Binûn

Nahl — 2. Sayfa

Kaynak: Advâu'l-Beyân · Şinkîtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قَوْلُهُ تَعَالَى: هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً لَكُمْ مِنْهُ شَرَابٌ، تَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى مَا يُوَضِّحُ مَعْنَى هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ فِي «سُورَةِ الْحِجْرِ» .

Yüce Allah'ın: { هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً لَكُمْ مِنْهُ شَرَابٌ } “Gökten suyu indiren O'dur. Ondan hem size içecek vardır...” [Nahl, 16/10] buyruğuna gelince; bu kerim ayetin anlamını açıklayan hususlar Hicr Suresi'nde geçmişti.

وَقَوْلُهُ - جَلَّ وَعَلَا -: وَمِنْهُ شَجَرٌ فِيهِ تُسِيمُونَ يُنْبِتُ لَكُمْ بِهِ الزَّرْعَ وَالزَّيْتُونَ وَالنَّخِيلَ وَالْأَعْنَابَ وَمِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ.

Yüce Allah'ın: { وَمِنْهُ شَجَرٌ فِيهِ تُسِيمُونَ يُنْبِتُ لَكُمْ بِهِ الزَّرْعَ وَالزَّيْتُونَ وَالنَّخِيلَ وَالْأَعْنَابَ وَمِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ } “...ve hayvanlarınızı otlattığınız bitkiler de ondandır. O [su] ile sizin için ekin, zeytin, hurmalıklar, üzümler ve her türlü meyveden yetiştirir. Şüphesiz bunda düşünen bir topluluk için bir ayet (ibret) vardır.” [Nahl, 16/10-11] buyruğuna gelince:

بَيَّنَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ: إِنْبَاتَهُ بِالْمَاءِ مَا يَأْكُلُهُ النَّاسُ مِنَ الْحُبُوبِ وَالثِّمَارِ، وَمَا تَأْكُلُهُ الْمَوَاشِي مِنَ الْمَرْعَى مِنْ أَعْظَمِ نِعَمِهِ عَلَى بَنِي آدَمَ، وَمِنْ أَوْضَحِ آيَاتِهِ الدَّالَّةِ عَلَى أَنَّهُ هُوَ الْمُسْتَحِقُّ لِأَنْ يُعْبَدَ وَحْدَهُ، وَأَوْضَحَ هَذَا الْمَعْنَى فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ، كَقَوْلِهِ: أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَسُوقُ الْمَاءَ إِلَى الْأَرْضِ الْجُرُزِ فَنُخْرِجُ بِهِ زَرْعًا تَأْكُلُ مِنْهُ أَنْعَامُهُمْ وَأَنْفُسُهُمْ أَفَلَا يُبْصِرُونَ [٣٢ \ ٢٧] ، وَقَوْلِهِ: الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ مَهْدًا وَسَلَكَ لَكُمْ فِيهَا سُبُلًا وَأَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجْنَا بِهِ أَزْوَاجًا مِنْ نَبَاتٍ شَتَّى كُلُوا وَارْعَوْا أَنْعَامَكُمْ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِأُولِي النُّهَى [٢٠ \ ٥٣، ٥٤] ، وَقَوْلِهِ: وَالْأَرْضَ بَعْدَ ذَلِكَ دَحَاهَا أَخْرَجَ مِنْهَا مَاءَهَا وَمَرْعَاهَا وَالْجِبَالَ أَرْسَاهَا مَتَاعًا لَكُمْ وَلِأَنْعَامِكُمْ [٧٩ \ ٣٠ - ٣٣] ، وَقَوْلِهِ: وَنَزَّلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً مُبَارَكًا فَأَنْبَتْنَا بِهِ جَنَّاتٍ وَحَبَّ الْحَصِيدِ وَالنَّخْلَ بَاسِقَاتٍ لَهَا طَلْعٌ نَضِيدٌ رِزْقًا لِلْعِبَادِ الْآيَةَ [٥٠ \ ٩ - ١١] ، وَقَوْلِهِ: أَمَّنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَأَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَنْبَتْنَا بِهِ حَدَائِقَ ذَاتَ بَهْجَةٍ مَا كَانَ لَكُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَهَا أَإِلَهٌ مَعَ اللَّهِ بَلْ هُمْ قَوْمٌ يَعْدِلُونَ [٢٧ \ ٦٠] ، وَقَوْلِهِ: وَأَنْزَلْنَا مِنَ الْمُعْصِرَاتِ مَاءً ثَجَّاجًا لِنُخْرِجَ بِهِ حَبًّا وَنَبَاتًا وَجَنَّاتٍ أَلْفَافًا [٧٨ \ ١٤ - ١٦] ، وَالْآيَاتُ بِمِثْلِ هَذَا كَثِيرَةٌ جِدًّا.

Yüce Allah bu kerim ayette, su vesilesiyle insanların yediği hububat ve meyveleri, davarların yediği otlakları bitirmesinin Âdemoğluna olan en büyük nimetlerinden biri ve yalnızca Kendisinin ibadete layık olduğuna delalet eden en açık delillerinden olduğunu beyan etmiştir. Bu manayı pek çok ayette açıklamıştır; nitekim şöyle buyurmaktadır: { أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَسُوقُ الْمَاءَ إِلَى الْأَرْضِ الْجُرُزِ فَنُخْرِجُ بِهِ زَرْعًا تَأْكُلُ مِنْهُ أَنْعَامُهُمْ وَأَنْفُسُهُمْ أَفَلَا يُبْصِرُونَ } “Görmediler mi ki, biz kurak toprağa suyu sevk ediyoruz da onunla hem hayvanlarının hem de kendilerinin yedikleri ekini çıkarıyoruz? Hâlâ görmüyorlar mı?” [Secde, 32/27], yine şöyle buyurmaktadır: { الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ مَهْدًا وَسَلَكَ لَكُمْ فِيهَا سُبُلًا وَأَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجْنَا بِهِ أَزْوَاجًا مِنْ نَبَاتٍ شَتَّى كُلُوا وَارْعَوْا أَنْعَامَكُمْ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِأُولِي النُّهَى } “O, yeryüzünü sizin için bir beşik yapan, orada size yollar açan ve gökten su indirendir. Böylece biz onunla çeşit çeşit bitkilerden çiftler çıkardık. Yiyiniz ve hayvanlarınızı otlatınız! Şüphesiz bunda akıl sahipleri için ibretler vardır.” [Tâhâ, 20/53-54], yine şöyle buyurmaktadır: { وَالْأَرْضَ بَعْدَ ذَلِكَ دَحَاهَا أَخْرَجَ مِنْهَا مَاءَهَا وَمَرْعَاهَا وَالْجِبَالَ أَرْسَاهَا مَتَاعًا لَكُمْ وَلِأَنْعَامِكُمْ } “Bundan sonra da yeryüzünü yayıp döşedi. Ondan suyunu ve otlağını çıkardı. Dağları sağlam bir şekilde dikti. Sizin ve hayvanlarınızın yararlanması için.” [Nâziât, 79/30-33], yine şöyle buyurmaktadır: { وَنَزَّلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً مُبَارَكًا فَأَنْبَتْنَا بِهِ جَنَّاتٍ وَحَبَّ الْحَصِيدِ وَالنَّخْلَ بَاسِقَاتٍ لَهَا طَلْعٌ نَضِيدٌ رِزْقًا لِلْعِبَادِ } “Gökten bereketli bir su indirdik de onunla bahçeler ve biçilecek taneler, kullara rızık olmak üzere salkımları üst üste dizilmiş yüksek hurma ağaçları bitirdik...” [Kâf, 50/9-11], yine şöyle buyurmaktadır: { أَمَّنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَأَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَنْبَتْنَا بِهِ حَدَائِقَ ذَاتَ بَهْجَةٍ مَا كَانَ لَكُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَهَا أَإِلَهٌ مَعَ اللَّهِ بَلْ هُمْ قَوْمٌ يَعْدِلُونَ } “Yoksa gökleri ve yeri yaratan, sizin için gökten su indiren mi? Biz onunla, sizin bir ağacını bile bitiremeyeceğiniz güzel güzel bahçeler bitirdik. Allah ile beraber başka bir ilah mı var? Hayır, onlar sapan bir topluluktur.” [Neml, 27/60], yine şöyle buyurmaktadır: { وَأَنْزَلْنَا مِنَ الْمُعْصِرَاتِ مَاءً ثَجَّاجًا لِنُخْرِجَ بِهِ حَبًّا وَنَبَاتًا وَجَنَّاتٍ أَلْفَافًا } “Ve sıkışan bulutlardan şarıl şarıl su indirdik; onunla taneler, bitkiler ve sarmaş dolaş olmuş bahçeler çıkaralım diye.” [Nebe', 78/14-16]. Bu minvaldeki ayetler pek çoktur.

تَنْبِيهَانِ.

İki Uyarı:

الْأَوَّلُ: اعْلَمْ أَنَّ النَّظَرَ فِي هَذِهِ الْآيَاتِ وَاجِبٌ، لِمَا تَقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ: «أَنَّ صِيغَةَ الْأَمْرِ تَقْتَضِي الْوُجُوبَ إِلَّا لِدَلِيلٍ يَصْرِفُهَا عَنِ الْوُجُوبِ» . وَاللَّهُ - جَلَّ وَعَلَا - أَمَرَ الْإِنْسَانَ أَنْ يَنْظُرَ

Birincisi: Bil ki bu ayetler üzerinde [ibretle] düşünmek/bakmak vaciptir. Çünkü fıkıh usulünde: «Emir sîgası, onu vücûbiyetten (farz/vacip olmaktan) çeviren bir delil bulunmadığı sürece vücûb ifade eder» kuralı yerleşmiştir. Yüce Allah insana,

إِلَى طَعَامِهِ الَّذِي بِهِ حَيَاتُهُ، وَيُفَكِّرَ فِي الْمَاءِ الَّذِي هُوَ سَبَبُ إِنْبَاتِ حُبِّهِ مَنْ أَنْزَلَهُ؟ ثُمَّ بَعْدَ إِنْزَالِ الْمَاءِ وَرَيِّ الْأَرْضِ مَنْ يَقْدِرُ عَلَى شَقِّ الْأَرْضِ عَنِ النَّبَاتِ وَإِخْرَاجِهِ مِنْهَا؟ ثُمَّ مِنْ يَقْدِرُ عَلَى إِخْرَاجِ الْحَبِّ مِنْ ذَلِكَ النَّبَاتِ؟ ثُمَّ مِنْ يَقْدِرُ عَلَى تَنْمِيَتِهِ حَتَّى يَصِيرَ صَالِحًا لِلْأَكْلِ! ؟ : انْظُرُوا إِلَى ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ وَيَنْعِهِ. . . الْآيَةَ [٦ \ ٩] ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَلْيَنْظُرِ الْإِنْسَانُ إِلَى طَعَامِهِ أَنَّا صَبَبْنَا الْمَاءَ صَبًّا ثُمَّ شَقَقْنَا الْأَرْضَ شَقًّا فَأَنْبَتْنَا فِيهَا حَبًّا وَعِنَبًا وَقَضْبًا وَزَيْتُونًا وَنَخْلًا وَحَدَائِقَ غُلْبًا وَفَاكِهَةً وَأَبًّا مَتَاعًا لَكُمْ وَلِأَنْعَامِكُمْ [٨٠ \ ٢٤ - ٣٢] .

hayatının kaynağı olan yiyeceğine bakmasını ve tanesinin bitmesine sebep olan suyu kimin indirdiğini tefekkür etmesini emretmiştir: Sonra suyun indirilip yerin sulanmasından sonra toprağı yarıp bitkiyi oradan çıkarmaya kimin gücü yeter? Sonra o bitkiden taneyi çıkarmaya kimin gücü yeter? Sonra onu yenmeye elverişli hale gelinceye kadar büyütüp geliştirmeye kimin gücü yeter?! { انْظُرُوا إِلَى ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ وَيَنْعِهِ } “Meyve verdiğinde onun meyvesine ve olgunlaşmasına bakın...” [En'âm, 6/99]. Bu durum Yüce Allah'ın şu buyruğunda da yer almaktadır: { فَلْيَنْظُرِ الْإِنْسَانُ إِلَى طَعَامِهِ أَنَّا صَبَبْنَا الْمَاءَ صَبًّا ثُمَّ شَقَقْنَا الْأَرْضَ شَقًّا فَأَنْبَتْنَا فِيهَا حَبًّا وَعِنَبًا وَقَضْبًا وَزَيْتُونًا وَنَخْلًا وَحَدَائِقَ غُلْبًا وَفَاكِهَةً وَأَبًّا مَتَاعًا لَكُمْ وَلِأَنْعَامِكُمْ } “İnsan, yediği yiyeceğine bir baksın! Biz suyu bol bol akıttık. Sonra yeri yardıkça yardık. Böylece orada taneler, üzümler, yoncalar, zeytinler, hurmalıklar, bol ağaçlı bahçeler, meyveler ve çayırlar bitirdik; sizin ve hayvanlarınızın faydalanması için.” [Abese, 80/24-32].

وَكَذَلِكَ يَجِبُ عَلَى الْإِنْسَانِ النَّظَرُ فِي الشَّيْءِ الَّذِي خُلِقَ مِنْهُ ; لِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَلْيَنْظُرِ الْإِنْسَانُ مِمَّ خُلِقَ [٨٦ \ ٥] ، وَظَاهِرُ الْقُرْآنِ: أَنَّ النَّظَرَ فِي ذَلِكَ وَاجِبٌ، وَلَا دَلِيلَ يَصْرِفُ عَنْ ذَلِكَ.

Aynı şekilde insanın yaratıldığı şeye bakıp düşünmesi de vaciptir; zira Yüce Allah: { فَلْيَنْظُرِ الْإِنْسَانُ مِمَّ خُلِقَ } “İnsan neden yaratıldığına bir baksın!” [Târık, 86/5] buyurmaktadır. Kur'an'ın zahiri, buna bakmanın vacip olduğuna delalet eder ve bunu [vücûbiyetten] çeviren hiçbir delil yoktur.

التَّنْبِيهُ الثَّانِي: اعْلَمْ أَنَّهُ - جَلَّ وَعَلَا - أَشَارَ فِي هَذِهِ الْآيَاتِ مِنْ أَوَّلِ سُورَةِ «النَّحْلِ» إِلَى بَرَاهِينِ الْبَعْثِ الثَّلَاثَةِ، الَّتِي قَدَّمْنَا أَنَّ الْقُرْآنَ الْعَظِيمَ يَكْثُرُ فِيهِ الِاسْتِدْلَالُ بِهَا عَلَى الْبَعْثِ. الْأَوَّلُ: خَلْقُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ الْمَذْكُورُ فِي قَوْلِهِ: خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ. . . . الْآيَةَ [٦٤ \ ٣] ، وَالِاسْتِدْلَالُ بِذَلِكَ عَلَى الْبَعْثِ كَثِيرٌ فِي الْقُرْآنِ، كَقَوْلِهِ: أَأَنْتُمْ أَشَدُّ خَلْقًا أَمِ السَّمَاءُ بَنَاهَا رَفَعَ سَمْكَهَا [٧٩ \ ٢٧ - ٢٨] ، إِلَى قَوْلِهِ: مَتَاعًا لَكُمْ وَلِأَنْعَامِكُمْ [٧٩ \ ٣٣] ، وَقَوْلِهِ: أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَلَمْ يَعْيَ بِخَلْقِهِنَّ بِقَادِرٍ عَلَى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتَى [٤٦ \ ٣٣] ، وَقَوْلِهِ: لَخَلْقُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ. . . الْآيَةَ [٤٠ \ ٥٧] ، وَقَوْلِهِ: أَوَلَيْسَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ بِقَادِرٍ عَلَى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ بَلَى وَهُوَ الْخَلَّاقُ الْعَلِيمُ [٣٦ \ ٨١] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ كَمَا تَقَدَّمَ.

İkinci Uyarı: Bil ki Yüce Allah Nahl Suresi'nin başındaki bu ayetlerde, yüce Kur'an'da yeniden dirilişe (ba's) delil getirilmesi çokça geçen üç diriliş deliline işaret etmiştir. Birincisi: { خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ } “Gökleri ve yeri hak ile yarattı...” [Tegâbün, 64/3; Nahl, 16/3] ayetinde zikredilen göklerin ve yerin yaratılışıdır. Bununla yeniden dirilişe delil getirilmesi Kur'an'da pek çoktur; nitekim şöyle buyurmaktadır: { أَأَنْتُمْ أَشَدُّ خَلْقًا أَمِ السَّمَاءُ بَنَاهَا رَفَعَ سَمْكَهَا } “Sizi yaratmak mı daha zor, yoksa göğü yaratmak mı? Onu bina etti, tavanını yükseltti...” [Nâziât, 79/27-28] ayetinden { مَتَاعًا لَكُمْ وَلِأَنْعَامِكُمْ } “Sizin ve hayvanlarınızın yararlanması için.” [Nâziât, 79/33] ayetine kadar olan kısım; yine şöyle buyurmaktadır: { أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَلَمْ يَعْيَ بِخَلْقِهِنَّ بِقَادِرٍ عَلَى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتَى } “Görmediler mi ki gökleri ve yeri yaratan ve onları yaratmaktan yorulmayan Allah, ölüleri diriltmeye de kadirdir?” [Ahkâf, 46/33], yine şöyle buyurmaktadır: { لَخَلْقُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ } “Elbette göklerin ve yerin yaratılması, insanların yaratılmasından daha büyüktür...” [Mü'min, 40/57], yine şöyle buyurmaktadır: { أَوَلَيْسَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ بِقَادِرٍ عَلَى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ بَلَى وَهُوَ الْخَلَّاقُ الْعَلِيمُ } “Gökleri ve yeri yaratan, onların benzerini yaratmaya kadir değil midir? Elbette kadirdir. O, her şeyi hakkıyla yaratan, hakkıyla bilendir.” [Yâsîn, 36/81] ve daha önce geçtiği üzere benzeri diğer ayetler.

الْبُرْهَانُ الثَّانِي: خَلْقُ الْإِنْسَانِ أَوَّلًا الْمَذْكُورُ فِي قَوْلِهِ: خَلَقَ الْإِنْسَانَ مِنْ نُطْفَةٍ [١٦ \ ٤] ; لِأَنَّ مَنِ اخْتَرَعَ قَادِرٌ عَلَى الْإِعَادَةِ ثَانِيًا. وَهَذَا يَكْثُرُ الِاسْتِدْلَالُ بِهِ أَيْضًا عَلَى الْبَعْثِ، كَقَوْلِهِ: قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَهَا أَوَّلَ مَرَّةٍ وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ [٣٦ \ ٧٩] ، وَقَوْلِهِ: وَهُوَ الَّذِي يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَهُوَ أَهْوَنُ. . . . الْآيَةَ [٣٠ \ ٢٧] ، وَقَوْلِهِ: يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِنَ الْبَعْثِ فَإِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ تُرَابٍ [٢٢ \ ٥] ، وَقَوْلِهِ: أَفَعَيِينَا بِالْخَلْقِ الْأَوَّلِ بَلْ هُمْ فِي لَبْسٍ مِنْ خَلْقٍ جَدِيدٍ [٥٠ \ ١٥] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ

İkinci delil: { خَلَقَ الْإِنْسَانَ مِنْ نُطْفَةٍ } “İnsanı bir damla sudan (nutfeden) yarattı.” [Nahl, 16/4] buyruğunda zikredilen insanın ilk yaratılışıdır; zira [yoktan] var eden, ikinci defa yeniden yaratmaya da kadirdir. Bununla yeniden dirilişe delil getirilmesi de pek çoktur; nitekim şöyle buyurmaktadır: { قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَهَا أَوَّلَ مَرَّةٍ وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ } “De ki: Onları ilk defa var eden diriltecektir. O, her yaratmayı hakkıyla bilendir.” [Yâsîn, 36/79], yine şöyle buyurmaktadır: { وَهُوَ الَّذِي يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَهُوَ أَهْوَنُ } “Yaratmayı başlatan, sonra onu iade edecek (yeniden diriltecek) olan O'dur. Bu O'na pek kolaydır...” [Rûm, 30/27], yine şöyle buyurmaktadır: { يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِنَ الْبَعْثِ فَإِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ تُرَابٍ } “Ey insanlar! Eğer yeniden dirilişten şüphede iseniz, şüphesiz biz sizi topraktan yarattık...” [Hac, 22/5], yine şöyle buyurmaktadır: { أَفَعَيِينَا بِالْخَلْقِ الْأَوَّلِ بَلْ هُمْ فِي لَبْسٍ مِنْ خَلْقٍ جَدِيدٍ } “Biz ilk yaratmada acze mi düştük? Hayır, onlar yeni bir yaratılıştan şüphe içindedirler.” [Kâf, 50/15] ve daha önce geçtiği üzere

الْآيَاتِ كَمَا تَقَدَّمَ.

benzeri diğer ayetler.

