وَاحْتَنَكَتْ أَمْوَالَنَا وَاجْتَلَفَتْ
Mallarımızı silip süpüren ve kökünü kazıyan [kıtlık yılını].
وَهَذَا الَّذِي ذَكَرَ جَلَّ وَعَلَا عَنْ إِبْلِيسَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مِنْ قَوْلِهِ: لَأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ الْآيَةَ [١٧ \ ٦٢] ، بَيَّنَهُ أَيْضًا فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ مِنْ كِتَابِهِ ; كَقَوْلِهِ لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِرَاطَكَ الْمُسْتَقِيمَ ثُمَّ لَآتِيَنَّهُمْ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وَمِنْ خَلْفِهِمْ وَعَنْ أَيْمَانِهِمْ وَعَنْ شَمَائِلِهِمْ وَلَا تَجِدُ أَكْثَرَهُمْ شَاكِرِينَ [٧ \ ١٦، ١٧] ، وَقَوْلِهِ: فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ [٣٨ \ ٨٢] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ كَمَا تَقَدَّمَ إِيضَاحُهُ «فِي سُورَةِ النِّسَاءِ» وَغَيْرِهَا.
[Allah] Celle ve Alâ'nın bu ayette İblis'ten naklettiği { لَأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ } “onun zürriyetini mutlaka egemenliğim altına alıp peşime takacağım” [17/62] sözünü, Kitabı'nın başka yerlerinde de açıklamıştır; nitekim { لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِرَاطَكَ الْمُسْتَقِيمَ ثُمَّ لَآتِيَنَّهُمْ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وَمِنْ خَلْفِهِمْ وَعَنْ أَيْمَانِهِمْ وَعَنْ شَمَائِلِهِمْ وَلَا تَجِدُ أَكْثَرَهُمْ شَاكِرِينَ } “Onları [saptırmak] için mutlaka senin dosdoğru yolunun üzerine oturacağım. Sonra elbette onlara önlerinden, arkalarından, sağlarından ve sollarından sokulacağım ve sen onların çoğunu şükreden kimseler bulamayacaksın” [7/16-17] buyruğu ve { فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ } “İzzetine yemin olsun ki onların hepsini mutlaka azdırıp saptıracağım” [38/82] buyruğu ile Nisâ Suresi'nde ve başka yerlerde daha önce açıklandığı gibi diğer ayetler böyledir.
وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: إِلَّا قَلِيلًا [١٧ \ ٦٢] بَيَّنَ الْمُرَادَ بِهَذَا الْقَلِيلِ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ ; كَقَوْلِهِ: وَلَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ إِلَّا عِبَادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ [٣٨ \ ٨٢، ٨٣] ، وَقَوْلِهِ: لَأُزَيِّنَنَّ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ وَلَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ إِلَّا عِبَادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ [١٥ \ ٣٩ - ٤٠] كَمَا تَقَدَّمَ إِيضَاحُهُ.
Bu ayetteki { إِلَّا قَلِيلًا } “pek azı müstesna” [17/62] ifadesinde geçen bu "az" kimselerden muradın ne olduğunu başka yerlerde açıklamıştır; nitekim daha önce açıklandığı üzere { وَلَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ إِلَّا عِبَادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ } “...onların hepsini mutlaka azdırıp saptıracağım. Ancak onlardan ihlaslı kılınmış kulların müstesna” [38/82-83] ve { لَأُزَيِّنَنَّ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ وَلَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ إِلَّا عِبَادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ } “onlara yeryüzünde [kötülükleri] mutlaka süsleyeceğim ve onların hepsini mutlaka saptıracağım. Ancak onlardan ihlaslı kılınmış kulların müstesna” [15/39-40] buyrukları böyledir.
وَقَوْلُ إِبْلِيسَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: لَأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ الْآيَةَ [١٧ \ ٦٢] ، قَالَهُ ظَنًّا مِنْهُ أَنَّهُ سَيَقَعُ وَقَدْ تَحَقَّقَ لَهُ هَذَا الظَّنُّ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَلَقَدْ صَدَّقَ عَلَيْهِمْ إِبْلِيسُ ظَنَّهُ فَاتَّبَعُوهُ إِلَّا فَرِيقًا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ [٣٤ \ ٢٠] .
İblis bu ayetteki { لَأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ } “onun zürriyetini mutlaka egemenliğim altına alıp peşime takacağım” [17/62] sözünü bunun gerçekleşeceğini zannederek söylemiştir ve bu zannı da gerçekleşmiştir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَلَقَدْ صَدَّقَ عَلَيْهِمْ إِبْلِيسُ ظَنَّهُ فَاتَّبَعُوهُ إِلَّا فَرِيقًا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “Andolsun ki İblis, onlar hakkındaki zannını doğru çıkardı da müminlerden bir fırka hariç ona uydular.” [34/20].
قَوْلُهُ تَعَالَى: قَالَ اذْهَبْ فَمَنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزَاؤُكُمْ جَزَاءً مَوْفُورًا.
Allah Teâlâ'nın buyruğu: { قَالَ اذْهَبْ فَمَنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزَاؤُكُمْ جَزَاءً مَوْفُورًا } “[Allah] buyurdu ki: Git! Artık onlardan kim sana uyarsa, şüphesiz cehennem eksiksiz bir ceza olarak sizin cezanızdır.”
قَالَ الْقُرْطُبِيُّ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: قَالَ اذْهَبْ [١٧ \ ٦٣] ، هَذَا أَمْرُ إِهَانَةٍ ; أَيِ اجْهَدْ جَهْدَكَ، فَقَدْ أَنَظَرْنَاكَ فَمَنْ تَبِعَكَ، أَيْ: أَطَاعَكَ مِنْ ذُرِّيَّةِ آدَمَ فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزَاؤُكُمْ جَزَاءً مَوْفُورًا [١٧ \ ٦٣] أَيْ وَافِرًا. عَنْ مُجَاهِدٍ وَغَيْرِهِ. وَقَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ وَأَبُو حَيَّانَ: اذْهَبْ لَيْسَ مِنَ الذَّهَابِ الَّذِي هُوَ نَقِيضُ الْمَجِيءِ، وَإِنَّمَا مَعْنَاهُ: امْضِ لِشَأْنِكَ الَّذِي اخْتَرْتَهُ. وَعَقَّبَهُ بِذِكْرِ مَا جَرَّهُ سُوءُ اخْتِيَارِهِ فِي قَوْلِهِ: فَمَنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزَاؤُكُمْ جَزَاءً مَوْفُورًا [١٧ \ ٦٣] .
Kurtubî bu yüce ayetin tefsirinde şöyle der: { قَالَ اذْهَبْ } “[Allah] buyurdu ki: Git!” [17/63] ifadesi aşağılama/tahkir amaçlı bir emirdir; yani «Elinden geleni ardına koyma, sana mühlet verdik. { فَمَنْ تَبِعَكَ } yani Âdem'in zürriyetinden kim sana itaat ederse, { فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزَاؤُكُمْ جَزَاءً مَوْفُورًا } “şüphesiz cehennem eksiksiz/bol bir ceza olarak sizin cezanızdır” [17/63]» demektir. Bu, Mücâhid ve başkalarından nakledilmiştir. Zemahşerî ve Ebû Hayyân ise şöyle demiştir: «İzheb (git) ifadesi gelmenin zıddı olan gitmekten ibaret değildir; aksine manası: "Seçtiğin yola/işe devam et!" demektir.» Allah Teâlâ da { فَمَنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزَاؤُكُمْ جَزَاءً مَوْفُورًا } [17/63] buyruğunda onun kötü tercihinin yol açtığı akıbeti zikretmiştir.
