Binûn

İsrâ — 15. Sayfa

Kaynak: Advâu'l-Beyân · Şinkîtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

كَمَا هُوَ مَعْرُوفٌ فِي النَّحْوِ.

Nitekim bu durum nahiv ilminde bilinmektedir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَوْلَا أَنْ ثَبَّتْنَاكَ لَقَدْ كِدْتَ تَرْكَنُ إِلَيْهِمْ شَيْئًا قَلِيلًا إِذًا لَأَذَقْنَاكَ ضِعْفَ الْحَيَاةِ وَضِعْفَ الْمَمَاتِ ثُمَّ لَا تَجِدُ لَكَ عَلَيْنَا نَصِيرًا.

Yüce Allah'ın şu buyruğu: { وَلَوْلَا أَنْ ثَبَّتْنَاكَ لَقَدْ كِدْتَ تَرْكَنُ إِلَيْهِمْ شَيْئًا قَلِيلًا إِذًا لَأَذَقْنَاكَ ضِعْفَ الْحَيَاةِ وَضِعْفَ الْمَمَاتِ ثُمَّ لَا تَجِدُ لَكَ عَلَيْنَا نَصِيرًا } “Eğer seni sağlamlaştırmamış olsaydık, neredeyse onlara birazcık meyledecektin. O takdirde sana hayatın da ölümün de katmerli azabını tattırırdık. Sonra bize karşı kendin için hiçbir yardımcı da bulamazdın.”

بَيَّنَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ تَثْبِيتَهُ لِنَبِيِّهِ ﷺ، وَعِصْمَتَهُ لَهُ مِنَ الرُّكُونِ إِلَى الْكُفَّارِ، وَأَنَّهُ لَوْ رَكَنَ إِلَيْهِمْ لَأَذَاقَهُ ضِعْفَ الْحَيَاةِ

Celle ve 'Alâ bu kerim ayette, Peygamberini sallallâhu aleyhi ve sellem sağlamlaştırdığını, kâfirlere meyletmekten onu koruduğunu ve şayet onlara meyletmiş olsaydı ona hayatın kat kat [azabını]

وَضِعْفَ الْمَمَاتِ ; أَيْ: مِثْلَيْ عَذَابِ الْحَيَاةِ فِي الدُّنْيَا وَمِثْلَيْ عَذَابِ الْمَمَاتِ فِي الْآخِرَةِ، وَبِهَذَا جَزَمَ الْقُرْطُبِيُّ فِي تَفْسِيرِهِ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: الْمُرَادُ بِضِعْفِ عَذَابِ الْمَمَاتِ: الْعَذَابُ الْمُضَاعَفُ فِي الْقَبْرِ. وَالْمُرَادُ بِضِعْفِ الْحَيَاةِ: الْعَذَابُ الْمُضَاعَفُ فِي الْآخِرَةِ بَعْدَ حَيَاةِ الْبَعْثِ، وَبِهَذَا جَزَمَ الزَّمَخْشَرِيُّ وَغَيْرُهُ. وَالْآيَةُ تَشْمَلُ الْجَمِيعَ.

ve ölümün kat kat [azabını] tattıracağını açıklamıştır. Yani: Dünyada hayat azabının iki katını ve ahirette ölüm azabının iki katını [tattırırdık]. Kurtubî tefsirinde bu görüşü kesin bir dille belirtmiştir. Bazıları ise şöyle demiştir: Ölüm azabının kat kat olmasından kasıt, kabirdeki katmerli azaptır. Hayatın kat kat olmasından kasıt ise, yeniden diriliş hayatından sonra ahiretteki katmerli azaptır. Zemahşerî ve başkaları da bunu kesin bir dille ifade etmiştir. Ayet ise bunların tamamını kapsamaktadır.

وَهَذَا الَّذِي ذَكَرَهُ هُنَا مِنْ شِدَّةِ الْجَزَاءِ لِنَبِيِّهِ - لَوْ خَالَفَ - بَيَّنَهُ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ ; كَقَوْلِهِ: وَلَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنَا بَعْضَ الْأَقَاوِيلِ لَأَخَذْنَا مِنْهُ بِالْيَمِينِ ثُمَّ لَقَطَعْنَا مِنْهُ الْوَتِينَ الْآيَةَ [٦٩ \ ٤٤ - ٤٦] .

Peygamberine yönelik burada zikredilen -şayet aykırı davransaydı- bu şiddetli ceza, başka bir yerde de şu buyrukla açıklanmıştır: { وَلَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنَا بَعْضَ الْأَقَاوِيلِ لَأَخَذْنَا مِنْهُ بِالْيَمِينِ ثُمَّ لَقَطَعْنَا مِنْهُ الْوَتِينَ } “Eğer o, bize karşı bazı sözler uydurup söylemiş olsaydı, elbette onu sağ elinden yakalardık; sonra da onun şah damarını keserdik” [69/44-46].

وَهَذَا الَّذِي دَلَّتْ عَلَيْهِ هَذِهِ الْآيَةُ مِنْ أَنَّهُ إِذَا كَانَتِ الدَّرَجَةُ أَعْلَى كَانَ الْجَزَاءُ عِنْدَ الْمُخَالَفَةِ أَعْظَمَ - بَيَّنَهُ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ ; كَقَوْلِهِ: يَانِسَاءَ النَّبِيِّ مَنْ يَأْتِ مِنْكُنَّ بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ يُضَاعَفْ لَهَا الْعَذَابُ ضِعْفَيْنِ الْآيَةَ [٣٣ \ ٣٠] .، وَلَقَدْ أَجَادَ مَنْ قَالَ:

Bu ayetin gösterdiği; makam ne kadar yüce olursa muhalefet anında cezanın da o kadar büyük olacağı hususu başka bir yerde de açıklanmıştır; nitekim şöyle buyrulmuştur: { يَانِسَاءَ النَّبِيِّ مَنْ يَأْتِ مِنْكُنَّ بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ يُضَاعَفْ لَهَا الْعَذَابُ ضِعْفَيْنِ } “Ey Peygamber'in kadınları! Sizden kim apaçık bir çirkinlik yaparsa, onun azabı iki katına çıkarılır” [33/30]. Şu sözü söyleyen ne güzel söylemiştir:

وَكَبَائِرُ الرَّجُلِ الصَّغِيرِ صَغَائِرُ ... وَصَغَائِرُ الرَّجُلِ الْكَبِيرِ كَبَائِرُ

Küçük adamın büyük günahları küçük kalır / Büyük adamın küçük günahları ise büyük olur.

تَنْبِيهٌ

UYARI

هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ أَوْضَحَتْ غَايَةَ الْإِيضَاحِ بَرَاءَةَ نَبِيِّنَا ﷺ مِنْ مُقَارَبَةِ الرُّكُونِ إِلَى الْكُفَّارِ، فَضْلًا عَنْ نَفْسِ الرُّكُونِ ; لِأَنَّ لَوْلَا [١٧ \ ٧٤] حَرْفُ امْتِنَاعٍ لِوُجُودٍ ; فَمُقَارَبَةُ الرُّكُونِ مَنَعَتْهَا لَوْلَا الِامْتِنَاعِيَّةُ لِوُجُودِ التَّثْبِيتِ مِنَ اللَّهِ جَلَّ وَعَلَا لِأَكْرَمِ خَلْقِهِ ﷺ، فَصَحَّ يَقِينًا انْتِفَاءُ مُقَارَبَةِ الرُّكُونِ فَضْلًا عَنِ الرُّكُونِ نَفْسِهِ. وَهَذِهِ الْآيَةُ تُبَيِّنُ مَا قَبْلَهَا، وَأَنَّهُ لَمْ يُقَارِبِ الرُّكُونَ إِلَيْهِمُ الْبَتَّةَ ; لِأَنَّ قَوْلَهُ: لَقَدْ كِدْتَ تَرْكَنُ إِلَيْهِمْ شَيْئًا [١٧ \ ٧٤] ، أَيْ قَارَبْتَ تَرْكَنُ إِلَيْهِمْ - هُوَ عَيْنُ الْمَمْنُوعِ بِـ لَوْلَا الِامْتَنَاعِيَّةِ كَمَا تَرَى، وَمَعْنَى تَرْكَنُ إِلَيْهِمْ: تَمِيلُ إِلَيْهِمْ.

Bu kerim ayet, Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'in kâfirlere meyletmesi şöyle dursun, meyletmeye yaklaşmaktan bile tamamen beri ve uzak olduğunu en açık şekilde ortaya koymuştur. Çünkü { لَوْلَا } [17/74] edatı, [bir şeyin] varlığından ötürü [başka bir şeyin] meydana gelmesini engelleyen şart edatıdır (imtina' li-vücûd). Dolayısıyla meyletmeye yaklaşma durumu, Yüce Allah'ın yarattıklarının en şereflisi olan [Peygamber'e] sallallâhu aleyhi ve sellem verdiği sebatın ve sağlamlaştırmanın varlığı sebebiyle bu imtina' edatı olan levlâ tarafından engellenmiştir. Böylece meyletmek şöyle dursun, meyletmeye yaklaşmanın dahi bulunmadığı kesin olarak sabit olmuştur. Bu ayet, kendisinden önceki ayeti açıklamaktadır; yani Peygamber onlara asla meyletmeye yaklaşmamıştır. Çünkü { لَقَدْ كِدْتَ تَرْكَنُ إِلَيْهِمْ شَيْئًا } “neredeyse onlara birazcık meyledecektin” [17/74] buyruğu -yani neredeyse onlara meyledecektin ifadesi- görüldüğü üzere engelleyici olan levlâ ile bizzat menedilen şeyin kendisidir. Onlara meyletmek (terkenu ileyhim) ifadesinin anlamı ise: Onlara eğilim göstermektir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: أَقِمِ الصَّلَاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ

Yüce Allah'ın şu buyruğu: { أَقِمِ الصَّلَاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ } “Güneşin batıya kaymasından itibaren namaz kıl...”

الْآيَةَ، قَدْ بَيَّنَّا «فِي سُورَةِ النِّسَاءِ» : أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ الْكَرِيمَةَ مِنَ الْآيَاتِ الَّتِي أَشَارَتْ لِأَوْقَاتِ الصَّلَاةِ ; لِأَنَّ قَوْلَهُ: لِدُلُوكِ الشَّمْسِ [١٧ \ ٧٨] أَيْ لِزَوَالِهَا عَلَى التَّحْقِيقِ، فَيَتَنَاوَلُ وَقْتَ الظُّهْرِ وَالْعَصْرِ ; بِدَلِيلِ الْغَايَةِ فِي قَوْلِهِ: إِلَى غَسَقِ اللَّيْلِ ; أَيْ ظَلَامِهِ، وَذَلِكَ يَشْمَلُ وَقْتَ الْمَغْرِبِ وَالْعِشَاءِ. وَقَوْلُهُ: وَقُرْآنَ الْفَجْرِ، أَيْ صَلَاةَ الصُّبْحِ، كَمَا تَقَدَّمَ إِيضَاحُهُ وَأَشَرْنَا لِلْآيَاتِ الْمُشِيرَةِ لِأَوْقَاتِ الصَّلَوَاتِ ; كَقَوْلِهِ: وَأَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ الْآيَةَ [١١ \ ١١٤] ، وَقَوْلِهِ: فَسُبْحَانَ اللَّهِ حِينَ تُمْسُونَ وَحِينَ تُصْبِحُونَ الْآيَةَ [٣٠ \ ١٧] . وَأَقَمْنَا بَيَانَ ذَلِكَ

ayeti. Nisa Suresi'nde, bu kerim ayetin namaz vakitlerine işaret eden ayetlerden biri olduğunu açıklamıştık. Çünkü { لِدُلُوكِ الشَّمْسِ } “güneşin batıya kaymasından itibaren” [17/78] buyruğu, muhakkik âlimlere göre zeval vakti (güneşin tepe noktasından batıya kayması) demektir; dolayısıyla öğle ve ikindi vaktini kapsar. Nitekim { إِلَى غَسَقِ اللَّيْلِ } “gecenin karanlığına kadar” buyruğundaki nihayet bildiren ifade de buna delildir; yani gecenin karanlığıdır ve bu da akşam ile yatsı vaktini içine alır. { وَقُرْآنَ الْفَجْرِ } “ve fecir vakti okunan Kur'an'ı” buyruğu ise, daha önce açıklandığı üzere sabah namazıdır. Namaz vakitlerine işaret eden ayetlere de dikkat çekmiştik; nitekim şöyle buyrulmaktadır: { وَأَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ } “Gündüzün iki tarafında ve gecenin [gündüze] yakın saatlerinde namaz kıl” [11/114] ve { فَسُبْحَانَ اللَّهِ حِينَ تُمْسُونَ وَحِينَ تُصْبِحُونَ } “Akşama erdiğinizde ve sabaha kavuştuğunuzda Allah'ı tesbih edin” [30/17]. Bu hususun sünnetteki açıklamasını,

مِنَ السُّنَّةِ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ: إِنَّ الصَّلَاةَ كَانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتَابًا مَوْقُوتًا [٤ \ ١٠٣] ، فَرَاجِعْهُ هُنَاكَ إِنْ شِئْتَ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

{ إِنَّ الصَّلَاةَ كَانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتَابًا مَوْقُوتًا } “Şüphesiz namaz, müminler üzerine vakitleri belirlenmiş bir farzdır” [4/103] ayetinin tefsirinde ortaya koymuştuk; dilersen oraya başvurabilirsin. En doğrusunu Allah bilir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقُلْ جَاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْبَاطِلُ إِنَّ الْبَاطِلَ كَانَ زَهُوقًا، الْحَقُّ فِي لُغَةِ الْعَرَبِ: الثَّابِتُ الَّذِي لَيْسَ بِزَائِلٍ وَلَا مُضْمَحِلٍّ، وَالْبَاطِلُ: هُوَ الذَّاهِبُ الْمُضْمَحِلُّ. وَالْمُرَادُ بِالْحَقِّ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: هُوَ مَا فِي هَذَا الْقُرْآنِ الْعَظِيمِ وَالسُّنَّةِ النَّبَوِيَّةِ مِنْ دِينِ الْإِسْلَامِ، وَالْمُرَادُ بِالْبَاطِلِ فِيهَا: الشِّرْكُ بِاللَّهِ، وَالْمَعَاصِي الْمُخَالِفَةُ لِدِينِ الْإِسْلَامِ.

Yüce Allah'ın şu buyruğu: { وَقُلْ جَاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْبَاطِلُ إِنَّ الْبَاطِلَ كَانَ زَهُوقًا } “De ki: 'Hak geldi, batıl yok oldu. Şüphesiz batıl yok olmaya mahkûmdur.'” Arap dilinde el-Hak (الْحَقُّ); yok olup gitmeyen, silinip yokluğa karışmayan sabit şey demektir. el-Bâtıl (الْبَاطِلُ) ise; geçip giden ve silinip yok olandır. Bu ayetteki haktan maksat: Bu yüce Kur'an'da ve Nebevî Sünnette yer alan İslam dinidir. Batıldan maksat ise: Allah'a şirk koşmak ve İslam dinine aykırı olan günahlardır.

وَقَدْ بَيَّنَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ الْإِسْلَامَ جَاءَ ثَابِتًا رَاسِخًا، وَأَنَّ الشِّرْكَ بِاللَّهِ زَهَقَ ; أَيْ ذَهَبَ وَاضْمَحَلَّ وَزَالَ. تَقُولُ الْعَرَبُ: زَهَقَتْ نَفْسُهُ: إِذَا خَرَجَتْ وَزَالَتْ مِنْ جَسَدِهِ.

Celle ve 'Alâ bu kerim ayette; İslam'ın sabit ve köklü bir şekilde geldiğini, Allah'a ortak koşmanın ise yok olup gittiğini, yani zail olup silindiğini açıklamıştır. Araplar ruh bedenden çıkıp ayrıldığında: (زَهَقَتْ نَفْسُهُ) «canı çıktı» derler.

ثُمَّ بَيَّنَ جَلَّ وَعَلَا أَنَّ الْبَاطِلَ كَانَ زَهُوقًا، أَيْ مُضْمَحِلًّا غَيْرَ ثَابِتٍ فِي كُلِّ وَقْتٍ، وَقَدْ بَيَّنَ هَذَا الْمَعْنَى فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ، وَذَكَرَ أَنَّ الْحَقَّ يُزِيلُ الْبَاطِلَ وَيُذْهِبُهُ ; كَقَوْلِهِ: قُلْ إِنَّ رَبِّي يَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَّامُ الْغُيُوبِ قُلْ جَاءَ الْحَقُّ وَمَا يُبْدِئُ الْبَاطِلُ وَمَا يُعِيدُ [٣٤ \ ٤٨، ٤٩] ، وَقَوْلِهِ: بَلْ نَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَى الْبَاطِلِ فَيَدْمَغُهُ فَإِذَا هُوَ زَاهِقٌ.

Sonra Celle ve 'Alâ, batılın her zaman yok olmaya mahkûm ve tutunaksız olduğunu bildirmiştir. Bu anlamı başka yerlerde de açıklamış; hakkın batılı ortadan kaldırıp yok ettiğini belirtmiştir; nitekim şöyle buyurmuştur: { قُلْ إِنَّ رَبِّي يَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَّامُ الْغُيُوبِ قُلْ جَاءَ الْحَقُّ وَمَا يُبْدِئُ الْبَاطِلُ وَمَا يُعِيدُ } “De ki: 'Şüphesiz Rabbim hakkı ortaya koyar. O, gaybları hakkıyla bilendir.' De ki: 'Hak geldi; batıl ise ne bir şeyi ilk defa var edebilir ne de geri getirebilir'” [34/48-49] ve { بَلْ نَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَى الْبَاطِلِ فَيَدْمَغُهُ فَإِذَا هُوَ زَاهِقٌ } “Bilakis biz hakkı batılın tepesine indiririz de o onun beynini parçalar; bir de bakarsın ki o yok olup gitmiştir”.