الْبُرْهَانُ الثَّالِثُ: إِحْيَاءُ الْأَرْضِ بَعْدَ مَوْتِهَا الْمَذْكُورُ هُنَا فِي قَوْلِهِ: يُنْبِتُ لَكُمْ بِهِ الزَّرْعَ وَالزَّيْتُونَ وَالنَّخِيلَ وَالْأَعْنَابَ. . . [١٦ \ ١١] ، فَإِنَّهُ يَكْثُرُ فِي الْقُرْآنِ الِاسْتِدْلَالُ بِهِ عَلَى الْبَعْثِ أَيْضًا، كَقَوْلِهِ: فَإِذَا أَنْزَلْنَا عَلَيْهَا الْمَاءَ اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ إِنَّ الَّذِي أَحْيَاهَا لَمُحْيِي الْمَوْتَى [٤١ \ ٣٩] ، وَقَوْلِهِ: وَأَحْيَيْنَا بِهِ بَلْدَةً مَيْتًا كَذَلِكَ الْخُرُوجُ [٥٠ \ ١١] ، أَيْ: كَذَلِكَ الْأَحْيَاءُ خُرُوجُكُمْ مِنْ قُبُورِكُمْ أَحْيَاءً بَعْدَ الْمَوْتِ، وَقَوْلِهِ: وَيُحْيِي الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَكَذَلِكَ تُخْرَجُونَ [٣٠ \ ١٩] ، أَيْ: مِنْ قُبُورِكُمْ أَحْيَاءً بَعْدَ الْمَوْتِ، وَقَوْلِهِ: حَتَّى إِذَا أَقَلَّتْ سَحَابًا ثِقَالًا سُقْنَاهُ لِبَلَدٍ مَيِّتٍ فَأَنْزَلْنَا بِهِ الْمَاءَ فَأَخْرَجْنَا بِهِ مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ كَذَلِكَ نُخْرِجُ الْمَوْتَى لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ [٧ \ ٥٧] ، وَقَوْلِهِ: وَتَرَى الْأَرْضَ هَامِدَةً فَإِذَا أَنْزَلْنَا عَلَيْهَا الْمَاءَ اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ وَأَنْبَتَتْ مِنْ كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ وَأَنَّهُ يُحْيِي الْمَوْتَى وَأَنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ [٢٢ \ ٥، ٦] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ كَمَا تَقَدَّمَ.

Üçüncü delil: Burada { يُنْبِتُ لَكُمْ بِهِ الزَّرْعَ وَالزَّيْتُونَ وَالنَّخِيلَ وَالْأَعْنَابَ } “O [su] ile sizin için ekin, zeytin, hurmalıklar ve üzümler yetiştirir...” [Nahl, 16/11] buyruğunda zikredilen, ölümünün ardından toprağın diriltilmesidir. Zira Kur'an'da bununla da yeniden dirilişe çokça delil getirilir; nitekim şöyle buyurmaktadır: { فَإِذَا أَنْزَلْنَا عَلَيْهَا الْمَاءَ اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ إِنَّ الَّذِي أَحْيَاهَا لَمُحْيِي الْمَوْتَى } “Üzerine suyu indirdiğimiz zaman harekete geçer ve kabarır. Şüphesiz onu dirilten, ölüleri de kesinlikle diriltendir.” [Fussilet, 41/39], yine şöyle buyurmaktadır: { وَأَحْيَيْنَا بِهِ بَلْدَةً مَيْتًا كَذَلِكَ الْخُرُوجُ } “Ve onunla ölü bir beldeye hayat verdik. İşte [kabirlerden] çıkış da böyledir.” [Kâf, 50/11] yani: Tıpkı bu diriltme gibi, sizin de ölümden sonra kabirlerinizden diri olarak çıkışınız böyledir; yine şöyle buyurmaktadır: { وَيُحْيِي الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَكَذَلِكَ تُخْرَجُونَ } “Ve toprağı ölümünün ardından diriltir. İşte siz de böyle çıkarılacaksınız.” [Rûm, 30/19] yani: Ölümden sonra kabirlerinizden diri olarak çıkarılacaksınız; yine şöyle buyurmaktadır: { حَتَّى إِذَا أَقَلَّتْ سَحَابًا ثِقَالًا سُقْنَاهُ لِبَلَدٍ مَيِّتٍ فَأَنْزَلْنَا بِهِ الْمَاءَ فَأَخْرَجْنَا بِهِ مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ كَذَلِكَ نُخْرِجُ الْمَوْتَى لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ } “Nihayet o [rüzgârlar] ağır bulutları yüklendiğinde, onu ölü bir beldeye sevk ederiz de onunla su indirir ve onunla her türlü meyveyi çıkarırız. İşte ölüleri de böyle çıkaracağız; umulur ki düşünüp ibret alırsınız.” [A'râf, 7/57], yine şöyle buyurmaktadır: { وَتَرَى الْأَرْضَ هَامِدَةً فَإِذَا أَنْزَلْنَا عَلَيْهَا الْمَاءَ اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ وَأَنْبَتَتْ مِنْ كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ وَأَنَّهُ يُحْيِي الْمَوْتَى وَأَنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Yeryüzünü kupkuru ve ölü görürsün. Fakat üzerine su indirdiğimiz zaman titreşir, kabarır ve her güzel çiftten [bitkiler] bitirir. Bu böyledir; çünkü Allah Hakk'ın ta kendisidir, şüphesiz O ölüleri diriltir ve O her şeye hakkıyla kadirdir.” [Hac, 22/5-6] ve daha önce geçtiği üzere benzeri diğer ayetler.

فَهَذِهِ الْبَرَاهِينُ الثَّلَاثَةُ يَكْثُرُ جِدًّا الِاسْتِدْلَالُ بِهَا عَلَى الْبَعْثِ فِي كِتَابِ اللَّهِ، كَمَا رَأَيْتَ وَكَمَا تَقَدَّمَ.

Gördüğün ve daha önce geçtiği üzere Allah'ın Kitabı'nda yeniden dirilişe bu üç delil ile çok fazla istidlalde bulunulmuştur (delil getirilmiştir).

وَهُنَاكَ بُرْهَانٌ رَابِعٌ يَكْثُرُ الِاسْتِدْلَالُ بِهِ عَلَى الْبَعْثِ أَيْضًا وَلَا ذِكْرَ لَهُ فِي هَذِهِ الْآيَاتِ، وَهُوَ إِحْيَاءُ اللَّهِ بَعْضَ الْمَوْتَى فِي دَارِ الدُّنْيَا، كَمَا تَقَدَّمَتِ الْإِشَارَةُ إِلَيْهِ فِي: «سُورَةِ الْبَقَرَةِ» ; لِأَنَّ مَنْ أَحْيَا نَفْسًا وَاحِدَةً بَعْدَ مَوْتِهَا قَادِرٌ عَلَى إِحْيَاءِ جَمِيعِ النُّفُوسِ: مَا خَلْقُكُمْ وَلَا بَعْثُكُمْ إِلَّا كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ [٣١ \ ٢٨] .

Yeniden dirilişe yine çokça delil getirilen fakat bu ayetlerde zikredilmeyen dördüncü bir delil daha vardır ki o da Allah'ın dünya yurdunda bazı ölüleri diriltmesidir; nitekim buna Bakara Suresi'nde işaret edilmişti. Zira tek bir nefsi ölümünden sonra dirilten kimse, bütün nefisleri diriltmeye de kadirdir: { مَا خَلْقُكُمْ وَلَا بَعْثُكُمْ إِلَّا كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ } “Sizin yaratılmanız da diriltilmeniz de ancak tek bir nefis gibidir.” [Lokmân, 31/28].

وَقَدْ ذَكَرَ - جَلَّ وَعَلَا - هَذَا الْبُرْهَانَ فِي: «سُورَةِ الْبَقَرَةِ» فِي خَمْسَةِ مَوَاضِعَ:

Yüce Allah bu delili Bakara Suresi'nde beş yerde zikretmiştir:

الْأَوَّلُ قَوْلُهُ: ثُمَّ بَعَثْنَاكُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ [٢ \ ٥٦] .

Birincisi, şu buyruğudur: { ثُمَّ بَعَثْنَاكُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } “Sonra ölümünüzün ardından, şükredesiniz diye sizi dirilttik.” [Bakara, 2/56].

الثَّانِي قَوْلُهُ: فَقُلْنَا اضْرِبُوهُ بِبَعْضِهَا كَذَلِكَ يُحْيِي اللَّهُ الْمَوْتَى وَيُرِيكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ [٢ \ ٧٣] .

İkincisi, şu buyruğudur: { فَقُلْنَا اضْرِبُوهُ بِبَعْضِهَا كَذَلِكَ يُحْيِي اللَّهُ الْمَوْتَى وَيُرِيكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ } “'Onun (kesilen sığırın) bir parçasıyla ona (öldürülen kişiye) vurun' dedik. İşte Allah ölüleri böyle diriltir ve aklınızı kullanasınız diye size ayetlerini gösterir.” [Bakara, 2/73].

الثَّالِثُ قَوْلُهُ - جَلَّ وَعَلَا -: فَقَالَ لَهُمُ اللَّهُ مُوتُوا ثُمَّ أَحْيَاهُمْ [٢ \ ٢٤٣] .

Üçüncüsü, Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { فَقَالَ لَهُمُ اللَّهُ مُوتُوا ثُمَّ أَحْيَاهُمْ } “Allah onlara 'Ölün!' dedi, sonra da onları diriltti.” [Bakara, 2/243].

الرَّابِعُ قَوْلُهُ: فَأَمَاتَهُ اللَّهُ مِائَةَ عَامٍ ثُمَّ بَعَثَهُ قَالَ كَمْ لَبِثْتَ قَالَ لَبِثْتُ يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ قَالَ بَلْ لَبِثْتَ مِائَةَ عَامٍ فَانْظُرْ إِلَى طَعَامِكَ وَشَرَابِكَ لَمْ يَتَسَنَّهْ وَانْظُرْ إِلَى حِمَارِكَ وَلِنَجْعَلَكَ آيَةً لِلنَّاسِ وَانْظُرْ إِلَى الْعِظَامِ كَيْفَ نُنْشِزُهَا ثُمَّ نَكْسُوهَا لَحْمًا فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ قَالَ أَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ [٢ \ ٢٥٩] .

Dördüncüsü, şu buyruğudur: { فَأَمَاتَهُ اللَّهُ مِائَةَ عَامٍ ثُمَّ بَعَثَهُ قَالَ كَمْ لَبِثْتَ قَالَ لَبِثْتُ يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ قَالَ بَلْ لَبِثْتَ مِائَةَ عَامٍ فَانْظُرْ إِلَى طَعَامِكَ وَشَرَابِكَ لَمْ يَتَسَنَّهْ وَانْظُرْ إِلَى حِمَارِكَ وَلِنَجْعَلَكَ آيَةً لِلنَّاسِ وَانْظُرْ إِلَى الْعِظَامِ كَيْفَ نُنْشِزُهَا ثُمَّ نَكْسُوهَا لَحْمًا فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ قَالَ أَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Bunun üzerine Allah onu yüz yıl ölü bıraktı, sonra diriltti. 'Ne kadar kaldın?' dedi. 'Bir gün veya günün bir kısmı kadar kaldım' dedi. 'Hayır, yüz yıl kaldın. Yiyeceğine ve içeceğine bak, henüz bozulmamış. Bir de eşeğine bak! Seni insanlara bir ibret kılalım diye [böyle yaptık]. Kemiklere de bak, onları nasıl birleştirip yerli yerine koyuyoruz, sonra da onlara et giydiriyoruz!' dedi. Bu durum kendisine apaçık belli olunca: 'Biliyorum ki Allah her şeye hakkıyla kadirdir' dedi.” [Bakara, 2/259].

الْخَامِسُ قَوْلُهُ تَعَالَى: قَالَ فَخُذْ أَرْبَعَةً مِنَ الطَّيْرِ فَصُرْهُنَّ إِلَيْكَ ثُمَّ اجْعَلْ عَلَى كُلِّ جَبَلٍ مِنْهُنَّ جُزْءًا ثُمَّ ادْعُهُنَّ يَأْتِينَكَ سَعْيًا وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ [٢ \ ٢٦٠] .

Beşincisi, Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { قَالَ فَخُذْ أَرْبَعَةً مِنَ الطَّيْرِ فَصُرْهُنَّ إِلَيْكَ ثُمَّ اجْعَلْ عَلَى كُلِّ جَبَلٍ مِنْهُنَّ جُزْءًا ثُمَّ ادْعُهُنَّ يَأْتِينَكَ سَعْيًا وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ } “[Allah] buyurdu ki: 'Öyleyse kuşlardan dördünü tut, onları kendine alıştır (veya parçala), sonra her dağın üzerine onlardan bir parça koy; sonra da onları çağır, koşarak sana geleceklerdir. Bil ki şüphesiz Allah Azîz'dir, Hakîm'dir.'” [Bakara, 2/260].

وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: وَمِنْهُ شَجَرٌ فِيهِ تُسِيمُونَ [١٦ \ ١٠] ، أَيْ: تَرْعَوْنَ مَوَاشِيَكُمُ السَّائِمَةَ فِي ذَلِكَ الشَّجَرِ الَّذِي هُوَ الْمَرْعَى. وَالْعَرَبُ تُطْلِقُ اسْمَ الشَّجَرِ عَلَى كُلِّ مَا تُنْبِتُهُ الْأَرْضُ مِنَ الْمَرْعَى ; وَمِنْهُ قَوْلُ النَّمِرِ بْنِ تَوْلَبٍ الْعُكْلِيِّ:

Yüce Allah'ın bu kerim ayetteki: { وَمِنْهُ شَجَرٌ فِيهِ تُسِيمُونَ } “...ve hayvanlarınızı otlattığınız bitkiler de ondandır.” [Nahl, 16/10] buyruğunun anlamı şudur: Otlak olan o bitkide otlayan davarlarınızı otlatırsınız. Araplar, yerin bitirdiği her türlü ota/otlağa “şecer” (شجر) adını verirler; Nemer b. Tevleb el-Uklî'nin şu sözü de bundandır:

إِنَّا أَتَيْنَاكَ وَقَدْ طَالَ السَّفَرْ ... نَقُودُ خَيْلًا ضُمَّرًا فِيهَا صَعَرْ

Şüphesiz biz sana geldik, yolculuk da uzadı, Boyunları bükük, zayıflamış atları yederek geldik.

نُطْعِمُهَا اللَّحْمَ ... إِذَا عَزَّ الشَّجَرْ

Ot azaldığında, Onlara et yediririz.

وَالْعَرَبُ تَقُولُ: سَامَتِ الْمَوَاشِي ; إِذَا رَعَتْ فِي الْمَرْعَى الَّذِي يُنْبِتُهُ اللَّهُ بِالْمَطَرِ. وَأَسَامَهَا صَاحِبُهَا: أَيْ رَعَاهَا فِيهِ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

Araplar; hayvanlar Allah'ın yağmurla bitirdiği otlakta yayıldığında “سَامَتِ الْمَوَاشِي” (sâmeti'l-mevâşî) derler. “وَأَسَامَهَا صَاحِبُهَا” (ve esâmehâ sâhibuhâ) ise sahibi onları orada otlattı demektir. Şairin şu sözü de bundandır:

مَثَلُ ابْنِ بَزْعَةَ أَوْ كَآخِرَ مِثْلِهِ ... أَوْلَى لَكَ ابْنَ مُسِيمَةِ الْأَجْمَالِ

İbn Bez'a gibi ya da onun gibi bir başkası... Yazıklar olsun sana ey develeri otlatan kadının oğlu!

يَعْنِي يَا ابْنَ رَاعِيَةِ الْجِمَالِ الَّتِي تُسِيمُهَا فِي الْمَرْعَى.

Yani: Ey develeri merada otlatan kadın çobanın oğlu!

وَقَوْلُهُ: يُنْبِتُ لَكُمْ بِهِ الزَّرْعَ [١٦ \ ١١] ، قَرَأَهُ شُعْبَةُ عَنْ عَاصِمٍ: «نُنْبِتُ» بِالنُّونِ، وَالْبَاقُونَ بِالْيَاءِ التَّحْتِيَّةِ.

{ يُنْبِتُ لَكُمْ بِهِ الزَّرْعَ } “O [su] ile sizin için ekini yetiştirir...” [Nahl, 16/11] buyruğunu Âsım'dan rivayetle Şu'be “نُنْبِتُ” (nunbitu) şeklinde nun ile, diğer [kıraat imamları] ise [altında iki nokta olan] yâ ile [yunbitu şeklinde] okumuşlardır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَسَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالْنَّهَارَ وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومُ مُسَخَّرَاتٌ بِأَمْرِهِ إِنَّ فِي ذَلِكَ لِآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ، ذَكَرَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّهُ سَخَّرَ لِخَلْقِهِ خَمْسَةَ أَشْيَاءَ عِظَامٍ، فِيهَا مِنْ عَظِيمِ نِعْمَتِهِ مَا لَا يَعْلَمُهُ إِلَّا هُوَ، وَفِيهَا الدَّلَالَاتُ الْوَاضِحَاتُ لِأَهْلِ الْعُقُولِ: عَلَى أَنَّهُ الْوَاحِدُ الْمُسْتَحِقُّ لِأَنْ يُعْبَدُ وَحْدَهُ.

Yüce Allah'ın: { وَسَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالْنَّهَارَ وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومُ مُسَخَّرَاتٌ بِأَمْرِهِ إِنَّ فِي ذَلِكَ لِآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ } “O, geceyi, gündüzü, güneşi ve ayı sizin hizmetinize verdi. Yıldızlar da O'nun emriyle boyun eğdirilmiştir. Şüphesiz bunda aklını kullanan bir topluluk için ibretler vardır.” [Nahl, 16/12] buyruğuna gelince; Yüce Allah bu kerim ayette, yaratılmışların hizmetine beş büyük varlığı verdiğini zikretmiştir ki bunlarda O'ndan başkasının bilemeyeceği kadar büyük nimetleri ve akıl sahipleri için O'nun tek olduğuna ve yalnızca Kendisinin ibadete layık olduğuna dair apaçık deliller vardır.

وَالْخَمْسَةُ الْمَذْكُورَةُ هِيَ: اللَّيْلُ، وَالنَّهَارُ، وَالشَّمْسُ، وَالْقَمَرُ، وَالنُّجُومُ.

Zikredilen bu beş şey şunlardır: Gece, gündüz, güneş, ay ve yıldızlar.

وَكَرَّرَ فِي الْقُرْآنِ ذِكْرَ إِنْعَامِهِ بِتَسْخِيرِ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ، وَأَنَّهَا مِنْ أَعْظَمِ أَدِلَّةِ وَحْدَانِيَّتِهِ وَاسْتِحْقَاقِهِ لِلْعِبَادَةِ وَحْدَهُ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهَارَ يَطْلُبُهُ حَثِيثًا وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّرَاتٍ بِأَمْرِهِ أَلَا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ تَبَارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ [٧ \ ٥٤] ، وَإِغْشَاؤُهُ اللَّيْلَ النَّهَارَ: هُوَ تَسْخِيرُهُمَا، وَقَوْلُهُ: وَسَخَّرَ لَكُمُ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ دَائِبَيْنِ وَسَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ الْآيَةَ [١٤ \ ٣٣] ، وَقَوْلِهِ: وَآيَةٌ لَهُمُ اللَّيْلُ نَسْلَخُ مِنْهُ النَّهَارَ فَإِذَا هُمْ مُظْلِمُونَ وَالشَّمْسُ تَجْرِي لِمُسْتَقَرٍّ لَهَا ذَلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ وَالْقَمَرَ قَدَّرْنَاهُ مَنَازِلَ حَتَّى عَادَ كَالْعُرْجُونِ الْقَدِيمِ. [٣٦ \ ٣٧ - ٣٩] ،

Bu varlıkları hizmete vermek suretiyle olan nimetlerini, bunların O'nun birliğinin ve yalnızca Kendisinin ibadete layık olduğunun en büyük delillerinden olduğunu Kur'an'da tekrar tekrar zikretmiştir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: { إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهَارَ يَطْلُبُهُ حَثِيثًا وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّرَاتٍ بِأَمْرِهِ أَلَا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ تَبَارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ } “Şüphesiz sizin Rabbiniz, gökleri ve yeri altı günde yaratan, sonra Arş'a istiva eden Allah'tır. O, geceyi durmadan onu kovalayan gündüze bürür; güneşi, ayı ve yıldızları da Kendi emrine boyun eğmiş olarak [yarattı]. İyi bilin ki yaratma da emir de yalnız O'na aittir. Âlemlerin Rabbi olan Allah ne yücedir!” [A'râf, 7/54] —geceyi gündüze bürümesi, ikisini boyun eğdirmesi (hizmete vermesi) demektir—; yine şöyle buyurmaktadır: { وَسَخَّرَ لَكُمُ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ دَائِبَيْنِ وَسَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ } “Sürekli kendi yörüngelerinde hareket eden güneşi ve ayı sizin hizmetinize verdi; geceyi ve gündüzü de sizin hizmetinize verdi...” [İbrâhîm, 14/33], yine şöyle buyurmaktadır: { وَآيَةٌ لَهُمُ اللَّيْلُ نَسْلَخُ مِنْهُ النَّهَارَ فَإِذَا هُمْ مُظْلِمُونَ وَالشَّمْسُ تَجْرِي لِمُسْتَقَرٍّ لَهَا ذَلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ وَالْقَمَرَ قَدَّرْنَاهُ مَنَازِلَ حَتَّى عَادَ كَالْعُرْجُونِ الْقَدِيمِ } “Gece de onlar için bir delildir; ondan gündüzü sıyırıp çekeriz de birden karanlıkta kalıverirler. Güneş de kendisi için belirlenmiş bir karargâha doğru akıp gider; bu, Azîz ve Alîm olan [Allah]'ın takdiridir. Aya da menziller tayin ettik; nihayet kurumuş hurma dalı gibi eğri ve cılız bir hal alır.” [Yâsîn, 36/37-39],

وَقَوْلِهِ: وَلَقَدْ زَيَّنَّا السَّمَاءَ الدُّنْيَا بِمَصَابِيحَ وَجَعَلْنَاهَا رُجُومًا لِلشَّيَاطِينِ الْآيَةَ [٦٧ \ ٥] ، وَقَوْلِهِ: وَبِالنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُونَ [١٦ \ ١٦] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

yine şöyle buyurmaktadır: { وَلَقَدْ زَيَّنَّا السَّمَاءَ الدُّنْيَا بِمَصَابِيحَ وَجَعَلْنَاهَا رُجُومًا لِلشَّيَاطِينِ } “Andolsun biz en yakın göğü kandillerle donattık ve onları şeytanlar için atış taneleri kıldık...” [Mülk, 67/5], yine şöyle buyurmaktadır: { وَبِالنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُونَ } “Ve yıldızla da onlar yol bulurlar.” [Nahl, 16/16] ve benzeri diğer ayetler.

وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ ثَلَاثُ قِرَاءَاتٍ سَبْعِيَّاتٍ فِي الْأَسْمَاءِ الْأَرْبَعَةِ الْأَخِيرَةِ، الَّتِي هِيَ: «الشَّمْسُ» ، وَ «الْقَمَرُ» ، وَ «النُّجُومُ» ، وَ «مُسَخَّرَاتٌ» [١٦ \ ١٢] ; فَقَرَأَ بِنَصْبِهَا كُلِّهَا نَافِعٌ، وَابْنُ كَثِيرٍ، وَأَبُو عَمْرٍو، وَحَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ، وَعَاصِمٌ فِي رِوَايَةِ شُعْبَةَ. وَقَرَأَ بِرَفْعِ الْأَسْمَاءِ الْأَرْبَعَةِ ابْنُ عَامِرٍ، عَلَى أَنَّ: وَالشَّمْسَ مُبْتَدَأٌ وَمَا بَعْدَهُ مَعْطُوفٌ عَلَيْهِ وَ: مُسَخَّرَاتٌ خَبَرُ الْمُبْتَدَأِ. وَقَرَأَ حَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ بِنَصْبِ:، وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ عَطْفًا عَلَى اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ، وَرَفَعَ:، وَالنُّجُومُ مُسَخَّرَاتٌ عَلَى أَنَّهُ مُبْتَدَأٌ وَخَبَرٌ. وَأَظْهَرُ أَوْجُهِ الْإِعْرَابِ فِي قَوْلِهِ: مُسَخَّرَاتٌ عَلَى قِرَاءَةِ النَّصْبِ أَنَّهَا حَالٌ مُؤَكِّدَةٌ لِعَامِلِهَا. وَالتَّسْخِيرُ فِي اللُّغَةِ: التَّذْلِيلُ.

Bu kerim ayette, son dört isim olan «الشَّمْسُ» (eş-şems), «الْقَمَرُ» (el-kamer), «النُّجُومُ» (en-nucûm) ve «مُسَخَّرَاتٌ» (musahharât) [Nahl, 16/12] kelimelerinde yedi kıraatten üç farklı kıraat vardır: Nâfi', İbn Kesîr, Ebû Amr, Hamza, Kisâî ve Şu'be rivayetiyle Âsım hepsini nasb ile (üstünlü) okumuşlardır. İbn Âmir ise bu dört ismin hepsini ref ile (ötreli) okumuştur; buna göre «وَالشَّمْسُ» mübtedâ (özne), sonrakiler ona matuf (bağlı), «مُسَخَّرَاتٌ» ise mübtedânın haberi (yüklem) olur. Âsım'dan Hafs rivayeti ise «وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ» kelimelerini «اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ» üzerine atıfla mansub (üstünlü) okumuş, «وَالنُّجُومُ مُسَخَّرَاتٌ» kısmını ise mübtedâ ve haber olarak merfû (ötreli) okumuştur. Nasb kıraatine göre «مُسَخَّرَاتٍ» kelimesinin irabındaki en açık vecih, âmilini tekit eden hâl olmasıdır. Lügatte teshîr (التَّسْخِيرُ); boyun eğdirmek, ram etmek demektir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَا ذَرَأَ لَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُخْتَلِفًا أَلْوَانُهُ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَذَّكَّرُونَ.

Yüce Allah'ın: { وَمَا ذَرَأَ لَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُخْتَلِفًا أَلْوَانُهُ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَذَّكَّرُونَ } “Yeryüzünde sizin için rengârenk yarattığı şeyleri de [hizmetinize verdi]. Şüphesiz bunda öğüt alan bir topluluk için bir ibret vardır.” [Nahl, 16/13] buyruğuna gelince:

قَوْلُهُ: وَمَا [١٦ \ ١٣] ، فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَطْفًا عَلَى قَوْلِهِ: وَسَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ، أَيْ: وَسَخَّرَ لَكُمْ مَا ذَرَأَ لَكُمْ فِي الْأَرْضِ، أَيْ: مَا خَلَقَ لَكُمْ فِيهَا فِي حَالِ كَوْنِهِ مُخْتَلِفًا أَلْوَانُهُ.

{ وَمَا } [Nahl, 16/13] ifadesi, { وَسَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ } buyruğuna atıfla nasb mahallindedir. Yani: "Yeryüzünde sizin için rengârenk yarattığı şeyleri de sizin hizmetinize boyun eğdirdi" demektir; yani renkleri muhtelif olduğu halde sizin için orada yarattığı şeyleri [hizmetinize verdi].

ذَكَرَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: امْتِنَانَهُ عَلَى خَلْقِهِ بِمَا سَخَّرَ لَهُمْ مِمَّا خَلَقَ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ ; مُنَبِّهًا عَلَى أَنَّ خَلْقَهُ لِمَا خَلَقَ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ مَعَ مَا فِيهِ مِنَ النِّعَمِ الْعِظَامِ، فِيهِ الدَّلَالَةُ الْوَاضِحَةُ لِمَنْ يَذَّكَّرُ وَيَتَّعِظُ عَلَى وَحْدَانِيَّتِهِ وَاسْتِحْقَاقِهِ لِأَنْ يُعْبَدُ وَحْدَهُ. وَكَرَّرَ هَذَا الْمَعْنَى فِي مَوَاضِعَ كَثِيرَةٍ، كَقَوْلِهِ: هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا الْآيَةَ [٢ \ ٢٩] ، وَقَوْلِهِ: وَسَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا مِنْهُ الْآيَةَ [٤٥ \ ١٣] ، وَقَوْلِهِ: وَالْأَرْضَ وَضَعَهَا لِلْأَنَامِ فِيهَا فَاكِهَةٌ وَالنَّخْلُ ذَاتُ الْأَكْمَامِ وَالْحَبُّ ذُو الْعَصْفِ وَالرَّيْحَانُ فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ [٥٥ \ ١٠ - ١٣] ، وَقَوْله: هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ ذَلُولًا فَامْشُوا فِي مَنَاكِبِهَا وَكُلُوا مِنْ رِزْقِهِ وَإِلَيْهِ النُّشُورُ [٦٧ \ ١٥] .

Yüce Allah bu kerim ayette, yeryüzünde yarattığı varlıklardan kullarının hizmetine verdiklerini lütfetmek suretiyle minnetini zikretmiştir; yeryüzünde onlar için yarattığı şeylerin taşıdığı büyük nimetlerle beraber, düşünüp ibret alan kimseler için O'nun birliğine ve yalnızca Kendisinin ibadete layık olduğuna apaçık delil teşkil ettiğine dikkat çekmiştir. Bu manayı pek çok yerde tekrar etmiştir; nitekim şöyle buyurmaktadır: { هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا } “O, yeryüzünde olanların hepsini sizin için yaratan...” [Bakara, 2/29], yine şöyle buyurmaktadır: { وَسَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا مِنْهُ } “Göklerde ve yerde olanların hepsini Kendinden [bir lütuf olarak] sizin hizmetinize verdi...” [Câsiye, 45/13], yine şöyle buyurmaktadır: { وَالْأَرْضَ وَضَعَهَا لِلْأَنَامِ فِيهَا فَاكِهَةٌ وَالنَّخْلُ ذَاتُ الْأَكْمَامِ وَالْحَبُّ ذُو الْعَصْفِ وَالرَّيْحَانُ فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ } “Yeryüzünü de mahlukat için koydu. Onda meyveler ve salkımlı hurma ağaçları vardır. Çimlenen yapraklı taneler ve hoş kokulu bitkiler vardır. O halde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz?” [Rahmân, 55/10-13], yine şöyle buyurmaktadır: { هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ ذَلُولًا فَامْشُوا فِي مَنَاكِبِهَا وَكُلُوا مِنْ رِزْقِهِ وَإِلَيْهِ النُّشُورُ } “O, yeryüzünü sizin için boyun eğer kıldı. O halde onun omuzlarında (yollarında) yürüyün ve O'nun rızkından yiyin; dönüş ancak O'nadır.” [Mülk, 67/15].

وَأَشَارَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ إِلَى أَنَّ اخْتِلَافَ أَلْوَانِ مَا خَلَقَ فِي الْأَرْضِ مِنَ النَّاسِ وَالدَّوَابِّ وَغَيْرِهِمَا، مِنْ أَعْظَمِ الْأَدِلَّةِ عَلَى أَنَّهُ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ، وَأَنَّهُ الرَّبُّ وَحْدَهُ، الْمُسْتَحِقُّ

Yüce Allah bu kerim ayette, yeryüzünde yarattığı insan, hayvan ve diğer varlıkların renklerinin çeşit çeşit olmasının, O'nun her şeyin yaratıcısı olduğuna, tek Rab olduğuna,

أَنْ يُعْبَدَ وَحْدَهُ.

yalnızca Kendisinin ibadete layık olduğuna dair en büyük delillerden olduğuna işaret etmiştir.

وَأَوْضَحَ هَذَا فِي آيَاتٍ أُخَرَ ; كَقَوْلِهِ فِي «سُورَةِ فَاطِرٍ» : أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجْنَا بِهِ ثَمَرَاتٍ مُخْتَلِفًا أَلْوَانُهَا وَمِنَ الْجِبَالِ جُدَدٌ بِيضٌ وَحُمْرٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوَانُهَا وَغَرَابِيبُ سُودٌ وَمِنَ النَّاسِ وَالدَّوَابِّ وَالْأَنْعَامِ مُخْتَلِفٌ أَلْوَانُهُ كَذَلِكَ [٣٥ \ ٢٧] ، وَقَوْلِهِ: وَمِنْ آيَاتِهِ خَلْقُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافُ أَلْسِنَتِكُمْ وَأَلْوَانِكُمْ [٣٠ \ ٢٢] ، وَلَا شَكَّ أَنَّ اخْتِلَافَ الْأَلْوَانِ وَالْمَنَاظِرِ وَالْمَقَادِيرِ وَالْهَيْئَاتِ وَغَيْرِ ذَلِكَ ; فِيهِ الدَّلَالَةُ الْقَاطِعَةُ عَلَى أَنَّ اللَّهَ - جَلَّ وَعَلَا - وَاحِدٌ، لَا شَبِيهَ لَهُ وَلَا نَظِيرَ وَلَا شَرِيكَ، وَأَنَّهُ الْمَعْبُودُ وَحْدَهُ.

Bunu başka ayetlerde de açıklamıştır; nitekim Fâtır Suresi'nde şöyle buyurmaktadır: { أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجْنَا بِهِ ثَمَرَاتٍ مُخْتَلِفًا أَلْوَانُهَا وَمِنَ الْجِبَالِ جُدَدٌ بِيضٌ وَحُمْرٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوَانُهَا وَغَرَابِيبُ سُودٌ وَمِنَ النَّاسِ وَالدَّوَابِّ وَالْأَنْعَامِ مُخْتَلِفٌ أَلْوَانُهُ كَذَلِكَ } “Görmedin mi Allah'ın gökten su indirdiğini? Onunla renkleri çeşit çeşit meyveler çıkardık. Dağlardan da beyaz, kırmızı, renkleri farklı farklı ve simsiyah yollar [yarattık]. İnsanlardan, hayvanlardan ve davarlardan da yine böyle türlü türlü renkte olanlar vardır...” [Fâtır, 35/27-28], yine şöyle buyurmaktadır: { وَمِنْ آيَاتِهِ خَلْقُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافُ أَلْسِنَتِكُمْ وَأَلْوَانِكُمْ } “O'nun ayetlerinden biri de gökleri ve yeri yaratması, dillerinizin ve renklerinizin farklı olmasıdır...” [Rûm, 30/22]. Hiç şüphe yoktur ki renklerin, manzaraların, ölçülerin, suretlerin ve benzeri şeylerin farklı farklı olmasında, Yüce Allah'ın bir olduğuna, hiçbir benzeri, dengi ve ortağı bulunmadığına ve yalnızca Kendisine ibadet edilecek mabud olduğuna dair kesin delil vardır.

وَفِيهِ الدَّلَالَةُ الْقَاطِعَةُ عَلَى أَنَّ كُلَّ تَأْثِيرٍ فَهُوَ بِقُدْرَةِ وَإِرَادَةِ الْفَاعِلِ الْمُخْتَارِ، وَأَنَّ الطَّبِيعَةَ لَا تُؤَثِّرُ فِي شَيْءٍ إِلَّا بِمَشِيئَتِهِ - جَلَّ وَعَلَا -.

Bunda aynı zamanda her tesirin mutlak irade sahibi failin (fâil-i muhtâr olan Allah'ın) kudret ve iradesiyle olduğuna, tabiatın ise Yüce Allah'ın dilemesi olmaksızın hiçbir şeyde tesir edemeyeceğine dair kesin delil bulunmaktadır.

كَمَا أَوْضَحَ ذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: وَفِي الْأَرْضِ قِطَعٌ مُتَجَاوِرَاتٌ وَجَنَّاتٌ مِنْ أَعْنَابٍ وَزَرْعٌ وَنَخِيلٌ صِنْوَانٌ وَغَيْرُ صِنْوَانٍ يُسْقَى بِمَاءٍ وَاحِدٍ وَنُفَضِّلُ بَعْضَهَا عَلَى بَعْضٍ فِي الْأُكُلِ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ [١٣ \ ٤] ، فَالْأَرْضُ الَّتِي تَنْبُتُ فِيهَا الثِّمَارُ وَاحِدَةٌ ; لِأَنَّ قِطَعَهَا مُتَجَاوِرَةٌ، وَالْمَاءَ الَّذِي تُسْقَى بِهِ مَاءٌ وَاحِدٌ، وَالثِّمَارُ تَخْرُجُ مُتَفَاضِلَةً، مُخْتَلِفَةً فِي الْأَلْوَانِ وَالْأَشْكَالِ وَالطُّعُومِ، وَالْمَقَادِيرِ وَالْمَنَافِعِ.

Nitekim bunu şu buyruğunda da açıklamıştır: { وَفِي الْأَرْضِ قِطَعٌ مُتَجَاوِرَاتٌ وَجَنَّاتٌ مِنْ أَعْنَابٍ وَزَرْعٌ وَنَخِيلٌ صِنْوَانٌ وَغَيْرُ صِنْوَانٍ يُسْقَى بِمَاءٍ وَاحِدٍ وَنُفَضِّلُ بَعْضَهَا عَلَى بَعْضٍ فِي الْأُكُلِ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ } “Yeryüzünde birbirine komşu kıtalar/parçalar, üzüm bağları, ekinler, bir kökten çatallı ve tek kökten çatalsız hurmalıklar vardır ki hepsi bir tek su ile sulanır. Fakat lezzet/ürün bakımından birini diğerine üstün kılarız. Şüphesiz bunda aklını kullanan bir topluluk için ibretler vardır.” [Ra'd, 13/4]. Meyvelerin bittiği toprak birdir; çünkü parçaları birbirine komşudur; sulandıkları su da tek bir sudur; oysa meyveler renkleri, şekilleri, tatları, miktarları ve faydaları bakımından birbirinden üstün ve farklı farklı çıkmaktadır.

فَهَذَا أَعْظَمُ بُرْهَانٍ قَاطِعٍ عَلَى وُجُودِ فَاعِلٍ مُخْتَارٍ، يَفْعَلُ مَا يَشَاءُ كَيْفَ يَشَاءُ، سُبْحَانَهُ - جَلَّ وَعَلَا - عَنِ الشُّرَكَاءِ وَالْأَنْدَادِ.

İşte bu; dilediğini dilediği şekilde yapan mutlak irade sahibi bir Failin (fâil-i muhtâr) varlığına dair en büyük kesin delildir. Yüce Allah ortaklardan ve benzerlerden münezzehtir.

وَمِنْ أَوْضَحِ الْأَدِلَّةِ عَلَى أَنَّ الطَّبِيعَةَ لَا تُؤَثِّرُ فِي شَيْءٍ إِلَّا بِمَشِيئَتِهِ - جَلَّ وَعَلَا -: أَنَّ النَّارَ مَعَ شِدَّةِ طَبِيعَةِ الْإِحْرَاقِ فِيهَا ; أُلْقِيُ فِيهَا الْحَطَبُ وَإِبْرَاهِيمُ - عَلَيْهِ وَعَلَى نَبِيِّنَا الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ -، وَلَا شَكَّ أَنَّ الْحَطَبَ أَصْلَبُ وَأَقْسَى وَأَقْوَى مِنْ جَلْدِ إِبْرَاهِيمَ وَلَحْمِهِ، فَأَحْرَقَتِ الْحَطَبَ بِحَرِّهَا، وَكَانَتْ عَلَى إِبْرَاهِيمَ بَرْدًا وَسَلَامًا ; لَمَّا قَالَ لَهَا خَالِقُهَا: قُلْنَا يَانَارُ كُونِي بَرْدًا وَسَلَامًا عَلَى إِبْرَاهِيمَ [٢١ \ ٦٩] ، فَسُبْحَانَ مَنْ لَا يَقَعُ شَيْءٌ كَائِنًا مَا كَانَ إِلَّا بِمَشِيئَتِهِ - جَلَّ وَعَلَا -، فَعَّالٌ لِمَا يُرِيدُ.

Tabiatın Yüce Allah'ın dilemesi olmaksızın hiçbir şeyde tesir edemeyeceğine dair en açık delillerden biri şudur: Ateşte son derece şiddetli yakma tabiatı bulunmasına rağmen; odun ile İbrahim -aleyhisselâm ve Peygamberimize salât ve selâm olsun- ateşe birlikte atıldılar. Şüphe yok ki odun, İbrahim'in teninden ve etinden daha sert, daha katı ve daha güçlüdür. Buna rağmen ateş hararetiyle odunu yakmış, yaratıcısı ona: { قُلْنَا يَانَارُ كُونِي بَرْدًا وَسَلَامًا عَلَى إِبْرَاهِيمَ } “'Ey ateş! İbrahim'e serin ve selamet ol!' dedik” [Enbiyâ, 21/69] buyurunca İbrahim'e serin ve selamet olmuştur. Ne olursa olsun hiçbir şeyin Yüce Allah'ın dilemesi olmadan meydana gelmediği Zat her türlü eksiklikten münezzehtir; O dilediğini hakkıyla yapandır (fa''âlun limâ yurîd).

وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: يَذَّكَّرُونَ [١٦ \ ١٣] ، أَصْلُهُ: يَتَذَكَّرُونَ، فَأُدْغِمَتِ التَّاءُ فِي الذَّالِ. وَالِادِّكَارُ: الِاعْتِبَارُ وَالِاتِّعَاظُ.

