأَرْبَعَةِ فِي ذَلِكَ.
...kadınlara [benzemedir]. Erkeklerden onlara benzeyen kimse ise, az önce geçtiği üzere Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem dilinde lanetlenmiştir. Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem dilinde lanetlenen herkes, İbn Mes'ûd'un radıyallâhu anh dediği gibi Allah'ın Kitabı'nda da lanetlenmiştir; zira Allah şöyle buyurmaktadır: { وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا } “Peygamber size ne verdiyse onu alın, neyi de size yasakladıysa ondan sakının.” [Haşr 59/7]. Bunun dışındaki durumlara; örneğin erkeğin elbisesine gümüş koymasına ve iki nakitten (altın veya gümüşten) biriyle süslenmiş bir şeyi kullanmasına gelince; Dört İmam da dâhil olmak üzere âlimlerin cumhuru bunun yasak olduğu görüşündedir; bununla birlikte erkeğin gümüş yüzük takmasının caiz olduğunda icma vardır. Kemer, savaş aleti ve benzerleri ile Mushaf gibi bazı şeylerde ise ihtilaf edilmiştir. [Kesilen] burnun altından yapılması ile dişlerin altın ve gümüşle bağlanması hususunda ise ittifak vardır. Bu konuda Dört Mezhebin furûundan bazı metinleri zikredeceğiz.
قَالَ خَلِيلُ بْنُ إِسْحَاقَ الْمَالِكِيُّ فِي مُخْتَصَرِهِ الَّذِي قَالَ فِي تَرْجَمَتِهِ مُبَيِّنًا لِمَا بِهِ الْفَتْوَى مَا نَصُّهُ: وَحَرُمَ اسْتِعْمَالُ ذَكَرٍ مُحَلًّى وَلَوْ مِنْطَقَةً وَآلَةَ حَرْبٍ ; إِلَّا السَّيْفَ وَالْأَنْفَ، وَرَبْطَ سِنٍّ مُطْلَقًا، وَخَاتَمَ فِضَّةٍ ; لَا مَا بَعْضُهُ ذَهَبٌ وَلَوْ قَلَّ، وَإِنَاءَ نَقْدٍ وَاقْتِنَاؤُهُ وَإِنْ لِامْرَأَةٍ. وَفِي الْمُغَشَّى، وَالْمُمَوَّهِ، وَالْمُضَبَّبِ، وَذِي الْحَلْقَةِ، وَإِنَاءِ الْجَوْهَرِ، قَوْلَانِ. وَجَازَ لِلْمَرْأَةِ الْمَلْبُوسُ مُطْلَقًا وَلَوْ نَعْلًا لَا كَسَرِيرٍ. انْتَهَى الْغَرَضُ مِنْ كَلَامِ خَلِيلٍ مَعَ اخْتِلَافٍ فِي بَعْضِ الْمَسَائِلِ الَّتِي ذَكَرَهَا عِنْدَ الْمَالِكِيَّةِ. وَقَالَ صَاحِبُ تَبْيِينِ الْحَقَائِقِ فِي مَذْهَبِ الْإِمَامِ أَبِي حَنِيفَةَ مَا نَصُّهُ: وَلَا يَتَحَلَّى الرَّجُلُ بِالذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ، إِلَّا بِالْخَاتَمِ وَالْمِنْطَقَةِ وَحِلْيَةِ السَّيْفِ مِنَ الْفِضَّةِ. اهـ.
Mâlikî [âlimi] Halîl b. İshâk, fetvaya esas olan görüşleri beyan ettiği Muhtasar'ının girişinde şöyle demiştir: “Erkeğin; kılıç, [kesilen] burun, mutlak olarak dişin bağlanması ve bir kısmı az da olsa altın olan hariç gümüş yüzük müstesna olmak üzere kemer ve savaş aleti de olsa süslenmiş [eşyayı] kullanması; keza kadın için de olsa altın ve gümüşten kap kullanması ve edinmesi haram kılınmıştır. Yaldızlanmış, kaplanmış, perçinlenmiş/yamalanmış, halkalı kap ile kıymetli taştan kap hakkında iki görüş vardır. Kadına ise karyola gibi eşyalar hariç, ayakkabı da olsa giyilen şeyler mutlak olarak caizdir.” Halîl'in sözünden kastedilen kısım burada bitmiştir; bununla birlikte Mâlikîler nezdinde onun zikrettiği bazı meselelerde ihtilaf bulunmaktadır. İmam Ebû Hanîfe'nin mezhebinde Tebyînü'l-Hakâik sahibi de aynen şöyle demiştir: “Erkek altın ve gümüşle süslenmez; ancak gümüşten yüzük, kemer ve kılıç süsü müstesnadır.”
وَقَالَ النَّوَوِيُّ فِي شَرْحِ الْمُهَذَّبِ فِي مَذْهَبِ الشَّافِعِيِّ: «فَصْلٌ فِيمَا يَحِلُّ وَيَحْرُمُ مِنَ الْحُلِيِّ:» فَالذَّهَبُ أَصْلُهُ عَلَى التَّحْرِيمِ فِي حَقِّ الرِّجَالِ، وَعَلَى الْإِبَاحَةِ لِلنِّسَاءِ - إِلَى أَنْ قَالَ: وَأَمَّا الْفِضَّةُ فَيَجُوزُ لِلرَّجُلِ التَّخَتُّمُ بِهَا، وَهَلْ لَهُ مَا سِوَى الْخَاتَمِ مِنْ حُلِيِّ الْفِضَّةِ: كَالدُّمْلُجِ، وَالسِّوَارِ، وَالطَّوْقِ، وَالتَّاجِ ; فِيهِ وَجْهَانِ. قَطَعَ الْجُمْهُورُ بِالتَّحْرِيمِ. انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْ كَلَامِ النَّوَوِيِّ. وَقَالَ ابْنُ قُدَامَةَ فِي الْمُقْنِعِ فِي مَذْهَبِ الْإِمَامِ أَحْمَدَ: وَيُبَاحُ لِلرِّجَالِ مِنَ الْفِضَّةِ الْخَاتَمُ، وَفِي حِلْيَةِ الْمِنْطَقَةِ رِوَايَتَانِ، وَعَلَى قِيَاسِهَا الْجَوْشَنُ وَالْخُوذَةُ وَالْخُفُّ وَالرَّانُ وَالْحَمَائِلُ. وَمِنَ الذَّهَبِ قَبِيعَةُ السَّيْفِ. وَيُبَاحُ لِلنِّسَاءِ مِنَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ كُلُّ مَا جَرَتْ عَادَتُهُنَّ بِلُبْسِهِ قَلَّ أَوْ كَثُرَ. انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنَ الْمُقْنِعِ.
Şâfiî mezhebinde Nevevî de Şerhu'l-Mühezzeb'de şöyle demiştir: “Helal ve haram olan ziynetler hakkında fasıl: Altın, aslen erkekler hakkında haram, kadınlar hakkında ise mübahtır...” -şöyle diyene kadar devam etmiştir:- “Gümüşe gelince; erkeğin onunla yüzük takması caizdir. Erkeğin yüzük dışında pazubent, bilezik, gerdanlık ve taç gibi gümüş ziynetleri takıp takamayacağı hususunda ise iki vecih vardır; cumhur bunların haram olduğunu kesin olarak belirtmiştir.” Nevevî'nin sözünden kastedilen kısım burada bitmiştir. İmam Ahmed'in mezhebinde İbn Kudâme de el-Mukni'de şöyle demiştir: “Erkeklere gümüşten [sadece] yüzük mübahtır. Kemerin süsü hakkında ise iki rivayet vardır; zırh, miğfer, mest, tozluk (rân) ve kılıç bağları da buna kıyas edilir. Altından ise kılıç kabzasının topuzu [mübahtır]. Kadınlara ise az olsun çok olsun takınmayı adet edindikleri her türlü altın ve gümüş mübahtır.” el-Mukni'den kastedilen kısım burada bitmiştir.
فَقَدْ ظَهَرَ مِنْ هَذِهِ النُّقُولِ: أَنَّ الْأَئِمَّةَ الْأَرْبَعَةَ فِي الْجُمْلَةِ مُتَّفِقُونَ عَلَى مَنْعِ اسْتِعْمَالِ الْمُحَلَّى بِالذَّهَبِ أَوِ الْفِضَّةِ مِنْ ثَوْبٍ أَوْ آلَةٍ أَوْ غَيْرِ ذَلِكَ، إِلَّا فِي أَشْيَاءَ اسْتَثْنَوْهَا عَلَى اخْتِلَافٍ بَيْنَهُمْ فِي بَعْضِهَا. وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: لَا يُمْنَعُ لُبْسُ شَيْءٍ مِنَ الْفِضَّةِ. وَاسْتَدَلَّ مَنْ قَالَ بِهَذَا بِأَمْرَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهَا لَمْ يَثْبُتْ فِيهَا تَحْرِيمٌ. قَالَ صَاحِبُ الْإِنْصَافِ فِي شَرْحِ قَوْلِ صَاحِبِ
Bu nakillerden anlaşıldığı üzere, Dört İmam genel olarak elbise, alet veya başka şeylerden altın ya da gümüşle süslenmiş olanların kullanımının yasak olduğu, ancak bazılarında aralarında ihtilaf bulunmakla birlikte istisna ettikleri şeyler hariç olduğu hususunda müttefiktirler. Bazı âlimler ise gümüşten herhangi bir şey takmanın yasak olmadığını söylemişlerdir. Bunu savunanlar iki delile dayanmışlardır: Birincisi: Gümüş hakkında haramlığına dair bir delilin sabit olmamasıdır. el-İnsâf sahibi, Mukni sahibinin şu sözünü şerhederken:
الْمُقْنِعِ: وَعَلَى قِيَاسِهَا الْجَوْشَنُ وَالْخُوذَةُ إِلَخْ، مَا نَصُّهُ: وَقَالَ صَاحِبُ الْفُرُوعِ فِيهِ: وَلَا أَعْرِفُ عَلَى تَحْرِيمِ الْفِضَّةِ نَصًّا عَنْ أَحْمَدَ. وَكَلَامُ شَيْخِنَا يَدُلُّ عَلَى إِبَاحَةِ لُبْسِهَا لِلرِّجَالِ، إِلَّا مَا دَلَّ الشَّرْعُ عَلَى تَحْرِيمِهِ - انْتَهَى. وَقَالَ الشَّيْخُ تَقِيُّ الدِّينِ أَيْضًا: لُبْسُ الْفِضَّةِ إِذَا لَمْ يَكُنْ فِيهِ لَفْظٌ عَامٌّ لَمْ يَكُنْ لِأَحَدٍ أَنْ يُحَرِّمَ مِنْهُ، إِلَّا مَا قَامَ الدَّلِيلُ الشَّرْعِيُّ عَلَى تَحْرِيمِهِ، فَإِذَا أَبَاحَتِ السُّنَّةُ خَاتَمَ الْفِضَّةِ دَلَّ عَلَى إِبَاحَةِ مَا فِي مَعْنَاهُ، وَمَا هُوَ أَوْلَى مِنْهُ بِالْإِبَاحَةِ، وَمَا لَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ فَيَحْتَاجُ إِلَى نَظَرٍ فِي تَحْلِيلِهِ وَتَحْرِيمِهِ، وَالتَّحْرِيمُ يَفْتَقِرُ إِلَى دَلِيلٍ، وَالْأَصْلُ عَدَمُهُ. وَنَصَرَهُ صَاحِبُ الْفُرُوعِ، وَرَدَّ جَمِيعَ مَا اسْتَدَلَّ بِهِ الْأَصْحَابُ. انْتَهَى كَلَامُ صَاحِبِ الْإِنْصَافِ.
“Zırh, miğfer vb. de buna kıyas edilir...” aynen şöyle demiştir: “el-Furû sahibi bu konuda şöyle demiştir: Gümüşün haram kılındığına dair Ahmed'den bir nass bilmiyorum. Şeyhimizin sözü de şeriatın haramlığına delil getirdikleri hariç olmak üzere erkeklerin onu takmasının mübah olduğuna delalet etmektedir.” Şeyh Takiyyüddîn de şöyle demiştir: “Gümüş takınma konusunda genel bir lafız bulunmadığına göre, hiç kimse şer'î bir delille haramlığı sabit olanlar dışında bir şeyi haram kılamaz. Sünnet gümüş yüzüğü mübah kıldığına göre, bu durum onun anlamındaki ve mübah olmaya ondan daha layık olan şeylerin de mübah olduğuna delalet eder. Böyle olmayanlar ise helal ve haram kılınması hususunda incelemeye muhtaçtır; haram kılmak delile muhtaçtır, asıl olan ise [haramlığın] yokluğudur.” el-Furû sahibi bu görüşü desteklemiş ve mezhep mensuplarının delil getirdiği bütün hususları reddetmiştir. el-İnsâf sahibinin sözü burada bitmiştir.
الْأَمْرُ الثَّانِي: حَدِيثٌ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ. قَالَ أَبُو دَاوُدَ فِي سُنَنِهِ: حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ - يَعْنِي ابْنَ مُحَمَّدٍ - عَنْ أَسِيدِ بْنِ أَبِي أَسِيدٍ الْبَرَّادِ، عَنْ نَافِعِ بْنِ عَيَّاشٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «مَنْ أَحَبَّ أَنْ يُحَلِّقَ حَبِيبَهُ حَلْقَةً مِنْ نَارٍ فَلْيُحَلِّقْهُ حَلْقَةً مِنْ ذَهَبٍ، وَمَنْ أَحَبَّ أَنْ يُطَوِّقَ حَبِيبَهُ طَوْقًا مِنْ نَارٍ فَلْيُطَوِّقْهُ طَوْقًا مِنْ ذَهَبٍ، وَمَنْ أَحَبَّ أَنْ يُسَوِّرَ حَبِيبَهُ سِوَارًا مِنْ نَارٍ فَلْيُسَوِّرْهُ سِوَارًا مِنْ ذَهَبٍ، وَلَكِنْ عَلَيْكُمْ بِالْفِضَّةِ فَالْعَبُوا بِهَا» هَذَا لَفْظُ أَبِي دَاوُدَ.
İkinci husus: Nebî'den sallallâhu aleyhi ve sellem buna delalet eden bir hadistir. Ebû Dâvûd Sünen'inde şöyle demiştir: Bize Abdullah b. Mesleme rivayet etti, bize Abdülazîz -yani İbn Muhammed- Useyd b. Ebî Useyd el-Berrâd'dan, o Nâfi' b. Cübeyr'den, o da Ebû Hüreyre'den rivayet etti ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Kim sevdiğine ateşten bir halka takmak isterse ona altından bir halka taksın. Kim sevdiğine ateşten bir gerdanlık takmak isterse ona altından bir gerdanlık taksın. Kim sevdiğine ateşten bir bilezik takmak isterse ona altından bir bilezik taksın. Fakat size gümüş gerekir, onunla oynayın (dilediğiniz gibi süslenin).” Bu, Ebû Dâvûd'un lafzıdır.