وَهَذَا الْوَعِيدُ الَّذِي أُوعِدَ بِهِ إِبْلِيسُ وَمَنْ تَبِعَهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ، بَيَّنَهُ أَيْضًا فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ ; كَقَوْلِهِ: قَالَ فَالْحَقُّ وَالْحَقَّ أَقُولُ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكَ وَمِمَّنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ أَجْمَعِينَ [٣٨ \ ٨٤ - ٨٥] ، وَقَوْلِهِ: فَكُبْكِبُوا فِيهَا هُمْ وَالْغَاوُونَ وَجُنُودُ إِبْلِيسَ أَجْمَعُونَ إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ كَمَا تَقَدَّمَ إِيضَاحُهُ.
Bu yüce ayette İblis ve ona uyanlara yönelik bu tehdidi Allah başka yerlerde de açıklamıştır; nitekim { قَالَ فَالْحَقُّ وَالْحَقَّ أَقُولُ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكَ وَمِمَّنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ أَجْمَعِينَ } “[Allah] buyurdu ki: İşte bu haktır ve ben hakkı söylerim: Andolsun ki cehennemi mutlaka seninle ve onlardan sana uyanların hepsiyle dolduracağım!” [38/84-85] buyruğu ve { فَكُبْكِبُوا فِيهَا هُمْ وَالْغَاوُونَ وَجُنُودُ إِبْلِيسَ أَجْمَعُونَ } “Artık onlar ve o azgınlar, İblis'in bütün ordularıyla birlikte oraya yüzüstü tepetaklak atılırlar” buyruğu ve daha önce açıklandığı üzere diğer ayetler böyledir.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: جَزَاءً مَفْعُولٌ مُطْلَقٌ مَنْصُوبٌ بِالْمَصْدَرِ قَبْلَهُ، عَلَى حَدِّ قَوْلِ ابْنِ مَالِكٍ فِي الْخُلَاصَةِ:
Allah Teâlâ'nın bu yüce ayetteki { جَزَاءً } “bir ceza olarak” lafzı, kendisinden önceki mastar ile mensub kılınmış mef'ûl-i mutlaktır. Bu durum, İbn Mâlik'in el-Hulâsa'daki (el-Elfiyye) şu sözü kabilindendir:
بِمِثْلِهِ أَوْ فِعْلٍ اوْ وَصْفٍ نُصِبْ ... وَكَوْنُهُ أَصْلًا لِهَذَيْنِ انْتُخِبْ
[Mastar] kendi benzeri, fiil veya vasıf ile nasbedilir / Ve onun bu ikisine asıl oluşu tercih edilen görüştür.
وَالَّذِي يَظْهَرُ لِي: أَنَّ قَوْلَ مَنْ قَالَ: إِنَّ «مَوْفُورًا» بِمَعْنَى «وَافِرٍ» لَا دَاعِيَ لَهُ. بَلْ «مَوْفُورًا» اسْمُ مَفْعُولٍ عَلَى بَابِهِ، مِنْ قَوْلِهِمْ: وَفَرَ الشَّيْءَ يَفِرُهُ، فَالْفَاعِلُ وَافِرٌ، وَالْمَفْعُولُ مَوْفُورٌ، وَمِنْهُ قَوْلُ زُهَيْرٍ:
Bana zahir olan şudur ki: «Mevfûr» (مَوْفُورًا) kelimesinin «vâfir» (وَافِر) anlamında olduğunu söyleyenlerin görüşüne gerek yoktur. Aksine «mevfûr» kendi babında hakiki bir ism-i mef'ûldür; bu, Arapların «vefere'ş-şey'e yefiruhû» (bir şeyi tam/eksiksiz kıldı) sözünden gelir ki fâili «vâfir», mef'ûlü ise «mevfûr»dur. Züheyr'in şu sözü de bundandır:
وَمَنْ يَجْعَلِ الْمَعْرُوفَ مِنْ دُونِ عِرْضِهِ ... يَفِرْهُ وَمَنْ لَا يَتَّقِ الشَّتْمَ يُشْتَمِ
Kim iyiliği ırzına kalkan yaparsa, onu koruyup tam kılmış olur / Kim de sövülmekten sakınmazsa sövülür.
وَعَلَيْهِ: فَالْمَعْنَى: جَزَاءً مُكَمَّلًا مُتَمَّمًا. وَتُسْتَعْمَلُ هَذِهِ الْمَادَّةُ لَازِمَةً أَيْضًا تَقُولُ: وَفَرَ مَالُهُ فَهُوَ وَافِرٌ ; أَيْ كَثِيرٌ. وَقَوْلُهُ: «مَوْفُورًا» نَعْتٌ لِلْمَصْدَرِ قَبْلَهُ كَمَا هُوَ وَاضِحٌ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Buna göre mana: «Eksiksiz, tastamam kılınmış bir ceza» demektir. Bu kök lâzım (geçişsiz) olarak da kullanılır; nitekim «vefera mâluhû fehuve vâfirun» yani «malı bollaştı, çoğaldı» dersin. «Mevfûran» kelimesi, açık olduğu üzere kendisinden önceki mastarın sıfatıdır. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِكَ وَأَجْلِبْ عَلَيْهِمْ بِخَيْلِكَ وَرَجِلِكَ وَشَارِكْهُمْ فِي الْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ وَعِدْهُمْ وَمَا يَعِدُهُمُ الشَّيْطَانُ إِلَّا غُرُورًا.
Allah Teâlâ'nın buyruğu: { وَاسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِكَ وَأَجْلِبْ عَلَيْهِمْ بِخَيْلِكَ وَرَجِلِكَ وَشَارِكْهُمْ فِي الْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ وَعِدْهُمْ وَمَا يَعِدُهُمُ الشَّيْطَانُ إِلَّا غُرُورًا } “Onlardan gücünün yettiğini sesinle yerinden oynatıp kışkırt, atlılarınla ve yayalarınla üzerlerine yaygara kopararak hücum et, mallarına ve evlatlarına ortak ol ve onlara vaatlerde bulun! Zaten şeytan onlara aldatmadan başka ne vaat eder ki!”
قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ ﵀ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: هَذَا أَمْرٌ قَدَرِيٌّ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَلَمْ تَرَ أَنَّا أَرْسَلْنَا الشَّيَاطِينَ عَلَى الْكَافِرِينَ تَؤُزُّهُمْ أَزًّا [١٩ \ ٨٣] ; أَيْ تُزْعِجُهُمْ إِلَى الْمَعَاصِي إِزْعَاجًا، وَتَسُوقُهُمْ إِلَيْهَا سَوْقًا. انْتَهَى.
İbn Kesîr -Allah ona rahmet etsin- bu yüce ayetin tefsirinde şöyle der: Bu kaderî bir emirdir; nitekim Allah Teâlâ'nın { أَلَمْ تَرَ أَنَّا أَرْسَلْنَا الشَّيَاطِينَ عَلَى الْكَافِرِينَ تَؤُزُّهُمْ أَزًّا } “Görmedin mi biz şeytanları kâfirlerin üzerine onları durmadan kışkırtıp tahrik etsinler diye gönderdik” [19/83] buyruğu böyledir; yani onları günahlara alabildiğine kışkırtırlar ve onları oraya doğru sürüklerler. [İbn Kesîr'in sözü] bitti.
قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: الَّذِي يَظْهَرُ لِي أَنَّ صِيَغَ الْأَمْرِ فِي قَوْلِهِ: وَاسْتَفْزِزْ [١٧ \ ٦٤] ، وَقَوْلِهِ: وَأَجْلِبْ، وَقَوْلِهِ: وَشَارِكْهُمْ، إِنَّمَا هِيَ لِلتَّهْدِيدِ، أَيِ افْعَلْ ذَلِكَ فَسَتَرَى عَاقِبَتَهُ الْوَخِيمَةَ ; كَقَوْلِهِ: اعْمَلُوا مَا شِئْتُمْ [٤١ \ ٤٠] ، وَبِهَذَا جَزَمَ أَبُو حَيَّانَ «فِي الْبَحْرِ» ، وَهُوَ وَاضِحٌ كَمَا تَرَى. وَقَوْلُهُ: وَاسْتَفْزِزْ، أَيِ اسْتَخِفَّ مَنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تَسْتَفِزَّهُ مِنْهُمْ، فَالْمَفْعُولُ مَحْذُوفٌ لِدَلَالَةِ الْمَقَامِ عَلَيْهِ، وَالِاسْتِفْزَازُ: الِاسْتِخْفَافُ. وَرَجُلٌ فَزٌّ: أَيْ خَفِيفٌ، وَمِنْهُ قِيلَ لِوَلَدِ الْبَقَرَةِ: فَزٌّ. لِخِفَّةِ حَرَكَتِهِ. وَمِنْهُ قَوْلُ زُهَيْرٍ:
Bu eseri kaleme alan [Şinkîtî] -Allah onu affetsin- şöyle der: Bana zahir olan şudur ki { وَاسْتَفْزِزْ } “yerinden oynatıp kışkırt” [17/64], { وَأَجْلِبْ } “hücum et” ve { وَشَارِكْهُمْ } “onlara ortak ol” buyruklarındaki emir kipleri tehdit içindir; yani «Bunu yap, yakında onun vahim akıbetini göreceksin!» demektir; nitekim { اعْمَلُوا مَا شِئْتُمْ } “Dilediğinizi yapın!” [41/40] buyruğu böyledir. Ebû Hayyân da el-Bahr'da bunu kesin bir dille belirtmiştir ve gördüğün gibi bu gayet açıktır. { وَاسْتَفْزِزْ } buyruğu; «onlardan kışkırtıp aklını çelebileceğin kimselerin aklını çel/hafiflet» demektir; mef'ûl, makamın delaleti sebebiyle hazfedilmiştir. İstifzâz (استفزاز), istihfâf (hafifletmek, ayartıp yoldan çıkarmak) demektir. «Racülün fezzün» (رجل فز) lafzı «hafif/oynak adam» anlamına gelir. İneğin yavrusuna hareketinin hafifliği/kıvraklığı sebebiyle «fezz» (فز) denmesi de bundandır. Züheyr'in şu sözü de bu kabildendir:
كَمَا اسْتَغَاثَ بِسَيْءٍ فَزُّ غَيْطَلَةٍ ... خَافَ الْعُيُونَ وَلَمْ يَنْظُرْ بِهِ الْحَشِكُ
Tıpkı avcı gözlerinden korkup sütün memesine dolmasını beklemeyen / Ve ilk sütle avunan yaban sığırı buzağısının feryat edip sığınması gibi.
«وَالسَّيْءُ» فِي بَيْتِ زُهَيْرٍ بِالسِّينِ الْمُهْمَلَةِ مَفْتُوحَةً بَعْدَهَا يَاءٌ سَاكِنَةٌ وَآخِرُهُ هَمْزٌ: اللَّبَنُ الَّذِي يَكُونُ فِي أَطْرَافِ الْأَخْلَافِ قَبْلَ نُزُولِ الدِّرَّةِ، وَالْحَشَكُ أَصْلُهُ السُّكُونُ ; لِأَنَّهُ مَصْدَرُ حَشَكَتِ الدِّرَّةُ: إِذَا امْتَلَأَتْ، وَإِنَّمَا حَرَّكَهُ زُهَيْرٌ لِلْوَزْنِ. وَالْغَيْطَلَةُ هُنَا: بَقَرَةُ الْوَحْشِ ذَاتُ اللَّبَنِ. وَقَوْلُهُ ; بِصَوْتِكَ [١٧ \ ٦٤] ، قَالَ مُجَاهِدٌ: هُوَ اللَّهْوُ وَالْغِنَاءُ وَالْمَزَامِيرُ ; أَيِ اسْتَخِفَّ مَنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تَسْتَخِفَّهُ مِنْهُمْ بِاللَّهْوِ وَالْغِنَاءِ وَالْمَزَامِيرِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: صَوْتُهُ يَشْمَلُ كُلَّ دَاعٍ دَعَا إِلَى مَعْصِيَةٍ ; لِأَنَّ ذَلِكَ إِنَّمَا وَقَعَ طَاعَةً لَهُ. وَقِيلَ: بِصَوْتِكَ: أَيْ وَسْوَسَتِكَ. وَقَوْلُهُ: وَأَجْلِبْ أَصْلُ الْإِجْلَابِ: السَّوْقُ بِجَلَبَةٍ مِنَ السَّائِقِ. وَالْجَلَبَةُ: الْأَصْوَاتُ. تَقُولُ الْعَرَبُ: أَجْلَبَ عَلَى فَرَسِهِ، وَجَلَبَ عَلَيْهِ: إِذَا صَاحَ بِهِ مِنْ خَلْفٍ وَاسْتَحَثَّهُ لِلسَّبْقِ. وَالْخَيْلُ تُطْلَقُ عَلَى نَفْسِ الْأَفْرَاسِ، وَعَلَى الْفَوَارِسِ الرَّاكِبِينَ عَلَيْهَا، وَهُوَ الْمُرَادُ فِي الْآيَةِ. وَالرَّجْلُ: جَمْعُ رَاجِلٍ، كَمَا قَدَّمْنَا أَنَّ التَّحْقِيقَ: جَمْعُ «الْفَاعِلِ» وَصْفًا عَلَى «فَعْلٍ» بِفَتْحٍ فَسُكُونٍ، وَأَوْضَحْنَا أَمْثِلَتَهُ بِكَثْرَةٍ، وَاخْتَرْنَا أَنَّهُ جَمْعٌ مَوْجُودٌ أَغْفَلَهُ الصَّرْفِيُّونَ ; إِذْ لَيْسَتْ فَعْلٌ - بِفَتْحٍ فَسُكُونٍ - عِنْدَهُمْ مِنْ صِيَغِ الْجُمُوعِ، فَيَقُولُونَ فِيمَا وَرَدَ مِنْ ذَلِكَ كَرَاجِلٍ وَرَجْلٍ، وَصَاحِبٍ وَصَحْبٍ، وَرَاكِبٍ وَرَكْبٍ، وَشَارِبٍ وَشَرْبٍ: إِنَّهُ اسْمُ جَمْعٍ لَا جَمْعٌ، وَهُوَ خِلَافُ التَّحْقِيقِ.