Bu kerim ayetteki { يَذَّكَّرُونَ } [Nahl, 16/13] kelimesinin aslı «يَتَذَكَّرُونَ» (yetezekkerûne) olup “te” harfi “zâl” harfine idgam edilmiştir. İddikâr (الِادِّكَارُ); ibret almak ve öğüt almak demektir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَهُوَ الَّذِي سَخَّرَ الْبَحْرَ لِتَأْكُلُوا مِنْهُ لَحْمًا طَرِيًّا وَتَسْتَخْرِجُوا مِنْهُ حِلْيَةً تَلْبَسُونَهَا وَتَرَى الْفُلْكَ مَوَاخِرَ فِيهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ،

Yüce Allah'ın: { وَهُوَ الَّذِي سَخَّرَ الْبَحْرَ لِتَأْكُلُوا مِنْهُ لَحْمًا طَرِيًّا وَتَسْتَخْرِجُوا مِنْهُ حِلْيَةً تَلْبَسُونَهَا وَتَرَى الْفُلْكَ مَوَاخِرَ فِيهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } “İçinden taze et yemeniz ve takacağınız bir süs eşyası çıkarmanız için denizi hizmetinize veren O'dur. Gemilerin onda [suları] yara yara gittiğini görürsün; [bütün bunlar] O'nun lütfundan aramanız ve şükretmeniz içindir.” [Nahl, 16/14] buyruğuna gelince:

ذَكَرَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّهُ سَخَّرَ الْبَحْرَ، أَيْ: ذَلَّلَهُ لِعِبَادِهِ حَتَّى تَمَكَّنُوا مِنْ رُكُوبِهِ، وَالِانْتِفَاعِ بِمَا فِيهِ مِنَ الصَّيْدِ وَالْحِلْيَةِ، وَبُلُوغِ الْأَقْطَارِ الَّتِي تَحُولُ دُونَهَا الْبِحَارُ، لِلْحُصُولِ عَلَى أَرْبَاحِ التِّجَارَاتِ وَنَحْوِ ذَلِكَ.

Yüce Allah bu kerim ayette denizi musahhar kıldığını, yani kullarının ona binebilmeleri, içindeki avdan ve süs eşyalarından faydalanabilmeleri ve denizlerin ayırdığı memleketlere ulaşıp ticaret kazancı ve benzeri şeyleri elde edebilmeleri için denizi boyun eğdirdiğini zikretmiştir.

فَتَسْخِيرُ الْبَحْرِ لِلرُّكُوبِ مِنْ أَعْظَمِ آيَاتِ اللَّهِ كَمَا بَيَّنَهُ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ ; كَقَوْلِهِ: وَآيَةٌ لَهُمْ أَنَّا حَمَلْنَا ذُرِّيَّتَهُمْ فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ وَخَلَقْنَا لَهُمْ مِنْ مِثْلِهِ مَا يَرْكَبُونَ [٣٦ \ ٤١، ٤٢] ، وَقَوْلِهِ: اللَّهُ الَّذِي سَخَّرَ لَكُمُ الْبَحْرَ لِتَجْرِيَ الْفُلْكُ فِيهِ بِأَمْرِهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ [٤٥ \ ١٢] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Denizin [gemilere] binilmek üzere boyun eğdirilmesi Allah'ın en büyük ayetlerindendir; nitekim bunu başka yerlerde de açıklamıştır; şu buyruğu gibi: { وَآيَةٌ لَهُمْ أَنَّا حَمَلْنَا ذُرِّيَّتَهُمْ فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ وَخَلَقْنَا لَهُمْ مِنْ مِثْلِهِ مَا يَرْكَبُونَ } “Onların soylarını dolu bir gemide taşımamız ve onlar için bunun gibi binecekleri şeyler yaratmış olmamız da onlar için bir delildir.” [Yâsîn, 36/41-42], yine şöyle buyurmaktadır: { اللَّهُ الَّذِي سَخَّرَ لَكُمُ الْبَحْرَ لِتَجْرِيَ الْفُلْكُ فِيهِ بِأَمْرِهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } “Gemilerin Kendi emriyle onda akıp gitmesi, O'nun lütfundan aramanız ve şükretmeniz için denizi sizin hizmetinize veren Allah'tır.” [Câsiye, 45/12] ve benzeri diğer ayetler.

وَذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَرْبَعَ نِعَمٍ مِنْ نِعَمِهِ عَلَى خَلْقِهِ بِتَسْخِيرِ الْبَحْرِ لَهُمْ:

Bu ayette, denizi kullarının hizmetine vermek suretiyle onlara bahşettiği nimetlerden dört tanesini zikretmiştir:

الْأُولَى: قَوْلُهُ: لِتَأْكُلُوا مِنْهُ لَحْمًا طَرِيًّا [١٦ \ ١٤] ، وَكَرَّرَ الِامْتِنَانَ بِهَذِهِ النِّعْمَةِ فِي الْقُرْآنِ ; كَقَوْلِهِ: أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ وَطَعَامُهُ مَتَاعًا لَكُمْ وَلِلسَّيَّارَةِ الْآيَةَ [٥ \ ٩٦] ، وَقَوْلِهِ: وَمِنْ كُلٍّ تَأْكُلُونَ لَحْمًا طَرِيًّا الْآيَةَ [٣٥ \ ١٢] .

Birincisi: { لِتَأْكُلُوا مِنْهُ لَحْمًا طَرِيًّا } “İçinden taze et yemeniz için...” [Nahl, 16/14] buyruğudur. Bu nimetle minnetini Kur'an'da tekrar tekrar zikretmiştir; nitekim şöyle buyurmaktadır: { أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ وَطَعَامُهُ مَتَاعًا لَكُمْ وَلِلسَّيَّارَةِ } “Hem size hem de yolculara bir geçimlik olarak deniz avı ve onu yemek size helal kılındı...” [Mâide, 5/96], yine şöyle buyurmaktadır: { وَمِنْ كُلٍّ تَأْكُلُونَ لَحْمًا طَرِيًّا } “...ve her birinden taze et yersiniz...” [Fâtır, 35/12].

الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: وَتَسْتَخْرِجُوا مِنْهُ حِلْيَةً تَلْبَسُونَهَا [١٦ \ ١٤] ، وَكَرَّرَ الِامْتِنَانَ بِهَذِهِ النِّعْمَةِ أَيْضًا فِي الْقُرْآنِ ; كَقَوْلِهِ: يَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَالْمَرْجَانُ فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ [٥٥ \ ٢٢، ٢٣] ، وَاللُّؤْلُؤُ وَالْمَرْجَانُ: هُمَا الْحِلْيَةُ الَّتِي يَسْتَخْرِجُونَهَا مِنَ الْبَحْرِ لِلُبْسِهَا، وَقَوْلُهُ: وَمِنْ كُلٍّ تَأْكُلُونَ لَحْمًا طَرِيًّا وَتَسْتَخْرِجُونَ حِلْيَةً تَلْبَسُونَهَا [٣٥ \ ١٢] .

İkincisi: { وَتَسْتَخْرِجُوا مِنْهُ حِلْيَةً تَلْبَسُونَهَا } “...ve takacağınız bir süs eşyası çıkarmanız [için]...” [Nahl, 16/14] buyruğudur. Bu nimetle minnetini de Kur'an'da tekrar tekrar zikretmiştir; nitekim şöyle buyurmaktadır: { يَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَالْمَرْجَانُ فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ } “İkisinden de inci ve mercan çıkar. O halde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlayabilirsiniz?” [Rahmân, 55/22-23] —inci ve mercan, takınmak üzere denizden çıkardıkları süs eşyalarıdır—; yine şöyle buyurmaktadır: { وَمِنْ كُلٍّ تَأْكُلُونَ لَحْمًا طَرِيًّا وَتَسْتَخْرِجُونَ حِلْيَةً تَلْبَسُونَهَا } “Her birinden taze et yersiniz ve takınacağınız bir süs eşyası çıkarırsınız...” [Fâtır, 35/12].

الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَتَرَى الْفُلْكَ مَوَاخِرَ فِيهِ [١٦ \ ١٤] ، وَكَرَّرَ فِي الْقُرْآنِ الِامْتِنَانَ بِشَقِّ أَمْوَاجِ الْبَحْرِ عَلَى السُّفُنِ، كَقَوْلِهِ: وَخَلَقْنَا لَهُمْ مِنْ مِثْلِهِ مَا يَرْكَبُونَ وَإِنْ نَشَأْ نُغْرِقْهُمْ فَلَا صَرِيخَ لَهُمْ وَلَا هُمْ يُنْقَذُونَ الْآيَةَ [٣٦ \ ٤٢] ، وَقَوْلِهِ: وَسَخَّرَ لَكُمُ الْفُلْكَ لِتَجْرِيَ فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ [١٤ \ ٣٢] .

Üçüncüsü: Yüce Allah'ın: { وَتَرَى الْفُلْكَ مَوَاخِرَ فِيهِ } “Gemilerin onda [suları] yara yara gittiğini görürsün...” [Nahl, 16/14] buyruğudur. Gemilerin deniz dalgalarını yarıp geçmesi nimetini Kur'an'da tekrar tekrar zikretmiştir; nitekim şöyle buyurmaktadır: { وَخَلَقْنَا لَهُمْ مِنْ مِثْلِهِ مَا يَرْكَبُونَ وَإِنْ نَشَأْ نُغْرِقْهُمْ فَلَا صَرِيخَ لَهُمْ وَلَا هُمْ يُنْقَذُونَ } “Onlar için bunun gibi binecekleri şeyler yarattık. Dilersek onları suda boğarız da ne bir kurtarıcıları olur ne de kurtarılırlar...” [Yâsîn, 36/42-43], yine şöyle buyurmaktadır: { وَسَخَّرَ لَكُمُ الْفُلْكَ لِتَجْرِيَ فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ } “Kendi emriyle denizde akıp gitsin diye gemileri sizin hizmetinize verdi...” [İbrâhîm, 14/32].

الرَّابِعَةُ: الِابْتِغَاءُ مِنْ فَضْلِهِ بِأَرْبَاحِ التِّجَارَاتِ بِوَاسِطَةِ الْحَمْلِ عَلَى السُّفُنِ الْمَذْكُورُ فِي قَوْلِهِ هُنَا: وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ [١٦ \ ١٤] ، أَيْ: كَأَرْبَاحِ التِّجَارَاتِ. وَكَرَّرَ فِي الْقُرْآنِ الِامْتِنَانَ بِهَذِهِ النِّعْمَةِ أَيْضًا.

Dördüncüsü: Burada { وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ } “...ve O'nun lütfundan aramanız için...” [Nahl, 16/14] buyruğunda zikredilen, gemilerle [yük] taşımacılığı vasıtasıyla ticaret kazançları elde ederek O'nun lütfundan aranmasıdır; yani ticaret kârları gibi. Bu nimetle minnetini de Kur'an'da tekrar tekrar zikretmiştir.

كَقَوْلِهِ فِي «سُورَةِ الْبَقَرَةِ» : وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِمَا يَنْفَعُ النَّاسَ [٢ \ ١٦٤] ، وَقَوْلِهِ فِي «فَاطِرٍ» : وَتَرَى الْفُلْكَ فِيهِ مَوَاخِرَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ [٣٥ \ ١٢] ، وَقَوْلِهِ فِي «الْجَاثِيَةِ» : اللَّهُ الَّذِي سَخَّرَ لَكُمُ الْبَحْرَ لِتَجْرِيَ الْفُلْكُ فِيهِ بِأَمْرِهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ [٤٥ \ ١٢] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Nitekim Bakara Suresi'nde şöyle buyurmaktadır: { وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِمَا يَنْفَعُ النَّاسَ } “...insanlara faydalı şeylerle denizde akıp giden gemilerde...” [Bakara, 2/164], Fâtır Suresi'nde şöyle buyurmaktadır: { وَتَرَى الْفُلْكَ فِيهِ مَوَاخِرَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } “...ve O'nun lütfundan [nasibinizi] aramanız ve şükretmeniz için gemilerin onda [suları] yara yara gittiğini görürsün.” [Fâtır, 35/12], Câsiye Suresi'nde şöyle buyurmaktadır: { اللَّهُ الَّذِي سَخَّرَ لَكُمُ الْبَحْرَ لِتَجْرِيَ الْفُلْكُ فِيهِ بِأَمْرِهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } “Allah, kendi emriyle gemiler onda akıp gitsin, O'nun lütfundan arayasınız ve şükredesiniz diye denizi hizmetinize verendir.” [Câsiye, 45/12] ve benzeri diğer ayetler gibidir.

مَسَائِلُ تَتَعَلَّقُ بِهَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ:

Bu yüce ayetle ilgili meseleler:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: لَا مَفْهُومَ مُخَالَفَةٍ لِقَوْلِهِ: لَحْمًا طَرِيًّا [١٦ \ ١٤] ، فَلَا يُقَالُ: يُفْهَمُ مِنَ التَّقْيِيدِ بِكَوْنِهِ طَرِيًّا أَنَّ الْيَابِسَ كَالْقَدِيدِ مِمَّا فِي الْبَحْرِ لَا يَجُوزُ أَكْلُهُ ; بَلْ يَجُوزُ أَكْلُ الْقَدِيدِ مِمَّا فِي الْبَحْرِ بِإِجْمَاعِ الْعُلَمَاءِ.

Birinci mesele: { لَحْمًا طَرِيًّا } “...taze bir et...” [Nahl, 16/14] buyruğunun bir mefhum-ı muhalefeti (zıt anlamı) yoktur. Dolayısıyla: "[Etin] taze olmasıyla kayıtlanmasından, denizdeki kurutulmuş et (kadîd) gibi kuru olanların yenilmesinin caiz olmadığı anlaşılır" denilemez; bilakis denizdeki kurutulmuş etin yenilmesi ulemanın icmasıyla caizdir.

وَقَدْ تَقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ: أَنَّ مِنْ مَوَانِعِ اعْتِبَارِ مَفْهُومِ الْمُخَالَفَةِ كَوْنَ النَّصِّ مَسُوقًا لِلِامْتِنَانِ ; فَإِنَّهُ إِنَّمَا قَيَّدَ بِالطَّرِيِّ ; لِأَنَّهُ أَحْسَنُ مِنْ غَيْرِهِ فَالِامْتِنَانُ بِهِ أَتَمُّ.

Usul ilminde yerleştiği üzere: Mefhum-ı muhalefetin geçerli sayılmasının engellerinden biri de nassın minnet (nimetleri hatırlatma) sadedinde sevk edilmiş olmasıdır. Nitekim taze olarak kayıtlanması, diğerinden daha güzel olduğu ve dolayısıyla onunla minnetin daha tam gerçekleştiği içindir.

وَقَدْ أَشَارَ إِلَى هَذَا صَاحِبُ مَرَاقِي السُّعُود، بِقَوْلِهِ عَاطِفًا عَلَى مَوَانِعِ اعْتِبَارِ مَفْهُومِ الْمُخَالَفَةِ: أَوِ امْتِنَانٌ أَوْ وِفَاقُ الْوَاقِعِ وَالْجَهْلُ وَالتَّأْكِيدُ عِنْدَ السَّامِعِ.

Merâkı's-Suûd sahibi de mefhum-ı muhalefetin geçerlilik engellerine atıfta bulunarak şu sözüyle buna işaret etmiştir: "Veya minnet yahut vakıaya uygunluk, dinleyicideki cehalet ve pekiştirme [durumları]."

وَمَحَلُّ الشَّاهِدِ قَوْلُهُ: «أَوِ امْتِنَانٌ» ، وَقَدْ قَدَّمْنَا هَذَا فِي «سُورَةِ الْمَائِدَةِ» .

Delil getirilen yer onun: "Veya minnet" sözüdür; biz bunu Mâide Suresi'nde açıklamıştık.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّ عُلَمَاءَ الْمَالِكِيَّةِ قَدْ أَخَذُوا مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ لُحُومَ مَا فِي الْبَحْرِ كُلِّهَا جِنْسٌ وَاحِدٌ ; فَلَا يَجُوزُ التَّفَاضُلُ بَيْنَهَا فِي الْبَيْعِ، وَلَا بَيْعُ طَرِيِّهَا بِيَابِسِهَا ; لِأَنَّهَا جِنْسٌ وَاحِدٌ.

İkinci mesele: Bil ki Mâlikî uleması bu yüce ayetten denizdeki [canlıların] etlerinin hepsinin tek bir cins olduğu hükmünü çıkarmışlardır; dolayısıyla bunların kendi aralarında satışında fazlalık (tefâzul) caiz olmadığı gibi, tazesi kurusuyla da satılamaz; çünkü hepsi tek bir cinstir.

قَالُوا: لِأَنَّ اللَّهَ عَبَّرَ عَنْ جَمِيعِهَا بِلَفْظٍ وَاحِدٍ، وَهُوَ قَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: وَهُوَ الَّذِي سَخَّرَ الْبَحْرَ لِتَأْكُلُوا مِنْهُ لَحْمًا طَرِيًّا [١٦ \ ١٤] ، وَهُوَ شَامِلٌ لِمَا فِي الْبَحْرِ كُلِّهِ.

Onlar şöyle demişlerdir: Çünkü Allah bu yüce ayetteki { وَهُوَ الَّذِي سَخَّرَ الْبَحْرَ لِتَأْكُلُوا مِنْهُ لَحْمًا طَرِيًّا } “O, taze et yemeniz için denizi hizmetinize verendir...” [Nahl, 16/14] buyruğuyla hepsini tek bir lafızla ifade etmiştir ki bu, denizdeki [canlıların] tamamını kapsamaktadır.

وَمِنْ هُنَا جَعَلَ عُلَمَاءُ الْمَالِكِيَّةِ لِللُّحُومِ أَرْبَعَةَ أَجْنَاسٍ لَا خَامِسَ لَهَا:

Buradan hareketle Mâlikî uleması etleri beşincisi olmayan dört cinse ayırmışlardır:

الْأَوَّلُ: لَحْمُ مَا فِي الْبَحْرِ كُلِّهِ جِنْسٌ وَاحِدٌ، لِمَا ذَكَرْنَا.

Birincisi: Belirttiğimiz sebepten ötürü, denizdeki [canlıların] etlerinin tamamı tek bir cinstir.

الثَّانِي: لُحُومُ ذَوَاتِ الْأَرْبَعِ مِنَ الْأَنْعَامِ وَالْوُحُوشِ كُلِّهَا عِنْدَهُمْ جِنْسٌ وَاحِدٌ. قَالُوا: لِأَنَّ اللَّهَ فَرَّقَ بَيْنَ أَسْمَائِهَا فِي حَيَاتِهَا، فَقَالَ: مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْنِ [٦ \ ١٤٣] ، ثُمَّ قَالَ: وَمِنَ الْإِبِلِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْبَقَرِ اثْنَيْنِ [٦ \ ١٤٤] ، أَمَّا بَعْدَ ذَبْحِهَا فَقَدْ عَبَّرَ عَنْهَا بِاسْمٍ وَاحِدٍ، فَقَالَ: أُحِلَّتْ لَكُمْ بَهِيمَةُ الْأَنْعَامِ [٥ \ ١] ، فَجَمَعَهَا بِلَحْمٍ وَاحِدٍ. وَقَالَ كَثِيرٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ: يَدْخُلُ فِي بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ الْوَحْشُ كَالظِّبَاءِ.

İkincisi: Ehil ve vahşi dört ayaklı hayvanların etlerinin tamamı onlara göre tek bir cinstir. Onlar şöyle demişlerdir: Çünkü Allah hayattayken onların isimlerini ayırmış ve: { مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْنِ } “...koyundan iki, keçiden iki...” [En'âm, 6/143], ardından da: { وَمِنَ الْإِبِلِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْبَقَرِ اثْنَيْنِ } “...deveden iki, sığırdan iki...” [En'âm, 6/144] buyurmuştur. Kesildikten sonra ise onları tek bir isimle ifade etmiş ve: { أُحِلَّتْ لَكُمْ بَهِيمَةُ الْأَنْعَامِ } “Dört ayaklı hayvanlar (behîmetü'l-en'âm) size helal kılındı...” [Mâide, 5/1] buyurarak hepsini tek bir et çatısı altında toplamıştır. Birçok ilim ehli: "Ceylan gibi yabani hayvanlar da behîmetü'l-en'âm kapsamına girer" demiştir.

الثَّالِثُ: لُحُومُ الطَّيْرِ بِجَمِيعِ أَنْوَاعِهَا جِنْسٌ وَاحِدٌ ; لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَحْمِ طَيْرٍ مِمَّا يَشْتَهُونَ [٥٦ \ ٢١] ،

Üçüncüsü: Kuş etleri bütün türleriyle tek bir cinstir; zira Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَلَحْمِ طَيْرٍ مِمَّا يَشْتَهُونَ } “Ve canlarının çektiği kuş etleri.” [Vâkıa, 56/21].

فَجَمَعَ لُحُومَهَا بِاسْمٍ وَاحِدٍ.

Böylece onların etlerini tek bir isim altında toplamıştır.