وَقَالَ صَاحِبُ الدُّرِّ الْمَنْثُورِ فِي الْكَلَامِ عَلَى هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَالْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ، وَالتِّرْمِذِيُّ وَالنَّسَائِيُّ، وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ ﵁ قَالَ: دَخَلَ النَّبِيُّ ﷺ مَكَّةَ، وَحَوْلَ الْبَيْتِ سِتُّونَ وَثَلَاثُمِائَةِ نُصُبٍ، فَجَعَلَ يَطْعَنُهَا بِعُودٍ فِي يَدِهِ وَيَقُولُ: جَاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْبَاطِلُ إِنَّ الْبَاطِلَ كَانَ زَهُوقًا [١٧ \ ٨١] ، جَاءَ الْحَقُّ وَمَا يُبْدِئُ الْبَاطِلُ وَمَا يُعِيدُ [٣٤ \ ٤٩] .

ed-Dürrü'l-Mensûr sahibi bu kerim ayetin açıklamasında şöyle demiştir: İbn Ebî Şeybe, Buhârî, Müslim, Tirmizî, Nesâî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Merdûye'nin İbn Mes'ûd'dan radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'ye girdi; Beytullah'ın etrafında üç yüz altmış dikili put vardı. Elindeki bir değnekle onları dürtmeye başladı ve şöyle diyordu: { جَاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْبَاطِلُ إِنَّ الْبَاطِلَ كَانَ زَهُوقًا } “Hak geldi, batıl yok oldu. Şüphesiz batıl yok olmaya mahkûmdur” [17/81], { جَاءَ الْحَقُّ وَمَا يُبْدِئُ الْبَاطِلُ وَمَا يُعِيدُ } “Hak geldi; batıl ise ne bir şeyi ilk defa var edebilir ne de geri getirebilir” [34/49].

وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَأَبُو يَعْلَى وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ جَابِرٍ ﵁ قَالَ: دَخَلْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مَكَّةَ، وَحَوْلَ الْبَيْتِ ثَلَاثُمِائَةٍ وَسِتُّونَ صَنَمًا، فَأَمَرَ بِهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَأُكِبَّتْ لِوَجْهِهَا، وَقَالَ: جَاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْبَاطِلُ إِنَّ الْبَاطِلَ كَانَ زَهُوقًا [١٧ \ ٨١] .

İbn Ebî Şeybe, Ebû Ya'lâ ve İbnü'l-Münzir, Câbir'den radıyallâhu anh şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte Mekke'ye girdik. Beytullah'ın etrafında üç yüz altmış put vardı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlar hakkında emir verdi ve hepsi yüzüstü devrildi. [Peygamber de] şöyle buyurdu: { جَاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْبَاطِلُ إِنَّ الْبَاطِلَ كَانَ زَهُوقًا } “Hak geldi, batıl yok oldu. Şüphesiz batıl yok olmaya mahkûmdur” [17/81].

وَأَخْرَجَ الطَّبَرَانِيُّ فِي الصَّغِيرِ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الدَّلَائِلِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ قَالَ: دَخَلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مَكَّةَ يَوْمَ الْفَتْحِ، وَعَلَى الْكَعْبَةِ ثَلَاثُمِائَةٍ وَسِتُّونَ صَنَمًا، فَشَدَّ لَهُمْ إِبْلِيسُ أَقْدَامَهَا بِالرَّصَاصِ ; فَجَاءَ وَمَعَهُ قَضِيبٌ فَجَعَلَ يَهْوِي إِلَى كُلِّ صَنَمٍ مِنْهَا فَيَخِرُّ لِوَجْهِهِ فَيَقُولُ: جَاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْبَاطِلُ إِنَّ الْبَاطِلَ كَانَ زَهُوقًا [١٧ \ ٨١] ،

Taberânî el-Mu'cemü's-Sağîr'de, İbn Merdûye ve Beyhakî Delâilü'n-Nübüvve'de İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ şöyle rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem fetih günü Mekke'ye girdi. Kâbe'nin üzerinde üç yüz altmış put vardı; İblis onların ayaklarını kurşunla sağlamlaştırmıştı. [Resûlullah] yanında bir değnekle geldi ve putlardan her birine doğru işaret etmeye başladı; [put] yüzüstü düşüyor, o da: { جَاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْبَاطِلُ إِنَّ الْبَاطِلَ كَانَ زَهُوقًا } “Hak geldi, batıl yok oldu. Şüphesiz batıl yok olmaya mahkûmdur” [17/81] buyuruyordu;

حَتَّى مَرَّ عَلَيْهَا كُلِّهَا.

tâ ki hepsinin üzerinden geçinceye kadar.

وَقَالَ الْقُرْطُبِيُّ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ: وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى كَسْرِ نُصُبِ الْمُشْرِكِينَ وَجَمِيعِ الْأَوْثَانِ إِذَا غُلِبَ عَلَيْهِمْ، وَيَدْخُلُ بِالْمَعْنَى كَسْرُ آلَةِ الْبَاطِلِ كُلِّهِ وَمَا لَا يَصْلُحُ إِلَّا لِمَعْصِيَةِ اللَّهِ كَالطَّنَابِيرِ وَالْعِيدَانِ وَالْمَزَامِيرِ الَّتِي لَا مَعْنَى لَهَا إِلَّا اللَّهْوُ بِهَا عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ.

Kurtubî bu ayetin tefsirinde şöyle demiştir: Bu ayette, müşriklere galip gelindiğinde onların dikili taşlarının ve bütün putlarının kırılması gerektiğine delil vardır. Mana bakımından bütün batıl aletlerin ve Allah'a isyandan başka bir şeye yaramayan, Allah'ı anmaktan alıkoyup oyalamaktan başka anlamı olmayan tanbur, ud ve zurna gibi çalgıların kırılması da buna dâhildir.

قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَفِي مَعْنَى الْأَصْنَامِ: الصُّوَرُ الْمُتَّخَذَةُ مِنَ الْمَدَرِ وَالْخَشَبِ وَشِبْهِهَا، وَكُلُّ مَا يَتَّخِذُهُ النَّاسُ مِمَّا لَا مَنْفَعَةَ فِيهِ إِلَّا اللَّهْوُ الْمَنْهِيُّ عَنْهُ، وَلَا يَجُوزُ بَيْعُ شَيْءٍ مِنْهُ إِلَّا الْأَصْنَامَ الَّتِي تَكُونُ مِنَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ وَالْحَدِيدِ وَالرَّصَاصِ إِذَا غُيِّرَتْ عَمَّا هِيَ عَلَيْهِ وَصَارَتْ نِقَرًا أَوْ قِطَعًا فَيَجُوزُ بَيْعُهَا وَالشِّرَاءُ بِهَا. قَالَ الْمُهَلَّبُ: وَمَا كُسِرَ مِنْ آلَاتِ الْبَاطِلِ وَكَانَ فِي حَبْسِهَا بَعْدَ كَسْرِهَا مَنْفَعَةٌ فَصَاحِبُهَا أَوْلَى بِهَا مَكْسُورَةً، إِلَّا أَنْ يَرَى الْإِمَامُ حَرْقَهَا بِالنَّارِ عَلَى مَعْنَى التَّشْدِيدِ وَالْعُقُوبَةِ فِي الْمَالِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ حَرْقُ ابْنِ عُمَرَ ﵁. وَقَدْ هَمَّ النَّبِيُّ ﷺ بِتَحْرِيقِ دُورِ مَنْ تَخَلَّفَ عَنْ صَلَاةِ الْجَمَاعَةِ، وَهَذَا أَصْلٌ فِي الْعُقُوبَةِ فِي الْمَالِ، مَعَ قَوْلِهِ ﷺ فِي النَّاقَةِ الَّتِي لَعَنَتْهَا صَاحِبَتُهَا «دَعُوهَا فَإِنَّهَا مَلْعُونَةٌ» ، فَأَزَالَ مِلْكَهَا عَنْهَا تَأْدِيبًا لِصَاحِبَتِهَا، وَعُقُوبَةً لَهَا فِيمَا دَعَتْ عَلَيْهِ بِمَا دَعَتْ بِهِ، وَقَدْ أَرَاقَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ ﵁ لَبَنًا شِيبَ بِمَاءٍ عَلَى صَاحِبِهِ. اهـ الْغَرَضُ مِنْ كَلَامِ الْقُرْطُبِيِّ رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى. .

İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: Balçık ve ahşaptan yapılan suretler ve benzerleri ile insanların yasaklanan eğlenceden başka hiçbir faydası olmayan edindikleri her şey de putlar hükmündedir. Bunlardan hiçbir şeyin satışı caiz değildir; ancak altın, gümüş, demir ve kurşundan olan putlar bulundukları şekilden değiştirilip külçe veya parça haline getirildiğinde satılması ve onlarla alışveriş yapılması caiz olur. Mühelleb ise şöyle demiştir: Kırılan batıl aletlerden geriye kalan ve kırıldıktan sonra elde tutulmasında fayda bulunan şeyler hususunda, kırık haliyle sahibi onlara daha layıktır; meğerki yönetici (imam), işi sıkı tutmak ve mala yönelik bir ceza olmak üzere onları ateşte yakmayı uygun görsün. Nitekim İbn Ömer'in radıyallâhu anh [böyle bir şeyi] yaktığı daha önce geçmişti. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de cemaatle namaza gelmeyenlerin evlerini yakmaya niyetlenmiştir; sahibinin lanet ettiği deve hakkında sallallâhu aleyhi ve sellem'in «Onu bırakın, çünkü o lanetlenmiştir» buyurmasıyla birlikte bu durum, mala yönelik cezada bir esastır; nitekim sahibini terbiye etmek ve beddua ettiği şey hususunda ettiği bedduadan ötürü ona ceza olmak üzere devenin mülkiyetini onun elinden çıkarmıştır. Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh da su katılmış sütü sahibinin üzerine dökmüştür. Kurtubî'nin -Allah Teâlâ ona rahmet etsin- sözünden kastedilen mana burada sona ermiştir.

وَقَوْلُهُ ﷺ: «وَاللَّهِ لَيَنْزِلَنَّ عِيسَى بْنُ مَرْيَمَ حَكَمًا عَدْلًا فَلَيَكْسِرَنَّ الصَّلِيبَ، وَلَيَقْتُلَنَّ الْخِنْزِيرَ» الْحَدِيثَ، مِنْ قَبِيلِ مَا ذَكَرْنَا دَلَالَةَ الْآيَةِ عَلَيْهِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem: «Allah'a yemin olsun ki Meryem oğlu İsa adil bir hakem olarak mutlaka inecek, haçı kıracak ve domuzu öldürecektir» hadisi de ayetin delalet ettiğini belirttiğimiz husus kabilindendir. En doğrusunu Allah bilir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مَا هُوَ شِفَاءٌ وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ وَلَا يَزِيدُ الظَّالِمِينَ إِلَّا خَسَارًا.

Yüce Allah'ın şu buyruğu: { وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مَا هُوَ شِفَاءٌ وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ وَلَا يَزِيدُ الظَّالِمِينَ إِلَّا خَسَارًا } “Biz Kur'an'dan, müminler için şifa ve rahmet olan şeyleri indiriyoruz. O, zalimlerin ise ancak ziyanını artırır.”

قَدْ قَدَّمْنَا فِي أَوَّلِ «سُورَةِ الْبَقَرَةِ» الْآيَاتِ الْمُبَيِّنَةَ لِهَذَا الْمَعْنَى الَّذِي دَلَّتْ عَلَيْهِ هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ ; كَقَوْلِهِ: فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَزَادَتْهُمْ إِيمَانًا وَهُمْ يَسْتَبْشِرُونَ وَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزَادَتْهُمْ رِجْسًا إِلَى رِجْسِهِمْ وَمَاتُوا وَهُمْ كَافِرُونَ [٩ \ ١٢٤، ١٢٥] ، وَقَوْلُهُ: قُلْ هُوَ لِلَّذِينَ آمَنُوا هُدًى وَشِفَاءٌ وَالَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ فِي آذَانِهِمْ وَقْرٌ وَهُوَ عَلَيْهِمْ عَمًى [٤١ \ ٤٤] كَمَا تَقَدَّمَ إِيضَاحُهُ. وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: مَا هُوَ شِفَاءٌ [١٧ \ ٨٢] يَشْمَلُ كَوْنَهُ شِفَاءً لِلْقَلْبِ مِنْ أَمْرَاضِهِ ; كَالشَّكِّ وَالنِّفَاقِ وَغَيْرِ ذَلِكَ، وَكَوْنَهُ شِفَاءً لِلْأَجْسَامِ إِذَا رُقِيَ عَلَيْهَا بِهِ، كَمَا تَدُلُّ لَهُ قِصَّةُ الَّذِي رَقَى الرَّجُلَ اللَّدِيغَ بِالْفَاتِحَةِ، وَهِيَ صَحِيحَةٌ مَشْهُورَةٌ، وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَنُنْزِلُ بِإِسْكَانِ النُّونِ وَتَخْفِيفِ الزَّايِ، وَالْبَاقُونَ بِفَتْحِ النُّونِ وَتَشْدِيدِ الزَّايِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Bakara Suresi'nin başında, bu kerim ayetin delalet ettiği bu anlamı açıklayan ayetleri zikretmiştik; nitekim şöyle buyrulmuştur: { فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَزَادَتْهُمْ إِيمَانًا وَهُمْ يَسْتَبْشِرُونَ وَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزَادَتْهُمْ رِجْسًا إِلَى رِجْسِهِمْ وَمَاتُوا وَهُمْ كَافِرُونَ } “İman edenlere gelince, [inen sure] onların imanını artırmıştır ve onlar sevinip müjdelenmektedirler. Kalplerinde hastalık olanlara gelince, onların da pisliklerine pislik katmıştır ve onlar kâfir olarak ölmüşlerdir” [9/124-125] ve { قُلْ هُوَ لِلَّذِينَ آمَنُوا هُدًى وَشِفَاءٌ وَالَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ فِي آذَانِهِمْ وَقْرٌ وَهُوَ عَلَيْهِمْ عَمًى } “De ki: 'O, iman edenler için bir hidayet ve şifadır. İnanmayanların ise kulaklarında bir ağırlık vardır ve o kendilerine karşı bir körlüktür'” [41/44], nitekim açıklaması geçmişti. Bu ayetteki: { مَا هُوَ شِفَاءٌ } “şifa olan şeyleri” [17/82] buyruğu; Kur'an'ın şüphe, nifak ve benzeri hastalıklara karşı kalbe şifa olmasını da, üzerine okunduğunda (rukye yapıldığında) bedenlere şifa olmasını da kapsamaktadır; nitekim akrep sokmuş adama Fatiha ile rukye yapan kişinin kıssası buna delildir ve bu sahih, meşhur bir kıssadır. Ebû Amr «ve nünzilü» (وَنُنْزِلُ) kelimesini nûn'un sükûnu ve ze harfinin şeddesiz haliyle okumuştur; diğer kıraat imamları ise nûn'un fethası ve ze harfinin şeddesiyle okumuşlardır. En doğrusunu Allah bilir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذَا أَنْعَمْنَا عَلَى الْإِنْسَانِ أَعْرَضَ وَنَأَى بِجَانِبِهِ وَإِذَا مَسَّهُ الشَّرُّ كَانَ يَئُوسًا

Yüce Allah'ın şu buyruğu: { وَإِذَا أَنْعَمْنَا عَلَى الْإِنْسَانِ أَعْرَضَ وَنَأَى بِجَانِبِهِ وَإِذَا مَسَّهُ الشَّرُّ كَانَ يَئُوسًا } “İnsana nimet verdiğimiz zaman yüz çevirir ve yan çizip uzaklaşır; ona bir şer dokunduğunda ise pek ümitsizliğe düşer.”

; بَيَّنَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّهُ إِذَا أَنْعَمَ عَلَى الْإِنْسَانِ بِالصِّحَّةِ وَالْعَافِيَةِ وَالرِّزْقِ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَطَاعَتِهِ، وَنَأَى بِجَانِبِهِ، أَيْ تَبَاعَدَ عَنْ طَاعَةِ رَبِّهِ، فَلَمْ يَمْتَثِلْ أَمْرَهُ، وَلَمْ يَجْتَنِبْ نَهْيَهُ.

Celle ve 'Alâ bu kerim ayette; insana sağlık, afiyet ve rızık ile nimet verdiğinde onun Allah'ı anmaktan ve O'na itaatten yüz çevirdiğini ve yan çizip uzaklaştığını (neâ bi-cânibihî), yani Rabbinin itaatinden uzaklaşıp ne emrine uyduğunu ne de nehyinden kaçındığını açıklamıştır.

وَقَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ: أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ كَأَنَّهُ مُسْتَغْنٍ عَنْهُ، مُسْتَبِدٌّ بِنَفْسِهِ وَنَأَى بِجَانِبِهِ [١٧ \ ٨٣] تَأْكِيدٌ لِلْإِعْرَاضِ ; لِأَنَّ الْإِعْرَاضَ عَنِ الشَّيْءِ أَنْ يُوَلِّيَهُ عُرْضَ وَجْهِهِ. وَالنَّأْيُ بِالْجَانِبِ: أَنْ يَلْوِيَ عَنْهُ عِطْفَهُ، وَيُوَلِّيَهُ ظَهْرَهُ، وَأَرَادَ الِاسْتِكْبَارَ ; لِأَنَّ ذَلِكَ مِنْ عَادَةِ الْمُسْتَكْبِرِينَ. وَالْيَئُوسُ: شَدِيدُ الْيَأْسِ، أَيِ الْقَنُوطُ مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ.

Zemahşerî şöyle demiştir: Sanki O'na muhtaç değilmiş ve kendi kendine yetermiş gibi Allah'ı anmaktan yüz çevirdi. { وَنَأَى بِجَانِبِهِ } “yan çizip uzaklaştı” [17/83] ifadesi yüz çevirmeyi pekiştirmektedir (tekit). Çünkü bir şeyden yüz çevirmek, yüzünün yan tarafını ona dönmektir. Yan çizip uzaklaşmak (en-ne’y bi’l-cânib) ise: Omuzunu büküp sırtını dönmektir; bununla kibirlenmeyi kastetmiştir, çünkü bu kibirlenenlerin adetidir. el-Yeûs (الْيَئُوسُ) ise: Aşırı ümitsizliğe düşen, yani Allah'ın rahmetinden umudunu kesen demektir.

وَقَدْ أَوْضَحَ جَلَّ وَعَلَا هَذَا الْمَعْنَى فِي مَوَاضِعَ كَثِيرَةٍ مِنْ كِتَابِهِ، كَقَوْلِهِ «فِي سُورَةِ هُودٍ» وَلَئِنْ أَذَقْنَا الْإِنْسَانَ مِنَّا رَحْمَةً ثُمَّ نَزَعْنَاهَا مِنْهُ إِنَّهُ لَيَئُوسٌ كَفُورٌ وَلَئِنْ أَذَقْنَاهُ نَعْمَاءَ بَعْدَ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُ لَيَقُولَنَّ ذَهَبَ السَّيِّئَاتُ عَنِّي إِنَّهُ لَفَرِحٌ فَخُورٌ [١١ \ ٩ - ١٠] وَقَوْلِهِ فِي «آخَرَ فُصِّلَتْ» : لَا يَسْأَمُ الْإِنْسَانُ مِنْ دُعَاءِ الْخَيْرِ وَإِنْ مَسَّهُ الشَّرُّ فَيَئُوسٌ قَنُوطٌ وَلَئِنْ أَذَقْنَاهُ رَحْمَةً مِنَّا مِنْ بَعْدِ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُ لَيَقُولَنَّ هَذَا لِي وَمَا أَظُنُّ السَّاعَةَ قَائِمَةً وَلَئِنْ رُجِعْتُ إِلَى رَبِّي إِنَّ لِي عِنْدَهُ لَلْحُسْنَى فَلَنُنَبِّئَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِمَا عَمِلُوا وَلَنُذِيقَنَّهُمْ مِنْ عَذَابٍ غَلِيظٍ وَإِذَا أَنْعَمْنَا عَلَى الْإِنْسَانِ أَعْرَضَ وَنَأَى بِجَانِبِهِ وَإِذَا مَسَّهُ الشَّرُّ فَذُو دُعَاءٍ عَرِيضٍ [٤١ \ ٤٩ - ٥١] ، وَقَوْلِهِ: «فِي سُورَةِ الرُّومِ» : وَإِذَا مَسَّ النَّاسَ ضُرٌّ دَعَوْا رَبَّهُمْ مُنِيبِينَ إِلَيْهِ ثُمَّ إِذَا أَذَاقَهُمْ مِنْهُ رَحْمَةً إِذَا فَرِيقٌ مِنْهُمْ بِرَبِّهِمْ يُشْرِكُونَ [٣٠ \ ٣٣] ، وَقَوْلِهِ فِيهَا أَيْضًا: وَإِذَا أَذَقْنَا النَّاسَ رَحْمَةً فَرِحُوا بِهَا وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ إِذَا هُمْ يَقْنَطُونَ [٣٠ \ ٣٦] ، وَقَوْلِهِ «فِي سُورَةِ يُونُسَ» : وَإِذَا مَسَّ الْإِنْسَانَ الضُّرُّ دَعَانَا لِجَنْبِهِ أَوْ قَاعِدًا أَوْ قَائِمًا فَلَمَّا كَشَفْنَا عَنْهُ ضُرَّهُ مَرَّ كَأَنْ لَمْ يَدْعُنَا إِلَى ضُرٍّ مَسَّهُ الْآيَةَ [١٠ \ ١٢] ، وَقَوْلِهِ «فِي سُورَةِ الزُّمَرِ» : وَإِذَا مَسَّ الْإِنْسَانَ ضُرٌّ دَعَا رَبَّهُ مُنِيبًا إِلَيْهِ ثُمَّ إِذَا خَوَّلَهُ نِعْمَةً مِنْهُ نَسِيَ مَا كَانَ يَدْعُو إِلَيْهِ مِنْ قَبْلُ وَجَعَلَ لِلَّهِ أَنْدَادًا لِيُضِلَّ عَنْ سَبِيلِهِ الْآيَةَ [١٠ \ ١٢] ، وَقَوْلِهِ فِيهَا أَيْضًا: فَإِذَا مَسَّ الْإِنْسَانَ ضُرٌّ دَعَانَا ثُمَّ إِذَا خَوَّلْنَاهُ نِعْمَةً مِنَّا قَالَ إِنَّمَا أُوتِيتُهُ عَلَى عِلْمٍ بَلْ هِيَ فِتْنَةٌ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ [٣٩ \ ٤٩] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Celle ve 'Alâ bu anlamı Kitabı'nın pek çok yerinde açıklamıştır; Hûd Suresi'ndeki şu buyruğu gibi: { وَلَئِنْ أَذَقْنَا الْإِنْسَانَ مِنَّا رَحْمَةً ثُمَّ نَزَعْنَاهَا مِنْهُ إِنَّهُ لَيَئُوسٌ كَفُورٌ وَلَئِنْ أَذَقْنَاهُ نَعْمَاءَ بَعْدَ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُ لَيَقُولَنَّ ذَهَبَ السَّيِّئَاتُ عَنِّي إِنَّهُ لَفَرِحٌ فَخُورٌ } “Eğer insana tarafımızdan bir rahmet tattırır da sonra onu kendisinden çekip alırsak, şüphesiz o büsbütün ümitsiz ve nankör olur. Ve eğer ona dokunan bir sıkıntıdan sonra bir nimet tattırırsak, elbette: 'Kötülükler benden gitti' der. Şüphesiz o şımarıktır, övüngendir” [11/9-10]; Fussilet Suresi'nin sonundaki şu buyruğu gibi: { لَا يَسْأَمُ الْإِنْسَانُ مِنْ دُعَاءِ الْخَيْرِ وَإِنْ مَسَّهُ الشَّرُّ فَيَئُوسٌ قَنُوطٌ وَلَئِنْ أَذَقْنَاهُ رَحْمَةً مِنَّا مِنْ بَعْدِ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُ لَيَقُولَنَّ هَذَا لِي وَمَا أَظُنُّ السَّاعَةَ قَائِمَةً وَلَئِنْ رُجِعْتُ إِلَى رَبِّي إِنَّ لِي عِنْدَهُ لَلْحُسْنَى فَلَنُنَبِّئَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِمَا عَمِلُوا وَلَنُذِيقَنَّهُمْ مِنْ عَذَابٍ غَلِيظٍ وَإِذَا أَنْعَمْنَا عَلَى الْإِنْسَانِ أَعْرَضَ وَنَأَى بِجَانِبِهِ وَإِذَا مَسَّهُ الشَّرُّ فَذُو دُعَاءٍ عَرِيضٍ } “İnsan hayır istemekten usanmaz; fakat kendisine bir şer dokunursa, hemen ümitsizliğe kapılır, ye'se düşer. Eğer kendisine dokunan bir sıkıntıdan sonra tarafımızdan ona bir rahmet tattırırsak, mutlaka: 'Bu benim hakkımdır, kıyametin kopacağını da sanmıyorum; Rabbime döndürülsem bile şüphesiz O'nun katında benim için daha güzeli vardır' der. İnkâr edenlere yaptıklarını elbette haber vereceğiz ve onlara mutlaka çetin bir azaptan tattıracağız. İnsana nimet verdiğimiz zaman yüz çevirir ve yan çizer; ona bir şer dokunduğunda ise uzun uzadıya yalvarıp yakarır” [41/49-51]; Rûm Suresi'ndeki şu buyruğu gibi: { وَإِذَا مَسَّ النَّاسَ ضُرٌّ دَعَوْا رَبَّهُمْ مُنِيبِينَ إِلَيْهِ ثُمَّ إِذَا أَذَاقَهُمْ مِنْهُ رَحْمَةً إِذَا فَرِيقٌ مِنْهُمْ بِرَبِّهِمْ يُشْرِكُونَ } “İnsanlara bir zarar dokunduğu zaman, O'na yönelerek Rablerine dua ederler; sonra onlara kendisinden bir rahmet tattırınca, bir de bakarsın ki içlerinden bir grup Rablerine ortak koşmaktadır” [30/33]; yine aynı suredeki şu buyruğu gibi: { وَإِذَا أَذَقْنَا النَّاسَ رَحْمَةً فَرِحُوا بِهَا وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ إِذَا هُمْ يَقْنَطُونَ } “İnsanlara bir rahmet tattırdığımız zaman onunla sevinirler; kendi ellerinin önceden işledikleri sebebiyle başlarına bir kötülük gelirse hemen ümitsizliğe düşerler” [30/36]; Yûnus Suresi'ndeki şu buyruğu gibi: { وَإِذَا مَسَّ الْإِنْسَانَ الضُّرُّ دَعَانَا لِجَنْبِهِ أَوْ قَاعِدًا أَوْ قَائِمًا فَلَمَّا كَشَفْنَا عَنْهُ ضُرَّهُ مَرَّ كَأَنْ لَمْ يَدْعُنَا إِلَى ضُرٍّ مَسَّهُ } “İnsana bir darlık dokunduğu zaman yanı üzere yatarken, otururken yahut ayaktayken bize dua eder; fakat biz ondan darlığını giderdiğimizde, kendisine dokunan darlıktan ötürü bize hiç dua etmemiş gibi geçip gider” [10/12]; Zümer Suresi'ndeki şu buyruğu gibi: { وَإِذَا مَسَّ الْإِنْسَانَ ضُرٌّ دَعَا رَبَّهُ مُنِيبًا إِلَيْهِ ثُمَّ إِذَا خَوَّلَهُ نِعْمَةً مِنْهُ نَسِيَ مَا كَانَ يَدْعُو إِلَيْهِ مِنْ قَبْلُ وَجَعَلَ لِلَّهِ أَنْدَادًا لِيُضِلَّ عَنْ سَبِيلِهِ } “İnsana bir zarar dokunduğunda, O'na yönelerek Rabbine dua eder. Sonra ona katından bir nimet lütfettiğinde, daha önce O'na dua ettiğini unutur ve O'nun yolundan saptırmak için Allah'a eşler koşar” [39/8]; yine aynı suredeki şu buyruğu gibi: { فَإِذَا مَسَّ الْإِنْسَانَ ضُرٌّ دَعَانَا ثُمَّ إِذَا خَوَّلْنَاهُ نِعْمَةً مِنَّا قَالَ إِنَّمَا أُوتِيتُهُ عَلَى عِلْمٍ بَلْ هِيَ فِتْنَةٌ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ } “İnsana bir darlık dokunduğu zaman bize dua eder; sonra tarafımızdan ona bir nimet lütfettiğimizde: 'Bu bana ancak bir bilgi sayesinde verilmiştir' der. Hayır, o bir imtihandır; fakat onların çoğu bilmezler” [39/49] ve bunlara benzer diğer ayetler.

وَقَدِ اسْتَثْنَى اللَّهُ مِنْ هَذِهِ الصِّفَاتِ عِبَادَهُ الْمُؤْمِنِينَ فِي قَوْلِهِ «فِي سُورَةِ هُودٍ» : إِلَّا الَّذِينَ صَبَرُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُولَئِكَ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ كَبِيرٌ [١١ \ ١١] كَمَا تَقَدَّمَ

Allah, Hûd Suresi'ndeki şu buyruğunda mümin kullarını bu niteliklerden istisna etmiştir: { إِلَّا الَّذِينَ صَبَرُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُولَئِكَ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ كَبِيرٌ } “Ancak sabredip salih ameller işleyenler müstesnadır. İşte onlar için bir bağışlanma ve büyük bir mükâfat vardır” [11/11], nitekim daha önce

إِيضَاحُهُ. وَقَرَأَ ابْنُ ذَكْوَانَ «وَنَاءَ» كَجَاءَ، وَهُوَ بِمَعْنَى نَأَى ; كَقَوْلِهِمْ: رَاءَ، فِي: رَأَى.

açıklaması geçmişti. İbn Zekvân bu kelimeyi «câe» vezninde «ve nâe» (وَنَاءَ) şeklinde okumuştur; bu da «neâ» (نَأَى) anlamındadır; nitekim «reâ» (رَأَى) yerine «râe» (رَاءَ) demeleri gibidir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَا أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا.

Yüce Allah'ın şu buyruğu: { وَمَا أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا } “Size ilimden ancak pek az bir şey verilmiştir.”

ذَكَرَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّهُ مَا أَعْطَى خَلْقَهُ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا بِالنِّسْبَةِ إِلَى عِلْمِهِ جَلَّ وَعَلَا ; لِأَنَّ مَا أُعْطِيَهُ الْخَلْقُ مِنَ الْعِلْمِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى عِلْمِ الْخَالِقِ قَلِيلٌ جِدًّا.

Celle ve 'Alâ bu kerim ayette; kendi ilmine nispetle yarattıklarına ilimden ancak az bir şey verdiğini zikretmiştir; çünkü yaratılmışlara verilen ilim, Yaratıcının ilmine kıyasla son derece azdır.

وَمِنَ الْآيَاتِ الَّتِي فِيهَا الْإِشَارَةُ إِلَى ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ لَوْ كَانَ الْبَحْرُ مِدَادًا لِكَلِمَاتِ رَبِّي لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ كَلِمَاتُ رَبِّي وَلَوْ جِئْنَا بِمِثْلِهِ مَدَدًا [١٨ \ ١٠٩] ، وَقَوْلُهُ: وَلَوْ أَنَّمَا فِي الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلَامٌ وَالْبَحْرُ يَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ مَا نَفِدَتْ كَلِمَاتُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ [٣١ \ ٢٧] .

Buna işaret eden ayetlerden biri Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { قُلْ لَوْ كَانَ الْبَحْرُ مِدَادًا لِكَلِمَاتِ رَبِّي لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ كَلِمَاتُ رَبِّي وَلَوْ جِئْنَا بِمِثْلِهِ مَدَدًا } “De ki: 'Rabbimin kelimeleri için deniz mürekkep olsa, Rabbimin kelimeleri tükenmeden önce deniz mutlaka tükenirdi; bir o kadarını daha yardımcı olarak getirsek bile'” [18/109] ve şu buyruğudur: { وَلَوْ أَنَّمَا فِي الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلَامٌ وَالْبَحْرُ يَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ مَا نَفِدَتْ كَلِمَاتُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ } “Eğer yeryüzündeki ağaçlar kalem, deniz de arkasından yedi deniz katılarak [mürekkep] olsa, yine de Allah'ın kelimeleri tükenmez. Şüphesiz Allah Azîz'dir, Hakîm'dir” [31/27].

قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ فَضْلَهُ كَانَ عَلَيْكَ كَبِيرًا

Yüce Allah'ın şu buyruğu: { إِنَّ فَضْلَهُ كَانَ عَلَيْكَ كَبِيرًا } “Şüphesiz O'nun senin üzerindeki lütfu pek büyüktür.”

، بَيَّنَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ فَضْلَهُ عَلَى نَبِيِّهِ ﷺ كَبِيرٌ.

Celle ve 'Alâ bu kerim ayette, Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem üzerindeki lütfunun pek büyük olduğunu açıklamıştır.