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ -: الَّذِي يَظْهَرُ لِي - وَاللَّهُ أَعْلَمُ - أَنَّ هَذَا الْحَدِيثَ لَا دَلِيلَ فِيهِ عَلَى إِبَاحَةِ لُبْسِ الْفِضَّةِ لِلرِّجَالِ. وَمَنِ اسْتَدَلَّ بِهَذَا الْحَدِيثِ عَلَى جَوَازِ لُبْسِ الرِّجَالِ لِلْفِضَّةِ فَقَدْ غَلِطَ ; بَلْ مَعْنَى الْحَدِيثِ: أَنَّ الذَّهَبَ كَانَ حَرَامًا عَلَى النِّسَاءِ، وَأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ نَهَى الرِّجَالَ عَنْ تَحْلِيَةِ نِسَائِهِمْ بِالذَّهَبِ، وَقَالَ لَهُمْ: «الْعَبُوا بِالْفِضَّةِ» ، أَيْ: حَلُّوا نِسَاءَكُمْ مِنْهَا بِمَا شِئْتُمْ. ثُمَّ بَعْدَ ذَلِكَ نُسِخَ تَحْرِيمُ الذَّهَبِ عَلَى النِّسَاءِ. وَالدَّلِيلُ عَلَى هَذَا الَّذِي ذَكَرْنَا أُمُورٌ:
Bu eseri kaleme alan [Şankîtî] -Allah onu affetsin- der ki: Bana zahir olan -en doğrusunu Allah bilir- bu hadiste erkeklerin gümüş takınmasının mübahlığına dair hiçbir delil bulunmadığıdır. Bu hadisi erkeklerin gümüş takınmasının caiz olduğuna delil getiren kimse yanılmıştır; bilakis hadisin anlamı şudur: Altın kadınlara haramdı ve Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem erkekleri kadınlarını altınla süslemekten nehyetmiş ve onlara: “Gümüşle oynayın”, yani kadınlarınızı gümüşten dilediğiniz gibi süsleyin buyurmuştur. Daha sonra ise altının kadınlara haramlığı neshedilmiştir. Zikrettiğimiz bu hususun delili birkaç maddedir:
الْأَوَّلُ: أَنَّ الْحَدِيثَ لَيْسَ فِي خِطَابِ الرِّجَالِ بِمَا يَلْبَسُونَهُ بِأَنْفُسِهِمْ ; بَلْ بِمَا يُحَلُّونَ بِهِ أَحْبَابَهُمْ، وَالْمُرَادُ نِسَاؤُهُمْ ; لِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ فِيهِ: «مَنْ أَحَبَّ أَنْ يُحَلِّقَ حَبِيبَهُ» ، «أَنْ يُطَوِّقَ حَبِيبَهُ» ، «أَنْ يُسَوِّرَ حَبِيبَهُ» ، وَلَمْ يَقُلْ: مَنْ أَحَبَّ أَنْ يُحَلِّقَ نَفْسَهُ، وَلَا أَنْ يُطَوِّقَ نَفْسَهُ، وَلَا أَنْ يُسَوِّرَ نَفْسَهُ ; فَدَلَّ ذَلِكَ دَلَالَةً وَاضِحَةً لَا لَبْسَ فِيهَا عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِقَوْلِهِ: «فَالْعَبُوا بِهَا» ، أَيْ: حَلُّوا بِهَا أَحْبَابَكُمْ كَيْفَ شِئْتُمْ ; لِارْتِبَاطِ آخِرِ الْكَلَامِ بِأَوَّلِهِ.
Birincisi: Hadis erkeklerin bizzat kendilerinin giyip takacakları şeyler hakkında bir hitap değildir; bilakis sevdiklerini süsleyecekleri şeyler hakkındadır ve bundan murat da kadınlarıdır. Zira Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem hadiste: “Kim sevdiğine halka takmak isterse”, “sevdiğine gerdanlık takmak [isterse]”, “sevdiğine bilezik takmak [isterse]” buyurmuş; 'kim kendisine halka takmak isterse, kim kendisine gerdanlık takmak isterse, kim kendisine bilezik takmak isterse' dememiştir. Bu durum, sözün sonunun başına bağlı olması hasebiyle “Onunla oynayın” buyruğundan muradın, “onunla sevdiklerinizi dilediğiniz gibi süsleyin” olduğuna hiçbir şüpheye yer bırakmayacak şekilde açıkça delalet etmektedir.
الْأَمْرُ الثَّانِي: أَنَّهُ لَيْسَ مِنْ عَادَةِ الرِّجَالِ أَنْ يَلْبَسُوا حِلَقَ الذَّهَبِ، وَلَا أَنْ يَطَّوَّقُوا بِالذَّهَبِ، وَلَا يَتَسَوَّرُوا بِهِ فِي الْغَالِبِ ; فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِذَلِكَ مَنْ شَأْنُهُ لُبْسُ الْحَلْقَةِ
İkinci husus: Erkeklerin altın halka (küpe vb.) takmaları, altın gerdanlık takınmaları ve altın bilezik takmaları çoğunlukla adetlerinden değildir. Bu da bundan muradın, halka takınması adet olan kimseler olduğuna delalet etmektedir...
وَالطَّوْقُ وَالسِّوَارُ مِنَ الذَّهَبِ، وَهُنَّ النِّسَاءُ بِلَا شَكٍّ.
...ve altından gerdanlık ile bilezik takınanlar da şüphesiz kadınlardır.
الْأَمْرُ الثَّالِثُ: أَنَّ أَبَا دَاوُدَ ﵀ قَالَ بَعْدَ الْحَدِيثِ الْمَذْكُورِ مُتَّصِلًا بِهِ: حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، ثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ رِبْعِيِّ بْنِ خِرَاشٍ، عَنِ امْرَأَتِهِ، عَنْ أُخْتٍ لِحُذَيْفَةَ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «يَا مَعْشَرَ النِّسَاءِ، أَمَا لَكُنَّ فِي الْفِضَّةِ مَا تَحَلَّيْنَ بِهِ، أَمَا إِنَّهُ لَيْسَ مِنْكُنَّ امْرَأَةٌ تَحَلَّى ذَهَبًا تُظْهِرُهُ إِلَّا عُذِّبَتْ بِهِ» .
Üçüncü husus: Ebû Dâvûd rahimehullâh, zikredilen hadisin hemen peşinden bitişik olarak şöyle demiştir: Bize Müsedded rivayet etti, bize Ebû Avâne, Mansûr'dan, o Rib'î b. Hırâş'tan, o hanımından, o da Huzeyfe'nin bir kız kardeşinden rivayet etti ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Ey kadınlar topluluğu! Sizin için gümüşten süsleneceğiniz şeyler yok mu? Biliniz ki sizden altın takınıp da onu açığa vuran hiçbir kadın yoktur ki onunla azap görmesin.”
حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، ثِنًّا أَبَانُ بْنُ يَزِيدَ الْعَطَّارُ، ثَنَا يَحْيَى أَنَّ مُحَمَّدَ بْنَ عَمْرٍو الْأَنْصَارِيَّ، حَدَّثَهُ أَنَّ أَسْمَاءَ بِنْتَ يَزِيدَ حَدَّثَتْهُ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «أَيُّمَا امْرَأَةٍ تَقَلَّدَتْ قِلَادَةً مِنْ ذَهَبٍ قُلِّدَتْ فِي عُنُقِهَا مِثْلَهُ مِنَ النَّارِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَأَيُّمَا امْرَأَةٍ جَعَلَتْ فِي أُذُنِهَا خُرْصًا مِنْ ذَهَبٍ جُعِلَ فِي أُذُنِهَا مِثْلَهُ مِنَ النَّارِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ» .
Bize Mûsâ b. İsmâil rivayet etti, bize Ebân b. Yezîd el-Attâr rivayet etti, bize Yahyâ rivayet etti ki Muhammed b. Amr el-Ensârî kendisine Esmâ bint Yezîd'in şöyle rivayet ettiğini aktardı: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Hangi kadın altından bir gerdanlık takarsa, kıyamet gününde boynuna onun bir benzeri ateşten takılır. Hangi kadın kulağına altından bir küpe takarsa, kıyamet gününde kulağına onun bir benzeri ateşten takılır.”
فَهَذَانِ الْحَدِيثَانِ يَدُلَّانِ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِالْحَدِيثِ الْأَوَّلِ: مَنْعُ الذَّهَبِ لِلنِّسَاءِ، وَأَنَّ قَوْلَهُ: «فَالْعَبُوا بِهَا» مَعْنَاهُ: فَحَلُّوا نِسَاءَكُمْ مِنَ الْفِضَّةِ بِمَا شِئْتُمْ كَمَا هُوَ صَرِيحٌ فِي الْحَدِيثَيْنِ الْأَخِيرَيْنِ. وَهَذَا وَاضِحٌ جِدًّا كَمَا تَرَى.
Bu iki hadis, birinci hadisten muradın kadınlara altının yasaklanması olduğuna ve “Onunla oynayın” sözünün anlamının, son iki hadiste gayet açık olduğu üzere 'kadınlarınızı gümüşten dilediğiniz gibi süsleyin' manasına geldiğine delalet etmektedir. Gördüğün gibi bu son derece açıktır.
وَيَدُلُّ لَهُ أَنَّ الْحَافِظَ الْبَيْهَقِيَّ ﵀ ذَكَرَ الْأَحَادِيثَ الثَّلَاثَةَ الْمَذْكُورَةَ الَّتِي مِنْ جُمْلَتِهَا: «وَعَلَيْكُمْ بِالْفِضَّةِ فَالْعَبُوا بِهَا» ، فِي سِيَاقِ الْأَحَادِيثِ الدَّالَّةِ عَلَى تَحْرِيمِ الذَّهَبِ عَلَى النِّسَاءِ أَوَّلًا دُونَ الْفِضَّةِ، ثُمَّ بَعْدَ ذَلِكَ ذَكَرَ الْأَحَادِيثَ الدَّالَّةَ عَلَى النَّسْخِ، ثُمَّ قَالَ: وَاسْتَدْلَلْنَا بِحُصُولِ الْإِجْمَاعِ عَلَى إِبَاحَتِهِ لَهُنَّ عَلَى نَسْخِ الْأَخْبَارِ الدَّالَّةِ عَلَى تَحْرِيمِهِ فِيهِنَّ خَاصَّةً. وَاللَّهُ أَعْلَمُ انْتَهَى.
Hâfız el-Beyhakî'nin rahimehullâh, aralarında “Size gümüş gerekir, onunla oynayın” [hadisinin de] bulunduğu zikredilen üç hadisi, öncelikle gümüşün değil altının kadınlara haram kılındığına delalet eden hadisler bağlamında zikretmesi, ardından da neshe delalet eden hadisleri zikretmesi buna delildir. Sonra [Beyhakî] şöyle demiştir: “Kadınlara mübah oluşu hakkındaki icmanın varlığını, özellikle onlar hakkında haramlığına delalet eden haberlerin neshedildiğine delil kıldık; en doğrusunu Allah bilir.”
وَمِنْ جُمْلَةِ تِلْكَ الْأَحَادِيثِ الْمَذْكُورَةِ، حَدِيثُ: «فَالْعَبُوا بِهَا» ، وَهُوَ وَاضِحٌ جِدًّا فِيمَا ذَكَرْنَا. فَإِنْ قِيلَ: قَوْلُهُ ﷺ فِي الْحَدِيثِ الْمَذْكُورِ: «يُحَلِّقُ حَبِيبَهُ» ، «أَنْ يُطَوِّقَ حَبِيبَهُ» ، «أَنْ يُسَوِّرَ حَبِيبَهُ» ، يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ ذَكَرٌ ; لِأَنَّهُ لَوْ أَرَادَ الْأُنْثَى لَقَالَ: حَبِيبَتَهُ بِتَاءِ الْفَرْقِ بَيْنَ الذَّكَرِ وَالْأُنْثَى.
Zikredilen bu hadisler cümlesinden biri de “Onunla oynayın” hadisidir ve bu, zikrettiğimiz hususta gayet açıktır. Eğer şöyle denilirse: Nebî'nin sallallâhu aleyhi ve sellem zikredilen hadisteki “sevdiğine halka takmak”, “sevdiğine gerdanlık takmak”, “sevdiğine bilezik takmak” ifadeleri, muradın erkek olduğuna delalet eder; zira kadın kastedilseydi, erkek ile kadın arasındaki farkı belirten te (tâ-i te'nîs) harfi ile 'habîbetehû' (kadın sevgilisi) derdi.
فَالْجَوَابُ: أَنَّ إِطْلَاقَ الْحَبِيبِ عَلَى الْأُنْثَى بِاعْتِبَارِ إِرَادَةِ الشَّخْصِ الْحَبِيبِ مُسْتَفِيضٌ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ لَا إِشْكَالَ فِيهِ ; وَمِنْهُ قَوْلُ حَسَّانِ بْنِ ثَابِتٍ ﵁:
Cevap şudur: Sevilen şahsın kastedilmesi itibarıyla kadın için de habîb (sevgili) kelimesinin kullanılması Arapların kelamında çok yaygındır ve bunda hiçbir müşkillik yoktur. Hassân b. Sâbit'in radıyallâhu anh şu sözü de bundandır:
مَنَعَ النَّوْمَ بِالْعِشَاءِ الْهُمُومُ ... وَخَيَالٌ إِذَا تَغَارُ النُّجُومُ
Yatsı vaktinde uykuyu engelledi kederler... Ve yıldızlar batarken gelen bir hayal.
مِنْ حَبِيبٍ أَصَابَ قَلْبَكَ مِنْهُ سَقَمٌ ... فَهُوَ دَاخِلٌ مَكْتُومٌ
Kalbine ondan bir hastalık isabet eden sevgiliden (habîb)... Ki o, içe işlemiş ve gizlenmiştir.
وَمُرَادُهُ بِالْحَبِيبِ أُنْثَى ; بِدَلِيلِ قَوْلِهِ بَعْدَهُ:
Burada 'habîb' ile kastettiği dişidir (kadındır); nitekim ardından gelen şu sözü buna delildir:
لَمْ تَفُتْهَا شَمْسُ النَّهَارِ بِشَيْءٍ ... غَيْرِ أَنَّ الشَّبَابَ لَيْسَ يَدُومُ
Gündüzün güneşi hiçbir hususta onu geride bırakamazdı... Ancak gençlik baki kalmaz.
وَقَوْلُ كُثَيِّرِ عَزَّةَ:
Kuseyyir Azze'nin şu sözü de [böyledir]:
لَئِنْ كَانَ بَرْدُ الْمَاءِ هَيْمَانَ ... صَادِيًا إِلَيَّ حَبِيبًا إِنَّهَا لَحَبِيبُ
Susuzluktan yanan, ciğeri kavrulan kimseye soğuk su sevgili (habîb) ise, şüphesiz o kadın da bir sevgilidir (habîb).
وَمِثْلُ هَذَا كَثِيرٌ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ، فَلَا نُطِيلُ بِهِ الْكَلَامَ.
Bunun benzerleri Arapların kelamında pek çoktur; bu yüzden sözü uzatmıyoruz.
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّه عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: الَّذِي يَظْهَرُ لِي مِنْ كِتَابِ اللَّهِ - جَلَّ وَعَلَا - وَسُنَّةِ نَبِيِّهِ ﷺ: أَنَّ لُبْسَ الْفِضَّةِ حَرَامٌ عَلَى الرِّجَالِ، وَأَنَّ مَنْ لَبِسَهَا مِنْهُمْ فِي الدُّنْيَا لَمْ يَلْبَسْهَا فِي الْآخِرَةِ. وَإِيضَاحُ ذَلِكَ أَنَّ الْبُخَارِيَّ قَالَ فِي صَحِيحِهِ فِي بَابِ: «لُبْسِ الْحَرِيرِ لِلرِّجَالِ وَقَدْرِ مَا يَجُوزُ مِنْهُ» : حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الْحَكَمِ، عَنِ ابْنِ أَبِي لَيْلَى، قَالَ: كَانَ حُذَيْفَةُ بِالْمَدَائِنِ فَاسْتَسْقَى فَأَتَاهُ دِهْقَانٌ بِمَاءٍ فِي إِنَاءٍ مِنْ فِضَّةٍ، فَرَمَاهُ بِهِ، وَقَالَ: إِنِّي لَمْ أَرْمِهِ إِلَّا أَنِّي نَهَيْتُهُ فَلَمْ يَنْتَهِ، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «الذَّهَبُ وَالْفِضَّةُ وَالْحَرِيرُ وَالدِّيبَاجُ هِيَ لَهُمْ فِي الدُّنْيَا، وَلَكُمْ فِي الْآخِرَةِ» ، فَقَوْلُ النَّبِيِّ ﷺ فِي هَذَا الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ: «الذَّهَبُ، وَالْفِضَّةُ، وَالْحَرِيرُ: وَالدِّيبَاجُ ; هِيَ لَهُمْ فِي الدُّنْيَا وَلَكُمْ فِي الْآخِرَةِ» ، يَدْخُلُ فِي عُمُومِهِ تَحْرِيمُ لُبْسِ الْفِضَّةِ ; لِأَنَّ الثَّلَاثَ الْمَذْكُورَاتِ مَعَهَا يَحْرُمُ لُبْسُهَا بِلَا خِلَافٍ. وَمَا شَمِلَهُ عُمُومُ نَصٍّ ظَاهِرٍ مِنَ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ لَا يَجُوزُ تَخْصِيصُهُ إِلَّا بِنَصٍّ صَالِحٍ لِلتَّخْصِيصِ ; كَمَا تَقَرَّرَ فِي عِلْمِ الْأُصُولِ.