الرَّابِعُ: الْجَرَادُ هُوَ جِنْسٌ وَاحِدٌ عِنْدَهُمْ، وَقَدْ قَدَّمْنَا فِي «سُورَةِ الْبَقَرَةِ» الْإِشَارَةَ إِلَى الِاخْتِلَافِ فِي رِبَوِيَّتِهِ عِنْدَهُمْ، وَمَشْهُورُ مَذْهَبِ مَالِكٍ عَدَمُ رِبَوِيَّتِهِ، بِنَاءً عَلَى أَنَّ غَلَبَةَ الْعَيْشِ بِالْمَطْعُومِ مِنْ أَجْزَاءِ الْعِلَّةِ فِي الرِّبَا ; لِأَنَّ عِلَّةَ الرِّبَا فِي الرِّبَوِيَّاتِ عِنْدَ مَالِكٍ: هِيَ الِاقْتِيَاتُ وَالِادِّخَارُ. قِيلَ: وَغَلَبَةُ الْعَيْشِ. وَقَدْ قَدَّمْنَا: أَنَّ الِاخْتِلَافَ فِي اشْتِرَاطِ غَلَبَةِ الْعَيْشِ تَظْهَرُ فَائِدَتُهُ فِي أَرْبَعَةِ أَشْيَاءَ: وَهِيَ الْجَرَادُ، وَالْبَيْضُ، وَالتِّينُ، وَالزَّيْتُ، وَقَدْ قَدَّمْنَا تَفْصِيلَ ذَلِكَ فِي «سُورَةِ الْبَقَرَةِ» .

Dördüncüsü: Çekirge onlara göre tek bir cinstir. Daha önce Bakara Suresi'nde çekirgenin ribevî (faiz cereyan eden mallardan) olup olmadığı konusundaki görüş ayrılığına işaret etmiştik. Mâlik'in meşhur mezhebine göre, yenilen şeyle temel geçimin sağlanması (galebe-i ayş) faiz illetinin cüzlerinden biri sayıldığından çekirge ribevî değildir; zira Mâlik'e göre ribevî mallarda faiz illeti temel gıda maddesi olma (iktitât) ve depolanabilir olmadır (iddihâr). Bir görüşe göre temel geçim maddesi olması da [şarttır]. Belirtmiştik ki, temel geçim maddesi olma şartındaki ihtilafın faydası dört şeyde ortaya çıkar: Çekirge, yumurta, incir ve zeytinyağı. Bunun ayrıntısını Bakara Suresi'nde açıklamıştık.

فَإِذَا عَلِمْتَ ذَلِكَ ; فَاعْلَمْ أَنَّ كُلَّ جِنْسٍ مِنْ هَذِهِ الْأَجْنَاسِ الْمَذْكُورَةِ يَجُوزُ بَيْعُهُ بِالْجِنْسِ الْآخَرِ مُتَفَاضِلًا يَدًا بِيَدٍ. وَيَجُوزُ بَيْعُ طَرِيِّهِ بِيَابِسِهِ يَدًا بِيَدٍ أَيْضًا فِي مَذْهَبِ مَالِكٍ - رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى -.

Bunu bildiğine göre; bil ki zikredilen bu cinslerin her birinin diğer cinsle peşin (elden ele) olmak kaydıyla fazlalıklı olarak satılması caizdir. İmam Mâlik'in -rahimehullâhu teâlâ- mezhebinde, yine peşin olmak şartıyla tazesi kurusuyla da satılabilir.

وَمَذْهَبُ الْإِمَامِ أَبِي حَنِيفَةَ ﵀: أَنَّ اللُّحُومَ تَابِعَةٌ لِأُصُولِهَا، فَكُلُّ لَحْمٍ جِنْسٌ مُسْتَقِلٌّ كَأَصْلِهِ: فَلَحْمُ الْإِبِلِ عِنْدَهُ جِنْسٌ مُسْتَقِلٌّ، وَكَذَلِكَ لَحْمُ الْغَنَمِ وَلَحْمُ الْبَقَرِ، وَهَكَذَا ; لِأَنَّ اللُّحُومَ تَابِعَةٌ لِأُصُولِهَا وَهِيَ مُخْتَلِفَةٌ كَالْأَدِقَّةِ وَالْأَدْهَانِ.

İmam Ebû Hanîfe'nin rahimehullâh mezhebine göre ise etler asıllarına tabidir; dolayısıyla her et aslı gibi müstakil bir cinstir: Buna göre deve eti onun katında müstakil bir cinstir, koyun eti ve sığır eti de böyledir ve bu böyle devam eder; zira etler asıllarına tabidir ve unlar ile yağlar gibi onlar da farklıdır.

أَمَّا مَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ، وَأَحْمَدَ، فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ فَكِلَاهُمَا عَنْهُ فِيهَا رِوَايَتَانِ. أَمَّا الرِّوَايَتَانِ عَنِ الشَّافِعِيِّ، فَإِحْدَاهُمَا: أَنَّ اللُّحُومَ كُلَّهَا جِنْسٌ وَاحِدٌ ; لِاشْتِرَاكِهَا فِي الِاسْمِ الْخَاصِّ الَّذِي هُوَ اللَّحْمُ. الثَّانِيَةُ: أَنَّهَا أَجْنَاسٌ كَأُصُولِهَا: كَقَوْلِ أَبِي حَنِيفَةَ.

Şâfiî ve Ahmed'in bu meseledeki mezheplerine gelince, her ikisinden de bu konuda iki rivayet nakledilmiştir. Şâfiî'den gelen iki rivayetten birincisi: Etlerin tamamı, "et" olan özel isimde ortak oldukları için tek bir cinstir. İkincisi ise: Ebû Hanîfe'nin kavli gibi, asıllarına göre ayrı cinslerdir.

وَقَالَ صَاحِبُ الْمُهَذَّبِ: إِنَّ هَذَا قَوْلُ الْمُزَنِيِّ وَهُوَ الصَّحِيحُ.

el-Mühezzeb sahibi şöyle demiştir: "Bu, Müzenî'nin kavlidir ve sahih olan da budur."

وَأَمَّا الرِّوَايَتَانِ فِي مَذْهَبِ الْإِمَامِ أَحْمَدَ ; فَإِحْدَاهُمَا: أَنَّ اللُّحُومَ كُلَّهَا جِنْسٌ وَاحِدٌ. وَهُوَ ظَاهِرُ كَلَامِ الْخِرَقِيِّ، فَإِنَّهُ قَالَ: وَسَائِرُ اللُّحْمَانِ جِنْسٌ وَاحِدٌ. قَالَ صَاحِبُ الْمُغْنِي: وَذَكَرَهُ أَبُو الْخَطَّابِ وَابْنُ عَقِيلٍ رِوَايَةً عَنْ أَحْمَدَ. ثُمَّ قَالَ: وَأَنْكَرَ الْقَاضِي أَبُو يَعْلَى كَوْنَ هَذَا رِوَايَةً عَنْ أَحْمَدَ، وَقَالَ: الْأَنْعَامُ وَالْوُحُوشُ، وَالطَّيْرُ، وَدَوَابُّ الْمَاءِ أَجْنَاسٌ، يَجُوزُ التَّفَاضُلُ فِيهَا رِوَايَةً وَاحِدَةً، وَإِنَّمَا فِي اللَّحْمِ رِوَايَتَانِ.

İmam Ahmed'in mezhebindeki iki rivayete gelince; birincisi: Etlerin tamamı tek bir cinstir. Hırakî'nin sözünün zahiri de budur; nitekim o: "Diğer bütün etler tek bir cinstir" demiştir. el-Muğnî sahibi şöyle demiştir: "Ebû'l-Hattâb ve İbn Akîl bunu Ahmed'den bir rivayet olarak zikretmişlerdir." Sonra şöyle demiştir: "Kâdî Ebû Ya'lâ ise bunun Ahmed'den bir rivayet olduğunu inkâr etmiş ve şöyle demiştir: Ehil hayvanlar, yabani hayvanlar, kuşlar ve su canlıları ayrı cinslerdir; bunlarda fazlalık (tefâzul) tek bir rivayetle caizdir. İki rivayet sadece [aynı gruptaki] et hakkındadır."

إِحْدَاهُمَا: أَنَّهُ أَرْبَعَةُ أَجْنَاسٍ كَمَا ذَكَرْنَا. الثَّانِيَةُ: أَنَّهُ أَجْنَاسٌ بِاخْتِلَافِ أُصُولِهِ. انْتَهَى مِنَ الْمُغْنِي بِتَصَرُّفٍ يَسِيرٍ، بِحَذْفِ مَا لَا حَاجَةَ لَهُ، فَهَذِهِ مَذَاهِبُ الْأَرْبَعَةِ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ.

"Biri: Zikrettiğimiz gibi dört cins olmasıdır. İkincisi: Asıllarının farklılığına göre farklı cinsler olmasıdır." Gerek görülmeyen kısımlar çıkarılarak el-Muğnî'den yapılan küçük bir tasarrufla [alınan kısım] bitti. İşte bu meselede dört [mezhebin] görüşleri bunlardır.

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: اخْتِلَافُ الْعُلَمَاءِ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ مِنَ الِاخْتِلَافِ فِي تَحْقِيقِ مَنَاطٍ مِنْ نُصُوصِ الشَّرْعِ، وَذَلِكَ أَنَّهُ ثَبَتَ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ وَغَيْرِهِ مِنْ حَدِيثِ

Bu eseri kaleme alan [Şankîtî] -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki: Âlimlerin bu meseledeki ihtilafı, şer'î nasslardan bir menâtın tahkikindeki (hükmün illetinin tespitindeki) ihtilaftan kaynaklanmaktadır. Şöyle ki, Sahîh-i Müslim ve diğerlerinde geçen bir hadiste sabit olmuştur:

عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ ﵁: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «فَإِذَا اخْتَلَفَتْ هَذِهِ الْأَصْنَافُ ; فَبِيعُوا كَيْفَ شِئْتُمْ إِذَا كَانَ يَدًا بِيَدٍ» ، فَعُلِمَ أَنَّ اخْتِلَافَ الصِّنْفَيْنِ مَنَاطُ جَوَازِ التَّفَاضُلِ.

Ubâde b. es-Sâmit'ten radıyallâhu anh [rivayet edildiğine göre], Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Bu sınıflar farklı olduğunda, peşin (elden ele) olmak şartıyla dilediğiniz gibi satın." Böylece iki sınıfın farklı olmasının, fazlalığın (tefâzul) caiz oluşunun menâtı (dayanağı) olduğu anlaşılmıştır.

وَاتِّحَادُهُمَا مَنَاطُ مَنْعِ التَّفَاضُلِ، وَاخْتِلَافُ الْعُلَمَاءِ فِي تَحْقِيقِ هَذَا الْمَنَاطِ، فَبَعْضُهُمْ يَقُولُ: اللَّحْمُ جِنْسٌ وَاحِدٌ يُعَبَّرُ عَنْهُ بِاسْمٍ وَاحِدٍ، فَمَنَاطُ تَحْرِيمِ التَّفَاضُلِ مَوْجُودٌ فِيهِ. وَبَعْضُهُمْ يَقُولُ: هِيَ لُحُومٌ مُخْتَلِفَةُ الْجِنْسِ ; لِأَنَّهَا مِنْ حَيَوَانَاتٍ مُخْتَلِفَةِ الْجِنْسِ ; فَمَنَاطُ مَنْعِ التَّفَاضُلِ غَيْرُ مَوْجُودٍ. وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

İkisinin aynı olması ise fazlalığın yasaklanmasının menâtıdır. Ulemanın ihtilafı da bu menâtın tespitindedir: Bazıları: "Et, tek bir isimle ifade edilen tek bir cinstir; dolayısıyla fazlalığın haram kılınmasının menâtı onda mevcuttur" derken; bazıları da: "Bunlar farklı cins hayvanlardan elde edildiği için farklı cins etlerdir; dolayısıyla fazlalığın yasaklanmasının menâtı mevcut değildir" demektedir. En doğrusunu Yüce Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: لَا يَجُوزُ بَيْعُ اللَّحْمِ بِالْحَيَوَانِ الَّذِي يَجُوزُ أَكْلُهُ مِنْ جِنْسِهِ.

Üçüncü mesele: Eti yenen hayvanın kendi cinsinden olan et karşılığında satılması caiz değildir.

وَهَذَا مَذْهَبُ أَكْثَرِ الْعُلَمَاءِ: مِنْهُمْ مَالِكٌ، وَالشَّافِعِيُّ، وَأَحْمَدُ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵀: يَجُوزُ بَيْعُ اللَّحْمِ بِالْحَيَوَانِ ; لِأَنَّ الْحَيَوَانَ غَيْرُ رِبَوِيٍّ، فَأَشْبَهَ بَيْعُهُ بِاللَّحْمِ بَيْعَ اللَّحْمِ بِالْأَثْمَانِ.

Mâlik, Şâfiî ve Ahmed'in de aralarında bulunduğu ulemanın çoğunluğunun mezhebi budur. Ebû Hanîfe rahimehullâh ise şöyle demiştir: "Etin canlı hayvan karşılığında satılması caizdir; çünkü canlı hayvan ribevî (faiz cereyan eden) bir mal değildir, dolayısıyla onun et karşılığında satılması, etin para karşılığında satılmasına benzer."

وَاحْتَجَّ الْجُمْهُورُ بِمَا رَوَاهُ مَالِكٌ فِي الْمُوَطَّأِ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ نَهَى عَنْ بَيْعِ اللَّحْمِ بِالْحَيَوَانِ. وَفِي " الْمُوَطَّأِ " أَيْضًا، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ الْحُصَيْنِ: أَنَّهُ سَمِعَ سَعِيدَ بْنَ الْمُسَيَّبِ يَقُولُ: مِنْ مَيْسِرِ أَهْلِ الْجَاهِلِيَّةِ بَيْعُ الْحَيَوَانِ بِاللَّحْمِ بِالشَّاةِ وَالشَّاتَيْنِ. وَفِي " الْمُوَطَّأِ " أَيْضًا، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ: أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ: نُهِيَ عَنْ بَيْعِ الْحَيَوَانِ بِاللَّحْمِ. قَالَ أَبُو الزِّنَادِ: فَقُلْتُ لِسَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ: أَرَأَيْتَ رَجُلًا اشْتَرَى شَارِفًا بِعَشْرِ شِيَاهٍ؟ ، فَقَالَ سَعِيدٌ: إِنْ كَانَ اشْتَرَاهَا لِيَنْحَرَهَا فَلَا خَيْرَ فِي ذَلِكَ. قَالَ أَبُو الزِّنَادِ: وَكُلُّ مَنْ أَدْرَكْتُ مِنَ النَّاسِ يَنْهَوْنَ عَنْ بَيْعِ الْحَيَوَانِ بِاللَّحْمِ. قَالَ أَبُو الزِّنَادِ: وَكَانَ ذَلِكَ يُكْتَبُ فِي عُهُودِ الْعُمَّالِ فِي زَمَانِ أَبَانَ بْنِ عُثْمَانَ وَهِشَامِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ يَنْهَوْنَ عَنْ ذَلِكَ. اهـ، مِنَ الْمُوَطَّأِ.

Cumhur, Mâlik'in el-Muvatta'da Zeyd b. Eslem kanalıyla Saîd b. el-Müseyyeb'den rivayet ettiği şu hadisi delil getirmiştir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem etin canlı hayvan karşılığında satılmasını yasaklamıştır." Yine el-Muvatta'da Mâlik'ten, o Dâvûd b. el-Husayn'dan, onun da Saîd b. el-Müseyyeb'i şöyle derken işittiği rivayet edilmiştir: "Canlı hayvanın bir koyun veya iki koyun [eti] karşılığında satılması Câhiliye ehlinin kumarındandır." Yine el-Muvatta'da Mâlik'ten, o Ebu'z-Zinâd'dan, onun Saîd b. el-Müseyyeb'den [rivayetine göre] o şöyle derdi: "Canlı hayvanın et karşılığında satılması yasaklanmıştır." Ebu'z-Zinâd dedi ki: Saîd b. el-Müseyyeb'e: "Yaşlı bir deveyi on koyun karşılığında satın alan adam hakkında ne dersin?" diye sordum. Saîd: "Eğer onu boğazlamak için satın aldıysa bunda hayır yoktur" dedi. Ebu'z-Zinâd şöyle dedi: "Yetiştiğim bütün insanlar canlı hayvanın et karşılığında satılmasını yasaklıyorlardı." Ebu'z-Zinâd dedi ki: "Ebân b. Osmân ve Hişâm b. İsmâîl zamanında valilerin ahitnamelerine de bunun yasaklandığı yazılırdı." el-Muvatta'dan nakil bitti.

وَقَالَ ابْنُ قُدَامَةَ فِي الْمُغْنِي: لَا يَخْتَلِفُ الْمَذْهَبُ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ بَيْعُ اللَّحْمِ بِحَيَوَانٍ مِنْ جِنْسِهِ، وَهُوَ مَذْهَبُ مَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ، وَقَوْلُ فُقَهَاءِ الْمَدِينَةِ السَّبْعَةِ. وَحُكِيَ عَنْ مَالِكٍ: أَنَّهُ لَا يَجُوزُ بَيْعُ اللَّحْمِ بِحَيَوَانٍ مُعَدٍّ لِللَّحْمِ وَيَجُوزُ بِغَيْرِهِ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: يَجُوزُ مُطْلَقًا ; لِأَنَّهُ بَاعَ مَالَ الرِّبَا بِمَا لَا رِبًّا فِيهِ ; فَأَشْبَهَ بَيْعَ اللَّحْمِ بِالدَّرَاهِمِ، أَوْ بِلَحْمٍ مِنْ غَيْرِ جِنْسِهِ. وَلَنَا مَا رُوِيَ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ " نَهَى عَنْ بَيْعِ اللَّحْمِ بِالْحَيَوَانِ "، رَوَاهُ مَالِكٌ فِي الْمُوَطَّأِ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنِ النَّبِيِّ ﷺ، قَالَ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ: هَذَا أَحْسَنُ أَسَانِيدِهِ. وَرُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ: " أَنَّهُ نَهَى أَنْ يُبَاعَ حَيٌّ بِمَيِّتٍ " ذَكَرَهُ الْإِمَامُ أَحْمَدُ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: " أَنَّ جَزُورًا نُحِرَتْ فَجَاءَ رَجُلٌ بِعَنَاقٍ، فَقَالَ أَعْطُونِي جُزْءًا بِهَذِهِ الْعَنَاقِ - فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ: لَا يَصْلُحُ

İbn Kudâme el-Muğnî'de şöyle demiştir: "Mezhepte etin kendi cinsinden canlı bir hayvan karşılığında satılmasının caiz olmadığı konusunda ihtilaf yoktur; bu Mâlik ile Şâfiî'nin mezhebi ve Medineli yedi fıkıhçının (fukahâ-i seb'a) kavlidir. Mâlik'ten; etin sadece kesilmek üzere hazırlanmış hayvan karşılığında satılmasının caiz olmadığı, bunun dışındakilerle caiz olduğu da rivayet edilmiştir. Ebû Hanîfe ise: 'Faiz cereyan eden bir malı, faiz cereyan etmeyen bir şeyle satmıştır; dolayısıyla etin dirhemler karşılığında veya kendi cinsinden olmayan et karşılığında satılmasına benzer' diyerek mutlak olarak caiz görmüştür. Bizim delilimiz ise Nebî'nin sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Etin canlı hayvan karşılığında satılmasını yasakladığı' rivayetidir; bunu Mâlik el-Muvatta'da Zeyd b. Eslem kanalıyla Saîd b. el-Müseyyeb'den, o da Nebî'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet etmiştir. İbn Abdilberr: 'Bu, onun en güzel isnadlarındandır' demiştir. Yine Nebî'den sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Canlının ölü karşılığında satılmasını yasakladığı' rivayet edilmiştir; bunu İmam Ahmed zikretmiştir. İbn Abbâs'tan da şöyle rivayet edilmiştir: 'Bir deve kesilmişti; bir adam bir dişi keçi yavrusu (anâk) getirip: Bu keçi yavrusu karşılığında bana [deveden] bir pay verin dedi. Ebû Bekir: Bu doğru olmaz

هَذَا، قَالَ الشَّافِعِيُّ: لَا أَعْلَمُ مُخَالِفًا لِأَبِي بَكْرٍ فِي ذَلِكَ. وَقَالَ أَبُو الزِّنَادِ: كُلُّ مَنْ أَدْرَكْتُ يَنْهَى عَنْ بَيْعِ اللَّحْمِ بِالْحَيَوَانِ ; وَلِأَنَّ اللَّحْمَ نَوْعٌ فِيهِ الرِّبَا بِيعَ بِأَصْلِهِ الَّذِي فِيهِ مِثْلُهُ فَلَمْ يَجُزْ ; كَبَيْعِ السِّمْسِمِ بِالشَّيْرَجِ اهـ.

dedi.' Şâfiî: 'Bu konuda Ebû Bekir'e muhalefet eden kimse bilmiyorum' demiştir. Ebu'z-Zinâd da: 'Yetiştiğim herkes etin canlı hayvan karşılığında satılmasını yasaklıyordu' demiştir. Ayrıca et, içinde faiz cereyan eden bir tür olup içinde kendi benzeri bulunan aslı ile satılmıştır, dolayısıyla caiz olmamıştır; susamın susam yağı (şîrec) karşılığında satılması gibi." [el-Muğnî'den nakil] bitti.