وَأَوْضَحَ هَذَا الْمَعْنَى فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ ; كَقَوْلِهِ: وَعَلَّمَكَ مَا لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ وَكَانَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ عَظِيمًا [٤ \ ١١٣] ، وَقَوْلِهِ: إِنَّا فَتَحْنَا لَكَ فَتْحًا مُبِينًا لِيَغْفِرَ لَكَ اللَّهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَمَا تَأَخَّرَ وَيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكَ وَيَهْدِيَكَ صِرَاطًا مُسْتَقِيمًا وَيَنْصُرَكَ اللَّهُ نَصْرًا عَزِيزًا [٤٨ \ ١ - ٣] ، وَقَوْلِهِ: أَلَمْ نَشْرَحْ لَكَ صَدْرَكَ وَوَضَعْنَا عَنْكَ وِزْرَكَ الَّذِي أَنْقَضَ ظَهْرَكَ وَرَفَعْنَا لَكَ ذِكْرَكَ [٩٤ \ ١ - ٤] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Bu anlamı başka yerlerde de açıklamıştır; şu buyruğu gibi: { وَعَلَّمَكَ مَا لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ وَكَانَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ عَظِيمًا } “Sana bilmediğin şeyleri öğretti. Allah'ın senin üzerindeki lütfu pek büyüktür” [4/113]; şu buyruğu gibi: { إِنَّا فَتَحْنَا لَكَ فَتْحًا مُبِينًا لِيَغْفِرَ لَكَ اللَّهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَمَا تَأَخَّرَ وَيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكَ وَيَهْدِيَكَ صِرَاطًا مُسْتَقِيمًا وَيَنْصُرَكَ اللَّهُ نَصْرًا عَزِيزًا } “Şüphesiz biz sana apaçık bir fetih verdik. Ta ki Allah senin geçmiş ve gelecek günahını bağışlasın, sana olan nimetini tamamlasın, seni dosdoğru bir yola iletsin ve Allah sana şanlı bir zaferle yardım etsin” [48/1-3]; şu buyruğu gibi: { أَلَمْ نَشْرَحْ لَكَ صَدْرَكَ وَوَضَعْنَا عَنْكَ وِزْرَكَ الَّذِي أَنْقَضَ ظَهْرَكَ وَرَفَعْنَا لَكَ ذِكْرَكَ } “Biz senin göğsünü açıp genişletmedik mi? Belini büken yükünü üzerinden indirmedik mi? Ve senin şanını yüceltmedik mi?” [94/1-4] ve benzeri diğer ayetler.

وَبَيَّنَ تَعَالَى فِي مَوْضِعٍ آخَرَ أَنَّ فَضْلَهُ كَبِيرٌ عَلَى جَمِيعِ الْمُؤْمِنِينَ، وَهُوَ قَوْلُهُ: وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ بِأَنَّ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ فَضْلًا كَبِيرًا [٣٣ \ ٤٧] ، وَبَيَّنَ الْمُرَادَ بِالْفَضْلِ الْكَبِيرِ فِي قَوْلِهِ: وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فِي رَوْضَاتِ الْجَنَّاتِ لَهُمْ مَا يَشَاءُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ ذَلِكَ هُوَ الْفَضْلُ الْكَبِيرُ [٤٢ \ ٢٢] .

Yüce Allah başka bir yerde de lütfunun bütün müminler üzerine büyük olduğunu açıklamıştır ki bu da şu buyruğudur: { وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ بِأَنَّ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ فَضْلًا كَبِيرًا } “Müminlere, kendileri için Allah'tan büyük bir lütuf olduğunu müjdele” [33/47]. Büyük lütuftan kastedilen şeyi ise şu buyruğunda açıklamıştır: { وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فِي رَوْضَاتِ الْجَنَّاتِ لَهُمْ مَا يَشَاءُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ ذَلِكَ هُوَ الْفَضْلُ الْكَبِيرُ } “İman edip salih amel işleyenler ise cennet bahçelerindedirler. Rableri katında onlar için diledikleri her şey vardır. İşte büyük lütuf budur” [42/22].

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقَالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنَا مِنَ الْأَرْضِ يَنْبُوعًا أَوْ تَكُونَ لَكَ جَنَّةٌ مِنْ نَخِيلٍ وَعِنَبٍ فَتُفَجِّرَ الْأَنْهَارَ خِلَالَهَا تَفْجِيرًا أَوْ تُسْقِطَ السَّمَاءَ كَمَا زَعَمْتَ عَلَيْنَا كِسَفًا أَوْ تَأْتِيَ بِاللَّهِ وَالْمَلَائِكَةِ قَبِيلًا أَوْ يَكُونَ لَكَ بَيْتٌ مِنْ زُخْرُفٍ أَوْ تَرْقَى فِي السَّمَاءِ وَلَنْ نُؤْمِنَ لِرُقِيِّكَ حَتَّى تُنَزِّلَ عَلَيْنَا كِتَابًا نَقْرَؤُهُ قُلْ سُبْحَانَ رَبِّي هَلْ كُنْتُ إِلَّا بَشَرًا رَسُولًا، بَيَّنَ اللَّهُ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَاتِ الْكَرِيمَةِ شِدَّةَ عِنَادِ الْكُفَّارِ وَتَعَنُّتِهِمْ، وَكَثْرَةَ اقْتِرَاحَاتِهِمْ لِأَجْلِ التَّعَنُّتِ لَا لِطَلَبِ الْحَقِّ ; فَذَكَرَ أَنَّهُمْ قَالُوا لَهُ ﷺ: إِنَّهُمْ لَنْ يُؤْمِنُوا لَهُ - أَيْ: لَنْ يُصَدِّقُوهُ - حَتَّى يَفْجُرَ لَهُمْ مِنَ الْأَرْضِ يَنْبُوعًا، وَهُوَ يَفْعُولٌ مِنْ: نَبَعَ، أَيْ: مَاءٌ غَزِيرٌ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَسَلَكَهُ يَنَابِيعَ فِي الْأَرْضِ

Yüce Allah'ın şu buyruğu: { وَقَالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنَا مِنَ الْأَرْضِ يَنْبُوعًا أَوْ تَكُونَ لَكَ جَنَّةٌ مِنْ نَخِيلٍ وَعِنَبٍ فَتُفَجِّرَ الْأَنْهَارَ خِلَالَهَا تَفْجِيرًا أَوْ تُسْقِطَ السَّمَاءَ كَمَا زَعَمْتَ عَلَيْنَا كِسَفًا أَوْ تَأْتِيَ بِاللَّهِ وَالْمَلَائِكَةِ قَبِيلًا أَوْ يَكُونَ لَكَ بَيْتٌ مِنْ زُخْرُفٍ أَوْ تَرْقَى فِي السَّمَاءِ وَلَنْ نُؤْمِنَ لِرُقِيِّكَ حَتَّى تُنَزِّلَ عَلَيْنَا كِتَابًا نَقْرَؤُهُ قُلْ سُبْحَانَ رَبِّي هَلْ كُنْتُ إِلَّا بَشَرًا رَسُولًا } “Dediler ki: 'Bizim için yerden bir pınar fışkırtmadıkça sana asla inanmayacağız. Yahut senin hurmalardan ve üzümlerden oluşan bir bahçen olup aralarından şarıl şarıl ırmaklar akıtmadıkça; yahut iddia ettiğin gibi göğü parça parça üzerimize düşürmedikçe; yahut Allah'ı ve melekleri karşımıza getirmedikçe; yahut altından bir evin olmadıkça; yahut göğe yükselmedikçe —ki okuyacağımız bir kitap üzerimize indirmedikçe senin yükselişine de asla inanmayız— [sana asla inanmayacağız]'. De ki: 'Rabbimi tenzih ederim! Ben elçi olan bir beşerden başkası mıyım?'” Allah Celle ve 'Alâ bu kerim ayetlerde kâfirlerin inadının ve taşkınlığının ne denli şiddetli olduğunu, hak aramak için değil sırf inat ve yokuşa sürmek amacıyla ne kadar çok teklifte bulunduklarını açıklamıştır. Nitekim ona sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle dediklerini zikretmiştir: Kendileri için yerden bir yenbû' (يَنْبُوع) fışkırtmadıkça ona asla inanmayacaklarını -yani onu tasdik etmeyeceklerini- söylemişlerdir. Bu kelime «nebe'a» (نَبَعَ) fiilinden gelme «yef'ûl» vezninde olup gür su demektir; Yüce Allah'ın şu buyruğu da bu köktendir: { فَسَلَكَهُ يَنَابِيعَ فِي الْأَرْضِ } “Onu yeryüzündeki kaynaklara akıttı”

[٣٩ \ ٢١] ، أَوْ تَكُونَ لَكَ جَنَّةٌ [١٧ \ ٩١] أَيْ بُسْتَانٌ مِنْ نَخِيلٍ وَعِنَبٍ، فَيُفَجِّرَ خِلَالَهَا - أَيْ وَسَطَهَا - أَنْهَارًا مِنَ الْمَاءِ، أَوْ يُسْقِطَ السَّمَاءَ عَلَيْهِمْ كِسَفًا: أَيْ قِطَعًا كَمَا زَعَمَ، أَيْ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنْ نَشَأْ نَخْسِفْ بِهِمُ الْأَرْضَ أَوْ نُسْقِطْ عَلَيْهِمْ كِسَفًا مِنَ السَّمَاءِ الْآيَةَ [٣٤ \ ٩] ، أَوْ يَأْتِيَهِمْ بِاللَّهِ وَالْمَلَائِكَةِ قَبِيلًا: أَيْ مُعَايَنَةً. قَالَهُ قَتَادَةُ وَابْنُ جُرَيْجٍ " كَقَوْلِهِ: لَوْلَا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْمَلَائِكَةُ أَوْ نَرَى رَبَّنَا [٢٥ \ ٢١] .

[39/21]. { أَوْ تَكُونَ لَكَ جَنَّةٌ } “Yahut senin bir bahçen olmalı” [17/91], yani hurma ve üzümden oluşan bir bostanın olup onun arasından -yani ortasından- sulardan ırmaklar fışkırtmalısın; yahut iddia ettiği gibi -yani Yüce Allah'ın şu buyruğunda olduğu gibi: { إِنْ نَشَأْ نَخْسِفْ بِهِمُ الْأَرْضَ أَوْ نُسْقِطْ عَلَيْهِمْ كِسَفًا مِنَ السَّمَاءِ } “Dilersek onları yere batırır veya gökten üzerlerine parçalar düşürürüz” [34/9]- göğü üzerlerine «kisefen» (كِسَفًا) yani parçalar halinde düşürmelisin; yahut onlara Allah'ı ve melekleri «kabîlen» (قَبِيلًا) yani gözle görülür şekilde (muâyene olarak) getirmelisin. Bunu Katâde ve İbn Cüreyc söylemiştir; nitekim şu buyruk gibidir: { لَوْلَا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْمَلَائِكَةُ أَوْ نَرَى رَبَّنَا } “Bize melekler indirilmeli yahut Rabbimizi görmeli değil miydik?” [25/21].

وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: قَبِيلًا: أَيْ كَفِيلًا ; مِنْ تَقَبَّلَهُ بِكَذَا: إِذَا كَفَلَهُ بِهِ. وَالْقَبِيلُ وَالْكَفِيلُ وَالزَّعِيمُ بِمَعْنًى وَاحِدٍ. وَقَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ: قَبِيلًا بِمَا تَقُولُ: شَاهِدًا بِصِحَّتِهِ، وَكَوْنُ الْقَبِيلِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِمَعْنَى الْكَفِيلِ مَرْوِيٌّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَالضَّحَّاكِ. وَقَالَ مُقَاتِلٌ: قَبِيلًا شَهِيدًا. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: هُوَ جَمْعُ قَبِيلَةٍ ; أَيْ تَأْتِي بِأَصْنَافِ الْمَلَائِكَةِ، وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ فَهُوَ حَالٌ مِنَ الْمَلَائِكَةِ. أَوْ يَكُونَ لَهُ بَيْتٌ مِنْ زُخْرُفٍ: أَيْ مِنْ ذَهَبٍ. وَمِنْهُ قَوْلُهُ " فِي الزُّخْرُفِ ": وَلَوْلَا أَنْ يَكُونَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً لَجَعَلْنَا لِمَنْ يَكْفُرُ بِالرَّحْمَنِ لِبُيُوتِهِمْ سُقُفًا مِنْ فَضَّةٍ - إِلَى قَوْلِهِ - وَزُخْرُفًا [٤٣ \ ٣٣ - ٣٥] ، أَيْ ذَهَبًا. أَوْ يَرْقَى فِي السَّمَاءِ: أَيْ يَصْعَدَ فِيهِ، وَإِنَّهُمْ لَنْ يُؤْمِنُوا لِرُقِيِّهِ، أَيْ مِنْ أَجْلِ صُعُودِهِ، حَتَّى يُنَزِّلَ عَلَيْهِمْ كِتَابًا يَقْرَءُونَهُ. وَهَذَا التَّعَنُّتُ وَالْعِنَادُ الْعَظِيمُ الَّذِي ذَكَرَهُ جَلَّ وَعَلَا عَنِ الْكُفَّارِ هُنَا بَيَّنَهُ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ، وَبَيَّنَ أَنَّهُمْ لَوْ فَعَلَ اللَّهُ مَا اقْتَرَحُوا مَا آمَنُوا. لِأَنَّ مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الشَّقَاءُ لَا يُؤْمِنُ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَوْ نَزَّلْنَا عَلَيْكَ كِتَابًا فِي قِرْطَاسٍ فَلَمَسُوهُ بِأَيْدِيهِمْ لَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ [٦ \ ٧] ، وَقَوْلِهِ: وَلَوْ أَنَّنَا نَزَّلْنَا إِلَيْهِمُ الْمَلَائِكَةَ وَكَلَّمَهُمُ الْمَوْتَى وَحَشَرْنَا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ قُبُلًا مَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ [٦ \ ١١١] ، وَقَوْلِهِ: وَلَوْ فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ بَابًا مِنَ السَّمَاءِ فَظَلُّوا فِيهِ يَعْرُجُونَ لَقَالُوا إِنَّمَا سُكِّرَتْ أَبْصَارُنَا بَلْ نَحْنُ قَوْمٌ مَسْحُورُونَ [١٥ \ ١٤ - ١٥] ، وَقَوْلِهِ: وَمَا يُشْعِرُكُمْ أَنَّهَا إِذَا جَاءَتْ لَا يُؤْمِنُونَ [٦ \ ١٠٩] ، وَقَوْلِهِ: إِنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَةُ رَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ وَلَوْ جَاءَتْهُمْ كُلُّ آيَةٍ حَتَّى يَرَوُا الْعَذَابَ الْأَلِيمَ [١٠ \ ٩٦ - ٩٧] ، وَالْآيَاتُ بِمِثْلِ هَذَا كَثِيرَةٌ.

Bazı âlimler şöyle demiştir: «Kabîlen» (قَبِيلًا), kefil demektir; bir kimse bir şeyi üstlendiğinde (tekabbele) ona kefil oldu anlamına gelir. el-Kabîl (الْقَبِيلُ), el-kefîl (الْكَفِيلُ) ve ez-zaîm (الزَّعِيمُ) aynı anlamdadır. Zemahşerî ise şöyle demiştir: Söylediğin şeye kefil/şahit olarak, doğruluğuna tanıklık edici demektir. Bu ayetteki «kabîl» kelimesinin kefil manasında olduğu İbn Abbâs ve Dahhâk'tan rivayet edilmiştir. Mukâtil: Kabîlen, şahit olarak demektir, demiştir. Mücâhid: Bu kabilenin çoğuludur; yani melekleri sınıf sınıf getirmelisin, demiştir; bu görüşe göre melekler kelimesinden hâl (durum bildiren öge) olur. { أَوْ يَكُونَ لَكَ بَيْتٌ مِنْ زُخْرُفٍ } “Yahut altından bir evin olmalı”, yani altından. Zuhruf Suresi'ndeki şu buyruk da bu köktendir: { وَلَوْلَا أَنْ يَكُونَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً لَجَعَلْنَا لِمَنْ يَكْفُرُ بِالرَّحْمَنِ لِبُيُوتِهِمْ سُقُفًا مِنْ فَضَّةٍ } -şu buyruğuna kadar- { وَزُخْرُفًا } “Eğer insanlar tek bir ümmet olacak olmasaydı, Rahmân'ı inkâr edenlerin evlerine gümüşten tavanlar... ve altın [ziynetler] yapardık” [43/33-35], yani altın. { أَوْ تَرْقَى فِي السَّمَاءِ } “Yahut göğe yükselmelisin”, yani oraya çıkmalısın; ve kendilerine okuyacakları bir kitap indirmedikçe onun yükselişine -yani yukarı çıkışına- asla inanmayacaklarını [söylediler]. Celle ve 'Alâ'nın burada kâfirlerden aktardığı bu büyük taşkınlık ve inatçılığı, başka yerlerde de açıklamış ve onlar ne teklif ederlerse etsinler Allah bunu yapsa bile yine inanmayacaklarını bildirmiştir. Çünkü hakkında şekavet (bedbahtlık) hükmü geçmiş kimse iman etmez; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَلَوْ نَزَّلْنَا عَلَيْكَ كِتَابًا فِي قِرْطَاسٍ فَلَمَسُوهُ بِأَيْدِيهِمْ لَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ } “Eğer sana kâğıt üzerinde yazılı bir kitap indirseydik de ona elleriyle dokunsalardı, inkâr edenler yine de: 'Bu apaçık bir büyüden başka bir şey değildir' derlerdi” [6/7]; yine şöyle buyurmuştur: { وَلَوْ أَنَّنَا نَزَّلْنَا إِلَيْهِمُ الْمَلَائِكَةَ وَكَلَّمَهُمُ الْمَوْتَى وَحَشَرْنَا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ قُبُلًا مَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ } “Eğer biz onlara melekleri indirseydik, ölüler de kendileriyle konuşsaydı ve her şeyi karşılarına toplasaydık, Allah dilemedikçe yine de inanacak değillerdi” [6/111]; yine şöyle buyurmuştur: { وَلَوْ فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ بَابًا مِنَ السَّمَاءِ فَظَلُّوا فِيهِ يَعْرُجُونَ لَقَالُوا إِنَّمَا سُكِّرَتْ أَبْصَارُنَا بَلْ نَحْنُ قَوْمٌ مَسْحُورُونَ } “Onlara gökten bir kapı açsak da oradan yukarı çıksalar, mutlaka: 'Gözlerimiz perdelendi, hatta biz büyülenmiş bir topluluğuz' derlerdi” [15/14-15]; yine şöyle buyurmuştur: { وَمَا يُشْعِرُكُمْ أَنَّهَا إِذَا جَاءَتْ لَا يُؤْمِنُونَ } “O [mucize] geldiği zaman da inanmayacaklarını size ne bildirdi?” [6/109]; yine şöyle buyurmuştur: { إِنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَةُ رَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ وَلَوْ جَاءَتْهُمْ كُلُّ آيَةٍ حَتَّى يَرَوُا الْعَذَابَ الْأَلِيمَ } “Şüphesiz haklarında Rabbinin sözü gerçekleşmiş olanlar, kendilerine bütün ayetler gelse bile can yakıcı azabı görünceye kadar inanmazlar” [10/96-97]. Bu tür ayetler pek çoktur.

وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: كِتَابًا نَقْرَؤُهُ، أَيْ كِتَابًا مِنَ اللَّهِ إِلَى كُلِّ رَجُلٍ مِنَّا.

Bu ayetteki: { كِتَابًا نَقْرَؤُهُ } “okuyacağımız bir kitap” buyruğu; yani bizden her bir kişiye Allah'tan hitaben yazılmış bir kitap demektir.

وَيُوَضِّحُ هَذَا قَوْلُهُ تَعَالَى " فِي الْمُدَّثِّرِ ": بَلْ يُرِيدُ كُلُّ امْرِئٍ مِنْهُمْ أَنْ يُؤْتَى صُحُفًا مُنَشَّرَةً

Bunu Müddessir Suresi'ndeki şu buyruk açıklamaktadır: { بَلْ يُرِيدُ كُلُّ امْرِئٍ مِنْهُمْ أَنْ يُؤْتَى صُحُفًا مُنَشَّرَةً } “Aksine, onlardan her biri kendisine açılmış sahifeler verilmesini ister”

[الْآيَةُ ٥٢] كَمَا يُشِيرُ إِلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذَا جَاءَتْهُمْ آيَةٌ قَالُوا لَنْ نُؤْمِنَ حَتَّى نُؤْتَى مِثْلَ مَا أُوتِيَ رُسُلُ اللَّهِ الْآيَةَ [٦ \ ١٢٤] . وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: قُلْ سُبْحَانَ رَبِّي هَلْ كُنْتُ إِلَّا بَشَرًا رَسُولًا [١٧ \ ٩٣] ، أَيْ تَنْزِيهًا لِرَبِّي جَلَّ وَعَلَا عَنْ كُلِّ مَا لَا يَلِيقُ بِهِ، وَيَدْخُلُ فِيهِ تَنْزِيهُهُ عَنِ الْعَجْزِ عَنْ فِعْلِ مَا اقْتَرَحْتُمْ، فَهُوَ قَادِرٌ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ، لَا يُعْجِزُهُ شَيْءٌ، وَأَنَا بَشَرٌ أَتَّبِعُ مَا يُوحِيهِ إِلَيَّ رَبِّي.

[52. ayet]; nitekim Yüce Allah'ın şu buyruğu da buna işaret etmektedir: { وَإِذَا جَاءَتْهُمْ آيَةٌ قَالُوا لَنْ نُؤْمِنَ حَتَّى نُؤْتَى مِثْلَ مَا أُوتِيَ رُسُلُ اللَّهِ } “Onlara bir ayet geldiğinde: 'Allah'ın elçilerine verilenin benzeri bize de verilmedikçe asla inanmayız' derler” [6/124]. Bu kerim ayetteki: { قُلْ سُبْحَانَ رَبِّي هَلْ كُنْتُ إِلَّا بَشَرًا رَسُولًا } “De ki: 'Rabbimi tenzih ederim! Ben elçi olan bir beşerden başkası mıyım?'” [17/93] buyruğu ise: Rabbim Celle ve 'Alâ'yı O'na layık olmayan her şeyden tenzih ederim demektir; teklif ettiğiniz şeyleri yapmaktan aciz olmaktan O'nu tenzih etmek de buna dâhildir; çünkü O her şeye kadirdir, hiçbir şey O'nu aciz bırakamaz. Ben ise ancak Rabbimin bana vahyettiğine tabi olan bir beşerim.

وَبَيَّنَ هَذَا الْمَعْنَى فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ ; كَقَوْلِهِ: قُلْ إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يُوحَى إِلَيَّ أَنَّمَا إِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ فَمَنْ كَانَ يَرْجُوا لِقَاءَ رَبِّهِ فَلْيَعْمَلْ عَمَلًا صَالِحًا وَلَا يُشْرِكْ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ أَحَدًا [١٨ \ ١١٠] ، وَقَوْلِهِ: قُلْ إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يُوحَى إِلَيَّ أَنَّمَا إِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ فَاسْتَقِيمُوا إِلَيْهِ وَاسْتَغْفِرُوهُ الْآيَةَ [٤١ \ ٦] ; وَكَقَوْلِهِ تَعَالَى عَنْ جَمِيعِ الرُّسُلِ: قَالَتْ لَهُمْ رُسُلُهُمْ إِنْ نَحْنُ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَمُنُّ عَلَى مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ [١٤ \ ١١] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Bu anlamı başka yerlerde de açıklamıştır; şu buyruğu gibi: { قُلْ إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يُوحَى إِلَيَّ أَنَّمَا إِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ فَمَنْ كَانَ يَرْجُوا لِقَاءَ رَبِّهِ فَلْيَعْمَلْ عَمَلًا صَالِحًا وَلَا يُشْرِكْ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ أَحَدًا } “De ki: 'Ben ancak sizin gibi bir beşerim; bana ilahınızın tek bir ilah olduğu vahyolunuyor. Artık kim Rabbine kavuşmayı umuyorsa salih amel işlesin ve Rabbinin ibadetine hiçbir kimseyi ortak koşmasın'” [18/110]; şu buyruğu gibi: { قُلْ إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يُوحَى إِلَيَّ أَنَّمَا إِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ فَاسْتَقِيمُوا إِلَيْهِ وَاسْتَغْفِرُوهُ } “De ki: 'Ben ancak sizin gibi bir beşerim; bana ilahınızın tek bir ilah olduğu vahyolunuyor. Artık O'na yönelip dosdoğru olun ve O'ndan bağışlanma dileyin'” [41/6]; Yüce Allah'ın bütün elçiler hakkında bildirdiği şu buyruğu gibi: { قَالَتْ لَهُمْ رُسُلُهُمْ إِنْ نَحْنُ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَمُنُّ عَلَى مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ } “Elçileri onlara dediler ki: 'Biz ancak sizin gibi bir beşeriz; fakat Allah, kullarından dilediğine lütufta bulunur'” [14/11] ve benzeri diğer ayetler.

وَقَرَأَ تَفْجُرَ، الْأُولَى عَاصِمٌ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ بِفَتْحِ التَّاءِ وَإِسْكَانِ الْفَاءِ وَضَمِّ الْجِيمِ، وَالْبَاقُونَ بِضَمِّ التَّاءِ وَفَتْحِ الْفَاءِ وَتَشْدِيدِ الْجِيمِ مَكْسُورَةً، وَاتَّفَقَ الْجَمِيعُ عَلَى هَذَا فِي الثَّانِيَةِ. وَقَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ وَعَاصِمٌ كِسَفًا بِفَتْحِ السِّينِ وَالْبَاقُونَ بِإِسْكَانِهَا، وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو: تُنْزِلَ بِإِسْكَانِ النُّونِ وَتَخْفِيفِ الزَّايِ، وَالْبَاقُونَ بِفَتْحِ النُّونِ وَشَدِّ الزَّايِ.

İlk «tefcür» (تَفْجُرَ) kelimesini Âsım, Hamza ve Kisâî; te harfinin fethası, fe harfinin sükûnu ve cîm harfinin dammesiyle okumuşlardır; diğerleri ise te harfinin dammesi, fe harfinin fethası ve cîm harfinin kesreli şeddesiyle [tüfeccire] okumuşlardır. İkinci kelimede ise hepsi bu son okuyuş üzerinde ittifak etmiştir. Nâfi', İbn Âmir ve Âsım «kisefen» (كِسَفًا) kelimesini sîn harfinin fethasıyla, diğerleri ise sîn harfinin sükûnuyla okumuşlardır. Ebû Amr «tünzile» (تُنْزِلَ) kelimesini nûn'un sükûnu ve ze harfinin şeddesiz haliyle okumuş; diğer kıraat imamları ise nûn'un fethası ve ze harfinin şeddesiyle [tünezzile] okumuşlardır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَا مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جَاءَهُمُ الْهُدَى إِلَّا أَنْ قَالُوا أَبَعَثَ اللَّهُ بَشَرًا رَسُولًا.

Yüce Allah'ın şu buyruğu: { وَمَا مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جَاءَهُمُ الْهُدَى إِلَّا أَنْ قَالُوا أَبَعَثَ اللَّهُ بَشَرًا رَسُولًا } “Kendilerine hidayet geldiğinde insanları iman etmekten alıkoyan şey, sadece: 'Allah bir beşeri mi elçi olarak gönderdi?' demeleridir.”

هَذَا الْمَانِعُ الْمَذْكُورُ هُنَا عَادِيٌّ ; لِأَنَّهُ جَرَتْ عَادَةُ جَمِيعِ الْأُمَمِ بِاسْتِغْرَابِهِمْ بَعْثَ اللَّهِ رُسُلًا مِنَ الْبَشَرِ ; كَقَوْلِهِ: قَالُوا إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُنَا الْآيَةَ [١٤ \ ١٠] ، وَقَوْلِهِ: أَنُؤْمِنُ لِبَشَرَيْنِ مِثْلِنَا الْآيَةَ [٢٣ \ ٤٧] ، وَقَوْلِهِ: أَبَشَرًا مِنَّا وَاحِدًا نَتَّبِعُهُ إِنَّا إِذًا لَفِي ضَلَالٍ وَسُعُرٍ [٥٤ \ ٢٤] ، وَقَوْلِهِ: ذَلِكَ بِأَنَّهُ كَانَتْ تَأْتِيهِمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَقَالُوا أَبَشَرٌ يَهْدُونَنَا الْآيَةَ [٦٤ \ ٦] ، وَقَوْلِهِ: وَلَئِنْ أَطَعْتُمْ بَشَرًا مِثْلَكُمْ إِنَّكُمْ إِذًا لَخَاسِرُونَ [٢٣ \ ٣٤] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Burada zikredilen bu engel adet kaynaklıdır (âdîdir); çünkü bütün ümmetlerin adeti, Allah'ın insanlardan elçiler göndermesini yadırgama şeklinde cereyan etmiştir; nitekim şöyle buyrulmuştur: { قَالُوا إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُنَا } “Dediler ki: 'Siz de ancak bizim gibi birer beşersiniz'” [14/10]; yine şöyle buyrulmuştur: { أَنُؤْمِنُ لِبَشَرَيْنِ مِثْلِنَا } “Bizim gibi iki beşere mi inanacağız?” [23/47]; yine şöyle buyrulmuştur: { أَبَشَرًا مِنَّا وَاحِدًا نَتَّبِعُهُ إِنَّا إِذًا لَفِي ضَلَالٍ وَسُعُرٍ } “Bizden bir tek beşere mi uyacağız? O takdirde biz apaçık bir sapıklık ve delilik içinde oluruz” [54/24]; yine şöyle buyrulmuştur: { ذَلِكَ بِأَنَّهُ كَانَتْ تَأْتِيهِمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَقَالُوا أَبَشَرٌ يَهْدُونَنَا } “Bunun sebebi şudur: Onlara elçileri apaçık delillerle gelirdi de onlar: 'Bizi bir beşer mi hidayete erdirecek?' derlerdi” [64/6]; yine şöyle buyrulmuştur: { وَلَئِنْ أَطَعْتُمْ بَشَرًا مِثْلَكُمْ إِنَّكُمْ إِذًا لَخَاسِرُونَ } “Eğer sizin gibi bir beşere uyarsanız, şüphesiz siz o zaman hüsrana uğrayanlarsınız” [23/34] ve benzeri diğer ayetler.

وَالدَّلِيلُ عَلَى أَنَّ الْمَانِعَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ عَادِيٌّ: أَنَّهُ تَعَالَى صَرَّحَ بِمَانِعٍ آخَرَ غَيْرِ هَذَا «فِي سُورَةِ الْكَهْفِ» وَهُوَ قَوْلُهُ: وَمَا مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جَاءَهُمُ الْهُدَى وَيَسْتَغْفِرُوا رَبَّهُمْ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمْ سُنَّةُ الْأَوَّلِينَ أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذَابُ قُبُلًا [١٨ \ ٥٥] ، فَهَذَا الْمَانِعُ الْمَذْكُورُ «فِي الْكَهْفِ» مَانِعٌ حَقِيقِيٌّ ; لِأَنَّ مَنْ أَرَادَ اللَّهَ بِهِ سُنَّةَ الْأَوَّلِينَ مِنَ الْإِهْلَاكِ، أَوْ أَنْ يَأْتِيَهُ

Bu ayetteki engelin adet kaynaklı olduğuna delil şudur: Allah Teâlâ Kehf Suresi'nde bundan başka bir engeli açıkça zikretmiştir ki o da şu buyruğudur: { وَمَا مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جَاءَهُمُ الْهُدَى وَيَسْتَغْفِرُوا رَبَّهُمْ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمْ سُنَّةُ الْأَوَّلِينَ أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذَابُ قُبُلًا } “Kendilerine hidayet geldiğinde insanları iman etmekten ve Rablerinden bağışlanma dilemekten alıkoyan şey, ancak öncekilerin sünnetinin (helak edilme yasasının) başlarına gelmesini veya azabın karşılarına açıkça gelmesini beklemeleridir” [18/55]. Kehf Suresi'nde zikredilen bu engel gerçek bir engeldir; çünkü Allah hakkında öncekilerin sünneti olan helakı veya karşılarına azabın gelmesini dilediği kimse için,

الْعَذَابُ قُبُلًا فَإِرَادَتُهُ بِهِ ذَلِكَ مَانِعَةٌ مِنْ خِلَافِ الْمُرَادِ ; لِاسْتِحَالَةِ أَنْ يَقَعَ خِلَافُ مُرَادِهِ جَلَّ وَعَلَا، بِخِلَافِ الْمَانِعِ «فِي آيَةِ بَنِي إِسْرَائِيلَ» هَذِهِ، فَهُوَ مَانِعٌ عَادِيٌّ يَصِحُّ تَخَلُّفُهُ، وَقَدْ أَوْضَحْنَا هَذِهِ الْمَسْأَلَةَ فِي كِتَابِنَا «دَفْعُ إِيهَامِ الِاضْطِرَابِ عَنْ آيَاتِ الْكِتَابِ» .

açıkça azabın gelmesi [murat edilmişse], O'nun bu iradesi murat edilenin aksinin meydana gelmesine engeldir; zira Celle ve 'Alâ'nın iradesinin aksinin gerçekleşmesi imkânsızdır. Bu İsrâ Suresi ayetindeki engel ise böyle değildir; o adet kaynaklı bir engeldir ve boşa çıkması/gerçekleşmemesi mümkündür. Biz bu meseleyi Def'u Îhâmi'l-İdtırâb an Âyâti'l-Kitâb adlı kitabımızda açıklamıştık.

قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ لَوْ كَانَ فِي الْأَرْضِ مَلَائِكَةٌ يَمْشُونَ مُطْمَئِنِّينَ لَنَزَّلْنَا عَلَيْهِمْ مِنَ السَّمَاءِ مَلَكًا رَسُولًا.

Yüce Allah'ın şu buyruğu: { قُلْ لَوْ كَانَ فِي الْأَرْضِ مَلَائِكَةٌ يَمْشُونَ مُطْمَئِنِّينَ لَنَزَّلْنَا عَلَيْهِمْ مِنَ السَّمَاءِ مَلَكًا رَسُولًا } “De ki: 'Eğer yeryüzünde yerleşip dolaşan melekler olsaydı, elbette onlara gökten elçi olarak bir melek indirirdik.'”

بَيَّنَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ: أَنَّ الرَّسُولَ يَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ مِنْ جِنْسِ الْمُرْسَلِ إِلَيْهِمْ، فَلَوْ كَانَ مُرْسِلًا رَسُولًا إِلَى الْمَلَائِكَةِ لَنَزَّلَ عَلَيْهِمْ مَلَكًا مِثْلَهُمْ، أَيْ وَإِذَا أَرْسَلَ إِلَى الْبَشَرِ أَرْسَلَ لَهُمْ بَشَرًا مِثْلَهُمْ.

Yüce Allah bu ayette, elçinin kendilerine gönderildiği kimselerin cinsinden olmasının zorunlu olduğunu açıklamıştır. Şayet meleklere bir elçi gönderecek olsaydı, onlara kendileri gibi bir melek indirirdi; yani insanlara gönderdiğinde de onlara kendileri gibi bir insan göndermiştir.