Bu eseri kaleme alan [Şankîtî] -Allah onu affetsin ve mağfiret buyursun- der ki: Allah -celle ve 'alâ-'nın Kitabı'ndan ve Nebîsinin sallallâhu aleyhi ve sellem sünnetinden bana zahir olan; gümüş takınmanın erkeklere haram olduğu ve onlardan dünyada bunu takınan kimsenin ahirette onu takınamayacağıdır. Bunun açıklaması şudur: Buhârî Sahîh'inde “Erkeklerin İpek Giymesi ve Bundan Caiz Olan Miktar” babında şöyle demiştir: Bize Süleymân b. Harb rivayet etti, bize Şu'be, el-Hakem'den, o İbn Ebî Leylâ'dan rivayet etti ki şöyle dedi: Huzeyfe Medâin'deydi, su istedi. Bir köylü reisi (dihkan) gümüş bir kap içinde ona su getirdi. Huzeyfe o kabı ona fırlattı ve şöyle dedi: 'Ben onu sırf kendisini nehyetmiş olduğum halde vazgeçmediği için fırlattım. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Altın, gümüş, ipek ve dîbâc (saf ve kalın ipek); onlar dünyada kâfirler içindir, ahirette ise sizler içindir” buyurdu.' Nebî'nin sallallâhu aleyhi ve sellem bu sahih hadisteki: “Altın, gümüş, ipek ve dîbâc; onlar dünyada kâfirler içindir, ahirette ise sizler içindir” buyruğunun umumuna gümüş giyip takınmanın haramlığı da girer; çünkü onunla birlikte zikredilen diğer üçünün giyilmesi hilafsız haramdır. Kitap ve Sünnet'ten zahir bir nassın umumunun kapsadığı bir husus ise usûl ilminde karar kılındığı üzere tahsise elverişli bir nass olmaksızın tahsis edilemez.
فَإِنْ قِيلَ: الْحَدِيثُ وَارِدٌ فِي الشُّرْبِ فِي إِنَاءِ الْفِضَّةِ لَا فِي لُبْسِ الْفِضَّةِ؟ .
Eğer şöyle denilirse: Hadis gümüş takınmak hakkında değil, gümüş kapta içmek hakkında varit olmuştur?
فَالْجَوَابُ: أَنَّ الْعِبْرَةَ بِعُمُومِ الْأَلْفَاظِ لَا بِخُصُوصِ الْأَسْبَابِ، لَا سِيَّمَا أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ ذَكَرَ فِي الْحَدِيثِ مَا لَا يَحْتَمِلُ غَيْرَ اللُّبْسِ: كَالْحَرِيرِ، وَالدِّيبَاجِ.
Cevap şudur: İtibar sebebin hususiliğine değil, lafızların umumiliğinedir; bilhassa Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem hadiste ipek ve dîbâc gibi giyilmekten başka bir ihtimali olmayan şeyleri de zikretmiştir.
فَإِنْ قِيلَ: جَاءَ فِي بَعْضِ الرِّوَايَاتِ الصَّحِيحَةِ مَا يُفَسِّرُ هَذَا، وَيُبَيِّنُ أَنَّ الْمُرَادَ بِالْفِضَّةِ الشُّرْبُ فِي آنِيَتِهَا لَا لُبْسُهَا ; قَالَ الْبُخَارِيُّ فِي صَحِيحِهِ «بَابُ الشُّرْبِ فِي آنِيَةِ الذَّهَبِ» ، حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ عُمَرَ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الْحَكَمِ، عَنِ ابْنِ أَبِي لَيْلَى قَالَ: كَانَ حُذَيْفَةُ بِالْمَدَائِنِ فَاسْتَسْقَى، فَأَتَاهُ دِهْقَانٌ بِقَدَحِ فِضَّةٍ، فَرَمَاهُ بِهِ، فَقَالَ: إِنِّي لَمْ أَرْمِهِ، إِلَّا أَنِّي نَهَيْتُهُ فَلَمْ يَنْتَهِ، وَأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ نَهَانَا عَنِ الْحَرِيرِ وَالدِّيبَاجِ، وَالشُّرْبِ فِي آنِيَةِ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ، وَقَالَ: «هُنَّ لَهُمْ فِي الدُّنْيَا وَلَكُمْ فِي الْآخِرَةِ» ، «بَابُ آنِيَةِ الْفِضَّةِ» ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ، عَنِ ابْنِ عَوْنٍ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنِ ابْنِ أَبِي لَيْلَى، قَالَ: خَرَجْنَا مَعَ حُذَيْفَةَ وَذَكَرَ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «لَا تَشْرَبُوا فِي آنِيَةِ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ، وَلَا تَلْبَسُوا الْحَرِيرَ وَالدِّيبَاجَ ; فَإِنَّهَا لَهُمْ فِي الدُّنْيَا
Eğer şöyle denilirse: Bazı sahih rivayetlerde bunu tefsir eden ve gümüşten muradın onun takılması değil, kaplarında içilmesi olduğunu açıklayan lafızlar gelmiştir; nitekim Buhârî Sahîh'inde “Altın Kaplarda İçmek” babında şöyle demiştir: Bize Hafs b. Ömer rivayet etti, bize Şu'be, el-Hakem'den, o İbn Ebî Leylâ'dan rivayet etti ki şöyle dedi: Huzeyfe Medâin'deydi, su istedi. Bir dihkan ona gümüş bir kadeh getirdi. Huzeyfe kadehi ona fırlattı ve şöyle dedi: 'Ben onu sırf kendisini nehyetmiş olduğum halde vazgeçmediği için fırlattım. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem bizi ipekten, dîbâcdan, altın ve gümüş kaplarda içmekten nehyetti ve: “Onlar dünyada kâfirler içindir, ahirette ise sizler içindir” buyurdu.' “Gümüş Kaplar” babında: Bize Muhammed b. el-Müsennâ rivayet etti, bize İbn Ebî Adiyy, İbn Avn'dan, o Mücâhid'den, o İbn Ebî Leylâ'dan rivayet etti ki şöyle dedi: Huzeyfe ile birlikte çıktık, Nebî'yi sallallâhu aleyhi ve sellem zikrederek şöyle dedi: “Altın ve gümüş kaplarda içmeyin, ipek ve dîbâc giymeyin; zira onlar dünyada kâfirler içindir...
وَلَكُمْ فِي الْآخِرَةِ» ، انْتَهَى.
...ahirette ise sizler içindir.”
فَدَلَّ هَذَا التَّفْصِيلُ - الَّذِي هُوَ النَّهْيُ عَنِ الشُّرْبِ فِي آنِيَةِ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ، وَالنَّهْيُ عَنْ لُبْسِ الْحَرِيرِ وَالدِّيبَاجِ -: عَلَى أَنَّ ذَلِكَ هُوَ الْمُرَادُ بِمَا فِي الرِّوَايَةِ الْأُولَى، وَإِذَنْ فَلَا حُجَّةَ فِي الْحَدِيثِ عَلَى مَنْعِ لُبْسِ الْفِضَّةِ ; لِأَنَّهُ تَعَيَّنَ بِهَاتَيْنِ الرِّوَايَتَيْنِ أَنَّ الْمُرَادَ الشُّرْبُ فِي آنِيَتِهَا لَا لُبْسُهَا ; لِأَنَّ الْحَدِيثَ حَدِيثٌ وَاحِدٌ.
İşte bu tafsilat -yani altın ve gümüş kaplarda içmenin yasaklanması ile ipek ve dîbâc giymenin yasaklanması-, ilk rivayettekinin de muradının bu olduğuna delalet etmektedir. Dolayısıyla hadiste gümüş takınmanın yasaklığına dair bir hüccet yoktur; çünkü bu iki rivayetle muradın gümüşü takınmak değil, kaplarında içmek olduğu tayin edilmiştir; zira hadis tek bir hadistir.
فَالْجَوَابُ مِنْ ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ:
Cevap üç vecihtendir:
الْأَوَّلُ: أَنَّ الرِّوَايَةَ الْمُتَقَدِّمَةَ عَامَّةٌ بِظَاهِرِهَا فِي الشُّرْبِ وَاللُّبْسِ مَعًا، وَالرِّوَايَاتُ الْمُقْتَصِرَةُ عَلَى الشُّرْبِ فِي آنِيَتِهَا دُونَ اللُّبْسِ ذَاكِرَةٌ بَعْضَ أَفْرَادِ الْعَامِّ، سَاكِتَةٌ عَنْ بَعْضِهَا. وَقَدْ تَقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ: «أَنَّ ذِكْرَ بَعْضِ أَفْرَادِ الْعَامِّ بِحُكْمِ الْعَامِّ لَا يُخَصِّصُهُ» ، وَهُوَ الْحَقُّ كَمَا بَيَّنَّاهُ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ. وَإِلَيْهِ أَشَارَ فِي مَرَاقِي السُّعُودِ بِقَوْلِهِ عَاطِفًا عَلَى مَا لَا يُخَصَّصُ بِهِ الْعُمُومُ عَلَى الصَّحِيحِ:
Birincisi: Önceki rivayet zahiri itibarıyla hem içmeyi hem de giyip takınmayı kapsayacak şekilde umumidir. Giyinmeyi zikretmeksizin sadece kaplarında içmeyle sınırlı kalan rivayetler ise umumi olanın bazı fertlerini zikretmiş, bazıları hakkında ise susmuştur. Usûl ilminde ise karar kılınmıştır ki: “Umûmun bazı fertlerinin umûmun hükmüyle zikredilmesi onu tahsis etmez.” Bu yerden başka yerlerde de açıkladığımız gibi hak olan budur. Merâkı's-Su'ûd müellifi de sahih görüşe göre umumun kendisiyle tahsis edilemeyeceği hususlara atıfta bulunarak şu sözüyle buna işaret etmiştir:
وَذِكْرُ مَا وَافَقَهُ مِنْ مُفْرَدٍ ... وَمَذْهَبُ الرَّاوِي عَلَى الْمُعْتَمَدِ
[Umûma] muvafık münferit bir ferdin zikredilmesi ve mu'temed görüşe göre râvinin mezhebi [umûmu tahsis etmez].
الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّ التَّفْصِيلَ الْمَذْكُورَ لَوْ كَانَ هُوَ مُرَادَ النَّبِيِّ ﷺ لَكَانَ الذَّهَبُ لَا يَحْرُمُ لُبْسُهُ، وَإِنَّمَا يَحْرُمُ الشُّرْبُ فِي آنِيَتِهِ فَقَطْ، كَمَا زَعَمَ مُدَّعِي ذَلِكَ التَّفْصِيلِ فِي الْفِضَّةِ ; لِأَنَّ الرِّوَايَاتِ الَّتِي فِيهَا التَّفْصِيلُ الْمَذْكُورُ: «لَا تَشْرَبُوا فِي آنِيَةِ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ» ، فَظَاهِرُهَا عَدَمُ الْفَرْقِ بَيْنَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ. وَلُبْسُ الذَّهَبِ حَرَامٌ إِجْمَاعًا عَلَى الرِّجَالِ.
İkinci vecih: Eğer zikredilen tafsilat Nebî'nin sallallâhu aleyhi ve sellem muradı olsaydı, gümüş hakkında bu tafsilatı iddia edenin öne sürdüğü gibi altının da takılması haram olmaz, yalnızca kaplarında içilmesi haram olurdu; zira zikredilen tafsilatın bulunduğu rivayetlerde: “Altın ve gümüş kaplarda içmeyin” denilmektedir ve bunun zahiri altın ile gümüş arasında bir fark bulunmadığıdır. Oysa altın takınmak erkeklere icma ile haramdır.
الْوَجْهُ الثَّالِثُ: وَهُوَ أَقْوَاهَا، وَلَا يَنْبَغِي لِمَنْ فَهِمَهُ حَقَّ الْفَهْمِ أَنْ يَعْدِلَ عَنْهُ ; لِظُهُورِ وَجْهِهِ، هُوَ: أَنَّ هَذِهِ الْأَرْبَعَةَ الْمَذْكُورَةَ فِي هَذَا الْحَدِيثِ، الَّتِي هِيَ: الذَّهَبُ، وَالْفِضَّةُ، وَالْحَرِيرُ، وَالدِّيبَاجُ، صَرَّحَ النَّبِيُّ ﷺ أَنَّهَا لِلْكُفَّارِ فِي الدُّنْيَا، وَلِلْمُسْلِمِينَ فِي الْآخِرَةِ، فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ مَنِ اسْتَمْتَعَ بِهَا مِنَ الدُّنْيَا لَمْ يَسْتَمْتِعْ بِهَا فِي الْآخِرَةِ، وَقَدْ صَرَّحَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي كِتَابِهِ الْعَزِيزِ بِأَنَّ أَهْلَ الْجَنَّةِ يَتَمَتَّعُونَ بِالذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ مِنْ جِهَتَيْنِ:
Üçüncü vecih: Ki bu [vecihlerin] en kuvvetlisidir ve apaçık ortada olması sebebiyle onu hakkıyla kavrayan kimsenin ondan yüz çevirmemesi gerekir; o da şudur: Bu hadiste zikredilen dört şey -ki bunlar altın, gümüş, ipek ve dîbâcdır- Nebî'nin sallallâhu aleyhi ve sellem açıkça belirttiği üzere dünyada kâfirler, ahirette ise Müslümanlar içindir. Bu da dünyada onlardan yararlanan kimsenin ahirette onlardan yararlanamayacağına delalet etmektedir. Allah -celle ve 'alâ- da Azîz Kitabı'nda cennet ehlinin altın ve gümüşten iki yönden faydalanacaklarını açıkça beyan etmiştir:
إِحْدَاهُمَا: الشَّرَابُ فِي آنِيَتِهِمَا.
Birincisi: İkisinin kaplarından içmek.
وَالثَّانِيَةُ: التَّحَلِّي بِهِمَا. وَبَيَّنَ أَنَّ أَهْلَ الْجَنَّةِ يَتَنَعَّمُونَ بِالْحَرِيرِ وَالدِّيبَاجِ مِنْ جِهَةٍ وَاحِدَةٍ وَهِيَ لُبْسُهَا، وَحُكْمُ الِاتِّكَاءِ عَلَيْهِمَا دَاخِلٌ فِي حُكْمِ لُبْسِهِمَا. فَتَعَيَّنَ تَحْرِيمُ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ مِنَ الْجِهَتَيْنِ الْمَذْكُورَتَيْنِ. وَتَحْرِيمُ الْحَرِيرِ وَالدِّيبَاجِ مِنَ الْجِهَةِ الْوَاحِدَةِ ; لِقَوْلِهِ ﷺ الثَّابِتِ فِي الرِّوَايَاتِ الصَّحِيحَةِ فِي الْأَرْبَعَةِ الْمَذْكُورَةِ: «هِيَ لَهُمْ فِي الدُّنْيَا، وَلَكُمْ فِي
İkincisi: İkisiyle ziynetlenmek (takınmak). Keza cennet ehlinin ipek ve dîbâc ile tek bir yönden, yani onları giyerek nimetleneceklerini beyan etmiştir; onların üzerine yaslanmanın hükmü de giyilmelerinin hükmüne dâhildir. Dolayısıyla altın ve gümüşün zikredilen iki yönden de haram kılınması; ipek ve dîbâcın ise tek bir yönden haram kılınması kesinleşmiştir. Zira Nebî'nin sallallâhu aleyhi ve sellem zikredilen dört husus hakkındaki sahih rivayetlerde sabit olan buyruğu: “Onlar dünyada kâfirler içindir, ahirette ise...”
الْآخِرَةِ» ; لِأَنَّهُ لَوْ أُبِيحَ التَّمَتُّعُ بِالْفِضَّةِ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ ; لَكَانَ ذَلِكَ مُعَارِضًا لِقَوْلِهِ ﷺ: «هِيَ لَهُمْ فِي الدُّنْيَا، وَلَكُمْ فِي الْآخِرَةِ» ، وَسَنُوَضِّحُ ذَلِكَ - إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى - مِنْ كِتَابِ اللَّهِ - جَلَّ وَعَلَا -.
...sizler içindir” şeklindedir; zira gümüşten hem dünyada hem de ahirette faydalanmak mübah kılınmış olsaydı, bu durum Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem: “Onlar dünyada kâfirler içindir, ahirette ise sizler içindir” buyruğu ile çelişirdi. Bunu inşallah Teâlâ Allah -celle ve 'alâ-'nın Kitabı'ndan açıklayacağız.
اعْلَمْ أَوَّلًا: أَنَّ الدِّيبَاجَ هُوَ الْمُعَبَّرُ عَنْهُ فِي كِتَابِ اللَّهِ بِالسُّنْدُسِ وَالْإِسْتَبْرَقِ. فَالسُّنْدُسُ: رَقِيقُ الدِّيبَاجِ. وَالْإِسْتَبْرَقُ: غَلِيظُهُ.
Öncelikle bil ki: Dîbâc, Allah'ın Kitabı'nda sündüs ve istebrak olarak ifade edilen şeydir. Sündüs: İnce ipek (dîbâc); istebrak ise kalın ipektir.