وَقَالَ صَاحِبُ الْمُهَذَّبِ: وَلَا يَجُوزُ بَيْعُ حَيَوَانٍ يُؤْكَلُ لَحْمُهُ بِلَحْمِهِ، لِمَا رَوَى سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ ﵁: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: " لَا يُبَاعُ حَيٌّ بِمَيِّتٍ "، وَرَوَى ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: " أَنَّ جَزُورًا نُحِرَتْ عَلَى عَهْدِ أَبِي بَكْرٍ ﵁، فَجَاءَ رَجُلٌ بِعَنَاقٍ فَقَالَ: أَعْطُونِي بِهَا لَحْمًا فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ: لَا يَصْلُحُ هَذَا " ; وَلِأَنَّهُ جِنْسٌ فِيهِ الرِّبَا بِيعَ بِأَصْلِهِ الَّذِي فِيهِ مِثْلُهُ ; فَلَمْ يَجُزْ كَبَيْعِ الشَّيْرَجِ بِالسِّمْسِمِ، اهـ.

el-Mühezzeb sahibi de şöyle demiştir: "Eti yenen canlı bir hayvanın kendi eti karşılığında satılması caiz değildir; zira Saîd b. el-Müseyyeb'in radıyallâhu anh rivayetine göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Canlı ölü karşılığında satılmaz' buyurmuştur. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ da şöyle rivayet etmiştir: 'Ebû Bekir radıyallâhu anh döneminde bir deve kesilmişti; bir adam dişi bir keçi yavrusu getirip: Bunun karşılığında bana et verin dedi. Ebû Bekir: Bu doğru olmaz dedi.' Ayrıca faiz cereyan eden bir cins olup içinde kendi misli bulunan aslı karşılığında satılmıştır; bu sebeple susam yağının susam karşılığında satılması gibi caiz olmamıştır." [el-Mühezzeb'den nakil] bitti.

وَقَالَ ابْنُ السُّبْكِيِّ فِي تَكْمِلَتِهِ لِشَرْحِ الْمُهَذَّبِ: حَدِيثُ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ مِنْ طَرِيقِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدٍ، كَمَا ذَكَرَهُ الْمُصَنَّفُ، وَرَوَاهُ مَالِكٌ فِي الْمُوَطَّأِ، وَالشَّافِعِيُّ فِي الْمُخْتَصَرِ وَالْأُمِّ، وَأَبُو دَاوُدَ مِنْ طَرِيقِ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ: " أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ نَهَى عَنْ بَيْعِ اللَّحْمِ بِالْحَيَوَانِ "، هَذَا لَفْظُ الشَّافِعِيِّ عَنْ مَالِكٍ، وَأَبِي دَاوُدَ، عَنِ الْقَعْنَبِيِّ، عَنْ مَالِكٍ، وَكَذَلِكَ هُوَ فِي مُوَطَّأِ ابْنِ وَهْبٍ. وَرَأَيْتُ فِي مُوَطَّأِ الْقَعْنَبِيِّ عَنْ بَيْعِ الْحَيَوَانِ بِاللَّحْمِ، وَالْمَعْنَى وَاحِدٌ، وَكِلَا الْحَدِيثَيْنِ - أَعْنِي: رِوَايَةَ الزُّهْرِيِّ وَزَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ - مُرْسَلٌ، وَلَمْ يُسْنِدْهُ وَاحِدٌ عَنْ سَعِيدٍ. وَقَدْ رُوِيَ مِنْ طُرُقٍ أُخَرَ، مِنْهَا عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ سَمُرَةَ: " أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ نَهَى أَنْ تُبَاعَ الشَّاةُ بِاللَّحْمِ "، رَوَاهُ الْحَاكِمُ فِي الْمُسْتَدْرَكِ، وَقَالَ: رُوَاتُهُ عَنْ آخِرِهِمْ أَئِمَّةٌ حُفَّاظٌ ثِقَاتٌ. وَقَدِ احْتَجَّ الْبُخَارِيُّ بِالْحَسَنِ عَنْ سَمُرَةَ، وَلَهُ شَاهِدٌ مُرْسَلٌ فِي الْمُوَطَّأِ، هَذَا كَلَامُ الْحَاكِمِ. وَرَوَاهُ الْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ الْكَبِيرِ، وَقَالَ: هَذَا إِسْنَادٌ صَحِيحٌ. وَمَنْ أَثْبَتَ سَمَاعَ الْحَسَنِ عَنْ سَمُرَةَ عَدَّهُ مَوْصُولًا. وَمَنْ لَمْ يُثْبِتْهُ فَهُوَ مُرْسَلٌ جَيِّدٌ انْضَمَّ إِلَى مُرْسَلِ سَعِيدٍ. وَمِنْهَا عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ قَالَ: " نَهَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنْ بَيْعِ اللَّحْمِ بِالْحَيَوَانِ "، رَوَاهُ الدَّارَقُطْنِيُّ، وَقَالَ: تَفَرَّدَ بِهِ يَزِيدُ بْنُ مَرْوَانَ، عَنْ مَالِكٍ بِهَذَا الْإِسْنَادِ وَلَمْ يُتَابَعْ عَلَيْهِ، وَصَوَابُهُ فِي الْمُوَطَّأِ عَنِ ابْنِ الْمُسَيَّبِ مُرْسَلًا. وَذَكَرَهُ الْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ الصَّغِيرِ، وَحَكَمَ بِأَنَّ ذَلِكَ مِنْ غَلَطِ يَزِيدَ بْنِ مَرْوَانَ، وَيَزِيدُ الْمَذْكُورُ تَكَلَّمَ فِيهِ يَحْيَى بْنُ مَعِينٍ. وَقَالَ ابْنُ عَدِيٍّ: وَلَيْسَ هَذَا بِذَلِكَ الْمَعْرُوفِ. وَمِنْهَا عَنِ ابْنِ عُمَرَ ﵄ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ: " نَهَى عَنْ بَيْعِ الْحَيَوَانِ بِاللَّحْمِ "، قَالَ عَبْدُ الْحَقِّ: أَخْرَجَهُ الْبَزَّارُ فِي مُسْنَدِهِ مِنْ رِوَايَةِ ثَابِتِ بْنِ زُهَيْرٍ عَنْ نَافِعٍ، وَثَابِتٌ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ الْبَصْرَةِ مُنْكَرُ الْحَدِيثِ لَا يَسْتَقِلُّ بِهِ. ذَكَرَهُ أَبُو حَاتِمٍ الرَّازِيِّ. انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْ كَلَامِ صَاحِبِ تَكْمِلَةِ الْمَجْمُوعِ.

İbnü's-Sübkî Şerhu'l-Mühezzeb'e yazdığı tekmilesinde (Tekmiletu'l-Mecmû') şöyle demiştir: "Saîd b. el-Müseyyeb hadisini Ebû Dâvûd, müellifin zikrettiği gibi Zührî kanalıyla Saîd'den rivayet etmiştir. Mâlik el-Muvatta'da, Şâfiî el-Muhtasar ve el-Ümm'de, Ebû Dâvûd da Zeyd b. Eslem kanalıyla Saîd b. el-Müseyyeb'den: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem etin canlı hayvan karşılığında satılmasını yasakladı' şeklinde rivayet etmişlerdir. Bu, Şâfiî'nin Mâlik'ten, Ebû Dâvûd'un el-Ka'nebî kanalıyla Mâlik'ten rivayetinin lafzıdır; İbn Vehb'in Muvatta'ında da böyledir. Ka'nebî'nin Muvatta'ında 'canlı hayvanın et karşılığında satışı' şeklinde gördüm; anlam birdir. Her iki hadis de -yani Zührî ve Zeyd b. Eslem rivayetleri- mürseldir; Saîd'den bunu hiç kimse müsned kılmamıştır. Bu rivayet başka yollardan da nakledilmiştir: Bunlardan biri Hasen kanalıyla Semura'dan gelen: 'Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem koyunun et karşılığında satılmasını yasakladı' hadisidir. Bunu Hâkim el-Müstedrek'te rivayet etmiş ve: 'Râvilerinin tamamı güvenilir hafız imamlardır. Buhârî Hasen'in Semura'dan rivayetini hüccet kabul etmiştir ve el-Muvatta'da buna mürsel bir şahit vardır' demiştir; bu Hâkim'in sözüdür. Beyhakî de bunu es-Sünenü'l-Kebîr'de rivayet etmiş ve: 'Bu isnad sahihtir. Hasen'in Semura'dan işitmesini sabit gören kişi bunu mevsûl sayar; sabit görmeyen kişi için ise Saîd'in mürseline eklenen ceyyid bir mürseldir' demiştir. Yollardan biri de Sehl b. Sa'd'dan gelen: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem etin hayvan karşılığında satılmasını yasakladı' rivayetidir. Bunu Dârekutnî rivayet etmiş ve şöyle demiştir: 'Yezîd b. Mervân bu isnadla Mâlik'ten rivayette tek kalmıştır ve bu konuda mütâbaat edilmemiştir; doğrusu el-Muvatta'daki İbnü'l-Müseyyeb'den mürsel olanıdır.' Beyhakî de es-Sünenü's-Sağîr'de bunu zikretmiş ve bunun Yezîd b. Mervân'ın bir hatası olduğuna hükmetmiştir. Zikredilen Yezîd hakkında Yahyâ b. Maîn konuşmuştur (cerh etmiştir). İbn Adî ise: 'Bu şahıs pek tanınan biri değildir' demiştir. Bu yollardan biri de İbn Ömer'den radıyallâhu anhümâ gelen: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Canlı hayvanın et karşılığında satılmasını yasakladı' hadisidir. Abdülhak şöyle demiştir: 'Bunu Bezzâr Müsned'inde Sâbit b. Züheyr kanalıyla Nâfi'den rivayet etmiştir. Sâbit, Basra ehlinden bir adam olup münkerü'l-hadîstir, onun rivayetiyle tek başına amel edilmez.' Bunu Ebû Hâtim er-Râzî zikretmiştir." Tekmiletü'l-Mecmû' sahibinin sözünden maksada taalluk eden kısım bitti.

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ -: لَا يَخْفَى أَنَّ هَذَا الَّذِي ذَكَرْنَا يَثْبُتُ بِهِ مَنْعُ بَيْعِ اللَّحْمِ بِالْحَيَوَانِ. أَمَّا عَلَى مَذْهَبِ مَنْ يَحْتَجُّ بِالْمُرْسَلِ: كَمَالِكٍ، وَأَبِي حَنِيفَةَ، وَأَحْمَدَ، فَلَا إِشْكَالَ، وَأَمَّا عَلَى مُذْهَبِ مَنْ لَا يَحْتَجُّ بِالْمُرْسَلِ: فَمُرْسَلُ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ حُجَّةٌ عِنْدَ كَثِيرٍ مِمَّنْ لَا يَحْتَجُّ بِالْمُرْسَلِ، وَلَا سِيَّمَا أَنَّهُ اعْتَضَدَ بِحَدِيثِ الْحَسَنِ عَنْ سَمُرَةَ. فَعَلَى قَوْلِ مَنْ يُصَحِّحُ سَمَاعَ الْحَسَنِ عَنْ سَمُرَةَ ; فَلَا إِشْكَالَ فِي ثُبُوتِ ذَلِكَ ; لِأَنَّهُ حِينَئِذٍ حَدِيثٌ صَحِيحٌ مُتَّصِلٌ وَأَمَّا عَلَى قَوْلِ مَنْ لَا يُثْبِتُ سَمَاعَ الْحَسَنِ عَنْ سَمُرَةَ - فَأَقَلُّ دَرَجَاتِهِ أَنَّهُ مُرْسَلٌ صَحِيحٌ، اعْتَضَدَ بِمُرْسَلٍ صَحِيحٍ. وَمِثْلُ هَذَا يَحْتَجُّ بِهِ مَنْ يَحْتَجُّ بِالْمُرْسَلِ وَمَنْ لَا يَحْتَجُّ بِهِ، وَقَدْ قَدَّمْنَا فِي " سُورَةِ الْمَائِدَةِ "، كَلَامَ الْعُلَمَاءِ فِي سَمَاعِ الْحَسَنِ عَنْ سَمُرَةَ، وَقَدَّمْنَا فِي " سُورَةِ الْأَنْعَامِ " أَنَّ مِثْلَ هَذَا الْمُرْسَلِ يَحْتَجُّ بِهِ بِلَا خِلَافٍ عَنْهُ الْأَئِمَّةُ الْأَرْبَعَةُ، فَظَهَرَ بِهَذِهِ النُّصُوصِ: أَنَّ بَيْعَ الْحَيَوَانِ بِاللَّحْمِ مِنْ جِنْسِهِ لَا يَجُوزُ ; خِلَافًا لِأَبِي حَنِيفَةَ. وَأَمَّا إِنْ كَانَ مِنْ غَيْرِ جِنْسِهِ كَبَيْعِ شَاةٍ بِلَحْمِ حُوتٍ، أَوْ بَيْعِ طَيْرٍ بِلَحْمِ إِبِلٍ فَهُوَ جَائِزٌ عِنْدَ مَالِكٍ ; لِأَنَّ الْمُزَابَنَةَ تَنْتَفِي بِاخْتِلَافِ الْجِنْسِ، وَحُمِلَ مَعْنَى الْحَدِيثِ عَلَى هَذَا وَإِنْ كَانَ ظَاهِرُهُ الْعُمُومَ. وَمَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ مَعَ اخْتِلَافِ الْجِنْسِ فِيهِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: جَوَازُ بَيْعِ اللَّحْمِ بِالْحَيَوَانِ إِذَا اخْتَلَفَ جِنْسُهُمَا.

Bu eseri kaleme alan [Şankîtî] -Allah onu affetsin- der ki: Zikrettiğimiz bu delillerle etin canlı hayvan karşılığında satılmasının yasaklığının sabit olduğu açıktır. Mâlik, Ebû Hanîfe ve Ahmed gibi mürsel hadisle ihticac edenlerin mezhebine göre durum zaten açıktır. Mürsel ile ihticac etmeyenlerin mezhebine gelince; mürsel ile amel etmeyenlerin çoğuna göre de Saîd b. el-Müseyyeb'in mürseli hüccettir; hele ki Hasen'in Semura'dan rivayetiyle desteklenmiştir. Hasen'in Semura'dan işitmesini sahih görenlerin kavline göre, bunun sübutunda hiçbir problem yoktur; çünkü o takdirde sahih ve muttasıl bir hadistir. Hasen'in Semura'dan işitmesini sabit görmeyenlerin kavline göre ise, bunun en alt derecesi sahih bir mürsel ile desteklenmiş sahih bir mürsel olmasıdır. Bunun gibisiyle mürsel ile amel eden de etmeyen de ihticac eder. Mâide Suresi'nde âlimlerin Hasen'in Semura'dan semâı konusundaki sözlerini aktarmıştık; En'âm Suresi'nde de böyle bir mürsel ile dört imamın ihtilafsız delil getirdiğini belirtmiştik. Dolayısıyla bu nasslarla ortaya çıkmıştır ki: Canlı hayvanın kendi cinsinden et karşılığında satılması, Ebû Hanîfe'nin aksine, caiz değildir. Hayvanın kendi cinsinden olmayan bir et karşılığında -mesela bir koyunun balık eti karşılığında veya bir kuşun deve eti karşılığında- satılmasına gelince; Mâlik'e göre bu caizdir; çünkü cinsin farklılaşmasıyla müzâbene ortadan kalkar ve zahiri umum ifade etse de hadisin anlamı buna hamledilmiştir. Şâfiî'nin cins farklılığı durumundaki mezhebinde ise iki görüş vardır: Birincisi: Cinsleri farklı olduğunda etin hayvan karşılığında satışının caiz olmasıdır.

وَالثَّانِي: الْمَنْعُ مُطْلَقًا لِعُمُومِ الْحَدِيثِ. وَمَذْهَبُ أَحْمَدَ فِي الْمَسْأَلَةِ ذَكَرَهُ ابْنُ قُدَامَةَ فِي الْمُغْنِي بِقَوْلِهِ: وَأَمَّا بَيْعُ اللَّحْمِ بِحَيَوَانٍ مِنْ غَيْرِ جِنْسِهِ فَظَاهِرُ كَلَامِ أَحْمَدَ وَالْخِرَقِيِّ: أَنَّهُ لَا يَجُوزُ ; فَإِنَّ أَحْمَدَ سُئِلَ عَنْ بَيْعِ الشَّاةِ بِاللَّحْمِ، فَقَالَ: لَا يَصِحُّ ; لِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ "، نَهَى أَنْ يُبَاعَ حَتَّى بِمَيِّتٍ "، وَاخْتَارَ الْقَاضِي جَوَازَهُ، وَلِلشَّافِعِيِّ فِيهِ قَوْلَانِ. وَاحْتَجَّ مَنْ مَنَعَهُ بِعُمُومِ الْأَخْبَارِ، وَبِأَنَّ اللَّحْمَ كُلَّهُ جِنْسٌ وَاحِدٌ وَمَنْ أَجَازَهُ، قَالَ: مَالُ الرِّبَا بِيعَ بِغَيْرِ أَصْلِهِ وَلَا جِنْسِهِ، فَجَازَ كَمَا لَوْ بَاعَهُ بِالْأَثْمَانِ. وَإِنْ بَاعَهُ بِحَيَوَانٍ غَيْرِ مَأْكُولِ اللَّحْمِ جَازَ فِي ظَاهِرِ قَوْلِ أَصْحَابِنَا، وَهُوَ قَوْلُ عَامَّةِ الْفُقَهَاءِ. انْتَهَى كَلَامُ صَاحِبِ الْمُغْنِي.

İkincisi: Hadisin umumundan dolayı mutlak olarak yasak olmasıdır. Ahmed'in bu meseledeki mezhebini ise İbn Kudâme el-Muğnî'de şu sözleriyle zikretmiştir: "Etin kendi cinsinden olmayan canlı bir hayvanla satılmasına gelince; Ahmed ve Hırakî'nin sözlerinin zahirine göre caiz değildir. Nitekim Ahmed'e koyunun et karşılığında satılması sorulduğunda: 'Sahih olmaz; çünkü Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem canlının ölü karşılığında satılmasını yasaklamıştır' demiştir. el-Kâdî ise caiz olduğunu tercih etmiştir; Şâfiî'nin de bu konuda iki kavli vardır. Bunu yasaklayanlar haberlerin umumunu ve bütün etlerin tek bir cins olduğunu delil getirmişlerdir. Caiz görenler ise: 'Faiz cereyan eden mal, ne aslı ne de kendi cinsi olan bir şeyle satılmıştır; dolayısıyla para karşılığında satması gibi caiz olmuştur' demişlerdir. Eğer eti, eti yenmeyen canlı bir hayvan karşılığında satarsa, ashabımızın kavlinin zahirine göre caizdir ki bu bütün fukahanın da kavlidir." el-Muğnî sahibinin sözü bitti.

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ -: قَدْ عَرَفْتَ مِمَّا تَقَدَّمَ أَنَّ بَعْضَ الْعُلَمَاءِ قَالَ: إِنَّ اللَّحْمَ كُلَّهُ جِنْسٌ وَاحِدٌ. وَبَعْضُهُمْ قَالَ: إِنَّ اللُّحُومَ أَجْنَاسٌ. فَعَلَى أَنَّ اللَّحْمَ جِنْسٌ وَاحِدٌ ; فَمَنْعُ بَيْعِ الْحَيَوَانِ بِاللَّحْمِ هُوَ الظَّاهِرُ. وَعَلَى أَنَّ اللُّحُومَ أَجْنَاسٌ مُخْتَلِفَةٌ ; فَبَيْعُ اللَّحْمِ بِحَيَوَانٍ مِنْ غَيْرِ جِنْسِهِ الظَّاهِرُ فِيهِ الْجَوَازُ ; لِقَوْلِهِ ﷺ: " فَإِذَا اخْتَلَفَتِ الْأَجْنَاسُ فَبِيعُوا كَيْفَ شِئْتُمْ "، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Bu eseri kaleme alan [Şankîtî] -Allah onu affetsin- der ki: Yukarıda geçenlerden anladın ki bazı âlimler bütün etlerin tek bir cins olduğunu söylemiş, bazıları ise etlerin farklı cinsler olduğunu ifade etmiştir. Etin tek bir cins olduğu kabul edildiğinde, canlı hayvanın et karşılığında satışının yasaklanması zahir olandır. Etlerin farklı cinsler olduğu kabul edildiğinde ise etin kendi cinsinden olmayan canlı bir hayvanla satılmasının caiz olması zahir olandır; zira Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem: "Cinsler farklı olduğunda dilediğiniz gibi satın" buyurmuştur. En doğrusunu Yüce Allah bilir.