وَقَدْ أَوْضَحَ هَذَا الْمَعْنَى فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ ; كَقَوْلِهِ: وَقَالُوا لَوْلَا أُنْزِلَ عَلَيْهِ مَلَكٌ وَلَوْ أَنْزَلْنَا مَلَكًا لَقُضِيَ الْأَمْرُ ثُمَّ لَا يُنْظَرُونَ وَلَوْ جَعَلْنَاهُ مَلَكًا لَجَعَلْنَاهُ رَجُلًا وَلَلَبَسْنَا عَلَيْهِمْ مَا يَلْبِسُونَ [٦ \ ٨ - ٩] ، وَقَوْلِهِ: وَمَا أَرْسَلْنَا قَبْلَكَ إِلَّا رِجَالًا نُوحِي إِلَيْهِمْ [٢١ \ ٧] ، وَقَوْلِهِ: وَمَا أَرْسَلْنَا قَبْلَكَ مِنَ الْمُرْسَلِينَ إِلَّا إِنَّهُمْ لَيَأْكُلُونَ الطَّعَامَ وَيَمْشُونَ فِي الْأَسْوَاقِ [٢٥ \ ٢٠] كَمَا تَقَدَّمَ إِيضَاحُهُ.

Bu anlamı başka yerlerde de açıklamıştır; nitekim şöyle buyurmuştur: { وَقَالُوا لَوْلَا أُنْزِلَ عَلَيْهِ مَلَكٌ وَلَوْ أَنْزَلْنَا مَلَكًا لَقُضِيَ الْأَمْرُ ثُمَّ لَا يُنْظَرُونَ وَلَوْ جَعَلْنَاهُ مَلَكًا لَجَعَلْنَاهُ رَجُلًا وَلَلَبَسْنَا عَلَيْهِمْ مَا يَلْبِسُونَ } “'Ona bir melek indirilseydi ya!' dediler. Eğer bir melek indirseydik iş bitirilmiş olurdu, sonra kendilerine mühlet de verilmezdi. Eğer onu bir melek kılsaydık elbette onu bir adam suretine sokar ve onları yine düşmekte oldukları şüpheye düşürürdük” [6/8-9]; yine şöyle buyurmuştur: { وَمَا أَرْسَلْنَا قَبْلَكَ إِلَّا رِجَالًا نُوحِي إِلَيْهِمْ } “Senden önce de kendilerine vahyettiğimiz adamlardan başkasını elçi olarak göndermedik” [21/7]; yine şöyle buyurmuştur: { وَمَا أَرْسَلْنَا قَبْلَكَ مِنَ الْمُرْسَلِينَ إِلَّا إِنَّهُمْ لَيَأْكُلُونَ الطَّعَامَ وَيَمْشُونَ فِي الْأَسْوَاقِ } “Senden önce gönderdiğimiz bütün peygamberler de hiç şüphesiz yemek yerler, çarşılarda dolaşırlardı” [25/20], nitekim bunun açıklaması daha önce geçmişti.

قَوْلُهُ تَعَالَى: أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ قَادِرٌ عَلَى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ.

Yüce Allah'ın şu buyruğu: { أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ قَادِرٌ عَلَى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ } “Gökleri ve yeri yaratan Allah'ın, kendilerinin benzerini de yaratmaya kadir olduğunu görmediler mi?”

بَيَّنَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ مَنْ خَلَقَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ مَعَ عِظَمِهِمَا قَادِرٌ عَلَى بَعْثِ الْإِنْسَانِ بِلَا شَكٍّ ; لِأَنَّ مَنْ خَلَقَ الْأَعْظَمَ الْأَكْبَرَ فَهُوَ عَلَى خَلْقِ الْأَصْغَرِ قَادِرٌ بِلَا شَكٍّ.

Yüce Allah bu kerim ayette, azametlerine rağmen gökleri ve yeri yaratanın, insanı diriltmeye de şüphesiz kadir olduğunu açıklamıştır; zira daha büyük ve daha azametli olanı yaratan, şüphesiz daha küçük olanı yaratmaya da kadirdir.

وَأَوْضَحَ هَذَا الْمَعْنَى فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ ; كَقَوْلِهِ: لَخَلْقُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ الْآيَةَ [٤٠ \ ٥٧] ، أَيْ وَمَنْ قَدَرَ عَلَى خَلْقِ الْأَكْبَرِ فَهُوَ قَادِرٌ عَلَى خَلْقِ الْأَصْغَرِ، وَقَوْلِهِ: أَوَلَيْسَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ بِقَادِرٍ عَلَى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ بَلَى [٣٦ \ ٨١] ، وَقَوْلِهِ: أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَلَمْ يَعْيَ بِخَلْقِهِنَّ بِقَادِرٍ عَلَى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتَى بَلَى [٤٦ \ ٣٣] ، وَقَوْلِهِ: أَأَنْتُمْ أَشَدُّ خَلْقًا أَمِ السَّمَاءُ بَنَاهَا رَفَعَ سَمْكَهَا فَسَوَّاهَا وَأَغْطَشَ لَيْلَهَا وَأَخْرَجَ ضُحَاهَا وَالْأَرْضَ بَعْدَ ذَلِكَ دَحَاهَا أَخْرَجَ مِنْهَا مَاءَهَا وَمَرْعَاهَا وَالْجِبَالَ أَرْسَاهَا مَتَاعًا لَكُمْ وَلِأَنْعَامِكُمْ [٧٩ \ ٢٧ - ٣٣] .

Bu anlamı başka yerlerde de açıklamıştır; nitekim şöyle buyurmuştur: { لَخَلْقُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ } “Elbette göklerin ve yerin yaratılması, insanların yaratılmasından daha büyüktür...” [40/57], yani daha büyük olanı yaratmaya kadir olan, daha küçük olanı da yaratmaya kadirdir; yine şöyle buyurmuştur: { أَوَلَيْسَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ بِقَادِرٍ عَلَى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ بَلَى } “Gökleri ve yeri yaratan, onların benzerini yaratmaya kadir değil midir? Elbette [kadirdir]” [36/81]; yine şöyle buyurmuştur: { أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَلَمْ يَعْيَ بِخَلْقِهِنَّ بِقَادِرٍ عَلَى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتَى بَلَى } “Gökleri ve yeri yaratan ve bunları yaratmakla yorulmayan Allah'ın ölüleri diriltmeye de kadir olduğunu görmediler mi? Elbette [kadirdir]” [46/33]; yine şöyle buyurmuştur: { أَأَنْتُمْ أَشَدُّ خَلْقًا أَمِ السَّمَاءُ بَنَاهَا رَفَعَ سَمْكَهَا فَسَوَّاهَا وَأَغْطَشَ لَيْلَهَا وَأَخْرَجَ ضُحَاهَا وَالْأَرْضَ بَعْدَ ذَلِكَ دَحَاهَا أَخْرَجَ مِنْهَا مَاءَهَا وَمَرْعَاهَا وَالْجِبَالَ أَرْسَاهَا مَتَاعًا لَكُمْ وَلِأَنْعَامِكُمْ } “Sizi yaratmak mı daha zor, yoksa göğü yaratmak mı? Onu O bina etti. Tavanını yükseltti, ona bir düzen verdi. Gecesini kararttı, gündüzünü (aydınlığını) çıkardı. Ondan sonra da yeri yayıp döşedi. Ondan suyunu ve otlağını çıkardı. Dağları da sağlamca yerleştirdi. Sizin ve hayvanlarınızın yararlanması için” [79/27-33].

قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ لَوْ أَنْتُمْ تَمْلِكُونَ خَزَائِنَ رَحْمَةِ رَبِّي إِذًا لَأَمْسَكْتُمْ خَشْيَةَ الْإِنْفَاقِ وَكَانَ الْإِنْسَانُ قَتُورًا.

Yüce Allah'ın şu buyruğu: { قُلْ لَوْ أَنْتُمْ تَمْلِكُونَ خَزَائِنَ رَحْمَةِ رَبِّي إِذًا لَأَمْسَكْتُمْ خَشْيَةَ الْإِنْفَاقِ وَكَانَ الْإِنْسَانُ قَتُورًا } “De ki: 'Eğer Rabbimin rahmet hazinelerine siz sahip olsaydınız, o zaman harcanıp tükenir korkusuyla [cimrilik edip] elinizde tutardınız. İnsan zaten çok cimridir.'”

بَيَّنَ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ: أَنَّ بَنِي آدَمَ لَوْ كَانُوا يَمْلِكُونَ خَزَائِنَ رَحْمَتِهِ - أَيْ خَزَائِنَ الْأَرْزَاقِ وَالنِّعَمِ - لَبَخِلُوا بِالرِّزْقِ عَلَى غَيْرِهِمْ، وَلَأَمْسَكُوا عَنِ الْإِعْطَاءِ، خَوْفًا مِنَ الْإِنْفَاقِ لِشِدَّةِ بُخْلِهِمْ.

Yüce Allah bu ayette; âdemoğulları O'nun rahmet hazinelerine -yani rızık ve nimet hazinelerine- sahip olsalardı, aşırı cimriliklerinden dolayı harcayıp tüketme korkusuyla rızkı başkalarından esirgeyeceklerini ve vermekten kaçınacaklarını açıklamıştır.

وَبَيَّنَ أَنَّ الْإِنْسَانَ قَتُورٌ، أَيْ بَخِيلٌ مُضَيِّقٌ ; مِنْ قَوْلِهِمْ: قَتَّرَ عَلَى عِيَالِهِ، أَيْ ضَيَّقَ عَلَيْهِمْ.

Ve insanın *katûr* (قَتُور) yani son derece cimri ve eli sıkı olduğunu açıklamıştır. Bu, Arapların "çoluk çocuğuna dar etti/kıstı" anlamındaki "kattere alâ 'ıyâlihî" (قَتَّرَ عَلَى عِيَالِهِ) sözünden gelmektedir.

وَبَيَّنَ هَذَا الْمَعْنَى فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَمْ لَهُمْ نَصِيبٌ مِنَ الْمُلْكِ فَإِذًا لَا يُؤْتُونَ النَّاسَ نَقِيرًا [٤ \ ٥٣] ، وَقَوْلِهِ: إِنَّ الْإِنْسَانَ خُلِقَ هَلُوعًا إِذَا مَسَّهُ الشَّرُّ جَزُوعًا وَإِذَا مَسَّهُ الْخَيْرُ مَنُوعًا إِلَّا الْمُصَلِّينَ الْآيَةَ [٧٠ \ ١٩ - ٢٢] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Bu anlamı başka yerlerde de açıklamıştır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { أَمْ لَهُمْ نَصِيبٌ مِنَ الْمُلْكِ فَإِذًا لَا يُؤْتُونَ النَّاسَ نَقِيرًا } “Yoksa onların hükümranlıktan bir payı mı var? Öyle olsaydı, insanlara çekirdeğin sırtındaki bir zerre kadar bile bir şey vermezlerdi” [4/53]; yine şöyle buyurmuştur: { إِنَّ الْإِنْسَانَ خُلِقَ هَلُوعًا إِذَا مَسَّهُ الشَّرُّ جَزُوعًا وَإِذَا مَسَّهُ الْخَيْرُ مَنُوعًا إِلَّا الْمُصَلِّينَ } “Gerçekten insan pek sabırsız/hırslı yaratılmıştır. Kendisine bir kötülük dokunduğunda feryat eder; ona bir hayır dokunduğunda ise cimrileşir. Ancak namaz kılanlar müstesnadır...” [70/19-22] ve benzeri diğer ayetler.

وَالْمُقَرَّرُ فِي عِلْمِ الْعَرَبِيَّةِ أَنَّ «لَوْ» لَا تَدْخُلُ إِلَّا عَلَى الْأَفْعَالِ، فَيُقَدَّرُ لَهَا فِي الْآيَةِ فِعْلٌ مَحْذُوفٌ، وَالضَّمِيرُ الْمَرْفُوعُ بَعْدَ «لَوْ» أَصْلُهُ فَاعِلُ الْفِعْلِ الْمَحْذُوفِ، فَلَمَّا حُذِفَ الْفِعْلُ فُصِلَ الضَّمِيرُ. وَالْأَصْلُ قُلْ لَوْ تَمْلِكُونَ، فَحُذِفَ الْفِعْلُ فَبَقِيَتِ الْوَاوُ فَجُعِلَتْ ضَمِيرًا مُنْفَصِلًا، هُوَ: أَنْتُمْ. هَكَذَا قَالَهُ غَيْرُ وَاحِدٍ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Arap dili ilminde kural şudur ki *lev* (لَوْ) sadece fiillerin başına gelir. Dolayısıyla bu ayette onun için hazfedilmiş (gizli) bir fiil takdir edilir; *lev*den sonra gelen merfû zamir ise aslında bu hazfedilen fiilin fâilidir (öznesidir). Fiil hazfedilince zamir munfasıl (ayrık) hâle gelmiştir. İfadenin aslı { قُلْ لَوْ تَمْلِكُونَ } şeklindedir; fiil hazfedilince fâil olan "vav" harfi kalmış ve munfasıl zamir yapılarak *entüm* (أَنْتُمْ) olmuştur. Pek çok âlim böyle demiştir. En doğrusunu Yüce Allah bilir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى تِسْعَ آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ

Yüce Allah'ın şu buyruğu: { وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى تِسْعَ آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ } “Andolsun biz Mûsâ'ya apaçık dokuz ayet (mucize) verdik”

الْآيَةَ. قَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: هَذِهِ الْآيَاتُ التِّسْعُ، هِيَ: الْعَصَا، وَالْيَدُ، وَالسُّنُونَ، وَالْبَحْرُ، وَالطُّوفَانُ، وَالْجَرَادُ، وَالْقُمَّلُ، وَالضَّفَادِعُ، وَالدَّمُ، آيَاتٍ مُفَصَّلَاتٍ.

ayeti[dir]. İlim ehlinden bazıları şöyle demiştir: Bu dokuz ayet (mucize); asa, el, kıtlık yılları, deniz, tufan, çekirge, haşere, kurbağalar ve kandır ki bunlar ayrı ayrı mucizelerdir.

وَقَدْ بَيَّنَ جَلَّ وَعَلَا هَذِهِ الْآيَاتِ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ ; كَقَوْلِهِ: فَأَلْقَى عَصَاهُ فَإِذَا هِيَ ثُعْبَانٌ مُبِينٌ وَنَزَعَ يَدَهُ فَإِذَا هِيَ بَيْضَاءُ لِلنَّاظِرِينَ [٧ \ ١٠٧ - ١٠٨] ، وَقَوْلِهِ: وَلَقَدْ أَخَذْنَا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِينَ وَنَقْصٍ مِنَ الثَّمَرَاتِ الْآيَةَ [٧ \ ١٣٠] ، وَقَوْلِهِ: فَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى أَنِ اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْبَحْرَ فَانْفَلَقَ فَكَانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطَّوْدِ الْعَظِيمِ [٢٦ \ ٦٣] وَقَوْلِهِ: فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمُ الطُّوفَانَ وَالْجَرَادَ وَالْقُمَّلَ وَالضَّفَادِعَ وَالدَّمَ آيَاتٍ مُفَصَّلَاتٍ [٧ \ ١٣٣] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ الْمُبَيِّنَةِ لِمَا ذَكَرْنَا، وَجَعَلَ بَعْضُهُمُ الْجَبَلَ بَدَلَ «السِّنِينَ» وَعَلَيْهِ فَقَدْ بَيَّنَ ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذْ نَتَقْنَا الْجَبَلَ فَوْقَهُمْ كَأَنَّهُ ظُلَّةٌ [٧ \ ١١٧] ، وَنَحْوُهَا مِنَ الْآيَاتِ.

Yüce Allah bu ayetleri başka yerlerde açıklamıştır; nitekim şöyle buyurmuştur: { فَأَلْقَى عَصَاهُ فَإِذَا هِيَ ثُعْبَانٌ مُبِينٌ وَنَزَعَ يَدَهُ فَإِذَا هِيَ بَيْضَاءُ لِلنَّاظِرِينَ } “Bunun üzerine [Mûsâ] asasını attı, bir de baktılar ki o apaçık bir ejderhadır! Elini de çekip çıkardı, bir de baktılar ki o, bakanlar için bembeyazdır” [7/107-108]; yine şöyle buyurmuştur: { وَلَقَدْ أَخَذْنَا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِينَ وَنَقْصٍ مِنَ الثَّمَرَاتِ } “Andolsun biz Firavun hanedanını, ibret alsınlar diye yıllarca süren kıtlık ve ürün noksanlığı ile cezalandırdık...” [7/130]; yine şöyle buyurmuştur: { فَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى أَنِ اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْبَحْرَ فَانْفَلَقَ فَكَانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطَّوْدِ الْعَظِيمِ } “Bunun üzerine Mûsâ'ya: 'Asanla denize vur!' diye vahyettik. Deniz derhal yarıldı ve her parçası ulu bir dağ gibi oldu” [26/63]; yine şöyle buyurmuştur: { فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمُ الطُّوفَانَ وَالْجَرَادَ وَالْقُمَّلَ وَالضَّفَادِعَ وَالدَّمَ آيَاتٍ مُفَصَّلَاتٍ } “Biz de onlara açık açık mucizeler olarak tufan, çekirge, haşere, kurbağalar ve kan gönderdik” [7/133] ve zikrettiğimiz hususları açıklayan diğer ayetler. Bazıları ise "kıtlık yılları" yerine "dağ"ı saymıştır; buna göre Yüce Allah'ın şu buyruğu bunu açıklamaktadır: { وَإِذْ نَتَقْنَا الْجَبَلَ فَوْقَهُمْ كَأَنَّهُ ظُلَّةٌ } “Bir zamanlar dağı üzerlerine bir gölgelik gibi kaldırmıştık...” [7/171] ve benzeri ayetler.