Züheyr'in beytindeki «sey'» (السَّيْءُ) kelimesi -noktasız fethalı sîn, ardından sakin yâ ve sonunda hemze ile-: Süt inmeden önce memenin uç kısımlarında bulunan ilk süttür. «Haşek» (الحَشَك) kelimesinin aslı sükûn iledir; çünkü o, süt dolduğunda kullanılan «haşeket'id-dirretü» fiilinin mastarıdır; Züheyr bunu sadece vezin gereği harekeli yapmıştır. Buradaki «gaytele» (الغَيْطَلَةُ) ise sütlü yaban sığırıdır. Ayetteki { بِصَوْتِكَ } “sesinle” [17/64] buyruğu hakkında Mücâhid şöyle demiştir: «Bu, çalgı, şarkı ve kaval sesleridir; yani onlardan kışkırtıp aklını çelebileceklerini çalgı, şarkı ve müzik aletleriyle ayart demektir.» İbn Abbâs ise şöyle demiştir: «Onun sesi, günaha çağıran her davetçiyi kapsar; çünkü bu davet ancak şeytana itaat maksadıyla meydana gelmiştir.» { بِصَوْتِكَ } ifadesinin «vesvesenle» anlamına geldiği de söylenmiştir. { وَأَجْلِبْ } “ve hücum et” buyruğunda geçen «iclâb» (الإِجْلَاب) kelimesinin aslı: Sürücünün gürültü ve yaygara kopararak sürmesidir. «Celebe» (الجَلَبَة) ise bağrışma ve gürültü sesleridir. Araplar; atına arkasından bağırıp onu yarış için hızlandırdığında «eclebe alâ ferasihî» veya «celebe aleyhi» derler. «Hayl» (الْخَيْلُ) lafzı bizzat atlar için kullanıldığı gibi, onların üzerindeki süvariler için de kullanılır ki ayette kastedilen de budur. «Racl» (الرَّجْل) ise «râcil» (yaya) kelimesinin çoğuludur; nitekim daha önce ortaya koyduğumuz tahkike göre, sıfat olan «fâil» (فَاعِل) vezninin fetha ve sükûn ile «fa'l» (فَعْل) kalıbında çoğul yapılması sabittir ve bunun pek çok örneğini açıklamıştık. Biz, bunun sarf âlimlerinin göz ardı ettiği mevcut bir çoğul formu olduğunu tercih etmiştik; çünkü onlara göre fetha ve sükûn ile «fa'l» kalıbı çoğul kalıplarından değildir. Bu sebeple onlar râcil/racl, sâhib/sahb, râkib/rakb, şârib/şarb şeklinde gelen kelimeler hakkında: «Bunlar çoğul değil, ism-i cemdir (topluluk ismidir)» derler ki bu durum tahkike aykırıdır.
وَقَرَأَ حَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ وَرَجِلِكَ [١٧ \ ٦٤] بِكَسْرِ الْجِيمِ - لُغَةٌ فِي الرَّجْلِ جَمْعِ رَاجِلٍ.
Hafs, Âsım'dan rivayetle { وَرَجِلِكَ } [17/64] lafzını cîm harfinin kesresiyle okumuştur ki bu da «râcil»in çoğulu olan «racl» kelimesinde bir lügattir.
وَقَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ: هَذِهِ الْقِرَاءَةُ عَلَى أَنَّ «فَعِلًا» بِمَعْنَى «فَاعِلٍ» نَحْوَ تَعِبٍ وَتَاعِبٍ وَمَعْنَاهُ: «وَجَمْعِكَ الرَّجِلِ» . اهـ ; أَيْ: الْمَاشِينَ عَلَى أَرْجُلِهِمْ.
Zemahşerî şöyle demiştir: «Bu kıraat; "fa'il" (فَعِل) kalıbının tıpkı te'ib (تَعِب) ve tâ'ib (تَاعِب) örneklerinde olduğu gibi "fâil" (فَاعِل) manasında olmasına dayanır ve anlamı da: "Yaya olan topluluğunla" demektir.» [Zemahşerî'nin sözü] bitti; yani ayakları üzerinde yürüyenler demektir.
وَشَارِكْهُمْ فِي الْأَمْوَالِ وَالْأَولَادِ [١٧ \ ٦٤] ، أَمَّا مُشَارَكَتُهُ لَهُمْ فِي الْأَمْوَالِ فَعَلَى أَصْنَافٍ: (مِنْهَا) مَا حَرَّمُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ طَاعَةً لَهُ ; كَالْبَحَائِرِ وَالسَّوَائِبِ وَنَحْوِ ذَلِكَ، وَمَا يَأْمُرُهُمْ بِهِ مِنْ إِنْفَاقِ الْأَمْوَالِ فِي مَعْصِيَةِ اللَّهِ تَعَالَى، وَمَا يَأْمُرُهُمْ بِهِ مِنِ اكْتِسَابِ الْأَمْوَالِ بِالطُّرُقِ الْمُحَرَّمَةِ شَرْعًا كَالرِّبَا وَالْغَصْبِ وَأَنْوَاعِ الْخِيَانَاتِ ; لِأَنَّهُمْ إِنَّمَا فَعَلُوا ذَلِكَ طَاعَةً لَهُ.
{ وَشَارِكْهُمْ فِي الْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ } “Mallarına ve evlatlarına ortak ol” [17/64] buyruğuna gelince; şeytanın onların mallarına ortak olması birkaç çeşittir: (Birincisi) Bahîre, sâibe ve benzeri hayvanlar gibi ona itaat ederek kendi mallarından kendilerine haram kıldıkları şeylerdir; ayrıca malları Allah Teâlâ'ya isyan yolunda harcamalarını emretmesi ve faiz, gasp ve her türlü hıyanet gibi şer'an haram kılınmış yollarla mal kazanmalarını emretmesidir; zira onlar bunu ancak şeytana itaat ederek yapmışlardır.
وَأَمَّا مُشَارَكَتُهُ لَهُمْ فِي الْأَوْلَادِ فَعَلَى أَصْنَافٍ أَيْضًا:
Onların evlatlarına ortak olmasına gelince, bu da birkaç çeşittir:
مِنْهَا قَتْلُهُمْ بَعْضَ أَوْلَادِهِمْ طَاعَةً لَهُ.
Bunlardan biri, ona itaat ederek çocuklarından bazılarını öldürmeleridir.
وَمِنْهَا أَنَّهُمْ يُمَجِّسُونَ أَوْلَادَهُمْ وَيُهَوِّدُونَهُمْ وَيُنَصِّرُونَهُمْ طَاعَةً لَهُ وَمُوَالَاةً.
Bir diğeri, ona itaat ve dostluk göstererek çocuklarını Mecusileştirmeleri, Yahudileştirmeleri ve Hristiyanlaştırmalarıdır.
وَمِنْهَا تَسْمِيَتُهُمْ أَوْلَادَهُمْ عَبْدَ الْحَارِثِ وَعَبْدَ شَمْسٍ وَعَبْدَ الْعُزَّى وَنَحْوَ ذَلِكَ، لِأَنَّهُمْ بِذَلِكَ سَمَّوْا أَوْلَادَهُمْ عَبِيدًا لِغَيْرِ اللَّهِ؛ طَاعَةً لَهُ، وَمِنْ ذَلِكَ أَوْلَادُ الزِّنَى ; لِأَنَّهُمْ إِنَّمَا تَسَبَّبُوا فِي وُجُودِهِمْ بِارْتِكَابِ الْفَاحِشَةِ؛ طَاعَةً لَهُ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ.
Bir diğeri de çocuklarına Abdülhâris, Abdüşşems, Abdüluzzâ ve benzeri isimler vermeleridir; çünkü onlar bu suretle şeytana uyarak çocuklarını Allah'tan başkasının kulu/kölesi olarak isimlendirmişlerdir. Zina çocukları da bu kabildendir; çünkü onlar şeytana uyup fuhuş irtikâp ederek bu çocukların varlığına sebep olmuşlardır; diğer durumlar da böyledir.
فَإِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَاعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ قَدْ بَيَّنَ فِي آيَاتٍ مِنْ كِتَابِهِ بَعْضَ مَا تَضَمَّنَتْهُ هَذِهِ الْآيَةُ مِنْ مُشَارَكَةِ الشَّيْطَانِ لَهُمْ فِي الْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ، كَقَوْلِهِ: قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ قَتَلُوا أَوْلَادَهُمْ سَفَهًا بِغَيْرِ عِلْمٍ وَحَرَّمُوا مَا رَزَقَهُمُ اللَّهُ افْتِرَاءً عَلَى اللَّهِ قَدْ ضَلُّوا وَمَا كَانُوا مُهْتَدِينَ [٦ \ ١٤٠] فَقَتْلُهُمْ أَوْلَادَهُمُ الْمَذْكُورُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ طَاعَةً لِلشَّيْطَانِ مُشَارَكَةٌ مِنْهُ لَهُمْ فِي أَوْلَادِهِمْ حَيْثُ قَتَلُوهُمْ فِي طَاعَتِهِ. وَكَذَلِكَ تَحْرِيمُ بَعْضِ مَا رَزَقَهُمُ اللَّهُ الْمَذْكُورُ فِي الْآيَةِ طَاعَةً لَهُ مُشَارَكَةٌ مِنْهُ لَهُمْ فِي أَمْوَالِهِمْ أَيْضًا ; وَكَقَوْلِهِ: وَجَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَالْأَنْعَامِ نَصِيبًا فَقَالُوا هَذَا لِلَّهِ بِزَعْمِهِمْ وَهَذَا لِشُرَكَائِنَا الْآيَةَ [٦ \ ١٣٦] ، وَكَقَوْلِهِ: وَقَالُوا هَذِهِ أَنْعَامٌ وَحَرْثٌ حِجْرٌ لَا يَطْعَمُهَا إِلَّا مَنْ نَشَاءُ بِزَعْمِهِمْ وَأَنْعَامٌ حُرِّمَتْ ظُهُورُهَا وَأَنْعَامٌ لَا يَذْكُرُونَ اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا افْتِرَاءً عَلَيْهِ سَيَجْزِيهِمْ بِمَا كَانُوا يَفْتَرُونَ [٦ \ ١٣٨] ، وَقَوْلِهِ: قُلْ أَرَأَيْتُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ لَكُمْ مِنْ رِزْقٍ فَجَعَلْتُمْ مِنْهُ حَرَامًا وَحَلَالًا قُلْ آللَّهُ أَذِنَ لَكُمْ أَمْ عَلَى اللَّهِ تَفْتَرُونَ [١٠ \ ٥٩] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Bunu anladığında bil ki Allah, Kitabı'ndaki bazı ayetlerde şeytanın onların mallarına ve evlatlarına ortak olması konusunda bu ayetin içerdiği hususların bir kısmını açıklamıştır; nitekim { قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ قَتَلُوا أَوْلَادَهُمْ سَفَهًا بِغَيْرِ عِلْمٍ وَحَرَّمُوا مَا رَزَقَهُمُ اللَّهُ افْتِرَاءً عَلَى اللَّهِ قَدْ ضَلُّوا وَمَا كَانُوا مُهْتَدِينَ } “Bilgisizlik yüzünden beyinsizce çocuklarını öldürenler ve Allah'a iftira ederek O'nun kendilerine verdiği rızkı haram kılanlar gerçekten hüsrana uğramışlardır; muhakkak ki sapmışlardır ve doğru yolu bulmuş değillerdir” [6/140] buyruğu böyledir. Bu ayette zikredilen çocuklarını öldürmeleri şeytana itaat maksadıyla olduğu için, şeytana itaat ederek onları katletmeleri hasebiyle şeytanın onların evlatlarına ortak olması demektir. Aynı şekilde ayette zikredilen, Allah'ın kendilerine verdiği bazı rızıkları şeytana itaat ederek haram kılmaları da şeytanın onların mallarına ortak olmasıdır. Yine { وَجَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَالْأَنْعَامِ نَصِيبًا فَقَالُوا هَذَا لِلَّهِ بِزَعْمِهِمْ وَهَذَا لِشُرَكَائِنَا } “Allah'ın yarattığı ekin ve hayvanlardan O'na bir pay ayırdılar da kendi zanlarınca: 'Şu Allah içindir, şu da ortaklarımız (putlarımız) içindir' dediler...” [6/136] buyruğu, { وَقَالُوا هَذِهِ أَنْعَامٌ وَحَرْثٌ حِجْرٌ لَا يَطْعَمُهَا إِلَّا مَنْ نَشَاءُ بِزَعْمِهِمْ وَأَنْعَامٌ حُرِّمَتْ ظُهُورُهَا وَأَنْعَامٌ لَا يَذْكُرُونَ اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا افْتِرَاءً عَلَيْهِ سَيَجْزِيهِمْ بِمَا كَانُوا يَفْتَرُونَ } “Kendi zanlarınca dediler ki: 'Bu hayvanlar ve ekinler dokunulmazdır; dilediğimizden başkası bunları yiyemez. Bunlar da sırtlarına binilmesi haram kılınan hayvanlardır.' Bir kısım hayvanlar da vardır ki Allah'a iftira ederek üzerlerine O'nun adını anmazlar. Allah uydurdukları iftiralar sebebiyle onları cezalandıracaktır” [6/138] buyruğu ve { قُلْ أَرَأَيْتُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ لَكُمْ مِنْ رِزْقٍ فَجَعَلْتُمْ مِنْهُ حَرَامًا وَحَلَالًا قُلْ آللَّهُ أَذِنَ لَكُمْ أَمْ عَلَى اللَّهِ تَفْتَرُونَ } “De ki: 'Gördünüz mü, Allah'ın size indirdiği rızkı tutup da onun bir kısmını haram, bir kısmını helal kıldınız!' De ki: 'Allah mı size izin verdi, yoksa Allah'a iftira mı ediyorsunuz?'” [10/59] buyruğu ile diğer ayetler böyledir.
وَمِنَ الْأَحَادِيثِ الْمُبَيِّنَةِ بَعْضَ مُشَارَكَتِهِ لَهُمْ فِيمَا ذُكِرَ، مَا ثَبَتَ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ مِنْ حَدِيثِ عِيَاضِ بْنِ حِمَارٍ ﵁: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «يَقُولُ اللَّهُ ﷿ إِنِّي خَلَقْتُ عِبَادِي حُنَفَاءَ فَجَاءَتْهُمُ الشَّيَاطِينُ فَاجْتَالَتْهُمْ عَنْ دِينِهِمْ، وَحَرَّمَتْ عَلَيْهِمْ مَا أَحْلَلْتُ لَهُمْ» ، وَمَا ثَبَتَ فِي الصَّحِيحَيْنِ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «لَوْ أَنَّ أَحَدَكُمْ إِذَا أَرَادَ أَنْ يَأْتِيَ أَهْلَهُ فَقَالَ بِسْمِ اللَّهِ، اللَّهُمَّ جَنِّبْنَا الشَّيْطَانَ، وَجَنِّبِ الشَّيْطَانَ مَا رَزَقْتَنَا، فَإِنَّهُ إِنْ يُقَدَّرْ بَيْنَهُمَا وَلَدٌ فِي ذَلِكَ لَمْ يَضُرُّهُ شَيْطَانٌ» انْتَهَى.