فَإِذَا عَلِمْتَ ذَلِكَ ; فَاعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ - جَلَّ وَعَلَا - بَيَّنَ تَنَعُّمَ أَهْلِ الْجَنَّةِ بِلُبْسِ الذَّهَبِ وَالدِّيبَاجِ الَّذِي هُوَ السُّنْدُسُ وَالْإِسْتَبْرَقُ فِي «سُورَةِ الْكَهْفِ» ، فِي قَوْلِهِ: أُولَئِكَ لَهُمْ جَنَّاتُ عَدْنٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهَارُ يُحَلَّوْنَ فِيهَا مِنْ أَسَاوِرَ مِنْ ذَهَبٍ وَيَلْبَسُونَ ثِيَابًا خُضْرًا مِنْ سُنْدُسٍ وَإِسْتَبْرَقٍ الْآيَةَ [١٨ \ ٣١] ، فَمَنْ لَبِسَ الذَّهَبَ وَالدِّيبَاجَ فِي الدُّنْيَا مُنِعَ مِنْ هَذَا التَّنَعُّمِ بِهِمَا الْمَذْكُورِ فِي «الْكَهْفِ» .
Bunu bildiğine göre bil ki; Allah -celle ve 'alâ-, Kehf Suresi'nde cennet ehlinin altın ve sündüs ile istebrak olan dîbâcı giyinip takınarak nimetleneceklerini şu buyruğunda beyan etmiştir: { أُولَئِكَ لَهُمْ جَنَّاتُ عَدْنٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهَارُ يُحَلَّوْنَ فِيهَا مِنْ أَسَاوِرَ مِنْ ذَهَبٍ وَيَلْبَسُونَ ثِيَابًا خُضْرًا مِنْ سُنْدُسٍ وَإِسْتَبْرَقٍ } “İşte onlara, altlarından ırmaklar akan Adn cennetleri vardır. Orada altın bileziklerle süslenirler ve sündüsten, istebrakten yeşil elbiseler giyerler...” [Kehf 18/31]. Dolayısıyla dünyada altın ve dîbâc giyinip takınan kimse, Kehf Suresi'nde zikredilen bu ikisiyle nimetlenmekten mahrum bırakılır.
ذَكَرَ - جَلَّ وَعَلَا - تَنَعُّمَ أَهْلِ الْجَنَّةِ بِلُبْسِ الْحَرِيرِ وَالذَّهَبِ فِي «سُورَةِ الْحَجِّ» ، فِي قَوْلِهِ: إِنَّ اللَّهَ يُدْخِلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ يُحَلَّوْنَ فِيهَا مِنْ أَسَاوِرَ مِنْ ذَهَبٍ وَلُؤْلُؤًا وَلِبَاسُهُمْ فِيهَا حَرِيرٌ وَهُدُوا إِلَى الطَّيِّبِ مِنَ الْقَوْلِ وَهُدُوا إِلَى صِرَاطِ الْحَمِيدِ. [٢٢ \ ٢٣ - ٢٤] .
[Allah] -celle ve 'alâ-, Hac Suresi'nde cennet ehlinin ipek giyerek ve altın takınarak nimetleneceklerini şu buyruğunda zikretmiştir: { إِنَّ اللَّهَ يُدْخِلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ يُحَلَّوْنَ فِيهَا مِنْ أَسَاوِرَ مِنْ ذَهَبٍ وَلُؤْلُؤًا وَلِبَاسُهُمْ فِيهَا حَرِيرٌ وَهُدُوا إِلَى الطَّيِّبِ مِنَ الْقَوْلِ وَهُدُوا إِلَى صِرَاطِ الْحَمِيدِ } “Şüphesiz Allah iman edip salih ameller işleyenleri, altlarından ırmaklar akan cennetlere koyar. Orada altın bilezikler ve incilerle süslenirler; oradaki elbiseleri de ipektir. Onlar sözün güzeline iletilmişler ve övgüye layık olan [Allah'ın] yoluna iletilmişlerdir.” [Hac 22/23-24].
وَبَيَّنَ أَيْضًا تَنَعُّمَهُمْ بِلُبْسِ الذَّهَبِ وَالْحَرِيرِ فِي «سُورَةِ فَاطِرٍ» ، فِي قَوْلِهِ: جَنَّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَهَا يُحَلَّوْنَ فِيهَا مِنْ أَسَاوِرَ مِنْ ذَهَبٍ وَلُؤْلُؤًا وَلِبَاسُهُمْ فِيهَا حَرِيرٌ وَقَالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ. الْآيَةَ [٣٥ \ ٣٣، ٣٤] ، فَمَنْ لَبِسَ الذَّهَبَ وَالْحَرِيرَ فِي الدُّنْيَا مُنِعَ مِنْ هَذَا التَّنَعُّمِ بِهِمَا الْمَذْكُورِ فِي «سُورَةِ الْحَجِّ وَفَاطِرٍ» .
Aynı şekilde Fâtır Suresi'nde de altın ve ipek giyinip takınarak nimetleneceklerini şu buyruğunda beyan etmiştir: { جَنَّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَهَا يُحَلَّوْنَ فِيهَا مِنْ أَسَاوِرَ مِنْ ذَهَبٍ وَلُؤْلُؤًا وَلِبَاسُهُمْ فِيهَا حَرِيرٌ وَقَالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ } “Onlar Adn cennetlerine girerler. Orada altın bilezikler ve incilerle süslenirler; oradaki elbiseleri de ipektir. Ve derler ki: 'Bizden hüznü gideren Allah'a hamdolsun...” [Fâtır 35/33-34]. Dolayısıyla dünyada altın ve ipek giyinip takınan kimse, Hac ve Fâtır Surelerinde zikredilen bu ikisiyle nimetlenmekten mahrum bırakılır.
وَذَكَرَ - جَلَّ وَعَلَا - تَنَعُّمَهُمْ بِلُبْسِ الْحَرِيرِ فِي «سُورَةِ الْإِنْسَانِ» ، فِي قَوْلِهِ: وَجَزَاهُمْ بِمَا صَبَرُوا جَنَّةً وَحَرِيرًا [٧٦ \ ١٢] ، وَفِي «الدُّخَانِ» بِقَوْلِهِ إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي مَقَامٍ أَمِينٍ فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ يَلْبَسُونَ مِنْ سُنْدُسٍ وَإِسْتَبْرَقٍ الْآيَةَ [٤٤ \ ٥١ - ٥٣] ، فَمَنْ لَبِسَ الْحَرِيرَ فِي الدُّنْيَا مُنِعَ مِنْ هَذَا التَّنَعُّمِ بِهِ الْمَذْكُورِ فِي «سُورَةِ الْإِنْسَانِ وَالدُّخَانِ» .
[Allah] -celle ve 'alâ-, İnsan Suresi'nde ipek giyerek nimetleneceklerini şu buyruğunda zikretmiştir: { وَجَزَاهُمْ بِمَا صَبَرُوا جَنَّةً وَحَرِيرًا } “Sabretmelerine karşılık onlara bir cennet ve ipek [giysiler] vermiştir.” [İnsan 76/12]; Duhân Suresi'nde de şöyle buyurmuştur: { إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي مَقَامٍ أَمِينٍ فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ يَلْبَسُونَ مِنْ سُنْدُسٍ وَإِسْتَبْرَقٍ } “Şüphesiz takva sahipleri güvenli bir makamdadırlar; bahçelerde ve pınarlardadırlar. Sündüsten ve istebrakten [elbiseler] giyerler...” [Duhân 44/51-53]. Dolayısıyla dünyada ipek giyen kimse, İnsan ve Duhân Surelerinde zikredilen onunla nimetlenmekten mahrum bırakılır.
وَذَكَرَ - جَلَّ وَعَلَا - تَنَعُّمَهُمْ بِالِاتِّكَاءِ عَلَى الْفُرُشِ الَّتِي بَطَائِنُهَا «مِنْ إِسْتَبْرَقٍ» فِي «سُورَةِ الرَّحْمَنِ» ، بِقَوْلِهِ: مُتَّكِئِينَ عَلَى فُرُشٍ بَطَائِنُهَا مِنْ إِسْتَبْرَقٍ. الْآيَةَ [٥٥ \ ٥٤] . فَمَنِ اتَّكَأَ عَلَى الدِّيبَاجِ فِي الدُّنْيَا مُنِعَ هَذَا التَّنَعُّمَ الْمَذْكُورَ فِي «سُورَةِ الرَّحْمَنِ» .
[Allah] -celle ve 'alâ-, Rahmân Suresi'nde astarları istebrakten olan döşeklere yaslanarak nimetleneceklerini şu buyruğuyla zikretmiştir: { مُتَّكِئِينَ عَلَى فُرُشٍ بَطَائِنُهَا مِنْ إِسْتَبْرَقٍ } “Astarları istebrakten olan döşeklere yaslanırlar...” [Rahmân 55/54]. Dolayısıyla dünyada dîbâca yaslanan kimse, Rahmân Suresi'nde zikredilen bu nimetlenmeden mahrum bırakılır.
وَذَكَرَ - جَلَّ وَعَلَا - تَنَعُّمَ أَهْلِ الْجَنَّةِ بِلُبْسِ الدِّيبَاجِ، الَّذِي هُوَ السُّنْدُسُ وَالْإِسْتَبْرَقُ وَلُبْسِ
[Allah] -celle ve 'alâ-, cennet ehlinin sündüs ve istebrak olan dîbâcı giyinerek ve...
الْفِضَّةِ فِي «سُورَةِ الْإِنْسَانِ» أَيْضًا، فِي قَوْلِهِ: عَالِيَهُمْ ثِيَابُ سُنْدُسٍ خُضْرٌ وَإِسْتَبْرَقٌ وَحُلُّوا أَسَاوِرَ مِنْ فِضَّةٍ وَسَقَاهُمْ رَبُّهُمْ شَرَابًا طَهُورًا [٧٦ \ ٢١] .
...gümüşü takınarak nimetleneceklerini yine İnsan Suresi'nde şu buyruğunda zikretmiştir: { عَالِيَهُمْ ثِيَابُ سُنْدُسٍ خُضْرٌ وَإِسْتَبْرَقٌ وَحُلُّوا أَسَاوِرَ مِنْ فِضَّةٍ وَسَقَاهُمْ رَبُّهُمْ شَرَابًا طَهُورًا } “Üzerlerinde sündüsten yeşil elbiseler ve istebrak vardır; gümüş bileziklerle süslenmişlerdir ve Rableri onlara tertemiz bir içecek içirmiştir.” [İnsan 76/21].
فَمَنْ لَبِسَ الدِّيبَاجَ أَوِ الْفِضَّةَ فِي الدُّنْيَا مُنِعَ مِنَ التَّنَعُّمِ بِلُبْسِهِمَا الْمَذْكُورِ فِي «سُورَةِ الْإِنْسَانِ» ; لِقَوْلِهِ ﷺ: «هِيَ لَهُمْ فِي الدُّنْيَا، وَلَكُمْ فِي الْآخِرَةِ» ، فَلَوْ أُبِيحَ لُبْسُ الْفِضَّةِ فِي الدُّنْيَا مَعَ قَوْلِهِ فِي نَعِيمِ أَهْلِ الْجَنَّةِ: وَحُلُّوا أَسَاوِرَ مِنْ فِضَّةٍ [٧٦ \ ٢١] ; لَكَانَ ذَلِكَ مُنَاقِضًا لِقَوْلِهِ ﷺ: «هِيَ لَهُمْ فِي الدُّنْيَا، وَلَكُمْ فِي الْآخِرَةِ» .
Dolayısıyla dünyada dîbâc veya gümüş giyinip takınan kimse, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem: “Onlar dünyada kâfirler içindir, ahirette ise sizler içindir” buyruğu gereğince İnsan Suresi'nde zikredilen bu ikisiyle nimetlenmekten mahrum bırakılır. Eğer cennet ehlinin nimeti hakkında { وَحُلُّوا أَسَاوِرَ مِنْ فِضَّةٍ } “Gümüş bileziklerle süslenmişlerdir” [İnsan 76/21] buyrulmuşken dünyada gümüş takınmak mübah olsaydı, bu durum Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem: “Onlar dünyada kâfirler içindir, ahirette ise sizler içindir” buyruğuna aykırı düşerdi.
وَذَكَرَ تَنَعُّمَ أَهْلِ الْجَنَّةِ بِالشُّرْبِ فِي آنِيَةِ الذَّهَبِ فِي «سُورَةِ الزُّخْرُفِ» ، فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: يُطَافُ عَلَيْهِمْ بِصِحَافٍ مِنْ ذَهَبٍ وَأَكْوَابٍ الْآيَةَ [٤٣ \ ٧١] ، فَمَنْ شَرِبَ فِي الدُّنْيَا فِي أَوَانِي الذَّهَبِ مُنِعَ مِنْ هَذَا التَّنَعُّمِ بِهَا الْمَذْكُورِ فِي «الزُّخْرُفِ» .
Cennet ehlinin altın kaplarda içerek nimetleneceklerini Zuhruf Suresi'nde Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda zikretmiştir: { يُطَافُ عَلَيْهِمْ بِصِحَافٍ مِنْ ذَهَبٍ وَأَكْوَابٍ } “Onların etrafında altın tepsiler ve kadehler dolaştırılır...” [Zuhruf 43/71]. Dolayısıyla dünyada altın kaplarda içen kimse, Zuhruf Suresi'nde zikredilen bu nimetlenmeden mahrum bırakılır.
وَذَكَرَ - جَلَّ وَعَلَا - تَنَعُّمَ أَهْلِ الْجَنَّةِ بِالشُّرْبِ فِي آنِيَةِ الْفِضَّةِ فِي «سُورَةِ الْإِنْسَانِ» ، فِي قَوْلِهِ: وَيُطَافُ عَلَيْهِمْ بِآنِيَةٍ مِنْ فِضَّةٍ وَأَكْوَابٍ كَانَتْ قَوَارِيرَ قَوَارِيرَ مِنْ فِضَّةٍ قَدَّرُوهَا تَقْدِيرًا وَيُسْقَوْنَ فِيهَا كَأْسًا كَانَ مِزَاجُهَا زَنْجَبِيلًا عَيْنًا فِيهَا تُسَمَّى سَلْسَبِيلًا [٧٦ \ ١٥ - ١٨] ، فَمَنْ شَرِبَ فِي آنِيَةِ الْفِضَّةِ فِي الدُّنْيَا مُنِعَ هَذَا التَّنَعُّمَ بِهَا الْمَذْكُورَ فِي «سُورَةِ الْإِنْسَانِ» ، فَقَدْ ظَهَرَ بِهَذَا الْمُصَنَّفِ دَلَالَةُ الْقُرْآنِ وَالسُّنَّةِ الصَّحِيحَةِ عَلَى مَنْعِ لُبْسِ الْفِضَّةِ. وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
[Allah] -celle ve 'alâ-, İnsan Suresi'nde cennet ehlinin gümüş kaplarda içerek nimetleneceklerini şu buyruğunda zikretmiştir: { وَيُطَافُ عَلَيْهِمْ بِآنِيَةٍ مِنْ فِضَّةٍ وَأَكْوَابٍ كَانَتْ قَوَارِيرَ قَوَارِيرَ مِنْ فِضَّةٍ قَدَّرُوهَا تَقْدِيرًا وَيُسْقَوْنَ فِيهَا كَأْسًا كَانَ مِزَاجُهَا زَنْجَبِيلًا عَيْنًا فِيهَا تُسَمَّى سَلْسَبِيلًا } “Yanlarında gümüş kaplar ve billûr kadehler dolaştırılır. Gümüşten billûr kaplar ki onları kendileri [ihtiyaçlarına göre] ölçüp belirlemişlerdir. Orada kendilerine, katkısı zencefil olan bir kadehten içirilir; orada 'Selsebîl' adında bir pınardan.” [İnsan 76/15-18]. Dolayısıyla dünyada gümüş kaplarda içen kimse, İnsan Suresi'nde zikredilen bu nimetlenmeden mahrum bırakılır. Böylece bu eserde, Kur'an'ın ve sahih sünnetin gümüş takınmanın yasaklığına olan delaleti ortaya çıkmış oldu. İlim Allah Teâlâ'nın katındadır.
تبْبِيه.
Uyarı.