قَوْلُهُ تَعَالَى: قَالَ لَقَدْ عَلِمْتَ مَا أَنْزَلَ هَؤُلَاءِ إِلَّا رَبُّ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ بَصَائِرَ

Yüce Allah'ın şu buyruğu: { قَالَ لَقَدْ عَلِمْتَ مَا أَنْزَلَ هَؤُلَاءِ إِلَّا رَبُّ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ بَصَائِرَ } “[Mûsâ] dedi ki: 'Andolsun sen çok iyi bilirsin ki bunları birer basiret (apaçık delil) olarak ancak göklerin ve yerin Rabbi indirmiştir'”

الْآيَةَ، بَيَّنَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ فِرْعَوْنَ عَالِمٌ بِأَنَّ الْآيَاتِ الْمَذْكُورَةَ مَا أَنْزَلَهَا إِلَّا رَبُّ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ بَصَائِرَ، أَيْ حُجَجًا وَاضِحَةً، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ قَوْلَ فِرْعَوْنَ فَمَنْ رَبُّكُمَا يَامُوسَى [٢٠ \ ٤٩] ، وَقَوْلَهُ: قَالَ فِرْعَوْنُ وَمَا رَبُّ الْعَالَمِينَ [٢٦ \ ٢٣] كُلُّ ذَلِكَ مِنْهُ تَجَاهُلُ عَارِفٍ.

ayeti[dir]. Yüce Allah bu kerim ayette, Firavun'un zikredilen bu ayetleri ancak göklerin ve yerin Rabbinin birer *basâir* (بَصَائِرَ) yani apaçık hüccetler olarak indirdiğini kesinlikle bildiğini açıklamıştır. Bu da Firavun'un: { فَمَنْ رَبُّكُمَا يَامُوسَى } “'Peki, sizin Rabbiniz kimdir, ey Mûsâ?'” [20/49] sözü ile: { قَالَ فِرْعَوْنُ وَمَا رَبُّ الْعَالَمِينَ } “Firavun: 'Âlemlerin Rabbi de nedir?' dedi” [26/23] sözünün tamamen bilenin tecâhülü (bilmezden gelmesi) olduğunu gösterir.

وَقَدْ أَوْضَحَ جَلَّ وَعَلَا هَذَا الْمَعْنَى مُبَيِّنًا سَبَبَ جُحُودِهِ لِمَا عَلِمَهُ «فِي سُورَةِ النَّمْلِ» بِقَوْلِهِ: وَأَدْخِلْ يَدَكَ فِي جَيْبِكَ تَخْرُجْ بَيْضَاءَ مِنْ غَيْرِ سُوءٍ فِي تِسْعِ آيَاتٍ إِلَى فِرْعَوْنَ وَقَوْمِهِ إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمًا فَاسِقِينَ فَلَمَّا جَاءَتْهُمْ آيَاتُنَا مُبْصِرَةً قَالُوا هَذَا سِحْرٌ مُبِينٌ وَجَحَدُوا بِهَا وَاسْتَيْقَنَتْهَا أَنْفُسُهُمْ ظُلْمًا وَعُلُوًّا الْآيَةَ [٢٧ \ ١٢ - ١٤] .

Yüce Allah Neml Suresi'nde, Firavun'un bildiği şeyi inkâr etmesinin sebebini açıklayarak bu anlamı şu buyruğuyla beyan etmiştir: { وَأَدْخِلْ يَدَكَ فِي جَيْبِكَ تَخْرُجْ بَيْضَاءَ مِنْ غَيْرِ سُوءٍ فِي تِسْعِ آيَاتٍ إِلَى فِرْعَوْنَ وَقَوْمِهِ إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمًا فَاسِقِينَ فَلَمَّا جَاءَتْهُمْ آيَاتُنَا مُبْصِرَةً قَالُوا هَذَا سِحْرٌ مُبِينٌ وَجَحَدُوا بِهَا وَاسْتَيْقَنَتْهَا أَنْفُسُهُمْ ظُلْمًا وَعُلُوًّا } “'Elini koynuna sok; Firavun ve kavmine [gönderilen] dokuz ayet (mucize) içinde, kusursuz bembeyaz olarak çıksın. Çünkü onlar yoldan çıkmış bir kavimdir.' Ayetlerimiz kendilerine apaçık/göz açıcı olarak geldiğinde: 'Bu apaçık bir büyüdür' dediler. İçleri kesin olarak inandığı hâlde, zulüm ve kibirlerinden ötürü onları inkâr ettiler...” [27/12-14].

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَبِالْحَقِّ أَنْزَلْنَاهُ وَبِالْحَقِّ نَزَلَ.

Yüce Allah'ın şu buyruğu: { وَبِالْحَقِّ أَنْزَلْنَاهُ وَبِالْحَقِّ نَزَلَ } “Biz onu hak olarak indirdik ve o da hak ile indi”

بَيَّنَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّهُ أَنْزَلَ هَذَا الْقُرْآنَ بِالْحَقِّ: أَيْ مُتَلَبِّسًا بِهِ مُتَضَمِّنًا لَهُ ; فَكُلُّ مَا فِيهِ حَقٌّ فَأَخْبَارُهُ صِدْقٌ، وَأَحْكَامُهُ عَدْلٌ ; كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ صِدْقًا وَعَدْلًا [٦ \ ١١٥] وَكَيْفَ لَا وَقَدْ أَنْزَلَهُ جَلَّ وَعَلَا بِعِلْمِهِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: لَكِنِ اللَّهُ يَشْهَدُ بِمَا أَنْزَلَ إِلَيْكَ أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ الْآيَةَ [٤ \ ١٦٦] . وَقَوْلُهُ: وَبِالْحَقِّ نَزَلَ [١٧ \ ١٠٥] يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَمْ يَقَعْ فِيهِ تَغْيِيرٌ وَلَا تَبْدِيلٌ فِي طَرِيقِ إِنْزَالِهِ.

Yüce Allah bu kerim ayette, bu Kur'an'ı hak ile yani hakka bürünmüş ve hakkı içerir olarak indirdiğini açıklamıştır. Dolayısıyla onun içindeki her şey haktır; haberleri doğru, hükümleri adalettir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ صِدْقًا وَعَدْلًا } “Rabbinin kelimesi doğruluk ve adalet bakımından tamamlanmıştır” [6/115]. Nasıl öyle olmasın ki Yüce Allah onu kendi ilmiyle indirmiştir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: { لَكِنِ اللَّهُ يَشْهَدُ بِمَا أَنْزَلَ إِلَيْكَ أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ } “Fakat Allah sana indirdiğine şahitlik eder; onu kendi ilmiyle indirmiştir...” [4/166]. { وَبِالْحَقِّ نَزَلَ } “ve o da hak ile indi” [17/105] buyruğu ise, indirilme sürecinde ona hiçbir değişiklik ve tahrifatın karışmadığına delalet eder.

لِأَنَّ الرَّسُولَ الْمُؤْتَمَنَ عَلَى إِنْزَالِهِ قَوِيٌّ لَا يُغْلَبُ عَلَيْهِ حَتَّى يُغَيَّرَ فِيهِ، أَمِينٌ لَا يُغَيِّرُ وَلَا يُبَدِّلُ، كَمَا أَشَارَ إِلَى هَذَا بِقَوْلِهِ: نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ عَلَى قَلْبِكَ الْآيَةَ [٢٦ \ ١٩٣، ١٩٤] ، وَقَوْلِهِ: إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ كَرِيمٍ ذِي قُوَّةٍ عِنْدَ ذِي الْعَرْشِ مَكِينٍ مُطَاعٍ ثَمَّ أَمِينٍ الْآيَةَ [٨١ \ ١٩ - ٢١] ، وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: لَقَوْلُ رَسُولٍ، أَيْ لَتَبْلِيغُهُ عَنْ رَبِّهِ، بِدَلَالَةِ لَفْظِ الرَّسُولِ؛ لِأَنَّهُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ مُرْسَلٌ بِهِ.

Çünkü onu indirmekle görevlendirilen güvenilir elçi [Cebrail], değiştirilmesine meydan vermeyecek kadar güçlü ve mağlup edilemez; tahrif edip değiştirmeyecek kadar da emindir. Nitekim Allah buna şu buyruğuyla işaret etmiştir: { نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ عَلَى قَلْبِكَ } “Onu Rûhu'l-Emîn (Cebrail), senin kalbine indirmiştir...” [26/193-194]; yine şöyle buyurmuştur: { إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ كَرِيمٍ ذِي قُوَّةٍ عِنْدَ ذِي الْعَرْشِ مَكِينٍ مُطَاعٍ ثَمَّ أَمِينٍ } “Şüphesiz o, şerefli bir elçinin sözüdür. [O elçi] Arş'ın sahibi katında güçlüdür, itibarlıdır, orada kendisine itaat olunandır, güvenilirdir” [81/19-21]. Bu ayetteki { لَقَوْلُ رَسُولٍ } “şerefli bir elçinin sözüdür” ifadesi, elçi (resûl) lafzının delaletiyle "onun Rabbinden tebliğ etmesidir" demektir; zira elçi kelimesi, onun bununla gönderildiğine delalet eder.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقُرْآنًا فَرَقْنَاهُ لِتَقْرَأَهُ عَلَى النَّاسِ عَلَى مُكْثٍ.

Yüce Allah'ın şu buyruğu: { وَقُرْآنًا فَرَقْنَاهُ لِتَقْرَأَهُ عَلَى النَّاسِ عَلَى مُكْثٍ } “İnsanlara ağır ağır okuyasın diye onu bölüm bölüm ayırdığımız bir Kur'an olarak [indirdik]”

قَرَأَ هَذَا الْحَرْفَ عَامَّةُ الْقُرَّاءِ «فَرَقْنَاهُ» بِالتَّخْفِيفِ، أَيْ بَيَّنَّاهُ وَأَوْضَحْنَاهُ، وَفَصَّلْنَاهُ وَفَرَّقْنَا بِهِ بَيْنَ الْحَقِّ وَالْبَاطِلِ، وَقَرَأَ بَعْضُ الصَّحَابَةِ فَرَّقْنَاهُ بِالتَّشْدِيدِ، أَيْ أَنْزَلْنَاهُ مُفَرَّقًا بِحَسَبِ الْوَقَائِعِ فِي ثَلَاثٍ وَعِشْرِينَ سَنَةً. وَمِنْ إِطْلَاقِ فَرَقَ بِمَعْنَى بَيَّنَ وَفَصَّلَ قَوْلُهُ تَعَالَى: فِيهَا يُفْرَقُ كُلُّ أَمْرٍ حَكِيمٍ. الْآيَةَ [٤٤ \ ٤]

Kıraat âlimlerinin geneli bu kelimeyi şeddesiz olarak *faraknâhu* (فَرَقْنَاهُ) şeklinde okumuştur; yani onu açıkladık, beyan ettik, ayrıntılı kıldık ve onunla hak ile batılı birbirinden ayırdık. Sahabeden bazıları ise şeddeli olarak *farraknâhu* (فَرَّقْنَاهُ) şeklinde okumuştur; yani onu yirmi üç yılda olaylara göre parça parça indirdik. *Faraka* (فَرَقَ) fiilinin açıkladı ve ayrıntılı kıldı anlamında kullanılışına Yüce Allah'ın şu buyruğu örnektir: { فِيهَا يُفْرَقُ كُلُّ أَمْرٍ حَكِيمٍ } “Her hikmetli iş onda ayırt edilir...” [44/4].

وَقَدْ بَيَّنَ جَلَّ وَعَلَا أَنَّهُ بَيَّنَ هَذَا الْقُرْآنَ لِنَبِيِّهِ لِيَقْرَأَهُ عَلَى النَّاسِ عَلَى مُكْثٍ، أَيْ مَهَلٍ وَتُؤَدَةٍ وَتَثَبُّتٍ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْقُرْآنَ لَا يَنْبَغِي أَنْ يُقْرَأَ إِلَّا كَذَلِكَ، وَقَدْ أَمَرَ تَعَالَى بِمَا يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: وَرَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِيلًا [٧٣ \ ٤] ، وَيَدُلُّ لِذَلِكَ أَيْضًا قَوْلُهُ: وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْلَا نُزِّلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً وَاحِدَةً كَذَلِكَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤَادَكَ وَرَتَّلْنَاهُ تَرْتِيلًا [٢٥ \ ٣٢] ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَقُرْآنًا [١٧ \ ١٠٦] مَنْصُوبٌ بِفِعْلٍ مَحْذُوفٍ يُفَسِّرُهُ مَا بَعْدَهُ، عَلَى حَدِّ قَوْلِهِ فِي الْخُلَاصَةِ:

Yüce Allah, Peygamberine bu Kur'an'ı insanlara *alâ müks* (عَلَى مُكْثٍ) yani ağır ağır, sindire sindire ve tane tane okusun diye açıkladığını bildirmiştir. Bu da Kur'an'ın ancak bu şekilde okunması gerektiğine delalet eder. Nitekim Yüce Allah buna delalet eden hususu şu buyruğunda emretmiştir: { وَرَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِيلًا } “Kur'an'ı ağır ağır, tane tane oku” [73/4]. Yine şu buyruğu da buna delalet etmektedir: { وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْلَا نُزِّلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً وَاحِدَةً كَذَلِكَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤَادَكَ وَرَتَّلْنَاهُ تَرْتِيلًا } “İnkâr edenler: 'Kur'an ona bir defada toptan indirilseydi ya!' dediler. Biz onu senin kalbine iyice yerleştirmek için böyle yaptık ve onu parça parça, ağır ağır okuduk” [25/32]. Yüce Allah'ın { وَقُرْآنًا } [17/106] lafzı, kendisinden sonra gelen fiilin açıkladığı mahzuf (gizli) bir fiille mansubdur; nitekim *el-Hulâsa* (İbn Mâlik'in Elfiyye'si) müellifinin şu sözünde olduğu gibi:

فَالسَّابِقَ انْصِبْهُ بِفِعْلٍ أُضْمِرَا حَتْمًا مُوَافِقٍ لِمَا قَدْ أُظْهِرَا

Önce geçeni, açığa çıkan fiile zorunlu olarak uyan gizlenmiş bir fiille nasbet!

قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمَنَ أَيًّا مَا تَدْعُو فَلَهُ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى.

Yüce Allah'ın şu buyruğu: { قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمَنَ أَيًّا مَا تَدْعُو فَلَهُ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى } “De ki: 'İster Allah diye dua edin, ister Rahmân diye dua edin. Hangisiyle dua ederseniz edin, en güzel isimler O'nundur.'”

أَمَرَ اللَّهُ جَلَّ وَعَلَا عِبَادَهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنْ يَدْعُوهُ بِمَا شَاءُوا مِنْ أَسْمَائِهِ، إِنْ شَاءُوا قَالُوا: يَا أَللَّهُ، وَإِنْ شَاءُوا قَالُوا: يَا رَحْمَنُ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنْ أَسْمَائِهِ جَلَّ وَعَلَا.

Yüce Allah bu kerim ayette kullarına, isimlerinden diledikleriyle Kendisine dua etmelerini emretmiştir: Dilerlerse "Yâ Allah", dilerlerse "Yâ Rahmân" desinler ve Yüce Allah'ın diğer isimleriyle [dua etsinler].

وَبَيَّنَ هَذَا الْمَعْنَى فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ ; كَقَوْلِهِ: وَلِلَّهِ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى فَادْعُوهُ بِهَا وَذَرُوا الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي أَسْمَائِهِ سَيُجْزَوْنَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ [٧ \ ١٨٠] ، وَقَوْلِهِ: هُوَ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ هُوَ الرَّحْمَنُ الرَّحِيمُ هُوَ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْمَلِكُ الْقُدُّوسُ السَّلَامُ الْمُؤْمِنُ الْمُهَيْمِنُ الْعَزِيزُ الْجَبَّارُ الْمُتَكَبِّرُ سُبْحَانَ اللَّهِ عَمَّا يُشْرِكُونَ هُوَ اللَّهُ الْخَالِقُ الْبَارِئُ الْمُصَوِّرُ لَهُ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى يُسَبِّحُ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ [٥٩ \ ٢٢، ٢٣] .

Bu anlamı başka bir yerde de açıklamıştır; nitekim şöyle buyurmuştur: { وَلِلَّهِ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى فَادْعُوهُ بِهَا وَذَرُوا الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي أَسْمَائِهِ سَيُجْزَوْنَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ } “En güzel isimler Allah'ındır; O'na o isimlerle dua edin. O'nun isimleri konusunda eğriliğe sapanları bırakın. Onlar yaptıklarının cezasını göreceklerdir” [7/180]; yine şöyle buyurmuştur: { هُوَ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ هُوَ الرَّحْمَنُ الرَّحِيمُ هُوَ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْمَلِكُ الْقُدُّوسُ السَّلَامُ الْمُؤْمِنُ الْمُهَيْمِنُ الْعَزِيزُ الْجَبَّارُ الْمُتَكَبِّرُ سُبْحَانَ اللَّهِ عَمَّا يُشْرِكُونَ هُوَ اللَّهُ الْخَالِقُ الْبَارِئُ الْمُصَوِّرُ لَهُ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى يُسَبِّحُ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ } “O, kendisinden başka ilah olmayan Allah'tır; gaybı da görünen âlemi de bilendir. O, Rahmân'dır, Rahîm'dir. O, kendisinden başka ilah olmayan Allah'tır; Melik'tir, Kuddûs'tür, Selâm'dır, Mü'min'dir, Müheymin'dir, Azîz'dir, Cebbâr'dır, Mütekebbir'dir. Allah, onların ortak koştuklarından münezzehtir. O, yaratan, yoktan var eden, şekil veren Allah'tır. En güzel isimler O'nundur. Göklerde ve yerde olanlar O'nu tesbih eder. O, Azîz'dir, Hakîm'dir” [59/22-24].