Zikredilen hususlarda şeytanın onlara ortak oluşunu açıklayan hadislerden biri, Sahîh-i Müslim'de İyâd b. Hımâr radıyallâhu anh'tan sabit olan rivayettir ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Allah Azze ve Celle şöyle buyurur: "Ben kullarımı dosdoğru (hanîf) olarak yarattım; fakat şeytanlar onlara gelip dinlerinden saptırdılar ve kendilerine helal kıldığım şeyleri onlara haram ettiler."» Yine Sahîhayn'da İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan sabit olan rivayettir ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Şayet sizden biri ailesine yaklaşmak istediğinde "Bismillâh! Allahım, bizi şeytandan uzak tut ve şeytanı da bize rızık olarak vereceğin şeyden (çocuktan) uzak tut!" derse, bundan ötürü aralarında bir çocuk takdir edilirse şeytan ona asla zarar veremez.» [Hadis] bitti.
فَاجْتِيَالُ الشَّيَاطِينِ لَهُمْ عَنْ دِينِهِمْ، وَتَحْرِيمُهَا عَلَيْهِمْ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَهُمْ (فِي الْحَدِيثِ الْأَوَّلِ) وَضُرُّهَا لَهُمْ لَوْ تَرَكُوا التَّسْمِيَةَ (فِي الْحَدِيثِ الثَّانِي) كُلُّ ذَلِكَ مِنْ أَنْوَاعِ مُشَارَكَتِهِمْ فِيهِمْ. وَقَوْلُهُ: «فَاجْتَالَتْهُمْ» أَصْلُهُ افْتَعَلَ مِنَ الْجَوَلَانِ ; أَيِ اسْتَخَفَّتْهُمُ الشَّيَاطِينُ فَجَالُوا مَعَهُمْ فِي الضَّلَالِ. يُقَالُ: جَالَ وَاجْتَالَ: إِذَا ذَهَبَ وَجَاءَ، وَمِنْهُ الْجَوَلَانُ فِي الْحَرْبِ، وَاجْتَالَ الشَّيْءَ: إِذَا ذَهَبَ بِهِ وَسَاقَهُ. وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى. وَالْأَمْرُ فِي قَوْلِهِ: وَعِدْهُمْ ;
Şeytanların onları dinlerinden koparıp saptırması ve Allah'ın kendilerine helal kıldığını onlara haram etmesi (birinci hadiste), ayrıca besmeleyi terk ettikleri takdirde onlara zarar vermesi (ikinci hadiste), bütün bunlar şeytanların onlara ortak olmasının türlerindendir. Hadisteki «fe'ctâlethüm» (فَاجْتَالَتْهُمْ) kelimesinin aslı, «cevelân» (جَوَلَان) kökünden ifti'âl babındadır; yani şeytanlar onları ayartıp akıllarını çelmiş, onlar da şeytanlarla birlikte sapıklık içinde dönüp dolaşmışlardır. Gidip geldiğinde «câle» (جَالَ) ve «ictâle» (اجْتَالَ) denir; savaştaki «cevelân» (dönüp manevra yapma) da bundandır. Bir şeyi alıp götürdüğünde ve sevk ettiğinde «ictâle'ş-şey'e» denir. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir. { وَعِدْهُمْ } “ve onlara vaatlerde bulun” buyruğundaki emir ise;
كَالْأَمْرِ فِي قَوْلِهِ: وَاسْتَفْزِزْ، وَقَوْلِهِ: وَأَجْلِبْ، وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّهُ لِلتَّهْدِيدِ.
{ وَاسْتَفْزِزْ } ve { وَأَجْلِبْ } buyruklarındaki emir gibidir ve daha önce belirttiğimiz gibi tehdit içindir.
وَقَوْلُهُ: وَمَا يَعِدُهُمُ الشَّيْطَانُ إِلَّا غُرُورًا [١٧ \ ٦٤] بَيَّنَ فِيهِ أَنَّ مَوَاعِيدَ الشَّيْطَانِ كُلَّهَا غُرُورٌ وَبَاطِلٌ ; كَوَعْدِهِ لَهُمْ بِأَنَّ الْأَصْنَامَ تَشْفَعُ لَهُمْ وَتُقَرِّبُهُمْ عِنْدَ اللَّهِ زُلْفَى، وَأَنَّ اللَّهَ لَمَّا جَعَلَ لَهُمُ الْمَالَ وَالْوَلَدَ فِي الدُّنْيَا سَيَجْعَلُ لَهُمْ مِثْلَ ذَلِكَ فِي الْآخِرَةِ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْمَوَاعِيدِ الْكَاذِبَةِ.
{ وَمَا يَعِدُهُمُ الشَّيْطَانُ إِلَّا غُرُورًا } “Zaten şeytan onlara aldatmadan başka ne vaat eder ki!” [17/64] buyruğunda, şeytanın bütün vaatlerinin bir aldatmaca ve batıl olduğunu açıklamıştır; nitekim putların kendilerine şefaat edeceği ve onları Allah'a yaklaştıracağı yönündeki vaadi ile Allah'ın dünyada kendilerine mal ve evlat verdiği gibi ahirette de aynısını vereceği yönündeki vaadi ve diğer asılsız vaatleri böyledir.
وَقَدْ بَيَّنَ تَعَالَى هَذَا الْمَعْنَى فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ ; كَقَوْلِهِ: يَعِدُهُمْ وَيُمَنِّيهِمْ وَمَا يَعِدُهُمُ الشَّيْطَانُ إِلَّا غُرُورًا [٤ \ ١٢٠] ، وَقَوْلِهِ: وَلَكِنَّكُمْ فَتَنْتُمْ أَنْفُسَكُمْ وَتَرَبَّصْتُمْ وَارْتَبْتُمْ وَغَرَّتْكُمُ الْأَمَانِيُّ حَتَّى جَاءَ أَمْرُ اللَّهِ وَغَرَّكُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ [٥٧ \ ١٤] ، وَقَوْلِهِ: وَقَالَ الشَّيْطَانُ لَمَّا قُضِيَ الْأَمْرُ إِنَّ اللَّهَ وَعَدَكُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَوَعَدْتُكُمْ فَأَخْلَفْتُكُمْ [١٤ \ ٢٢] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Allah Teâlâ bu manayı başka yerlerde de açıklamıştır; nitekim { يَعِدُهُمْ وَيُمَنِّيهِمْ وَمَا يَعِدُهُمُ الشَّيْطَانُ إِلَّا غُرُورًا } “[Şeytan] onlara vaatte bulunur ve onları kuruntularla oyalar. Oysa şeytan onlara aldatmadan başka bir şey vaat etmez” [4/120] buyruğu, { وَلَكِنَّكُمْ فَتَنْتُمْ أَنْفُسَكُمْ وَتَرَبَّصْتُمْ وَارْتَبْتُمْ وَغَرَّتْكُمُ الْأَمَانِيُّ حَتَّى جَاءَ أَمْرُ اللَّهِ وَغَرَّكُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ } “Fakat siz kendinizi fitneye düşürdünüz, gözetleyip durdunuz, şüpheye düştünüz ve Allah'ın emri gelinceye kadar kuruntular sizi aldattı; çok aldatıcı [şeytan] da sizi Allah ile aldattı” [57/14] buyruğu ve { وَقَالَ الشَّيْطَانُ لَمَّا قُضِيَ الْأَمْرُ إِنَّ اللَّهَ وَعَدَكُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَوَعَدْتُكُمْ فَأَخْلَفْتُكُمْ } “İş bitirilince şeytan der ki: 'Şüphesiz Allah size hak bir vaatte bulundu, ben de size vaatte bulundum ama vaadimden caydım...'” [14/22] buyruğu ile diğer ayetler böyledir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ عِبَادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطَانٌ
Allah Teâlâ'nın buyruğu: { إِنَّ عِبَادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطَانٌ } “Şüphesiz kullarım üzerinde senin hiçbir hâkimiyetin yoktur”
الْآيَةَ [١٧ \ ٦٥] ، بَيَّنَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ عِبَادَهُ الصَّالِحِينَ لَا سُلْطَانَ لِلشَّيْطَانِ عَلَيْهِمْ، فَالظَّاهِرُ أَنَّ فِي الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ حَذْفُ الصِّفَةِ كَمَا قَدَّرْنَا، وَيَدُلُّ عَلَى الصِّفَةِ الْمَحْذُوفَةِ إِضَافَتُهُ الْعِبَادَ إِلَيْهِ إِضَافَةَ تَشْرِيفٍ، وَتَدُلُّ لِهَذِهِ الصِّفَةِ الْمُقَدَّرَةِ أَيْضًا آيَاتٌ أُخَرُ ; كَقَوْلِهِ: إِلَّا عِبَادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ [١٥ \ ٤٠] ، وَقَوْلِهِ: إِنَّهُ لَيْسَ لَهُ سُلْطَانٌ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ إِنَّمَا سُلْطَانُهُ عَلَى الَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَهُ وَالَّذِينَ هُمْ بِهِ مُشْرِكُونَ [١٦ \ ٩٩ - ١٠٠] ، وَقَوْلِهِ: إِنَّ عِبَادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطَانٌ إِلَّا مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغَاوِينَ [١٥ \ ٤٢] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ ; كَمَا تَقَدَّمَ إِيضَاحُهُ.