تَنْبِيهٌ.

Bir uyarı:

اشْتَرَطَ الْمَالِكِيَّةُ فِي مَنْعِ بَيْعِ الْحَيَوَانِ بِاللَّحْمِ مِنْ جِنْسِهِ: إِلَّا يَكُونَ اللَّحْمُ مَطْبُوخًا. فَإِنْ كَانَ مَطْبُوخًا: جَازَ عِنْدَهُمْ بَيْعُهُ بِالْحَيَوَانِ مِنْ جِنْسِهِ، وَهُوَ مَعْنَى قَوْلِ خَلِيلٍ فِي مُخْتَصَرِهِ. وَفَسَدَ مَنْهِيٌّ عَنْهُ إِلَّا بِدَلِيلٍ كَحَيَوَانٍ بِلَحْمِ جِنْسِهِ إِنْ لَمْ يُطْبَخْ. وَاحْتَجُّوا لِذَلِكَ ; بِأَنَّ الطَّبْخَ يَنْقُلُ اللَّحْمَ عَنْ جِنْسِهِ ; فَيَجُوزُ التَّفَاضُلُ بَيْنَهُ وَبَيْنَ اللَّحْمِ الَّذِي لَمْ يُطْبَخْ ; فَبَيْعُهُ بِالْحَيَوَانِ مِنْ بَابِ أَوْلَى. هَكَذَا يَقُولُونَ. وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Mâlikîler, canlı hayvanın kendi cinsinden et karşılığında satılmasının yasak oluşunda etin pişmiş olmamasını şart koşmuşlardır. Şayet et pişmiş olursa onlara göre kendi cinsinden canlı hayvan karşılığında satılması caizdir. Halîl'in Muhtasar'ındaki şu sözünün anlamı da budur: "Canlı hayvanın pişmemiş kendi cinsi etiyle satılması gibi, bir delil bulunmadıkça nehyedilen şey fasittir." Buna şöyle delil getirmişlerdir: Pişirme işlemi eti cinsinden çıkarır; dolayısıyla pişmiş et ile pişmemiş et arasında fazlalık (tefâzul) caiz olur; canlı hayvanla satılması ise evleviyetle caiz olur. Onlar böyle söylemektedir. En doğrusunu Yüce Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: اعْلَمْ أَنَّ ظَاهِرَ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ يَجُوزُ لِلرَّجُلِ أَنْ يَلْبَسَ الثَّوْبَ الْمُكَلَّلَ بِاللُّؤْلُؤِ وَالْمَرْجَانِ ; لِأَنَّ اللَّهَ - جَلَّ وَعَلَا - قَالَ فِيهَا فِي مَعْرِضِ الِامْتِنَانِ الْعَامِّ عَلَى خَلْقِهِ عَاطِفًا عَلَى الْأَكْلِ: وَتَسْتَخْرِجُوا مِنْهُ حِلْيَةً تَلْبَسُونَهَا [١٦ \ ١٤] ، وَهَذَا الْخِطَابُ خِطَابُ الذُّكُورِ كَمَا هُوَ مَعْرُوفٌ. وَنَظِيرُ ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي سُورَةِ فَاطِرٍ: وَمِنْ كُلٍّ تَأْكُلُونَ لَحْمًا طَرِيًّا وَتَسْتَخْرِجُونَ حِلْيَةً تَلْبَسُونَهَا [٣٥ \ ١٢] ، وَقَالَ الْقُرْطُبِيُّ فِي تَفْسِيرِهِ: امْتَنَّ اللَّهُ سُبْحَانَهُ عَلَى الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ امْتِنَانًا عَامًّا بِمَا يَخْرُجُ مِنَ الْبَحْرِ، فَلَا يَحْرُمُ عَلَيْهِمْ شَيْءٌ مِنْهُ، وَإِنَّمَا حَرَّمَ تَعَالَى عَلَى الرِّجَالِ الذَّهَبَ وَالْحَرِيرَ. وَقَالَ صَاحِبُ الْإِنْصَافِ: يَجُوزُ لِلرَّجُلِ وَالْمَرْأَةِ التَّحَلِّي بِالْجَوْهَرِ وَنَحْوِهِ، وَهُوَ الصَّحِيحُ مِنَ الْمَذْهَبِ. وَذَهَبَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى أَنَّهُ لَا يَجُوزُ لِلرَّجُلِ أَنْ يَلْبَسَ الثَّوْبَ الْمُكَلَّلَ بِاللُّؤْلُؤِ مَثَلًا، وَلَا أَعْلَمُ لِلتَّحْرِيمِ مُسْتَنَدًا إِلَّا عُمُومَ الْأَحَادِيثِ الْوَارِدَةِ بِالزَّجْرِ الْبَالِغِ عَنْ تَشَبُّهِ الرِّجَالِ بِالنِّسَاءِ، كَالْعَكْسِ! قَالَ الْبُخَارِيُّ فِي صَحِيحِهِ: «بَابُ الْمُتَشَبِّهِينَ بِالنِّسَاءِ وَالْمُتَشَبِّهَاتِ بِالرِّجَالِ» : حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄، قَالَ: «لَعَنَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ الْمُتَشَبِّهِينَ مِنَ الرِّجَالِ بِالنِّسَاءِ وَالْمُتَشَبِّهَاتِ مِنَ النِّسَاءِ بِالرِّجَالِ» . فَهَذَا الْحَدِيثُ نَصٌّ صَرِيحٌ فِي أَنَّ تَشَبُّهَ الرِّجَالِ بِالنِّسَاءِ حَرَامٌ ; لِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَا يَلْعَنُ أَحَدًا إِلَّا عَلَى ارْتِكَابِ حَرَامٍ شَدِيدِ الْحُرْمَةِ. وَلَا شَكَّ أَنَّ الرَّجُلَ إِذْ لَبِسَ اللُّؤْلُؤَ وَالْمَرْجَانَ فَقَدْ تَشَبَّهَ بِالنِّسَاءِ. فَإِنْ قِيلَ: يَجِبُ تَقْدِيمُ الْآيَةِ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ، وَمَا جَرَى مَجْرَاهُ مِنَ الْأَحَادِيثِ مِنْ وَجْهَيْنِ:

Dördüncü mesele: Bil ki bu yüce ayetin zahiri, erkeğin inci ve mercanla süslenmiş elbiseyi giymesinin caiz olduğuna delalet etmektedir; çünkü Yüce Allah bu ayette mahlukatına yönelik genel minnet sadedinde yemeye atıfla: { وَتَسْتَخْرِجُوا مِنْهُ حِلْيَةً تَلْبَسُونَهَا } “...ve takacağınız bir süs eşyası çıkarmanız [için]...” [Nahl, 16/14] buyurmuştur. Bilindiği gibi bu hitap eril (müzekker) bir hitaptır. Fâtır Suresi'ndeki şu ayet de bunun bir benzeridir: { وَمِنْ كُلٍّ تَأْكُلُونَ لَحْمًا طَرِيًّا وَتَسْتَخْرِجُونَ حِلْيَةً تَلْبَسُونَهَا } “...ve her birinden taze et yersiniz ve takınacağınız bir süs eşyası çıkarırsınız...” [Fâtır, 35/12]. Kurtubî tefsirinde şöyle demiştir: "Allah Teâlâ denizden çıkan şeylerle erkeklere ve kadınlara genel bir minnette bulunmuştur; dolayısıyla bunlardan hiçbir şey onlara haram değildir. Yüce Allah erkeklere sadece altını ve ipeği haram kılmıştır." el-İnsâf sahibi de şöyle demiştir: "Erkeğin ve kadının mücevher ve benzeri şeylerle süslenmesi caizdir; mezhepte sahih olan görüş budur." Bazı ilim ehli ise erkeğin inciyle süslenmiş bir elbiseyi giymesinin caiz olmadığı görüşüne gitmiştir. Bu haramlığa, erkeklerin kadınlara (veya tersi) benzemesini şiddetle yasaklayan hadislerin umumundan başka bir dayanak bilmiyorum! Buhârî Sahîh'inde "Kadınlara benzeyen erkekler ve erkeklere benzeyen kadınlar babı"nda şöyle demiştir: Bize Muhammed b. Beşşâr rivayet etti, bize Muhammed b. Ca'fer rivayet etti, bize Şu'be Katâde'den, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet etti ki şöyle dedi: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kadınlara benzeyen erkeklere ve erkeklere benzeyen kadınlara lanet etti." Bu hadis, erkeklerin kadınlara benzemesinin haram olduğuna dair açık bir nasstır; çünkü Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem, haramlığı çok şiddetli olan bir şeyi işleyen kimseden başkasına lanet etmez. Şüphe yok ki bir erkek inci ve mercan takındığında kadınlara benzemiş olur. Şayet: "Ayetin bu hadise ve benzeri hadislere iki yönden takdim edilmesi gerekir:" denilirse:

الْأَوَّلِ: أَنَّ الْآيَةَ نَصٌّ مُتَوَاتِرٌ، وَالْحَدِيثُ الْمَذْكُورُ خَبَرُ آحَادٍ، وَالْمُتَوَاتِرُ مُقَدَّمٌ عَلَى الْآحَادِ.

Birincisi: Ayet mütevatir bir nasstır, zikredilen hadis ise âhad bir haberdir; mütevatir ise âhad haberden önce gelir.

الثَّانِي: أَنَّ الْحَدِيثَ عَامٌّ فِي كُلِّ أَنْوَاعِ التَّشَبُّهِ بِالنِّسَاءِ، وَالْآيَةَ خَاصَّةٌ فِي إِبَاحَةِ الْحِلْيَةِ الْمُسْتَخْرَجَةِ مِنَ الْبَحْرِ، وَالْخَاصُّ مُقَدَّمٌ عَلَى الْعَامِّ؟ فَالْجَوَابُ: أَنَّا لَمْ نَرَ مَنْ تَعَرَّضَ لِهَذَا. وَالَّذِي يَظْهَرُ لَنَا - وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ -: أَنَّ الْآيَةَ الْكَرِيمَةَ وَإِنْ كَانَتْ أَقْوَى سَنَدًا وَأَخَصَّ، فِي مَحَلِّ النِّزَاعِ ; فَإِنَّ الْحَدِيثَ أَقْوَى دَلَالَةً عَلَى مَحَلِّ النِّزَاعِ مِنْهَا ; وَقُوَّةُ الدَّلَالَةِ فِي نَصٍّ صَالِحٍ لِلِاحْتِجَاجِ عَلَى مَحَلِّ النِّزَاعِ أَرْجَحُ مِنْ قُوَّةِ السَّنَدِ ; لِأَنَّ قَوْلَهُ: وَتَسْتَخْرِجُوا مِنْهُ حِلْيَةً تَلْبَسُونَهَا [١٦ \ ١٤] ، يَحْتَمِلُ مَعْنَاهُ احْتِمَالًا قَوِيًّا: أَنَّ وَجْهَ الِامْتِنَانِ بِهِ أَنَّ نِسَاءَهُمْ يَتَجَمَّلْنَ لَهُمْ بِهِ، فَيَكُونُ تَلَذُّذُهُمْ وَتَمَتُّعُهُمْ بِذَلِكَ الْجَمَالِ وَالزِّينَةِ النَّاشِئِ عَنْ تِلْكَ الْحِلْيَةِ مِنْ نِعَمِ اللَّهِ عَلَيْهِمْ، وَإِسْنَادُ اللِّبَاسِ إِلَيْهِمْ لِنَفْعِهِمْ بِهِ، وَتَلَذُّذِهِمْ بِلُبْسِ أَزْوَاجِهِمْ لَهُ، بِخِلَافِ الْحَدِيثِ فَهُوَ نَصٌّ صَرِيحٌ غَيْرُ مُحْتَمِلٍ فِي لَعْنِ مَنْ تَشَبَّهَ بِالنِّسَاءِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ الْمُتَحَلِّيَ بِاللُّؤْلُؤِ مَثَلًا مُتَشَبِّهٌ بِهِنَّ ; فَالْحَدِيثُ يَتَنَاوَلُهُ بِلَا شَكٍّ. وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي فَتْحِ الْبَارِي فِي الْكَلَامِ عَلَى الْحَدِيثِ الْمَذْكُورِ، وَاسْتُدِلَّ بِهِ عَلَى أَنَّهُ يَحْرُمُ عَلَى الرِّجَالِ لُبْسُ الثَّوْبِ الْمُكَلَّلِ بِاللُّؤْلُؤِ، وَهُوَ وَاضِحٌ، لِوُرُودِ عَلَامَاتِ التَّحْرِيمِ وَهُوَ لَعْنُ مَنْ فَعَلَ ذَلِكَ: وَأَمَّا قَوْلُ الشَّافِعِيِّ: وَلَا أَكْرَهُ لِلرَّجُلِ لُبْسَ اللُّؤْلُؤِ، إِلَّا لِأَنَّهُ مِنْ زِيِّ النِّسَاءِ، فَلَيْسَ مُخَالِفًا لِذَلِكَ ; لِأَنَّ مُرَادَهُ أَنَّهُ لَمْ يَرِدْ فِي النَّهْيِ عَنْهُ بِخُصُوصِهِ شَيْءٌ.

İkincisi: Hadis kadınlara benzemenin her türünde geneldir (âmm); ayet ise denizden çıkarılan süs eşyasının mübah kılınmasında özeldir (hâss) ve özel olan genele takdim edilir? Buna cevap şudur: Biz buna değinen bir kimse görmedik. Bize göre zahir olan -ve en doğrusunu Yüce Allah bilir-: Bu yüce ayet senet bakımından daha güçlü ve ihtilaflı meselede daha özel olsa da, hadis ihtilaflı meseleye delalet bakımından ayetten daha güçlüdür. İhtilaflı meseleye delil olmaya elverişli bir nassın delalet gücü, senet gücüne tercih edilir. Zira { وَتَسْتَخْرِجُوا مِنْهُ حِلْيَةً تَلْبَسُونَهَا } “...ve takacağınız bir süs eşyası çıkarmanız [için]...” [Nahl, 16/14] buyruğunun anlamı güçlü bir ihtimalle şudur: Bundaki minnet veçhi, kadınlarının kendileri için onunla süslenmeleridir; dolayısıyla o süsten kaynaklanan güzellik ve ziynetten lezzet ve zevk almaları, Allah'ın onlara olan nimetlerindendir; giyme/takma fiilinin erkeklere isnad edilmesi ise bundan faydalanmaları ve eşlerinin takınmasından haz duymaları sebebiyledir. Hadis ise kadınlara benzeyen kimseye lanet okunmasında açık ve tevilsiz bir nass olup şüphesiz inci takınan kimse kadınlara benzemiş olacağından hadis hiç şüphesiz onu kapsamaktadır. İbn Hacer Fethu'l-Bârî'de adı geçen hadis üzerine konuşurken şöyle demiştir: "Bu hadisle erkeklerin inciyle süslenmiş elbiseyi giymesinin haram olduğuna delil getirilmiştir ki bu açıktır; zira bunu yapana lanet edilmesi haramlık alametlerindendir. Şâfiî'nin: 'Erkeğin inci takmasını sadece kadınların giysisi olmasından dolayı mekruh görürüm' sözü ise buna aykırı değildir; zira onun maksadı, bizzat inci hakkında özel bir yasağın varid olmamasıdır."

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: لَا يَخْفَى أَنَّ الْفِضَّةَ وَالذَّهَبَ يُمْنَعُ الشُّرْبُ فِي آنِيَتِهِمَا مُطْلَقًا، وَلَا يَخْفَى أَيْضًا أَنَّهُ يَجُوزُ لُبْسُ الذَّهَبِ وَالْحَرِيرِ لِلنِّسَاءِ وَيُمْنَعُ لِلرِّجَالِ. وَهَذَا مِمَّا لَا خِلَافَ فِيهِ ; لِكَثْرَةِ النُّصُوصِ الصَّحِيحَةِ الْمُصَرِّحَةِ بِهِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ وَإِجْمَاعِ الْمُسْلِمِينَ عَلَى ذَلِكَ، وَمَنْ شَذَّ فَهُوَ مَحْجُوجٌ بِالنُّصُوصِ الصَّرِيحَةِ وَإِجْمَاعِ مَنْ يُعْتَدُّ بِهِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ عَلَى ذَلِكَ. وَسَنَذْكُرُ طَرَفًا قَلِيلًا مِنَ النُّصُوصِ الْكَثِيرَةِ الْوَارِدَةِ فِي ذَلِكَ.

Beşinci mesele: Gümüş ve altın kaplarda su içmenin kesinlikle yasak olduğu açıktır; ayrıca kadınların altın ve ipek takınmasının caiz, erkeklerin ise yasak olduğu da malumdur. Nebî'den sallallâhu aleyhi ve sellem bunu açıkça bildiren sahih nassların çokluğu ve Müslümanların bu husustaki icması sebebiyle bu, hakkında ihtilaf bulunmayan bir konudur. Şaz bir görüş ileri süren kimse ise açık nasslar ve Müslümanlardan görüşü muteber olanların icması ile ilzam edilir. Bu hususta varid olan pek çok nasstan az bir kısmını zikredeceğiz.

أَمَّا الشُّرْبُ فِي آنِيَتِهِمَا: فَقَدْ أَخْرَجَ الشَّيْخَانِ، وَالْإِمَامُ أَحْمَدُ، وَأَصْحَابُ السُّنَنِ، عَنْ حُذَيْفَةَ ﵁: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «وَلَا تَشْرَبُوا فِي آنِيَةِ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ، وَلَا تَأْكُلُوا فِي صِحَافِهَا ; فَإِنَّهَا لَهُمْ فِي الدُّنْيَا وَلَكُمْ فِي الْآخِرَةِ» ، وَلَفْظَةُ: «وَلَا تَأْكُلُوا فِي صِحَافِهَا» فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ: وَعَنْ أُمِّ سَلَمَةَ ﵁ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «إِنَّ الَّذِي يَشْرَبُ فِي آنِيَةِ الْفِضَّةِ إِنَّمَا يُجَرْجِرُ فِي بَطْنِهِ نَارَ جَهَنَّمَ» ، مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ. وَفِي رِوَايَةٍ لِمُسْلِمٍ: «إِنَّ الَّذِي يَأْكُلُ أَوْ يَشْرَبُ فِي إِنَاءِ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ، إِنَّمَا يُجَرْجِرُ فِي بَطْنِهِ نَارَ جَهَنَّمَ» ، وَالْأَحَادِيثُ بِمِثْلِ هَذَا كَثِيرَةٌ.

İkisinin kaplarından içmeye gelince: Şeyhân (Buhârî ve Müslim), İmam Ahmed ve Sünen sahipleri Huzeyfe'den radıyallâhu anh Nebî'nin sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: "Altın ve gümüş kaplarda içmeyin ve onların tabaklarında yemeyin; zira bunlar dünyada onlar (kâfirler) için, ahirette ise sizin içindir." "Onların tabaklarında yemeyin" lafzı Sahîh-i Müslim'dedir. Ümmü Seleme'den radıyallâhu anhâ [rivayet edildiğine göre] Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Gümüş kapta içen kimse, karnına cehennem ateşini doldurmaktadır (fokurdatmaktadır)." [Buhârî ve Müslim] müttefekun aleyhtir. Müslim'in bir rivayetinde ise şöyledir: "Altın ve gümüş kapta yiyen veya içen kimse, karnına cehennem ateşini doldurmaktadır." Bu minvaldeki hadisler pek çoktur.

وَأَمَّا لُبْسُ الْحَرِيرِ وَالدِّيبَاجِ الَّذِي هُوَ نَوْعٌ مِنَ الْحَرِيرِ: فَعَنْ حُذَيْفَةَ ﵁ -

İpek ve bir ipek türü olan dîbâc giymeye gelince: Huzeyfe'den radıyallâhu anh-

قَالَ: سَمِعْتُ النَّبِيَّ ﷺ يَقُولُ: «لَا تَلْبَسُوا الْحَرِيرَ وَلَا الدِّيبَاجَ، وَلَا تَشْرَبُوا فِي آنِيَةِ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ ; فَإِنَّهَا لَهُمْ فِي الدُّنْيَا وَلَكُمْ فِي الْآخِرَةِ» ، أَخْرَجَهُ الشَّيْخَانِ وَبَاقِي الْجَمَاعَةِ. وَعَنْ عُمَرَ ﵁ سَمِعْتُ النَّبِيَّ ﷺ يَقُولُ: «لَا تَلْبَسُوا الْحَرِيرَ ; فَإِنَّ مَنْ لَبِسَهُ فِي الدُّنْيَا لَمْ يَلْبَسْهُ فِي الْآخِرَةِ» ، مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ. وَعَنْ أَنَسٍ ﵁: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «مَنْ لَبِسَ الْحَرِيرَ فِي الدُّنْيَا فَلَنْ يَلْبَسَهُ فِي الْآخِرَةِ» ، مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ أَيْضًا. وَالْأَحَادِيثُ بِمِثْلِ هَذَا كَثِيرَةٌ جِدًّا.