وَقَدْ بَيَّنَ جَلَّ وَعَلَا فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ: أَنَّهُمْ تَجَاهَلُوا اسْمَ الرَّحْمَنِ فِي قَوْلِهِ: وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ اسْجُدُوا لِلرَّحْمَنِ قَالُوا وَمَا الرَّحْمَنُ الْآيَةَ [٢٥ \ ٦٠] ، وَبَيَّنَ لَهُمْ بَعْضَ أَفْعَالِ الرَّحْمَنِ جَلَّ وَعَلَا فِي قَوْلِهِ: الرَّحْمَنُ عَلَّمَ الْقُرْآنَ خَلَقَ الْإِنْسَانَ عَلَّمَهُ الْبَيَانَ [٥٥ \ ١ - ٤] ، وَلِذَا قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: إِنَّ قَوْلَهُ: الرَّحْمَنُ عَلَّمَ الْقُرْآنَ جَوَابٌ لِقَوْلِهِمْ: قَالُوا وَمَا الرَّحْمَنُ الْآيَةَ [٢٥ \ ٦٠] ، وَسَيَأْتِي لِهَذَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ زِيَادَةُ إِيضَاحٍ «فِي سُورَةِ الْفُرْقَانِ» .

Yüce Allah başka bir yerde, onların Rahmân ismini bilmezden geldiklerini şu buyruğuyla açıklamıştır: { وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ اسْجُدُوا لِلرَّحْمَنِ قَالُوا وَمَا الرَّحْمَنُ } “Onlara: 'Rahmân'a secde edin' dendiği zaman: 'Rahmân da nedir?' dediler...” [25/60]. Ve Yüce Rahmân'ın bazı fiillerini onlara şu buyruğuyla açıklamıştır: { الرَّحْمَنُ عَلَّمَ الْقُرْآنَ خَلَقَ الْإِنْسَانَ عَلَّمَهُ الْبَيَانَ } “Rahmân, Kur'an'ı öğretti. İnsanı yarattı. Ona beyanı (açıklamayı) öğretti” [55/1-4]. Bundan dolayı bazı âlimler: { الرَّحْمَنُ عَلَّمَ الْقُرْآنَ } “Rahmân, Kur'an'ı öğretti” buyruğunun, onların: { قَالُوا وَمَا الرَّحْمَنُ } “'Rahmân da nedir?' dediler” [25/60] sözüne bir cevap olduğunu söylemişlerdir. İnşallah Furkân Suresi'nde buna dair daha fazla açıklama gelecektir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ وَلَدًا وَلَمْ يَكُنْ لَهُ شَرِيكٌ فِي الْمُلْكِ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ وَلِيٌّ مِنَ الذُّلِّ وَكَبِّرْهُ تَكْبِيرًا.

Yüce Allah'ın şu buyruğu: { وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ وَلَدًا وَلَمْ يَكُنْ لَهُ شَرِيكٌ فِي الْمُلْكِ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ وَلِيٌّ مِنَ الذُّلِّ وَكَبِّرْهُ تَكْبِيرًا } “Ve şöyle de: 'Çocuk edinmeyen, mülkünde hiçbir ortağı bulunmayan ve acizlikten ötürü bir yardımcıya ihtiyacı olmayan Allah'a hamdolsun.' Ve O'nu tekbir ile yücelttikçe yücelt.”

أَمَرَ اللَّهُ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ النَّاسَ عَلَى لِسَانِ نَبِيِّهِ ﷺ (لِأَنَّ أَمْرَ الْقُدْوَةِ أَمْرٌ لِأَتْبَاعِهِ كَمَا قَدَّمْنَا) أَنْ يَقُولُوا: «الْحَمْدُ لِلَّهِ» أَيْ: كُلُّ ثَنَاءٍ جَمِيلٍ لَائِقٍ بِكَمَالِهِ وَجَلَالِهِ، ثَابِتٌ لَهُ، مُبَيِّنًا أَنَّهُ مُنَزَّهٌ عَنِ الْأَوْلَادِ وَالشُّرَكَاءِ وَالْعِزَّةِ بِالْأَوْلِيَاءِ، ﷾ عَنْ ذَلِكَ كُلِّهِ عُلُوًّا كَبِيرًا.

Yüce Allah bu kerim ayette, Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'in diliyle insanlara (çünkü daha önce belirttiğimiz üzere öndere yapılan emir onun tâbilerine de emirdir) "Elhamdülillâh" yani O'nun kemâline ve celâline layık her türlü güzel övgü O'na aittir demelerini emretmiş ve Kendisinin çocuklardan, ortaklardan ve dostlar vasıtasıyla izzet bulmaktan münezzeh olduğunu açıklamıştır. [Allah], bütün bunlardan son derece yücedir.

فَبَيَّنَ تَنَزُّهَهُ عَنِ الْوَلَدِ وَالصَّاحِبَةِ فِي مَوَاضِعَ كَثِيرَةٍ ; كَقَوْلِهِ: قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ [١١٢ \ ١] إِلَى آخَرِ السُّورَةِ، وَقَوْلِهِ: وَأَنَّهُ تَعَالَى جَدُّ رَبِّنَا مَا اتَّخَذَ صَاحِبَةً وَلَا وَلَدًا [٧٢ \ ٣] ، وَقَوْلِهِ: بَدِيعُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ أَنَّى يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ وَلَمْ تَكُنْ لَهُ صَاحِبَةٌ وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ [٦ \ ١٠١] ، وَقَوْلِهِ: وَقَالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمَنُ وَلَدًا لَقَدْ جِئْتُمْ شَيْئًا إِدًّا تَكَادُ السَّمَاوَاتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ وَتَنْشَقُّ الْأَرْضُ وَتَخِرُّ الْجِبَالُ هَدًّا أَنْ دَعَوْا لِلرَّحْمَنِ وَلَدًا وَمَا يَنْبَغِي لِلرَّحْمَنِ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَدًا

Nitekim çocuktan ve eşten münezzeh olduğunu birçok yerde açıklamıştır; şöyle buyurmuştur: { قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ } “De ki: O Allah tektir” [112/1] surenin sonuna kadar; yine şöyle buyurmuştur: { وَأَنَّهُ تَعَالَى جَدُّ رَبِّنَا مَا اتَّخَذَ صَاحِبَةً وَلَا وَلَدًا } “Doğrusu Rabbimizin şanı çok yücedir; O ne bir eş edinmiştir ne de bir çocuk” [72/3]; yine şöyle buyurmuştur: { بَدِيعُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ أَنَّى يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ وَلَمْ تَكُنْ لَهُ صَاحِبَةٌ وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } “O, gökleri ve yeri yoktan var edendir. O'nun bir eşi olmadığı hâlde nasıl çocuğu olabilir? Her şeyi O yaratmıştır ve O her şeyi hakkıyla bilendir” [6/101]; yine şöyle buyurmuştur: { وَقَالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمَنُ وَلَدًا لَقَدْ جِئْتُمْ شَيْئًا إِدًّا تَكَادُ السَّمَاوَاتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ وَتَنْشَقُّ الْأَرْضُ وَتَخِرُّ الْجِبَالُ هَدًّا أَنْ دَعَوْا لِلرَّحْمَنِ وَلَدًا وَمَا يَنْبَغِي لِلرَّحْمَنِ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَدًا } “'Rahmân çocuk edindi' dediler. Andolsun siz çok çirkin bir iddiada bulundunuz. Rahmân'a çocuk isnat etmelerinden ötürü neredeyse gökler çatlayacak, yer yarılacak ve dağlar yıkılıp çökecekti! Hâlbuki Rahmân'a çocuk edinmek yaraşmaz”

الْآيَةَ [١٩ \ ٨٨ - ٩٢] ، وَالْآيَاتُ بِمِثْلِ ذَلِكَ كَثِيرَةٌ.

ayetleri[dir] [19/88-92] ve bu konudaki ayetler pek çoktur.

وَبَيَّنَ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ: أَنَّهُ لَا شَرِيكَ لَهُ فِي مُلْكِهِ، أَيْ وَلَا فِي عِبَادَتِهِ ; كَقَوْلِهِ: وَمَا لَهُمْ فِيهِمَا مِنْ شِرْكٍ وَمَا لَهُ مِنْهُمْ مِنْ ظَهِيرٍ [٣٤ \ ٢٢] ، وَقَوْلِهِ: لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلَّهِ الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ [٤٠ \ ١٦] ، وَقَوْلِهِ: تَبَارَكَ الَّذِي بِيَدِهِ الْمُلْكُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ [٦٧ \ ١] ، وَقَوْلِهِ: قُلِ اللَّهُمَّ مَالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشَاءُ وَتَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشَاءُ وَتُعِزُّ مَنْ تَشَاءُ وَتُذِلُّ مَنْ تَشَاءُ الْآيَةَ [٣ \ ٢٦] ، وَالْآيَاتُ بِمِثْلِ ذَلِكَ كَثِيرَةٌ.

Başka yerlerde de mülkünde -yani ibadetinde de- hiçbir ortağı bulunmadığını açıklamıştır; nitekim şöyle buyurmuştur: { وَمَا لَهُمْ فِيهِمَا مِنْ شِرْكٍ وَمَا لَهُ مِنْهُمْ مِنْ ظَهِيرٍ } “O ikisinde (göklerde ve yerde) onların hiçbir ortaklığı yoktur ve O'nun onlardan bir yardımcısı da yoktur” [34/22]; yine şöyle buyurmuştur: { لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلَّهِ الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ } “Bugün mülk/hükümranlık kimindir? Bir ve mutlak galip olan Allah'ındır” [40/16]; yine şöyle buyurmuştur: { تَبَارَكَ الَّذِي بِيَدِهِ الْمُلْكُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Mülk elinde bulunan Allah pek yücedir ve O her şeye kadirdir” [67/1]; yine şöyle buyurmuştur: { قُلِ اللَّهُمَّ مَالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشَاءُ وَتَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشَاءُ وَتُعِزُّ مَنْ تَشَاءُ وَتُذِلُّ مَنْ تَشَاءُ } “De ki: 'Ey mülkün sahibi olan Allah'ım! Mülkü dilediğine verirsin, mülkü dilediğinden çekip alırsın; dilediğini aziz kılar, dilediğini zelil edersin...'” [3/26] ve bu konudaki ayetler pek çoktur.

وَمَعْنَى قَوْلِهِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: وَلَمْ يَكُنْ لَهُ وَلِيٌّ مِنَ الذُّلِّ [١٧ \ ١١١] ، يَعْنِي أَنَّهُ لَا يُذَلُّ فَيَحْتَاجُ إِلَى وَلِيٍّ يَعِزُّ بِهِ ; لِأَنَّهُ هُوَ الْعَزِيزُ الْقَهَّارُ، الَّذِي كَلُّ شَيْءٍ تَحْتَ قَهْرِهِ وَقُدْرَتِهِ، كَمَا بَيَّنَهُ فِي مَوَاضِعَ كَثِيرَةٍ كَقَوْلِهِ: وَاللَّهُ غَالِبٌ عَلَى أَمْرِهِ الْآيَةَ [١٢ \ ٢١] ، وَقَوْلِهِ: أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ [٢ \ ٢٠٩] وَالْعَزِيزُ: الْغَالِبُ، وَقَوْلِهِ: وَهُوَ الْقَاهِرُ فَوْقَ عِبَادِهِ [٦ \ ١٨] ، وَالْآيَاتُ بِمِثْلِ ذَلِكَ كَثِيرَةٌ.

Bu ayetteki: { وَلَمْ يَكُنْ لَهُ وَلِيٌّ مِنَ الذُّلِّ } “acizlikten ötürü bir yardımcıya ihtiyacı olmayan” [17/111] buyruğunun anlamı; O asla zelil/aciz duruma düşmez ki kendisiyle izzet bulacağı bir yardımcıya muhtaç olsun; çünkü O, her şeyin Kendi kahrı ve kudreti altında bulunduğu el-Azîz ve el-Kahhâr'dır. Nitekim bunu birçok yerde açıklamıştır; nitekim şöyle buyurmuştur: { وَاللَّهُ غَالِبٌ عَلَى أَمْرِهِ } “Allah, emrini yerine getirmeye galiptir...” [12/21]; yine şöyle buyurmuştur: { أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ } “Şüphesiz Allah Azîz'dir, Hakîm'dir” [2/209] -ki el-Azîz: mutlak galip olandır-; yine şöyle buyurmuştur: { وَهُوَ الْقَاهِرُ فَوْقَ عِبَادِهِ } “O, kullarının üstünde mutlak hâkimdir (Kahhâr'dır)” [6/18] ve bu konudaki ayetler pek çoktur.

وَقَوْلُهُ وَكَبِّرْهُ تَكْبِيرًا [١٧ \ ١١١] أَيْ عَظِّمْهُ تَعْظِيمًا شَدِيدًا، وَيَظْهَرُ تَعْظِيمُ اللَّهِ فِي شِدَّةِ الْمُحَافَظَةِ عَلَى امْتِثَالِ أَمْرِهِ وَاجْتِنَابِ نَهْيِهِ، وَالْمُسَارَعَةِ إِلَى كُلِّ مَا يُرْضِيهِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلَى مَا هَدَاكُمْ [٢ \ ١٨٥] وَنَحْوِهَا مِنَ الْآيَاتِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

{ وَكَبِّرْهُ تَكْبِيرًا } “Ve O'nu tekbir ile yücelttikçe yücelt” [17/111] buyruğu ise, O'nu son derece tazim ve tesbih et demektir. Allah'ı tazim etmek ise O'nun emrine uymaya ve yasağından sakınmaya azami derecede riayet etmekte ve O'nu razı edecek her şeye koşmakta ortaya çıkar. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلَى مَا هَدَاكُمْ } “...ve sizi doğru yola ilettiği için Allah'ı yüceltesiniz diye” [2/185] ve benzeri ayetler. En doğrusunu Yüce Allah bilir.

وَرَوَى ابْنُ جَرِيرٍ فِي تَفْسِيرِهِ هَذِهِ الْآيَةَ الْكَرِيمَةَ عَنْ قَتَادَةَ، أَنَّهُ قَالَ: ذُكِرَ لَنَا أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ يُعَلِّمُ الصَّغِيرَ وَالْكَبِيرَ مِنْ أَهْلِهِ هَذِهِ الْآيَةَ: الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ وَلَدًا الْآيَةَ [١٧ \ ١١١] ، وَقَالَ ابْنُ كَثِيرٍ: قُلْتُ: وَقَدْ جَاءَ فِي حَدِيثٍ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ سَمَّى هَذِهِ الْآيَةَ آيَةَ الْعِزِّ، وَفِي بَعْضِ الْآثَارِ: إِنَّهَا مَا قُرِئَتْ فِي بَيْتٍ فِي لَيْلَةٍ فَيُصِيبُهُ سَرَقٌ أَوْ آفَةٌ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. ثُمَّ ذَكَرَ حَدِيثًا عَنْ أَبِي يَعْلَى مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ مُقْتَضَاهُ: أَنَّ قِرَاءَةَ هَذِهِ الْآيَةِ تُذْهِبُ السَّقَمَ وَالضُّرَّ، ثُمَّ قَالَ: إِسْنَادُهُ ضَعِيفٌ، وَفِي مَتْنِهِ نَكَارَةٌ. وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.

İbn Cerîr tefsirinde bu kerim ayet hakkında Katâde'den şöyle rivayet etmiştir: "Bize nakledildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, ailesinin küçüğüne ve büyüğüne şu ayeti öğretirdi: { الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ وَلَدًا } “Çocuk edinmeyen Allah'a hamdolsun...” [17/111]." İbn Kesîr de şöyle demiştir: "Derim ki: Bir hadiste Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bu ayeti 'Âyetü'l-İzz' (izzet ayeti) olarak isimlendirdiği geçmiştir. Bazı rivayetlerde de: 'Bu ayet bir gecede bir evde okunursa oraya hırsızlık veya bir afet isabet etmez' denilmiştir. Allah en iyisini bilir." Daha sonra Ebû Ya'lâ'dan, Ebû Hüreyre hadisi olarak bu ayetin okunmasının hastalık ve zararı giderdiğine dair bir hadis zikretmiş, ardından da: "İsnadı zayıftır ve metninde münkerlik vardır" demiştir. En doğrusunu Yüce Allah bilir.

وَصَلَّى اللَّهُ عَلَى نَبِيِّنَا مُحَمَّدٍ ﷺ.

Allah, Peygamberimiz Muhammed'e salât ve selâm eylesin. [sallallâhu aleyhi ve sellem]

وَهَذَا آخِرُ الْجُزْءِ الثَّالِثِ مِنْ هَذَا الْكِتَابِ الْمُبَارَكِ، وَيَلِيهِ الْجُزْءُ الرَّابِعُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى، وَأَوَّلُهُ سُورَةُ الْكَهْفِ، وَبِاللَّهِ التَّوْفِيقُ.

Bu, bu mübarek kitabın üçüncü cildinin sonudur. İnşallah Yüce Allah'ın izniyle ardından dördüncü cilt gelecektir; onun başı da Kehf Suresi'dir. Tevfik Allah'tandır.