...ayet [17/65]. [Allah] Celle ve Alâ bu yüce ayette; salih kulları üzerinde şeytanın hiçbir hâkimiyetinin bulunmadığını beyan etmiştir. Zahir olan odur ki yüce ayette, takdir ettiğimiz üzere sıfat hazfedilmiştir. Hazfedilen sıfata, kulların O'na teşrif amacıyla izafe edilmesi delalet etmektedir. Bu takdir edilen sıfata başka ayetler de delalet eder; nitekim { إِلَّا عِبَادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ } “Ancak onlardan ihlaslı kılınmış kulların müstesna” [15/40] buyruğu, { إِنَّهُ لَيْسَ لَهُ سُلْطَانٌ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ إِنَّمَا سُلْطَانُهُ عَلَى الَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَهُ وَالَّذِينَ هُمْ بِهِ مُشْرِكُونَ } “Şüphesiz iman edip de yalnız Rablerine tevekkül edenler üzerinde onun hiçbir hâkimiyeti yoktur. Onun hâkimiyeti ancak onu dost edinenler ve onun yüzünden Allah'a ortak koşanlar üzerindedir” [16/99-100] buyruğu ve { إِنَّ عِبَادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطَانٌ إِلَّا مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغَاوِينَ } “Şüphesiz sana uyan azgınlar müstesna, kullarım üzerinde senin hiçbir hâkimiyetin yoktur” [15/42] buyruğu ile daha önce açıklandığı üzere diğer ayetler böyledir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذَا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فِي الْبَحْرِ ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلَّا إِيَّاهُ فَلَمَّا نَجَّاكُمْ إِلَى الْبَرِّ أَعْرَضْتُمْ وَكَانَ الْإِنْسَانُ كَفُورًا أَفَأَمِنْتُمْ أَنْ يَخْسِفَ بِكُمْ جَانِبَ الْبَرِّ أَوْ يُرْسِلَ عَلَيْكُمْ حَاصِبًا ثُمَّ لَا تَجِدُوا لَكُمْ وَكِيلًا أَمْ أَمِنْتُمْ أَنْ يُعِيدَكُمْ فِيهِ تَارَةً أُخْرَى فَيُرْسِلَ عَلَيْكُمْ قَاصِفًا مِنَ الرِّيحِ فَيُغْرِقَكُمْ بِمَا كَفَرْتُمْ ثُمَّ لَا تَجِدُوا لَكُمْ عَلَيْنَا بِهِ تَبِيعًا.
Allah Teâlâ'nın buyruğu: { وَإِذَا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فِي الْبَحْرِ ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلَّا إِيَّاهُ فَلَمَّا نَجَّاكُمْ إِلَى الْبَرِّ أَعْرَضْتُمْ وَكَانَ الْإِنْسَانُ كَفُورًا أَفَأَمِنْتُمْ أَنْ يَخْسِفَ بِكُمْ جَانِبَ الْبَرِّ أَوْ يُرْسِلَ عَلَيْكُمْ حَاصِبًا ثُمَّ لَا تَجِدُوا لَكُمْ وَكِيلًا أَمْ أَمِنْتُمْ أَنْ يُعِيدَكُمْ فِيهِ تَارَةً أُخْرَى فَيُرْسِلَ عَلَيْكُمْ قَاصِفًا مِنَ الرِّيحِ فَيُغْرِقَكُمْ بِمَا كَفَرْتُمْ ثُمَّ لَا تَجِدُوا لَكُمْ عَلَيْنَا بِهِ تَبِيعًا } “Denizde başınıza bir sıkıntı geldiğinde, O'ndan başka yalvardığınız bütün [ilahlar] kaybolup gider. Fakat O sizi karaya çıkarıp kurtarınca yüz çevirirsiniz. İnsan gerçekten çok nankördür! Yoksa O'nun sizi karanın bir tarafında yerin dibine geçirmeyeceğinden yahut üzerinize taş yağdıran bir fırtına göndermeyeceğinden emin mi oldunuz? Sonra kendinize bir vekil de bulamazsınız. Yoksa O'nun sizi bir kez daha oraya (denize) döndürüp üzerinize kırıp geçiren bir kasırga göndererek inkârınız sebebiyle sizi boğmayacağından emin mi oldunuz? Sonra bundan dolayı bize karşı kendinize bir öç alıcı da bulamazsınız.”
بَيَّنَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَاتِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ الْكُفَّارَ إِذَا مَسَّهُمُ الضُّرُّ فِي الْبَحْرِ ; أَيِ اشْتَدَّتْ عَلَيْهِمُ الرِّيحُ فَغَشِيَتْهُمْ أَمْوَاجُ الْبَحْرِ كَأَنَّهَا الْجِبَالُ، وَظَنُّوا أَنَّهُمْ لَا خَلَاصَ لَهُمْ مِنْ ذَلِكَ - ضَلَّ عَنْهُمْ ; أَيْ غَابَ عَنْ أَذْهَانِهِمْ وَخَوَاطِرِهِمْ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ كُلُّ مَا كَانُوا يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ جَلَّ وَعَلَا، فَلَا يَدْعُونَ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ إِلَّا اللَّهَ جَلَّ وَعَلَا وَحْدَهُ، لِعِلْمِهِمْ أَنَّهُ لَا يُنْقِذُ مِنْ ذَلِكَ الْكَرْبِ وَغَيْرِهِ مِنَ الْكُرُوبِ إِلَّا هُوَ وَحْدَهُ جَلَّ وَعَلَا،
[Allah] Celle ve Alâ bu yüce ayetlerde; kâfirlere denizde bir sıkıntı dokunduğunda -yani rüzgâr şiddetlenip deniz dalgaları onları dağlar gibi kuşattığında ve bundan bir kurtuluş olmadığını anladıklarında- Allah Celle ve Alâ'dan başka taptıkları her şeyin kendilerinden kaybolup gittiğini, yani o anda zihinlerinden ve hatırlarından silindiğini; bu sıkıntıdan ve diğer bütün sıkıntılardan yalnızca Allah Celle ve Alâ'nın kurtarabileceğini bildikleri için o anda sadece O'na dua ettiklerini,
فَأَخْلَصُوا الْعِبَادَةَ وَالدُّعَاءَ لَهُ وَحْدَهُ فِي ذَلِكَ الْحِينِ الَّذِي أَحَاطَ بِهِمْ فِيهِ هَوْلُ الْبَحْرِ، فَإِذَا نَجَّاهُمُ اللَّهُ وَفَرَّجَ عَنْهُمْ، وَوَصَلُوا الْبَرَّ رَجَعُوا إِلَى مَا كَانُوا عَلَيْهِ مِنَ الْكُفْرِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: فَلَمَّا نَجَّاكُمْ إِلَى الْبَرِّ أَعْرَضْتُمْ وَكَانَ الْإِنْسَانُ كَفُورًا [١٧ \ ٦٧] .