şöyle demiştir: Nebî'yi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururken işittim: "İpek ve dîbâc giymeyin, altın ve gümüş kaplarda içmeyin; çünkü bunlar dünyada onlar için, ahirette ise sizin içindir." Bunu Şeyhân ve cemaatin geri kalanı tahriç etmiştir. Ömer'den radıyallâhu anh [rivayete göre o şöyle demiştir]: Nebî'yi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururken işittim: "İpek giymeyin; zira onu dünyada giyen ahirette giyemez." Müttefekun aleyhtir. Enes'ten radıyallâhu anh [rivayet edildiğine göre] Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Kim dünyada ipek giyerse ahirette onu asla giyemez." Bu da müttefekun aleyhtir. Bu minvaldeki hadisler pek çoktur.

وَأَمَّا لُبْسُ الذَّهَبِ: فَقَدْ أَخْرَجَ الشَّيْخَانِ فِي صَحِيحَيْهِمَا مِنْ حَدِيثِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ ﵁: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ «نَهَاهُمْ عَنْ خَاتَمِ الذَّهَبِ» ، قَالَ الْبُخَارِيُّ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنَا آدَمُ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، حَدَّثَنَا أَشْعَثُ بْنُ سُلَيْمٍ، قَالَ: سَمِعْتُ مُعَاوِيَةَ بْنَ سُوَيْدِ بْنِ مُقْرِنٍ، قَالَ: سَمِعْتُ الْبَرَاءَ بْنَ عَازِبٍ ﵄ يَقُولُ: «نَهَانَا النَّبِيُّ ﷺ عَنْ سَبْعٍ: نَهَى عَنْ خَاتَمِ الذَّهَبِ - أَوْ قَالَ حَلْقَةِ الذَّهَبِ -، وَعَنِ الْحَرِيرِ، وَالْإِسْتَبْرَقِ، وَالدِّيبَاجِ، وَالْمِيثَرَةِ الْحَمْرَاءِ، وَالْقِسِّيِّ، وَآنِيَةِ الْفِضَّةِ، وَأَمَرَنَا بِسَبْعٍ: بِعِيَادَةِ الْمَرِيضِ، وَاتِّبَاعِ الْجَنَائِزِ، وَتَشْمِيتِ الْعَاطِسِ، وَرَدِّ السَّلَامِ، وَإِجَابَةِ الدَّاعِي، وَإِبْرَارِ الْمُقْسِمِ، وَنَصْرِ الْمَظْلُومِ» ، وَلَفْظُ مُسْلِمٍ فِي صَحِيحِهِ قَرِيبٌ مِنْهُ، إِلَّا أَنَّ مُسْلِمًا قَدَّمَ السَّبْعَ الْمَأْمُورَ بِهَا عَلَى السَّبْعِ الْمَنْهِيِّ عَنْهَا. وَقَالَ فِي حَدِيثِهِ: «وَنَهَانَا عَنْ خَوَاتِيمَ، أَوْ عَنْ تَخَتُّمٍ بِالذَّهَبِ» ، وَهَذَا الْحَدِيثُ الْمُتَّفَقُ عَلَيْهِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ لُبْسَ الذَّهَبِ لَا يَحِلُّ لِلرِّجَالِ ; لِأَنَّهُ إِذَا مَنَعَ الْخَاتَمَ مِنْهُ فَغَيْرُهُ أَوْلَى، وَهُوَ كَالْمَعْلُومِ مِنَ الدِّينِ بِالضَّرُورَةِ، وَالْأَحَادِيثُ فِيهِ كَثِيرَةٌ.

Altın takınmaya gelince: Şeyhân Sahîh'lerinde Berâ b. Âzib'in radıyallâhu anh hadisinden Nebî'nin sallallâhu aleyhi ve sellem: "Onlara altın yüzüğü yasakladığını" tahriç etmişlerdir. Buhârî Sahîh'inde şöyle demiştir: Bize Âdem rivayet etti, bize Şu'be rivayet etti, bize Eş'as b. Süleym rivayet edip dedi ki: Muâviye b. Süveyd b. Mukarrin'i şöyle derken işittim: Berâ b. Âzib'i radıyallâhu anhümâ şöyle derken işittim: "Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem bizi yedi şeyden nehyetti: Altın yüzükten -yahut altın halkadan-, ipekten, istebraktan, dîbâcdan, kırmızı ipek eğer örtüsünden (mîsere), kıssîden (kıptî ipeğinden) ve gümüş kaptan nehyetti. Bize yedi şeyi de emretti: Hastayı ziyaret etmeyi, cenazeyi takip etmeyi, aksırana hayır duada bulunmayı (teşmît), selamı almayı, davete icabet etmeyi, yemin edenin yeminini yerine getirmesine yardımcı olmayı ve mazluma yardım etmeyi." Müslim'in Sahîh'indeki lafzı da buna yakındır; ancak Müslim emredilen yedi şeyi nehyedilen yedi şeyden önce zikretmiştir. Rivayetinde şöyle demiştir: "Ve bizi altın yüzüklerden yahut altın takınmaktan nehyetti." Müttefekun aleyh olan bu hadis, altın takınmanın erkeklere helal olmadığına delalet etmektedir; zira yüzüğü yasakladıysa diğer şeyleri evleviyetle yasaklamış olur. Bu, dinden zarureten bilinen (zarûrât-ı dîniyye) gibidir ve bu husustaki hadisler pek çoktur.

وَأَمَّا جَوَازُ لُبْسِ النِّسَاءِ لِلْحَرِيرِ: فَلَهُ أَدِلَّةٌ كَثِيرَةٌ، مِنْهَا: حَدِيثُ عَلِيٍّ ﵁: أَهْدَيْتُ لِلنَّبِيِّ ﷺ حُلَّةً سِيَرَاءَ، فَبَعَثَ بِهَا إِلَيَّ فَلَبِسْتُهَا فَعَرَفْتُ الْغَضَبَ فِي وَجْهِهِ، فَقَالَ: «إِنِّي لَمْ أَبْعَثْ بِهَا إِلَيْكَ لِتَلْبَسَهَا، إِنَّمَا بَعَثْتُ بِهَا إِلَيْكَ لِتَشُقَّهَا خُمُرًا بَيْنَ نِسَائِكَ» ، مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ. وَعَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ﵁: أَنَّهُ رَأَى عَلَى أُمِّ كُلْثُومٍ بِنْتِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ بُرْدَ حُلَّةٍ سِيَرَاءَ. أَخْرَجَهُ الْبُخَارِيُّ وَالنَّسَائِيُّ وَأَبُو دَاوُدَ، وَالْأَحَادِيثُ بِمِثْلِ ذَلِكَ كَثِيرَةٌ. وَإِبَاحَةُ الْحَرِيرِ لِلنِّسَاءِ كَالْمَعْلُومِ بِالضَّرُورَةِ. وَمُخَالَفَةُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ ﵄ فِي ذَلِكَ لَا أَثَرَ لَهَا ; لِأَنَّهُ مَحْجُوجٌ بِالنُّصُوصِ الصَّحِيحَةِ، وَاتِّفَاقِ عَامَّةِ عُلَمَاءِ الْمُسْلِمِينَ.

Kadınların ipek giymesinin caiz oluşuna gelince: Bunun pek çok delili vardır; bunlardan biri Ali'nin radıyallâhu anh hadisidir: "Nebî'ye sallallâhu aleyhi ve sellem çizgili ipekli bir elbise (siyerâ) hediye edilmişti; onu bana gönderdi, ben de giydim. Yüzünde öfke belirdiğini görünce şöyle buyurdu: 'Ben onu sana giyesin diye göndermedim; kadınların arasında başörtüsü olarak bölesin diye göndermedim.'" Müttefekun aleyhtir. Enes b. Mâlik'ten radıyallâhu anh [rivayet edildiğine göre] o, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem kızı Ümmü Gülsüm'ün üzerinde çizgili ipek bir elbise hırkası görmüştür. Bunu Buhârî, Nesâî ve Ebû Dâvûd tahriç etmiştir. Bu minvaldeki hadisler pek çoktur. İpeğin kadınlara mübah oluşu dinden zarureten bilinen bir hüküm gibidir. Abdullah b. ez-Zübeyr'in radıyallâhu anhümâ bu konudaki muhalefetinin bir tesiri yoktur; çünkü o sahih nasslarla ve Müslüman âlimlerin genelinin ittifakıyla ilzam edilmiştir.

وَأَمَّا جَوَازُ لُبْسِ الذَّهَبِ لِلنِّسَاءِ: فَقَدْ وَرَدَتْ فِيهِ أَحَادِيثُ كَثِيرَةٌ. مِنْهَا: مَا رَوَاهُ الْإِمَامُ أَحْمَدُ، وَأَبُو دَاوُدَ، وَالنَّسَائِيُّ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَاهُ، وَالطَّبَرَانِيُّ مِنْ حَدِيثِ أَبِي مُوسَى الْأَشْعَرِيِّ ﵁: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «أُحِلَّ الذَّهَبُ وَالْحَرِيرُ لِلْإِنَاثِ مِنْ أُمَّتِي، وَحُرِّمَ عَلَى ذُكُورِهَا» ، وَفِي هَذَا الْحَدِيثِ كَلَامٌ ; لِأَنَّ رَاوِيَهُ عَنْ أَبِي مُوسَى وَهُوَ سَعِيدُ بْنُ أَبِي هِنْدٍ، قَالَ

Kadınların altın takınmasının caiz oluşuna gelince: Bu konuda pek çok hadis varid olmuştur. Bunlardan biri İmam Ahmed, Ebû Dâvûd, Nesâî, Hâkim -ve sahih olduğunu belirtmişlerdir- ve Taberânî'nin Ebû Mûsâ el-Eş'arî'den radıyallâhu anh rivayet ettikleri şu hadistir: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Altın ve ipek ümmetimin kadınlarına helal, erkeklerine ise haram kılındı." Bu hadis hakkında bazı sözler söylenmiştir; çünkü bunu Ebû Mûsâ'dan rivayet eden Saîd b. Ebî Hind hakkında

بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: لَمْ يَسْمَعْ مِنْ أَبِي مُوسَى.

bazı ilim ehli: "Ebû Mûsâ'dan işitmemiştir" demiştir.

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ -: وَلَوْ فَرَضْنَا أَنَّهُ لَمْ يَسْمَعْ مِنْهُ فَالْحَدِيثُ حُجَّةٌ ; لِأَنَّهُ مُرْسَلٌ مُعْتَضِدٌ بِأَحَادِيثَ كَثِيرَةٍ، مِنْهَا مَا هُوَ حَسَنٌ، وَمِنْهَا مَا إِسْنَادُهُ مُقَارِبٌ، كَمَا بَيَّنَهُ الْحَافِظُ فِي التَّلْخِيصِ وَبِإِجْمَاعِ الْمُسْلِمِينَ، وَقَدْ قَالَ الْبَيْهَقِيُّ ﵀ فِي سُنَنِهِ الْكُبْرَى، «بَابُ سِيَاقِ أَخْبَارٍ تَدُلُّ عَلَى تَحْرِيمِ التَّحَلِّي بِالذَّهَبِ» ، وَسَاقَ أَحَادِيثَ فِي ذَلِكَ، ثُمَّ قَالَ: «بَابُ سِيَاقِ أَخْبَارٍ تَدُلُّ عَلَى إِبَاحَتِهِ لِلنِّسَاءِ» ، ثُمَّ سَاقَ فِي ذَلِكَ أَحَادِيثَ، وَذَكَرَ مِنْهَا حَدِيثَ سَعِيدِ بْنِ أَبِي هِنْدٍ الْمَذْكُورَ عَنْ أَبِي مُوسَى، ثُمَّ قَالَ: وَرُوِّينَاهُ مِنْ حَدِيثِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، وَعُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ، وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو عَنِ النَّبِيِّ ﷺ، وَذَكَرَ مِنْهَا أَيْضًا حَدِيثَ عَائِشَةَ قَالَتْ: قَدِمَتْ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ حِلْيَةٌ مِنْ عِنْدِ النَّجَاشِيِّ أَهْدَاهَا لَهُ، فِيهَا خَاتَمٌ مِنْ ذَهَبٍ، فَأَخَذَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِعُودٍ مُعْرِضًا عَنْهُ أَوْ بِبَعْضِ أَصَابِعِهِ، ثُمَّ دَعَا أُمَامَةَ بِنْتَ أَبِي الْعَاصِ بِنْتَ ابْنَتِهِ زَيْنَبَ، فَقَالَ: «تَحَلِّي هَذَا يَا بُنَيَّةُ» ، وَذَكَرَ مِنْهَا أَيْضًا حَدِيثَ بِنْتِ أَسْعَدَ بْنِ زُرَارَةَ ﵁: أَنَّهَا كَانَتْ هِيَ وَأُخْتَاهَا فِي حِجْرِ النَّبِيِّ ﷺ ; لِأَنَّ أَبَاهُنَّ أَوْصَى إِلَيْهِ بِهِنَّ، قَالَتْ: فَكَانَ ﷺ يُحَلِّينَا بِالذَّهَبِ وَاللُّؤْلُؤِ. وَفِي رِوَايَةٍ: «يُحَلِّينَا رِعَاثًا مِنْ ذَهَبٍ وَلُؤْلُؤٍ» ، وَفِي رِوَايَةٍ: «يُحَلِّينَا التِّبْرَ وَاللُّؤْلُؤَ» ، ثُمَّ قَالَ الْبَيْهَقِيُّ: قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: قَالَ أَبُو عَمْرٍو: وَوَاحِدُ الرِّعَاثِ رُعْثَةٌ، وَرُعَثَةٌ وَهُوَ الْقُرْطُ. ثُمَّ قَالَ الْبَيْهَقِيُّ: فَهَذِهِ الْأَخْبَارُ وَمَا وَرَدَ فِي مَعْنَاهَا تَدُلُّ عَلَى إِبَاحَةِ التَّحَلِّي بِالذَّهَبِ لِلنِّسَاءِ، وَاسْتَدْلَلْنَا بِحُصُولِ الْإِجْمَاعِ عَلَى إِبَاحَتِهِ لَهُنَّ عَلَى نَسْخِ الْأَخْبَارِ الدَّالَّةِ عَلَى تَحْرِيمِهِ فِيهِنَّ خَاصَّةً. وَقَدْ قَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: إِنَّ مُوَافَقَةَ الْإِجْمَاعِ لِخَبَرِ الْآحَادِ تُصَيِّرُهُ قَطْعِيًّا لِاعْتِضَادِهِ بِالْقَطْعِيِّ، وَهُوَ الْإِجْمَاعُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ ذَلِكَ فِي «سُورَةِ التَّوْبَةِ» ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Bu eseri kaleme alan [Şankîtî] -Allah onu affetsin- der ki: Ondan işitmediğini varsaysak bile hadis hüccettir; zira Hâfız'ın et-Telhîs'te açıkladığı gibi kimisi hasen, kimisi isnadı makul derecede güçlü olan pek çok hadisle ve Müslümanların icmasıyla desteklenmiş bir mürseldir. Nitekim Beyhakî rahimehullâh es-Sünenü'l-Kübrâ'sında "Altın takınmanın haramlığına delalet eden haberlerin zikri babı" başlığını açıp bu husustaki hadisleri nakletmiş, ardından "Kadınlara mübah oluşuna delalet eden haberlerin zikri babı" başlığını açarak bu konuda hadisler serdetmiş ve aralarında Saîd b. Ebî Hind'in Ebû Mûsâ'dan rivayet ettiği mezkûr hadisi de zikretmiştir. Sonra şöyle demiştir: "Biz bunu Ali b. Ebî Tâlib, Ukbe b. Âmir ve Abdullah b. Amr'dan Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem yoluyla da rivayet ettik." Yine aralarında Âişe'nin şu hadisini de zikretmiştir: "Necaşî tarafından Nebî'ye sallallâhu aleyhi ve sellem içinde altından bir yüzük bulunan bir süs eşyası hediye edildi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yüz çevirerek onu bir çöp parçasıyla yahut parmaklarının ucuyla aldı, sonra kızı Zeyneb'in kızı olan Ümâme bnt. Ebi'l-Âs'ı çağırıp: 'Kızcağızım, bunu takın' buyurdu." Yine aralarında Es'ad b. Zürâre'nin kızının radıyallâhu anhâ şu hadisini zikretmiştir: Babaları kendilerini ona vasiyet ettiği için o ve iki kız kardeşi Nebî'nin sallallâhu aleyhi ve sellem himayesindeydiler; dedi ki: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bizi altın ve inci ile süslerdi." Bir rivayette: "Bizi altın ve inciden küpelerle (riâs) süslerdi", bir rivayette de: "Bizi külçe altın (tibr) ve inci ile süslerdi" şeklindedir. Sonra Beyhakî şöyle demiştir: "Ebû Ubeyd dedi ki: Ebû Amr şöyle dedi: Riâs'ın tekili ru'se ve ruase olup küpe demektir." Sonra Beyhakî şöyle devam etmiştir: "İşte bu haberler ve bu anlamda varid olan rivayetler, altın takınmanın kadınlara mübah olduğuna delalet etmektedir. Kadınlara mübah oluşu hakkındaki icmanın varlığını, özellikle onlar hakkında haramlığına delalet eden haberlerin neshedildiğine delil kıldık." Bazı ilim ehli de şöyle demiştir: "İcmanın âhad habere muvafakati, kat'î olan icma ile desteklendiği için o haberi kat'î kılar." Bu husus daha önce Tevbe Suresi'nde geçmişti; en doğrusunu Allah bilir.

فَتَحَصَّلَ أَنَّهُ لَا شَكَّ فِي تَحْرِيمِ لُبْسِ الذَّهَبِ وَالْحَرِيرِ عَلَى الرِّجَالِ، وَإِبَاحَتِهِ لِلنِّسَاءِ.

Netice olarak, altın ve ipek giyip takınmanın erkeklere haram, kadınlara ise mübah olduğunda hiçbir şüphe yoktur.

الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: أَمَّا لُبْسُ الرِّجَالِ خَوَاتِمَ الْفِضَّةِ فَهُوَ جَائِزٌ بِلَا شَكٍّ، وَأَدِلَّتُهُ مَعْرُوفَةٌ فِي السُّنَّةِ، وَمِنْ أَوْضَحِهَا خَاتَمُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مِنَ الْفِضَّةِ الْمَنْقُوشُ فِيهِ: «مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ» ، الَّذِي كَانَ يَلْبَسُهُ بَعْدَهُ أَبُو بَكْرٍ ثُمَّ عُمَرُ ثُمَّ عُثْمَانُ. حَتَّى سَقَطَ فِي بِئْرِ أَرِيسَ كَمَا هُوَ ثَابِتٌ فِي الصَّحِيحَيْنِ. أَمَّا لُبْسُ الرِّجَالِ لِغَيْرِ الْخَاتَمِ مِنَ الْفِضَّةِ فَفِيهِ خِلَافٌ بَيْنَ الْعُلَمَاءِ، وَسَنُوَضِّحُ هَذِهِ الْمَسْأَلَةَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ.

Altıncı mesele: Erkeklerin gümüş yüzük takmalarına gelince; bu şüphesiz caizdir ve bunun sünnetteki delilleri bilinmektedir. Bunların en açık olanı ise Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem üzerinde "Muhammedün Resûlullah" kazınmış olan ve kendisinden sonra Ebû Bekir'in, sonra Ömer'in, sonra da -Sahîhayn'da sabit olduğu üzere Erîs kuyusuna düşünceye kadar- Osman'ın taktığı gümüş yüzüğüdür. Erkeklerin yüzük dışındaki gümüş şeyleri takınmalarına gelince, bu konuda âlimler arasında ihtilaf vardır ve bu meseleyi inşallah açıklığa kavuşturacağız.

اعْلَمْ أَوَّلًا: أَنَّ الرَّجُلَ إِذَا لَبِسَ مِنَ الْفِضَّةِ مِثْلَ مَا يَلْبَسُهُ النِّسَاءُ مِنَ الْحُلِيِّ: كَالْخَلْخَالِ، وَالسِّوَارِ، وَالْقُرْطِ، وَالْقِلَادَةِ، وَنَحْوِ ذَلِكَ، فَهَذَا لَا يَنْبَغِي أَنْ يُخْتَلَفَ فِي مَنْعِهِ ; لِأَنَّهُ تَشَبُّهٌ

Öncelikle bil ki: Erkek gümüşten; halhal, bilezik, küpe, gerdanlık ve benzeri kadınların taktığı ziynetlerin benzerini takarsa, bunun yasaklığında ihtilaf edilmemesi gerekir; zira bu benzemedir (teşebbüh)