فَإِنْ قِيلَ: عُمُومُ حَدِيثِ حُذَيْفَةَ الْمَذْكُورِ الَّذِي اسْتَدْلَلْتُمْ بِهِ، وَبَيَانُ الْقُرْآنِ أَنَّهُ شَامِلٌ لِلُبْسِ الْفِضَّةِ وَالشُّرْبِ فِيهَا، وَقُلْتُمْ: إِنَّ كَوْنَهُ وَارِدًا فِي الشُّرْبِ فِي آنِيَةِ الْفِضَّةِ لَا يَجْعَلُهُ خَاصًّا بِذَلِكَ ; فَمَا الدَّلِيلُ فِي ذَلِكَ عَلَى أَنَّ الْعِبْرَةَ بِعُمُومِ اللَّفْظِ لَا بِخُصُوصِ السَّبَبِ؟
Eğer şöyle denilirse: Sizin delil getirdiğiniz zikredilen Huzeyfe hadisinin umumu ile Kur'an'ın beyanı gümüşün takılmasını ve onda içilmesini kapsamaktadır; siz de hadisin gümüş kapta içmek hakkında varit oluşunun onu buna has kılmayacağını belirttiniz. Peki, bu meselede itibarın sebebin hususiliğine değil de lafzın umumiliğine olduğuna dair delil nedir?
فالجواب أن النبي ﷺ سئل عمّا معناه. هل أن العبرة بعموم اللفظ أم بخصوص السبب؟ فأجاب بما معناه أن العبرة بعموم اللفظ لا بخصوص السبب.
Cevap şudur: Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem anlam olarak şu sorulmuştur: “Hükümde itibar lafzın umumiliğine mi, yoksa sebebin hususiliğine midir?” O da anlam olarak hükümde itibarın sebebin hususiliğine değil, lafzın umumiliğine olduğu cevabını vermiştir.
قَالَ الْبُخَارِيُّ فِي صَحِيحِهِ، حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ التَّيْمِيُّ، عَنْ أَبِي عُثْمَانَ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ ﵁: أَنَّ رَجُلًا أَصَابَ مِنِ امْرَأَةٍ قُبْلَةً ; فَأَتَى رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَذَكَرَ ذَلِكَ لَهُ، فَأُنْزِلَتْ عَلَيْهِ: (وَأَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ ذَلِكَ ذِكْرَى لِلذَّاكِرِينَ) [١١ \ ١١٤] ، قَالَ الرَّجُلُ
Buhârî Sahîh'inde şöyle demiştir: Bize Müsedded anlattı, bize Yezîd b. Zürey' anlattı, bize Süleyman et-Teymî, Ebû Osmân'dan, o da İbn Mes'ûd'dan radıyallâhu anh anlattı: Bir adam bir kadından öpücük almıştı. Bunun üzerine Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem gelip durumu ona anlattı. Bunun üzerine ona şu ayet indirildi: { وَأَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ ذَلِكَ ذِكْرَى لِلذَّاكِرِينَ } “Gündüzün iki tarafında ve gecenin [gündüze] yakın saatlerinde namaz kıl. Şüphesiz iyilikler kötülükleri giderir. Bu, öğüt alanlar için bir hatırlatmadır.” [Hûd 11/114]. Adam dedi ki:
أَلِيَ هَذِهِ؟ قَالَ: «لِمَنْ عَمِلَ بِهَا مِنْ أُمَّتِي» اهـ، هَذَا لَفْظُ الْبُخَارِيِّ فِي التَّفْسِيرِ فِي «سُورَةِ هُودٍ» ، وَفِي رِوَايَةٍ فِي الصَّحِيحِ، قَالَ: «لِجَمِيعِ أُمَّتِي كُلِّهِمْ» اهـ. فَهَذَا الَّذِي أَصَابَ الْقُبْلَةَ مِنَ الْمَرْأَةِ نَزَلَتْ فِي خُصُوصِهِ آيَةٌ عَامَّةُ اللَّفْظِ، فَقَالَ لِلنَّبِيِّ ﷺ: أَلِيَ هَذِهِ؟ وَمَعْنَى ذَلِكَ: هَلِ النَّصُّ خَاصٌّ بِي لِأَنِّي سَبَبُ وُرُودِهِ؟ أَوْ هُوَ عَلَى عُمُومِ لَفْظِهِ؟ وَقَوْلُ النَّبِيِّ ﷺ: «لِجَمِيعِ أُمَّتِي» مَعْنَاهُ أَنَّ الْعِبْرَةَ بِعُمُومِ لَفْظِ: «إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ» ، لَا بِخُصُوصِ السَّبَبِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى؟
“Bu sadece bana mı mahsus?” [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: “Ümmetimden bununla amel eden herkes içindir” buyurdu. Bu, Buhârî'nin Hûd Suresi tefsirindeki lafzıdır. Sahîh'teki bir rivayette ise: “Bütün ümmetimin tamamı içindir” buyurmuştur. Kadından öpücük alan bu şahsın özel durumu hakkında umumi lafızlı bir ayet inmişti; o da Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem: “Bu sadece bana mı mahsus?” diye sormuştu. Bunun manası: “Nass, iniş sebebi ben olduğum için bana mı hastır, yoksa lafzının umumiliği üzere midir?” demektir. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem: “Bütün ümmetim içindir” buyurması ise, itibarın sebebin hususiliğine değil, “{ إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ } Şüphesiz iyilikler kötülükleri giderir” lafzının umumiliğine olduğuna delalet eder. İlim Allah Teâlâ'nın katındadır.
وَقَوْلُهُ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: «وَتَرَى الْفُلْكَ» [١٦ \ ١٤] ، أَيْ: السُّفُنَ، وَقَدْ دَلَّ الْقُرْآنُ عَلَى أَنَّ: «الْفُلْكَ» يُطْلَقُ عَلَى الْوَاحِدِ وَعَلَى الْجَمْعِ، وَأَنَّهُ إِنْ أُطْلِقَ عَلَى الْوَاحِدِ ذُكِّرَ، وَإِنْ أُطْلِقَ عَلَى الْجَمْعِ أُنِّثَ، فَأَطْلَقَهُ عَلَى الْمُفْرَدِ مُذَكَّرًا فِي قَوْلِهِ: «وَآيَةٌ لَهُمْ أَنَّا حَمَلْنَا ذُرِّيَّتَهُمْ فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ وَخَلَقْنَا لَهُمْ مِنْ مِثْلِهِ مَا يَرْكَبُونَ» [٣٦ \ ٤١، ٤٢] ، وَأَطْلَقَهُ عَلَى الْجَمْعِ مُؤَنَّثًا فِي قَوْلِهِ: وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِمَا يَنْفَعُ النَّاسَ [٢ \ ١٦٤] ، وَقَوْلِهِ: مَوَاخِرَ [١٦ \ ١٤] ، جَمْعُ مَاخِرَةٍ، وَهُوَ اسْمُ فَاعِلٍ، مَخَرَتِ السَّفِينَةُ تَمْخَرُ - بِالْفَتْحِ - وَتَمْخُرُ - بِالضَّمِّ - مَخْرًا وَمُخُورًا: جَرَتْ فِي الْبَحْرِ تَشُقُّ الْمَاءَ مَعَ صَوْتٍ. وَقِيلَ: اسْتَقْبَلَتِ الرِّيحَ فِي جَرْيَتِهَا. وَالْأَظْهَرُ فِي قَوْلِهِ: وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ [١٦ \ ١٤] ، أَنَّهُ مَعْطُوفٌ عَلَى قَوْلِهِ: لِتَأْكُلُوا مِنْهُ لَحْمًا طَرِيًّا [١٦ \ ١٤] ، وَلَعَلَّ هُنَا لِلتَّعْلِيلِ كَمَا تَقَدَّمَ.
[Allah] -celle ve 'alâ-'nın bu yüce ayetteki: { وَتَرَى الْفُلْكَ } [Nahl 16/14] buyruğu, yani gemileri [görürsün] demektir. Kur'an, “el-Fülk” (الْفُلْك) kelimesinin hem tekil hem de çoğul için kullanıldığına; tekil için kullanıldığında müzekker (eril), çoğul için kullanıldığında ise müennes (dişil) yapıldığına delalet etmiştir. Nitekim tekil ve müzekker olarak şu buyruğunda kullanmıştır: { وَآيَةٌ لَهُمْ أَنَّا حَمَلْنَا ذُرِّيَّتَهُمْ فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ وَخَلَقْنَا لَهُمْ مِنْ مِثْلِهِ مَا يَرْكَبُونَ } “Onların soylarını o dolu gemide taşımamız ve kendileri için onun gibi binecekleri şeyler yaratmamız da onlar için bir delildir.” [Yâsîn 36/41-42]. Çoğul ve müennes olarak ise şu buyruğunda kullanmıştır: { وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِمَا يَنْفَعُ النَّاسَ } “...ve insanlara fayda veren şeylerle denizde akıp giden gemilerde...” [Bakara 2/164]. { مَوَاخِرَ } [Nahl 16/14] lafzı ise, “mâhire”nin (مَاخِرَة) çoğuludur ve ism-i fâildir (özne fiil). “Gemi yardı, yarar / yarıyor” (مَخَرَتِ السَّفِينَةُ تَمْخَرُ / تَمْخُرُ مَخْرًا وَمُخُورًا) denir ki: Denizde suyu ses çıkararak yarıp ilerledi, demektir. Rüzgâra karşı yol aldı, diye de söylenmiştir. { وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ } “...ve O'nun lütfundan [rızık] arayasınız diye...” [Nahl 16/14] buyruğundaki en kuvvetli görüş; bunun { لِتَأْكُلُوا مِنْهُ لَحْمًا طَرِيًّا } “...ondan taze et yiyesiniz diye...” [Nahl 16/14] buyruğuna matuf olduğudur. Buradaki “le'alle” (لَعَلَّ), daha önce geçtiği üzere ta'lil (gerekçe bildirme) içindir.
وَالشُّكْرُ فِي الشَّرْعِ: يُطْلَقُ مِنَ الْعَبْدِ لِرَبِّهِ ; كَقَوْلِهِ هُنَا وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ [١٦ \ ١٤] ، وَشُكْرُ الْعَبْدِ لِرَبِّهِ: هُوَ اسْتِعْمَالُهُ نِعَمَهُ الَّتِي أَنْعَمَ عَلَيْهِ بِهَا فِي طَاعَتِهِ. وَأَمَّا مَنْ يَسْتَعِينُ بِنِعَمِ اللَّهِ عَلَى مَعْصِيَتِهِ فَلَيْسَ مِنَ الشَّاكِرِينَ ; وَإِنَّمَا هُوَ كَنُودٌ كَفُورٌ.
Şeriatta şükür: Kulun Rabbine yönelik olarak kullanılır; nitekim buradaki { وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } “...ve umulur ki şükredersiniz” [Nahl 16/14] buyruğunda olduğu gibi. Kulun Rabbine şükrü ise: O'nun kendisine ihsan ettiği nimetleri O'na itaatte kullanmasıdır. Allah'ın nimetlerini O'na isyan etmede vesile kılan kimseye gelince, o şükredenlerden değildir; bilakis o nankör ve kâfirdir.
وَشُكْرُ الرَّبِّ لِعَبْدِهِ الْمَذْكُورِ فِي الْقُرْآنِ كَقَوْلِهِ: فَإِنَّ اللَّهَ شَاكِرٌ عَلِيمٌ [٢ \ ١٥٨] ، وَقَوْله إِنَّ رَبَّنَا لَغَفُورٌ شَكُورٌ [٣٥ \ ٣٤] ، هُوَ أَنْ يُثِيبَ عَبْدَهُ الثَّوَابَ الْجَزِيلَ مِنَ الْعَمَلِ الْقَلِيلِ. وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Rabbin kuluna yönelik şükrü ise Kur'an'da geçtiği üzere; { فَإِنَّ اللَّهَ شَاكِرٌ عَلِيمٌ } “...şüphesiz Allah Şâkir'dir (şükrün karşılığını verendir), Alîm'dir (her şeyi bilendir)” [Bakara 2/158] ve { إِنَّ رَبَّنَا لَغَفُورٌ شَكُورٌ } “Şüphesiz Rabbimiz Gafûr'dur (çok bağışlayandır), Şekûr'dur (şükrün karşılığını fazlasıyla verendir)” [Fâtır 35/34] buyruklarında olduğu gibi, kuluna az ameline karşılık pek bol mükafat vermesidir. İlim Allah Teâlâ'nın katındadır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَلْقَى فِي الْأَرْضِ رَوَاسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ وَأَنْهَارًا وَسُبُلًا لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ وَعَلَامَاتٍ وَبِالنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُونَ، ذَكَرَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَاتَيْنِ الْآيَتَيْنِ أَرْبَعَ نِعَمٍ مِنْ نِعَمِهِ عَلَى خَلْقِهِ، مُبَيِّنًا لَهُمْ عَظِيمَ مِنَّتِهِ عَلَيْهِمْ بِهَا:
Allah Teâlâ'nın buyruğu: { وَأَلْقَى فِي الْأَرْضِ رَوَاسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ وَأَنْهَارًا وَسُبُلًا لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ وَعَلَامَاتٍ وَبِالنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُونَ } “Sizi sarsmasın diye yeryüzüne sabit dağlar, [ulaşmak istediğiniz yerlere] doğru gidebilesiniz diye de nehirler ve yollar koydu; ve nice işaretler [koydu]. Onlar yıldızla da yollarını bulurlar.” [Allah] -celle ve 'alâ-, bu iki ayette mahlukatına olan nimetlerinden dördünü zikretmiş ve onlara bunlar vesilesiyle olan büyük lütfunu açıklamıştır:
الْأُولَى: إِلْقَاؤُهُ الْجِبَالَ فِي الْأَرْضِ لِتَثْبُتَ وَلَا تَتَحَرَّكَ، وَكَرَّرَ الِامْتِنَانَ بِهَذِهِ النِّعْمَةِ فِي
Birincisi: Yerin sabit durup sarsılmaması için dağları yeryüzüne yerleştirmesidir. Bu nimetle minnet buyurmayı Kur'an'da defalarca tekrarlamıştır;
الْقُرْآنِ كَقَوْلِهِ: أَلَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ مِهَادًا وَالْجِبَالَ أَوْتَادًا [٧٨ \ ٦ - ٧] ، وَقَوْلِهِ: وَجَعَلْنَا فِي الْأَرْضِ رَوَاسِيَ الْآيَةَ [٢١ \ ٣١] ، وَقَوْلِهِ: وَجَعَلْنَا فِيهَا رَوَاسِيَ شَامِخَاتٍ [٧٧ \ ٢٧] ، وَقَوْلِهِ - جَلَّ وَعَلَا -: خَلَقَ السَّمَاوَاتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَهَا وَأَلْقَى فِي الْأَرْضِ رَوَاسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ الْآيَةَ [٣١ \ ١٠] ، وَقَوْلِهِ: وَالْجِبَالَ أَرْسَاهَا [٧٩ \ ٣٢] ، وَالْآيَاتُ بِمِثْلِ ذَلِكَ كَثِيرَةٌ جِدًّا.
Nitekim şu buyruklarında olduğu gibi: { أَلَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ مِهَادًا وَالْجِبَالَ أَوْتَادًا } “Biz yeryüzünü bir beşik, dağları da birer kazık yapmadık mı?” [Nebe 78/6-7], { وَجَعَلْنَا فِي الْأَرْضِ رَوَاسِيَ } “Yeryüzüne sabit dağlar yerleştirdik...” [Enbiyâ 21/31], { وَجَعَلْنَا فِيهَا رَوَاسِيَ شَامِخَاتٍ } “Orada yüksek yüksek sabit dağlar kıldık...” [Mürselât 77/27], -celle ve 'alâ-'nın şu buyruğu: { خَلَقَ السَّمَاوَاتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَهَا وَأَلْقَى فِي الْأَرْضِ رَوَاسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ } “Gökleri görebileceğiniz bir direk olmaksızın yarattı ve sizi sarsmasın diye yeryüzüne sabit dağlar koydu...” [Lokmân 31/10], { وَالْجِبَالَ أَرْسَاهَا } “Dağları da sapasağlam dikti” [Nâziât 79/32]. Bu anlamdaki ayetler pek çoktur.
وَمَعْنَى تَمِيدُ: تَمِيلُ وَتَضْطَرِبُ.
“Temîde”nin (تَمِيدَ) anlamı: Eğilip bükülmesi ve sarsılmasıdır.
وَفِي مَعْنَى قَوْلِهِ أَنْ وَجْهَانِ مَعْرُوفَانِ لِلْعُلَمَاءِ: أَحَدُهُمَا: كَرَاهَةُ أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ. وَالثَّانِي: أَنَّ الْمَعْنَى: لِئَلَّا تَمِيدَ بِكُمْ ; وَهُمَا مُتَقَارِبَانِ.
Ayetin { أَنْ } lafzının anlamı hususunda âlimlerce bilinen iki vecih vardır: Birincisi: “Sizi sarsmasını kerih gördüğü için [dağları koydu]” demektir. İkincisi: Mananın “Sizi sarsmasın diye” olmasıdır; ikisi de birbirine yakın manalardır.
الثَّانِيَةُ: إِجْرَاؤُهُ الْأَنْهَارَ فِي الْأَرْضِ الْمَذْكُورُ هُنَا فِي قَوْلِهِ: وَأَنْهَارًا [١٦ \ ١٥] ، وَكَرَّرَ - تَعَالَى - فِي الْقُرْآنِ الِامْتِنَانَ بِتَفْجِيرِهِ الْمَاءَ فِي الْأَرْضِ لِخَلْقِهِ: كَقَوْلِهِ: وَسَخَّرَ لَكُمُ الْأَنْهَارَ وَسَخَّرَ لَكُمُ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ الْآيَةَ [١٤ \ ٣٢ - ٣٣] ، وَقَوْلِهِ: أَفَرَأَيْتُمُ الْمَاءَ الَّذِي تَشْرَبُونَ أَأَنْتُمْ أَنْزَلْتُمُوهُ مِنَ الْمُزْنِ أَمْ نَحْنُ الْمُنْزِلُونَ لَوْ نَشَاءُ جَعَلْنَاهُ أُجَاجًا فَلَوْلَا تَشْكُرُونَ [٥٦ \ ٦٨ - ٧٠] ، وَقَوْلِهِ: وَفَجَّرْنَا فِيهَا مِنَ الْعُيُونِ لِيَأْكُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ الْآيَةَ [٣٦ \ ٣٤ - ٣٥] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
İkincisi: Yeryüzünde nehirleri akıtmasıdır ki bu, burada { وَأَنْهَارًا } “...ve nehirler...” [Nahl 16/15] buyruğunda zikredilmiştir. Allah Teâlâ, mahlukatı için yeryüzünde suları fışkırtması nimetini Kur'an'da defalarca tekrarlamıştır: Nitekim şu buyruklarında olduğu gibi: { وَسَخَّرَ لَكُمُ الْأَنْهَارَ وَسَخَّرَ لَكُمُ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ } “Nehirleri de hizmetinize verdi; güneşi ve ayı da hizmetinize boyun eğdirdi...” [İbrâhîm 14/32-33], { أَفَرَأَيْتُمُ الْمَاءَ الَّذِي تَشْرَبُونَ أَأَنْتُمْ أَنْزَلْتُمُوهُ مِنَ الْمُزْنِ أَمْ نَحْنُ الْمُنْزِلُونَ لَوْ نَشَاءُ جَعَلْنَاهُ أُجَاجًا فَلَوْلَا تَشْكُرُونَ } “İçtiğiniz suyu gördünüz mü? Onu buluttan siz mi indirdiniz yoksa indirenler biz miyiz? Dileseydik onu tuzlu yapardık; şükretmeniz gerekmez miydi?” [Vâkıa 56/68-70], { وَفَجَّرْنَا فِيهَا مِنَ الْعُيُونِ لِيَأْكُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ } “Orada pınarlar fışkırttık ki onun ürününden yesinler...” [Yâsîn 36/34-35] ve benzeri diğer ayetler.
الثَّالِثَةُ: جَعْلُهُ فِي الْأَرْضِ سُبُلًا يَسْلُكُهَا النَّاسُ، وَيَسِيرُونَ فِيهَا مِنْ قُطْرٍ إِلَى قُطْرٍ فِي طَلَبِ حَاجَاتِهِمُ الْمَذْكُورِ هُنَا فِي قَوْلِهِ: وَسُبُلًا، وَهُوَ جَمْعُ سَبِيلٍ بِمَعْنَى الطَّرِيقِ. وَكَرَّرَ الِامْتِنَانَ بِذَلِكَ فِي الْقُرْآنِ ; كَقَوْلِهِ: وَجَعَلْنَا فِيهَا فِجَاجًا سُبُلًا لَعَلَّهُمْ يَهْتَدُونَ [٢١ \ ٣١] ، وَقَوْلِهِ: وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ بِسَاطًا لِتَسْلُكُوا مِنْهَا سُبُلًا فِجَاجًا [٧١ \ ١٩] ، وَقَوْلِهِ: قَالَ عِلْمُهَا عِنْدَ رَبِّي فِي كِتَابٍ لَا يَضِلُّ رَبِّي وَلَا يَنْسَى الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ مَهْدًا وَسَلَكَ لَكُمْ فِيهَا سُبُلًا [٢٠ \ ٥٢، ٥٣] .
Üçüncüsü: İnsanların ihtiyaçlarını aramak için bir bölgeden diğerine geçerken kullanacakları ve üzerinde yürüyecekleri yolları yeryüzünde var etmesidir ki bu, burada { وَسُبُلًا } “...ve yollar...” buyruğunda zikredilmiştir. Bu da “yol” manasına gelen “sebîl”in (سَبِيل) çoğuludur. Kur'an'da bununla minnet buyurmayı tekrarlamıştır; nitekim şu buyruklarında olduğu gibi: { وَجَعَلْنَا فِيهَا فِجَاجًا سُبُلًا لَعَلَّهُمْ يَهْتَدُونَ } “...ve [ulaşmak istedikleri yere] doğru gidebilsinler diye orada geniş yollar kıldık” [Enbiyâ 21/31], { وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ بِسَاطًا لِتَسْلُكُوا مِنْهَا سُبُلًا فِجَاجًا } “Allah, yeryüzünü sizin için bir sergi yaptı ki onun geniş yollarında yürüyesiniz” [Nûh 71/19-20], { قَالَ عِلْمُهَا عِنْدَ رَبِّي فِي كِتَابٍ لَا يَضِلُّ رَبِّي وَلَا يَنْسَى الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ مَهْدًا وَسَلَكَ لَكُمْ فِيهَا سُبُلًا } “[Mûsâ] dedi ki: 'Onun ilmi Rabbimin katında bir kitaptadır; Rabbim şaşırmaz ve unutmaz. O ki yeryüzünü sizin için bir beşik kıldı ve orada sizin için yollar açtı...'” [Tâhâ 20/52-53].
وَقَوْلِهِ: هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ ذَلُولًا فَامْشُوا فِي مَنَاكِبِهَا الْآيَةَ [٦٧ \ ١٥] ، وَقَوْلِهِ: وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ خَلَقَهُنَّ الْعَزِيزُ الْعَلِيمُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ مَهْدًا وَجَعَلَ لَكُمْ فِيهَا سُبُلًا لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ [٤٣ \ ٩ - ١٠] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Ve şu buyruğu: { هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ ذَلُولًا فَامْشُوا فِي مَنَاكِبِهَا } “O, yeryüzünü sizin için boyun eğici kıldı; öyleyse onun omuzlarında (üzerinde) yürüyün...” [Mülk 67/15], ve şu buyruğu: { وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ خَلَقَهُنَّ الْعَزِيزُ الْعَلِيمُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ مَهْدًا وَجَعَلَ لَكُمْ فِيهَا سُبُلًا لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ } “Andolsun ki onlara: 'Gökleri ve yeri kim yarattı?' diye sorsan, elbette 'Onları Azîz ve Alîm olan yarattı' diyeceklerdir. O ki yeryüzünü sizin için bir beşik kıldı ve doğru gidebilesiniz diye orada sizin için yollar yaptı” [Zuhruf 43/9-10] ve benzeri diğer ayetler.
الرَّابِعَةُ: جَعْلُهُ الْعَلَامَاتِ لِبَنِي آدَمَ ; لِيَهْتَدُوا بِهَا فِي ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ الْمَذْكُورِ هُنَا فِي قَوْلِهِ: وَعَلَامَاتٍ وَبِالنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُونَ [١٦ \ ١٦] ، وَقَدْ ذُكِرَ الِامْتِنَانُ بِنَحْوِ ذَلِكَ فِي
Dördüncüsü: Âdemoğullarının karanın ve denizin karanlıklarında yollarını bulabilmeleri için işaretler var etmesidir ki bu, burada { وَعَلَامَاتٍ وَبِالنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُونَ } “...ve nice işaretler [koydu]. Onlar yıldızla da yollarını bulurlar” [Nahl 16/16] buyruğunda zikredilmiştir. Bunun benzeriyle minnet buyurulduğu
الْقُرْآنِ فِي قَوْلِهِ: وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ النُّجُومَ لِتَهْتَدُوا بِهَا فِي ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ الْآيَةَ [٦ \ ٩٧] .
Kur'an'da şu buyrukta zikredilmiştir: { وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ النُّجُومَ لِتَهْتَدُوا بِهَا فِي ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ } “Karanın ve denizin karanlıklarında kendileriyle yol bulasınız diye sizin için yıldızları var eden O'dur...” [En'âm 6/97].
قَوْلُهُ تَعَالَى: أَفَمَنْ يَخْلُقُ كَمَنْ لَا يَخْلُقُ الْآيَةَ، تَقَدَّمَ بَيَانُ مِثْلِ هَذِهِ الْآيَةِ فِي مَوْضِعَيْنِ.
Allah Teâlâ'nın buyruğu: { أَفَمَنْ يَخْلُقُ كَمَنْ لَا يَخْلُقُ } “O halde yaratan, yaratamayan gibi midir?...” [Nahl 16/17]. Bu ayetin benzerinin açıklaması iki yerde geçmişti.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لَا تُحْصُوهَا إِنَّ اللَّهَ لَغَفُورٌ رَّحِيمٌ، ذَكَرَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ بَنِي آدَمَ لَا يَقْدِرُونَ عَلَى إِحْصَاءِ نِعَمِ اللَّهِ لِكَثْرَتِهَا عَلَيْهِمْ، وَأَتْبَعَ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: إِنَّ اللَّهَ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ [١٦ \ ١٨] ، فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى تَقْصِيرِ بَنِي آدَمَ فِي شُكْرِ تِلْكَ النِّعَمِ، وَأَنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ لِمَنْ تَابَ مِنْهُمْ، وَيَغْفِرُ لِمَنْ شَاءَ أَنْ يَغْفِرَ لَهُ ذَلِكَ التَّقْصِيرَ فِي شُكْرِ النِّعَمِ. وَبَيَّنَ هَذَا الْمَفْهُومَ الْمُشَارَ إِلَيْهِ هُنَا بِقَوْلِهِ: وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لَا تُحْصُوهَا إِنَّ الْإِنْسَانَ لَظَلُومٌ كَفَّارٌ [١٤ \ ٣٤] .
Allah Teâlâ'nın buyruğu: { وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لَا تُحْصُوهَا إِنَّ اللَّهَ لَغَفُورٌ رَّحِيمٌ } “Eğer Allah'ın nimetini sayacak olsanız sayıp bitiremezsiniz. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” [Allah] -celle ve 'alâ-, bu yüce ayette Âdemoğullarının, üzerlerindeki nimetlerin çokluğundan ötürü Allah'ın nimetlerini saymaya güç yetiremeyeceklerini zikretmiş ve ardından: { إِنَّ اللَّهَ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ } “Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” [Nahl 16/18] buyruğunu getirmiştir. Bu da Âdemoğlunun bu nimetlerin şükrünü eda etmedeki kusuruna ve Allah'ın onlardan tövbe edenleri bağışlayacağına, nimetlerin şükründeki bu kusuru affetmeyi dilediği kimseler için de bağışlayacağına delalet etmiştir. Burada işaret edilen bu mefhumu şu buyruğuyla açıklamıştır: { وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لَا تُحْصُوهَا إِنَّ الْإِنْسَانَ لَظَلُومٌ كَفَّارٌ } “Eğer Allah'ın nimetini sayacak olsanız sayıp bitiremezsiniz. Doğrusu insan çok zalimdir, çok nankördür” [İbrâhîm 14/34].
بَيَّنَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ: أَنَّ كُلَّ النِّعَمِ عَلَى بَنِي آدَمَ مِنْهُ - جَلَّ وَعَلَا -، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: وَمَا بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ الْآيَةَ [١٦ \ ٥٣] .
Başka bir yerde de Âdemoğullarının üzerindeki bütün nimetlerin Kendisinden -celle ve 'alâ- olduğunu şu buyruğunda açıklamıştır: { وَمَا بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ } “Nimet olarak size ulaşan ne varsa hepsi Allah'tandır...” [Nahl 16/53].
وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْمُفْرَدَ إِذَا كَانَ اسْمَ جِنْسٍ وَأُضِيفَ إِلَى مَعْرِفَةٍ، أَنَّهُ يَعُمُّ كَمَا تَقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ ; لِأَنَّ: «نِعْمَةَ اللَّهِ» [١٦ \ ١٨] مُفْرَدٌ أُضِيفَ إِلَى مَعْرِفَةٍ فَعَمَّ النِّعَمَ. وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِ صَاحِبِ مَرَاقِي السُّعُودِ عَاطِفًا عَلَى صِيَغِ الْعُمُومِ:
Bu yüce ayette, fıkıh usulünde kararlaştırıldığı üzere cins ismi olan tekil bir kelime marifeye (belirli isme) izafe edildiğinde umum (genellik) ifade edeceğine delil vardır; çünkü { نِعْمَةَ اللَّهِ } “Allah'ın nimeti” [Nahl 16/18] ifadesi marifeye izafe edilmiş bir müfrettir (tekildir), dolayısıyla bütün nimetleri kapsamıştır. Merâkı's-Su'ûd sahibinin umum sîgalarına atıf yaparak söylediği şu sözünde buna işaret edilmiştir:
أَوْ بِإِضَافَةٍ إِلَى مُعَرَّفٍ إِذَا تَحَقَّقَ الْخُصُوصُ قَدْ نُفِي.
Veya belirlenmiş bir isme izafetle, hususilik nefyedildiği tahakkuk ettiğinde.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ مَاذَا أَنْزَلَ رَبُّكُمْ قَالُوا أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ، ذَكَرَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ الْكُفَّارَ إِذَا سُئِلُوا عَمَّا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى نَبِيِّهِ مُحَمَّدٍ ﷺ قَالُوا: لَمْ يُنَزَّلْ عَلَيْهِ شَيْءٌ. وَإِنَّمَا هَذَا الَّذِي يَتَكَلَّمُ بِهِ مِنْ أَسَاطِيرِ الْأَوَّلِينَ، نَقَلَهُ مِنْ كُتُبِهِمْ. وَالْأَسَاطِيرُ: جَمْعُ أُسْطُورَةٍ أَوْ إِسْطَارَةٍ، وَهِيَ الشَّيْءُ الْمَسْطُورُ فِي كُتُبِ الْأَقْدَمِينَ مِنَ الْأَكَاذِيبِ وَالْأَبَاطِيلِ. أَصْلُهَا مِنْ سَطَرَ: إِذَا كَتَبَ. وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَكِتَابٍ مَسْطُورٍ [٥٢ \ ٢] ، وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: الْأَسَاطِيرُ: التُّرَّهَاتُ وَالْأَبَاطِيلُ. وَأَوْضَحَ هَذَا الْمَعْنَى فِي آيَاتٍ أُخَرَ ; كَقَوْلِهِ: وَقَالُوا أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ اكْتَتَبَهَا فَهِيَ تُمْلَى عَلَيْهِ بُكْرَةً وَأَصِيلًا [٢٥ \ ٥] ، وَقَوْلِهِ: وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا قَالُوا قَدْ سَمِعْنَا لَوْ نَشَاءُ لَقُلْنَا مِثْلَ هَذَا إِنْ هَذَا إِلَّا أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ [٨ \ ٣١] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Allah Teâlâ'nın buyruğu: { وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ مَاذَا أَنْزَلَ رَبُّكُمْ قَالُوا أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ } “Onlara: 'Rabbiniz ne indirdi?' denildiği zaman, 'Öncekilerin masalları!' dediler.” [Allah] -celle ve 'alâ-, bu yüce ayette kâfirlere, Allah'ın Peygamberi Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem ne indirdiği sorulduğunda: “Ona hiçbir şey indirilmedi. Onun bu anlattıkları ancak öncekilerin masallarıdır, onları onların kitaplarından nakletmiştir” dediklerini zikretmiştir. “el-Esâtîr” (الْأَسَاطِيرُ), “ustûre” (أُسْطُورَة) veya “istâre”nin (إِسْطَارَة) çoğuludur; o da öncekilerin kitaplarında yazılı olan yalanlar ve batıllardır. Aslı, yazdı anlamındaki “setara”dan (سَطَرَ) gelir. Allah Teâlâ'nın: { وَكِتَابٍ مَسْطُورٍ } “Satır satır yazılmış kitaba andolsun” [Tûr 52/2] buyruğu bundandır. Bazı âlimler şöyle demiştir: “el-Esâtîr”, saçmalıklar ve batıl sözlerdir. Bu anlamı diğer ayetlerde de açıklamıştır; nitekim şu buyruğunda olduğu gibi: { وَقَالُوا أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ اكْتَتَبَهَا فَهِيَ تُمْلَى عَلَيْهِ بُكْرَةً وَأَصِيلًا } “Dediler ki: 'Bu, öncekilerin masallarıdır; onları yazdırmıştır da sabah akşam kendisine okunmaktadır'” [Furkân 25/5], ve şu buyruğu: { وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا قَالُوا قَدْ سَمِعْنَا لَوْ نَشَاءُ لَقُلْنَا مِثْلَ هَذَا إِنْ هَذَا إِلَّا أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ } “Ayetlerimiz kendilerine okunduğu zaman dediler ki: 'İşittik, dilersek biz de bunun benzerini söyleriz. Bu, öncekilerin masallarından başka bir şey değildir'” [Enfâl 8/31] ve benzeri diğer ayetler.
وَقَوْلُهُ: مَاذَا، يُحْتَمَلُ أَنْ تَكُونَ «ذَا» مَوْصُولَةً وَ «مَا» مُبْتَدَأً، وَجُمْلَةُ «أُنْزِلَ»
Ayetin { مَاذَا } buyruğundaki “zâ”nın (ذَا) ism-i mevsûl, “mâ”nın (مَا) ise mübteda (özne) olması ve { أَنْزَلَ } cümlesinin
صِلَةُ الْمَوْصُولِ، وَالْمَوْصُولُ وَصِلَتُهُ خَبَرُ الْمُبْتَدَأِ. وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ مَجْمُوعُهُمَا اسْمًا وَاحِدًا فِي مَحَلِّ نَصْبٍ، عَلَى أَنَّهُ مَفْعُولُ «أَنْزَلَ» ، كَمَا أَشَارَ لَهُ فِي الْخُلَاصَةِ بِقَوْلِهِ:
sıla cümlesi; mevsûl ile sılasının ise mübtedanın haberi (yüklemi) olması muhtemeldir. İkisinin toplamının nasb mahallinde tek bir isim olup “enzele” (أَنْزَلَ) fiilinin mef'ûlü (nesnesi) olması da muhtemeldir. Nitekim el-Hulâsa'da (Elfiye'de) şu sözüyle buna işaret edilmiştir:
وَمَثَلُ مَاذَا بَعْدُ مَا اسْتِفْهَامٍ ... أَوْ مَنْ إِذَا لَمْ تَلْغُ فِي الْكَلَامِ
İstifham edatı mâ'dan veya men'den sonra gelen zâ lafzı da böyledir... Kelamda lüzumsuz sayılmadığı takdirde.
وَبَيَّنَ - جَلَّ وَعَلَا - كَذِبَ الْكُفَّارِ فِي دَعْوَاهُمْ: أَنَّ الْقُرْآنَ أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ بِقَوْلِهِ: قُلْ أَنْزَلَهُ الَّذِي يَعْلَمُ السِّرَّ الْآيَةَ [٢٥ \ ٦] ، وَبِقَوْلِهِ هُنَا: لِيَحْمِلُوا أَوْزَارَهُمْ كَامِلَةً يَوْمَ الْقِيَامَةِ [١٦ \ ٢٥] .
[Allah] -celle ve 'alâ-, kâfirlerin Kur'an'ın öncekilerin masalları olduğu iddiasındaki yalanlarını: { قُلْ أَنْزَلَهُ الَّذِي يَعْلَمُ السِّرَّ } “De ki: 'Onu sırrı bilen indirmiştir...'” [Furkân 25/6] buyruğuyla ve buradaki: { لِيَحْمِلُوا أَوْزَارَهُمْ كَامِلَةً يَوْمَ الْقِيَامَةِ } “Kıyamet gününde kendi günahlarını eksiksiz olarak yüklensinler diye...” [Nahl 16/25] buyruğuyla açıklamıştır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: لِيَحْمِلُوا أَوْزَارَهُمْ كَامِلَةً يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَمِنْ أَوْزَارِ الَّذِينَ يُضِلُّونَهُمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ أَلَا سَاءَ مَا يَزِرُونَ، ذَكَرَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ أُولَئِكَ الْكُفَّارَ الَّذِينَ يَصْرِفُونَ النَّاسَ عَنِ الْقُرْآنِ بِدَعْوَاهُمْ أَنَّهُ أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ، تَحَمَّلُوا أَوْزَارَهُمْ - أَيْ: ذُنُوبَهُمْ - كَامِلَةً، وَبَعْضَ أَوْزَارِ أَتْبَاعِهِمُ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ فِي الضَّلَالِ ; كَمَا يَدُلُّ عَلَيْهِ حَرْفُ التَّبْعِيضِ الَّذِي هُوَ " وَمِنْ "، فِي قَوْلِهِ: وَمِنْ أَوْزَارِ الَّذِينَ يُضِلُّونَهُمْ الْآيَةَ [١٦ \ ٢٥] .
Allah Teâlâ'nın buyruğu: { لِيَحْمِلُوا أَوْزَارَهُمْ كَامِلَةً يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَمِنْ أَوْزَارِ الَّذِينَ يُضِلُّونَهُمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ أَلَا سَاءَ مَا يَزِرُونَ } “Kıyamet gününde kendi günahlarını eksiksiz olarak ve bilgisizce saptırdıkları kimselerin günahlarından bir kısmını yüklenmeleri için [böyle derler]. Dikkat edin, yüklendikleri şey ne kötüdür!” [Allah] -celle ve 'alâ-, bu yüce ayette Kur'an'ın öncekilerin masalları olduğunu iddia ederek insanları ondan çeviren o kâfirlerin, kendi evzârlarını -yani günahlarını- eksiksiz olarak ve { وَمِنْ أَوْزَارِ الَّذِينَ يُضِلُّونَهُمْ } “...saptırdıkları kimselerin günahlarından [bir kısmını]...” [Nahl 16/25] buyruğundaki teb'îz (kısmiyet) bildiren “ve min” (وَمِنْ) harfinin delalet ettiği üzere, sapıklıkta kendilerine uyan tabilerinin günahlarının bir kısmını yüklendiklerini zikretmiştir.
وَقَالَ الْقُرْطُبِيُّ: " مَنْ " لِبَيَانِ الْجِنْسِ ; فَهُمْ يَحْمِلُونَ مِثْلَ أَوْزَارِ مَنْ أَضَلُّوهُمْ كَامِلَةً.
Kurtubî şöyle demiştir: “Min” (مِنْ) beyân-ı cins (tür açıklama) içindir; dolayısıyla onlar saptırdıkları kimselerin günahlarının mislini eksiksiz olarak yüklenirler.
وَأَوْضَحَ تَعَالَى هَذَا الْمَعْنَى فِي قَوْلِهِ: وَلَيَحْمِلُنَّ أَثْقَالَهُمْ وَأَثْقَالًا مَعَ أَثْقَالِهِمْ وَلَيُسْأَلُنَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَمَّا كَانُوا يَفْتَرُونَ [٣٩ \ ١٣] ، وَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ " لِيَحْمِلُوا " تَتَعَلَّقُ بِمَحْذُوفٍ دَلَّ الْمَقَامُ عَلَيْهِ، أَيْ: قَدَّرْنَا عَلَيْهِمْ أَنْ يَقُولُوا فِي الْقُرْآنِ: أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ ; لِيَحْمِلُوا أَوْزَارَهُمْ.
Allah Teâlâ bu manayı şu buyruğunda açıklamıştır: { وَلَيَحْمِلُنَّ أَثْقَالَهُمْ وَأَثْقَالًا مَعَ أَثْقَالِهِمْ وَلَيُسْأَلُنَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَمَّا كَانُوا يَفْتَرُونَ } “Onlar mutlaka kendi ağırlıklarını ve kendi ağırlıklarıyla birlikte başka ağırlıkları da yüklenecekler ve uydurageldikleri şeylerden kıyamet günü elbette sorguya çekileceklerdir” [Ankebût 29/13]. { لِيَحْمِلُوا } lafzındaki “lâm” (لِـ) edatı ise makamın delalet ettiği mahzuf (gizli) bir fiile taalluk etmektedir; yani: Günahlarını yüklensinler diye Kur'an hakkında “öncekilerin masallarıdır” demelerini onlar hakkında takdir ettik, demektir.
تَنْبِيهٌ.
Uyarı.
فَإِنْ قِيلَ: مَا وَجْهُ تَحَمُّلِهِمْ بَعْضَ أَوْزَارِ غَيْرِهِمُ الْمَنْصُوصِ عَلَيْهِ بِقَوْلِهِ: وَمِنْ أَوْزَارِ الَّذِينَ يُضِلُّونَهُمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ الْآيَةَ [١٦ \ ٢٥] ، وَقَوْلِهِ: وَلَيَحْمِلُنَّ أَثْقَالَهُمْ وَأَثْقَالًا مَعَ أَثْقَالِهِمْ الْآيَةَ [٢٩ \ ١٣] ، مَعَ أَنَّ اللَّهَ يَقُولُ: وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى [٣٥ \ ١٨] ، وَيَقُولُ - جَلَّ وَعَلَا -: وَلَا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ إِلَّا عَلَيْهَا [٦ \ ١٦٤] ، وَيَقُولُ تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ لَهَا مَا كَسَبَتْ وَلَكُمْ مَا كَسَبْتُمْ وَلَا تُسْأَلُونَ عَمَّا كَانُوا يَعْمَلُونَ [٢ \ ١٣٤، ٢ - ١٤١] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Eğer şöyle denilirse: Allah Teâlâ: { وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى } “Hiçbir günahkâr başkasının günahını yüklenmez” [Fâtır 35/18] buyurmuşken; [Allah] -celle ve 'alâ-: { وَلَا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ إِلَّا عَلَيْهَا } “Herkesin kazandığı yalnız kendisinedir” [En'âm 6/164] buyurmuşken ve: { تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ لَهَا مَا كَسَبَتْ وَلَكُمْ مَا كَسَبْتُمْ وَلَا تُسْأَلُونَ عَمَّا كَانُوا يَعْمَلُونَ } “Onlar bir ümmetti, gelip geçti; onların kazandığı kendilerine, sizin kazandığınız da sizedir. Siz onların yaptıklarından sorguya çekilmezsiniz” [Bakara 2/134, 141] buyurmuşken ve benzeri diğer ayetler varken; onların başkalarının günahlarından bir kısmını yükleneceklerinin: { وَمِنْ أَوْزَارِ الَّذِينَ يُضِلُّونَهُمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ } “...ve bilgisizce saptırdıkları kimselerin günahlarından bir kısmını...” [Nahl 16/25] ve { وَلَيَحْمِلُنَّ أَثْقَالَهُمْ وَأَثْقَالًا مَعَ أَثْقَالِهِمْ } “Onlar mutlaka kendi ağırlıklarını ve kendi ağırlıklarıyla birlikte başka ağırlıkları da yüklenecekler...” [Ankebût 29/13] ayetleriyle nass olarak belirtilmesinin izahı nedir?
فَالْجَوَابُ - وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ - أَنَّ رُؤَسَاءَ الضَّلَالِ وَقَادَتَهُ تَحَمَّلُوا وِزْرَيْنِ: أَحَدُهُمَا: وِزْرُ ضَلَالِهِمْ فِي أَنْفُسِهِمْ.
Cevap -Allah Teâlâ en iyisini bilir ya- şudur: Sapıklığın elebaşları ve önderleri iki günah yüklenmişlerdir: Birincisi: Kendi nefislerindeki sapıklığın günahıdır.
وَالثَّانِي: وِزْرُ إِضْلَالِهِمْ غَيْرَهُمْ ; لِأَنَّ مَنْ سَنَّ سُنَّةً سَيِّئَةً فَعَلَيْهِ وِزْرُهَا وَوِزْرُ مَنْ عَمِلَ بِهَا، لَا يُنْقِصُ ذَلِكَ مِنْ أَوْزَارِهِمْ شَيْئًا. وَإِنَّمَا أُخِذَ بِعَمَلِ غَيْرِهِ ; لِأَنَّهُ هُوَ الَّذِي سَنَّهُ وَتَسَبَّبَ فِيهِ، فَعُوقِبَ عَلَيْهِ مِنْ هَذِهِ الْجِهَةِ ; لِأَنَّهُ مِنْ فِعْلِهِ، فَصَارَ غَيْرَ مُنَافٍ لِقَوْلِهِ وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ الْآيَةَ [٣٥ \ ١٨] .
İkincisi ise: Başkalarını saptırmalarının günahıdır; çünkü kim kötü bir çığır açarsa, onun günahı ve onların günahlarından hiçbir şey eksilmeksizin onunla amel edenlerin günahı kendi üzerinedir. Başkasının amelinden dolayı sorumlu tutulması ise; bizzat o çığırı açan ve ona sebep olan kendisi olduğu içindir. Dolayısıyla bu yönden cezalandırılmıştır; zira bu onun kendi fiilindendir. Böylece { وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ } “Hiçbir günahkâr [başkasının günahını] yüklenmez...” [Fâtır 35/18] ayetine aykırı olmaktan çıkmıştır.
وَقَالَ مُسْلِمُ بْنُ الْحَجَّاجِ ﵀ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنِي زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا جَرِيرُ بْنُ عَبْدِ الْحَمِيدِ، عَنِ الْأَعْمَشِ، عَنْ مُوسَى بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ يَزِيدَ، وَأَبِي الضُّحَى، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ هِلَالٍ الْعَبْسِيِّ، عَنْ جَرِيرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ: جَاءَ نَاسٌ مِنَ الْأَعْرَابِ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ عَلَيْهِمُ الصُّوفُ، فَرَأَى سُوءَ حَالِهِمْ، قَدْ أَصَابَتْهُمْ حَاجَةٌ فَحَثَّ النَّاسَ عَلَى الصَّدَقَةِ، فَأَبْطَؤُوا عَنْهُ حَتَّى رُؤِيَ ذَلِكَ فِي وَجْهِهِ، قَالَ: ثُمَّ إِنَّ رَجُلًا مِنَ الْأَنْصَارِ جَاءَ بِصُرَّةٍ مِنْ وَرَقٍ، ثُمَّ جَاءَ آخَرُ، ثُمَّ تَتَابَعُوا حَتَّى عُرِفَ السُّرُورُ فِي وَجْهِهِ. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: " مَنْ سَنَّ فِي الْإِسْلَامِ سُنَّةً حَسَنَةً فَعُمِلَ بِهَا بَعْدَهُ، كُتِبَ لَهُ مِثْلُ أَجْرِ مَنْ عَمِلَ بِهَا وَلَا يَنْقُصُ مِنْ أُجُورِهِمْ شَيْءٌ. وَمَنْ سَنَّ فِي الْإِسْلَامِ سُنَّةً سَيِّئَةً فَعُمِلَ بِهَا بَعْدَهُ، كُتِبَ عَلَيْهِ مِثْلُ وِزْرِ مَنْ عَمِلَ بِهَا وَلَا يَنْقُصُ مِنْ أَوْزَارِهِمْ شَيْءٌ " اه.
Müslim b. el-Haccâc rahimehullâh Sahîh'inde şöyle demiştir: Bana Züheyr b. Harb anlattı, bize Cerîr b. Abdilhamîd, A'meş'ten, o Mûsâ b. Abdillâh b. Yezîd ve Ebü'd-Duhâ'dan, onlar Abdurrahman b. Hilâl el-Absî'den, o da Cerîr b. Abdillâh'tan anlattı; dedi ki: Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem üzerlerinde yün elbiseler bulunan bedevilerden bir topluluk geldi. Durumlarının kötülüğünü, kendilerine bir muhtaçlık isabet ettiğini görünce insanları sadaka vermeye teşvik etti. İnsanlar ise bu konuda yavaş davrandılar; öyle ki bu durum onun yüzünden anlaşıldı. Dedi ki: Sonra ensardan bir adam bir kese gümüş getirdi, sonra bir başkası getirdi, ardından art arda getirdiler; nihayet sevinç yüzünden okunur oldu. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Kim İslam'da güzel bir çığır açar ve kendisinden sonra onunla amel edilirse, onların ecirlerinden hiçbir şey eksilmeksizin onunla amel edenlerin ecri kadar kendisine yazılır. Kim de İslam'da kötü bir çığır açar ve kendisinden sonra onunla amel edilirse, onların günahlarından hiçbir şey eksilmeksizin onunla amel edenlerin günahı kadar kendisine yazılır.”
أَخْرَجَ مُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ هَذَا الْحَدِيثَ، عَنْ جَرِيرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ مِنْ طُرُقٍ مُتَعَدِّدَةٍ. وَأَخْرَجَهُ نَحْوَهُ أَيْضًا مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ بِلَفْظِ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: " مَنْ دَعَا إِلَى هُدًى كَانَ لَهُ مِنَ الْأَجْرِ مِثْلَ أُجُورِ مَنْ تَبِعَهُ لَا يُنْقِصُ ذَلِكَ مِنْ أُجُورِهِمْ شَيْئًا ". وَمَنْ دَعَا إِلَى ضَلَالَةٍ، كَانَ عَلَيْهِ مِنَ الْإِثْمِ مِثْلُ آثَامِ مَنْ تَبِعَهُ لَا يُنْقِصُ ذَلِكَ مِنْ آثَامِهِمْ شَيْئًا " اه.
Müslim bu hadisi Sahîh'inde Cerîr b. Abdillâh'tan müteaddit tarîklerle tahric etmiştir. Ayrıca buna benzer bir rivayeti Ebû Hüreyre hadisinden şu lafızla tahric etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Kim bir hidayete çağırırsa, kendisine uyanların ecirlerinden hiçbir şey eksilmeksizin onların ecirlerinin bir misli kendisine verilir. Kim de bir sapıklığa çağırırsa, kendisine uyanların günahlarından hiçbir şey eksilmeksizin onların günahlarının bir misli kendi üzerine olur.”
قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: هَذِهِ النُّصُوصُ الصَّحِيحَةُ تَدُلُّ عَلَى رَفْعِ الْإِشْكَالِ بَيْنَ الْآيَاتِ، كَمَا تَدُلُّ عَلَى أَنَّ جَمِيعَ حَسَنَاتِ هَذِهِ الْأُمَّةِ فِي صَحِيفَةِ النَّبِيِّ ﷺ، فَلَهُ مَثَلُ أُجُورِ جَمِيعِهِمْ ; لِأَنَّهُ - صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَسَلَامُهُ - هُوَ الَّذِي سَنَّ لَهُمُ السُّنَنَ الْحَسَنَةَ جَمِيعَهَا فِي الْإِسْلَامِ، نَرْجُو اللَّهَ لَهُ الْوَسِيلَةَ وَالدَّرَجَةَ الرَّفِيعَةَ، وَأَنْ يُصَلِّيَ وَيُسَلِّمَ عَلَيْهِ أَتَمَّ صَلَاةٍ وَأَزْكَى سَلَامٍ.
Bu kitabın müellifi -Allah onu affetsin- dedi ki: Bu sahih nasslar, ayetler arasındaki müşkilatı gidermeye delalet ettiği gibi; bu ümmetin bütün iyiliklerinin Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem amel defterinde olduğuna ve onların hepsinin ecirlerinin bir mislinin ona ait olduğuna da delalet eder. Çünkü İslam'daki bütün güzel çığırları onlar için başlatan -Allah'ın salât ve selâmı üzerine olsun- odur. Allah'tan onun için Vesîle'yi ve yüce makamı niyaz eder; ona en kâmil salât ve en tertemiz selâm ile salât ve selâm eylemesini dileriz.
وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: (بِغَيْرِ عِلْمٍ) [١٦ \ ٢٥] ، يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْكَافِرَ غَيْرُ مَعْذُورٍ بَعْدَ إِبْلَاغِ الرُّسُلِ الْمُؤَيَّدِ بِالْمُعْجِزَاتِ، الَّذِي لَا لُبْسَ مَعَهُ فِي الْحَقِّ، وَلَوْ كَانَ يَظُنُّ أَنَّ
Bu yüce ayetteki { بِغَيْرِ عِلْمٍ } “...bilgisizce...” [Nahl 16/25] buyruğu; kâfirin, peygamberlerin mucizelerle desteklenen ve beraberinde hak konusunda hiçbir kapalılık bulunmayan tebliğinden sonra mazeretli sayılmayacağına delalet eder; her ne kadar o,
كَفْرَهُ هُدًى ; لِأَنَّهُ مَا مَنَعَهُ مِنْ مَعْرِفَةِ الْحَقِّ مَعَ ظُهُورِهِ إِلَّا شِدَّةُ التَّعَصُّبِ لِلْكُفْرِ، كَمَا قَدَّمْنَا الْآيَاتِ الدَّالَّةَ عَلَى ذَلِكَ فِي " الْأَعْرَافِ " ; كَقَوْلِهِ: (إِنَّهُمُ اتَّخَذُوا الشَّيَاطِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَيَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ) [٧ \ ٣٠] ، وَقَوْلُهُ: (قُلْ هَلْ نُنَبِّئُكُمْ بِالْأَخْسَرِينَ أَعْمَالًا الَّذِينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَهُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعًا) [١٨ \ ١٠٣ - ١٠٤] ، وَقَوْلُهُ: (وَبَدَا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مَا لَمْ يَكُونُوا يَحْتَسِبُونَ) [٣٩ \ ٤٧] ، وَحَمْلُهُمْ أَوْزَارَهُمْ هُوَ اكْتِسَابُهُمُ الْإِثْمَ الَّذِي هُوَ سَبَبُ تَرَدِّيهِمْ فِي النَّارِ، أَعَاذَنَا اللَّهُ وَالْمُسْلِمِينَ مِنْهَا.
küfrünü hidayet zannetse bile. Zira hakkın apaçık ortada olmasına rağmen onu hakkı bilmekten alıkoyan şey, ancak küfre olan şiddetli taassubudur. Nitekim A'râf Suresi'nde buna delalet eden ayetleri daha önce sunmuştuk; şu buyruklarında olduğu gibi: { إِنَّهُمُ اتَّخَذُوا الشَّيَاطِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَيَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ } “Şüphesiz onlar, Allah'ı bırakıp şeytanları dost edindiler ve kendilerinin doğru yolda olduklarını sanırlar” [A'râf 7/30], ve şu buyruğu: { قُلْ هَلْ نُنَبِّئُكُمْ بِالْأَخْسَرِينَ أَعْمَالًا الَّذِينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَهُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعًا } “De ki: 'Size amelleri bakımından en çok ziyana uğrayanları bildirelim mi? Onlar, dünya hayatındaki çabaları boşa gitmiş olan ve kendilerinin gerçekten güzel iş yaptıklarını sanan kimselerdir'” [Kehf 18/103-104], ve şu buyruğu: { وَبَدَا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مَا لَمْ يَكُونُوا يَحْتَسِبُونَ } “...ve hiç hesaba katmadıkları şeyler Allah tarafından karşılarına çıkarılmıştır” [Zümer 39/47]. Onların günahlarını yüklenmeleri ise, cehenneme yuvarlanmalarının sebebi olan günahı kazanmalarıdır. Allah bizi ve Müslümanları ondan muhafaza buyursun.
وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: مَعْنَى حَمْلِهِمْ أَوْزَارَهُمْ: أَنَّ الْوَاحِدَ مِنْهُمْ عِنْدَ خُرُوجِهِ مِنْ قَبْرِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَسْتَقْبِلُهُ شَيْءٌ كَأَقْبَحِ صُورَةٍ، وَأَنْتَنِهَا رِيحًا ; فَيَقُولُ: مَنْ أَنْتَ؟ فَيَقُولُ: أَوْ مَا تَعْرِفُنِي! فَيَقُولُ: لَا وَلِلَّهِ، إِلَّا أَنَّ اللَّهَ قَبَّحَ وَجْهَكَ! أَنْتَنَ رِيحَكَ! فَيَقُولُ أَنَا عَمَلُكَ الْخَبِيثُ، كُنْتَ فِي الدُّنْيَا خَبِيثَ الْعَمَلِ مُنْتِنَهُ فَطَالَمَا رَكِبْتَنِي فِي الدُّنْيَا! هَلُمَّ أَرْكَبُكَ الْيَوْمَ ; فَيَرْكَبُ عَلَى ظَهْرِهِ اه.
Bazı âlimler şöyle demiştir: Günahlarını yüklenmelerinin manası şudur: Kıyamet gününde onlardan biri kabrinden çıktığında karşısına son derece çirkin surette ve kokusu son derece pis bir varlık çıkar. O kimse: “Sen kimsin?” der. O da: “Yoksa beni tanımıyor musun!” der. O: “Hayır, vallahi tanımıyorum; şu kadar var ki Allah yüzünü çirkinleştirsin, kokunu pis kılsın!” der. O varlık şöyle der: “Ben senin kötü amelilim; dünyada amelin kötü ve pis kokuluydu. Dünyada uzun süre bana bindin! Haydi gel, bugün de ben sana bineyim.” Ve onun sırtına biner.
وَقَوْلُهُ (أَلَا سَاءَ مَا يَزِرُونَ) [١٦ \ ٢٥] ، (سَاءَ) فِعْلٌ جَامِدٌ ; لِإِنْشَاءِ الذَّمِّ بِمَعْنَى بِئْسَ، وَ (مَا) ، فِيهَا الْوَجْهَانِ الْمُشَارُ إِلَيْهِمَا بِقَوْلِهِ فِي الْخُلَاصَةِ:
Ayetin { أَلَا سَاءَ مَا يَزِرُونَ } “Dikkat edin, yüklendikleri şey ne kötüdür!” [Nahl 16/25] buyruğundaki { سَاءَ } lafzı, “bi'se” (بِئْسَ) manasında zemm (kınama) inşa etmek için kullanılan camid (türe Animalsiz) bir fiildir. { مَا } lafzında ise, el-Hulâsa'da (Elfiye'de) şu sözüyle işaret edilen iki vecih bulunmaktadır:
وَمَا مُمَيَّزٌ وَقِيلَ فَاعِلٌ ... فِي نَحْوِ نَعَمْ يَقُولُ الْفَاضِلُ
Mâ lafzı mümeyyizdir (temyizdir), fâildir (öznedir) de denilmiştir... Ni'me gibi fiillerde fazilet sahibi kimse böyle der.
وَقَوْلُهُ (يَزِرُونَ) ، أَيْ: يَحْمِلُونَ، وَقَالَ قَتَادَةُ: يَعْمَلُونَ. اه.
Ayetin { يَزِرُونَ } buyruğu, yani yüklenirler demektir. Katâde ise: “İşlerler” demiştir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: قَدْ مَكَرَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ.
Allah Teâlâ'nın buyruğu: { قَدْ مَكَرَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } “Onlardan öncekiler de tuzak kurmuştu...” [Nahl 16/26].
ذَكَرَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ الْكُفَّارَ الَّذِينَ كَانُوا قَبْلَ كُفَّارِ مَكَّةَ قَدْ مَكَرُوا. وَبَيَّنَ ذَلِكَ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ ; كَقَوْلِهِ: وَقَدْ مَكَرَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلِلَّهِ الْمَكْرُ جَمِيعًا [١٣ \ ٤٢] ، وَقَوْلِهِ: وَقَدْ مَكَرُوا مَكْرَهُمْ وَعِنْدَ اللَّهِ مَكْرُهُمْ وَإِنْ كَانَ مَكْرُهُمْ لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبَالُ [١٤ \ ٤٦] .
[Allah] -celle ve 'alâ-, bu yüce ayette Mekke kâfirlerinden önceki kâfirlerin de tuzak kurduklarını zikretmiştir. Bunu başka yerlerde de açıklamıştır; nitekim şu buyruğunda olduğu gibi: { وَقَدْ مَكَرَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلِلَّهِ الْمَكْرُ جَمِيعًا } “Onlardan öncekiler de tuzak kurmuştu; fakat bütün tuzaklar Allah'ındır” [Ra'd 13/42], ve şu buyruğu: { وَقَدْ مَكَرُوا مَكْرَهُمْ وَعِنْدَ اللَّهِ مَكْرُهُمْ وَإِنْ كَانَ مَكْرُهُمْ لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبَالُ } “Onlar gerçekten tuzaklarını kurdular. Tuzakları dağları yerinden oynatacak olsa bile tuzakları Allah katındadır” [İbrâhîm 14/46].
وَبَيَّنَ بَعْضَ مَكْرِ كَفَّارِ مَكَّةَ، بِقَوْلِهِ: وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِيُثْبِتُوكَ أَوْ يَقْتُلُوكَ أَوْ يُخْرِجُوكَ الْآيَةَ [٨ \ ٣٠] .
Mekke kâfirlerinin tuzaklarının bir kısmını şu buyruğuyla açıklamıştır: { وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِيُثْبِتُوكَ أَوْ يَقْتُلُوكَ أَوْ يُخْرِجُوكَ } “Hani inkâr edenler seni bağlayıp tutmak veya seni öldürmek ya da seni yurdundan çıkarmak için tuzak kuruyorlardı...” [Enfâl 8/30].
وَذَكَرَ بَعْضَ مَكْرِ الْيَهُودِ بِقَوْلِهِ: وَمَكَرُوا وَمَكَرَ اللَّهُ وَاللَّهُ خَيْرُ الْمَاكِرِينَ [٣ \ ٥٤] .
Yahudilerin tuzaklarının bir kısmını ise şu buyruğunda zikretmiştir: { وَمَكَرُوا وَمَكَرَ اللَّهُ وَاللَّهُ خَيْرُ الْمَاكِرِينَ } “Onlar tuzak kurdular, Allah da tuzak kurdu; Allah tuzak kuranların en hayırlısıdır” [Âl-i İmrân 3/54].
وَبَيَّنَ بَعْضَ مَكْرِ قَوْمِ صَالِحٍ، بِقَوْلِهِ: وَمَكَرُوا مَكْرًا وَمَكَرْنَا مَكْرًا وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ مَكْرِهِمْ أَنَّا دَمَّرْنَاهُمْ وَقَوْمَهُمْ أَجْمَعِينَ الْآيَةَ [٢٧ \ ٥٠، ٥١] .
Sâlih'in kavminin tuzaklarının bir kısmını şu buyruğuyla açıklamıştır: { وَمَكَرُوا مَكْرًا وَمَكَرْنَا مَكْرًا وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ مَكْرِهِمْ أَنَّا دَمَّرْنَاهُمْ وَقَوْمَهُمْ أَجْمَعِينَ } “Onlar bir tuzak kurdular; biz de onlar farkında olmadan bir tuzak kurduk. Bak işte tuzaklarının akıbeti nasıl oldu! Biz onları da kavimlerini de toptan helak ettik...” [Neml 27/50-51].
وَذَكَرَ بَعْضَ مَكْرِ قَوْمِ نُوحٍ بِقَوْلِهِ: وَمَكَرُوا مَكْرًا كُبَّارًا وَقَالُوا لَا تَذَرُنَّ
Nûh kavminin tuzaklarının bir kısmını şu buyruğunda zikretmiştir: { وَمَكَرُوا مَكْرًا كُبَّارًا وَقَالُوا لَا تَذَرُنَّ آلِهَتَكُمْ }
آلِهَتَكُمُ الْآيَةَ [٧١ \ ٢٢ - ٢٣] .
“Ve büyük bir tuzak kurdular; 'İlahlarınızı sakın bırakmayın' dediler...” [Nûh 71/22-23].
وَبَيَّنَ مَكْرَ رُؤَسَاءِ الْكُفَّارِ فِي قَوْلِهِ: بَلْ مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ إِذْ تَأْمُرُونَنَا أَنْ نَكْفُرَ بِاللَّهِ الْآيَةَ [٣٤ \ ٣٣] ، وَالْمَكْرُ: إِظْهَارُ الطَّيِّبِ وَإِبْطَانُ الْخَبِيثِ، وَهُوَ الْخَدِيعَةُ. وَقَدْ بَيَّنَ - جَلَّ وَعَلَا - أَنَّ الْمَكْرَ السَّيِّئَ لَا يَرْجِعُ ضَرَرُهُ إِلَّا عَلَى فَاعِلِهِ ; وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: وَلَا يَحِيقُ الْمَكْرُ السَّيِّئُ إِلَّا بِأَهْلِهِ [٣٥ \ ٤٣] .
Kâfirlerin önderlerinin tuzak kurmasını da şu buyruğunda açıklamıştır: { بَلْ مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ إِذْ تَأْمُرُونَنَا أَنْ نَكْفُرَ بِاللَّهِ } “Hayır, gece ve gündüz kurduğunuz tuzak! Hani siz bize Allah'ı inkâr etmemizi emrediyordunuz...” [Sebe' 34/33]. Mekir (tuzak); iyiliği gösterip kötülüğü gizlemektir, o da hiledir. [Allah] -celle ve 'alâ-, kötü tuzağın zararının ancak onu yapana döneceğini açıklamıştır; bu da O'nun şu buyruğundadır: { وَلَا يَحِيقُ الْمَكْرُ السَّيِّئُ إِلَّا بِأَهْلِهِ } “Kötü tuzak ancak sahibinin başına geçer” [Fâtır 35/43].