deniz dehşetinin kendilerini kuşattığı o anda ibadeti ve duayı yalnızca O'na has kıldıklarını; Allah onları kurtarıp feraha çıkardığında ve karaya ulaştıklarında ise eski inkârlarına geri döndüklerini beyan etmiştir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { فَلَمَّا نَجَّاكُمْ إِلَى الْبَرِّ أَعْرَضْتُمْ وَكَانَ الْإِنْسَانُ كَفُورًا } “Fakat O sizi karaya çıkarıp kurtarınca yüz çevirirsiniz. İnsan gerçekten çok nankördür!” [17/67].
وَهَذَا الْمَعْنَى الْمَذْكُورُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَوْضَحَهُ اللَّهُ جَلَّ وَعَلَا فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ ; كَقَوْلِهِ: هُوَ الَّذِي يُسَيِّرُكُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ حَتَّى إِذَا كُنْتُمْ فِي الْفُلْكِ وَجَرَيْنَ بِهِمْ بِرِيحٍ طَيِّبَةٍ وَفَرِحُوا بِهَا جَاءَتْهَا رِيحٌ عَاصِفٌ وَجَاءَهُمُ الْمَوْجُ مِنْ كُلِّ مَكَانٍ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ أُحِيطَ بِهِمْ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ لَئِنْ أَنْجَيْتَنَا مِنْ هَذِهِ لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ فَلَمَّا أَنْجَاهُمْ إِذَا هُمْ يَبْغُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ [١٠ \ ٢٢ - ٢٣] ، وَقَوْلِهِ: قُلْ مَنْ يُنَجِّيكُمْ مِنْ ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ تَدْعُونَهُ تَضَرُّعًا وَخُفْيَةً لَئِنْ أَنْجَانَا مِنْ هَذِهِ لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ قُلِ اللَّهُ يُنَجِّيكُمْ مِنْهَا وَمِنْ كُلِّ كَرْبٍ ثُمَّ أَنْتُمْ تُشْرِكُونَ [٦ \ ٦٣ - ٦٤] ، وَقَوْلِهِ: فَإِذَا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ إِذَا هُمْ يُشْرِكُونَ [٢٩ \ ٦٥] ، وَقَوْلِهِ: وَإِذَا غَشِيَهُمْ مَوْجٌ كَالظُّلَلِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ فَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَمَا يَجْحَدُ بِآيَاتِنَا إِلَّا كُلُّ خَتَّارٍ كَفُورٍ [٣١ \ ٣٢] ، وَقَوْلِهِ: وَإِذَا مَسَّ الْإِنْسَانَ ضُرٌّ دَعَا رَبَّهُ مُنِيبًا إِلَيْهِ ثُمَّ إِذَا خَوَّلَهُ نِعْمَةً مِنْهُ نَسِيَ مَا كَانَ يَدْعُو إِلَيْهِ مِنْ قَبْلُ وَجَعَلَ لِلَّهِ أَنْدَادًا لِيُضِلَّ عَنْ سَبِيلِهِ [٣٩ \ ٨] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ كَمَا قَدَّمْنَا إِيضَاحَهُ «فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ» وَغَيْرِهَا.
Bu yüce ayette zikredilen manayı Allah Celle ve Alâ pek çok ayette açıklamıştır; nitekim { هُوَ الَّذِي يُسَيِّرُكُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ حَتَّى إِذَا كُنْتُمْ فِي الْفُلْكِ وَجَرَيْنَ بِهِمْ بِرِيحٍ طَيِّبَةٍ وَفَرِحُوا بِهَا جَاءَتْهَا رِيحٌ عَاصِفٌ وَجَاءَهُمُ الْمَوْجُ مِنْ كُلِّ مَكَانٍ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ أُحِيطَ بِهِمْ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ لَئِنْ أَنْجَيْتَنَا مِنْ هَذِهِ لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ فَلَمَّا أَنْجَاهُمْ إِذَا هُمْ يَبْغُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ } “Sizi karada ve denizde gezdiren O'dur. Hatta siz gemilerde bulunduğunuz ve o gemiler de içindekileri tatlı bir rüzgârla alıp götürdüğü ve onlar da bununla sevindikleri bir sırada, birden gemiye şiddetli bir fırtına gelip çatar; her taraftan dalgalar üzerlerine hücum eder ve tamamen kuşatıldıklarını anlarlar. [O zaman] dini yalnız Allah'a has kılarak: 'Andolsun eğer bizi bundan kurtarırsan kesinlikle şükredenlerden olacağız!' diye O'na yalvarırlar. Fakat Allah onları kurtarınca, bir de bakarsın ki yeryüzünde haksız yere taşkınlık yaparlar...” [10/22-23] buyruğu, { قُلْ مَنْ يُنَجِّيكُمْ مِنْ ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ تَدْعُونَهُ تَضَرُّعًا وَخُفْيَةً لَئِنْ أَنْجَانَا مِنْ هَذِهِ لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ قُلِ اللَّهُ يُنَجِّيكُمْ مِنْهَا وَمِنْ كُلِّ كَرْبٍ ثُمَّ أَنْتُمْ تُشْرِكُونَ } “De ki: 'Karanın ve denizin karanlıklarından sizi kim kurtarır? Ki siz O'na gizlice ve yalvara yakara: Eğer bizi bundan kurtarırsan kesinlikle şükredenlerden olacağız diye dua edersiniz.' De ki: 'Ondan da her türlü sıkıntıdan da sizi Allah kurtarır; sonra siz yine O'na ortak koşarsınız'” [6/63-64] buyruğu, { فَإِذَا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ إِذَا هُمْ يُشْرِكُونَ } “Gemiye bindikleri zaman, dini yalnız Allah'a has kılarak O'na dua ederler. Fakat onları karaya çıkarıp kurtarınca hemen ortak koşarlar” [29/65] buyruğu, { وَإِذَا غَشِيَهُمْ مَوْجٌ كَالظُّلَلِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ فَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَمَا يَجْحَدُ بِآيَاتِنَا إِلَّا كُلُّ خَتَّارٍ كَفُورٍ } “Onları gölgeler gibi dalgalar kapladığında, dini yalnız O'na has kılarak Allah'a yalvarırlar. Fakat onları karaya çıkarıp kurtarınca içlerinden bir kısmı orta yolu tutar. Ayetlerimizi ancak son derece gaddar ve alabildiğine nankör olanlar inkâr eder” [31/32] buyruğu ve { وَإِذَا مَسَّ الْإِنْسَانَ ضُرٌّ دَعَا رَبَّهُ مُنِيبًا إِلَيْهِ ثُمَّ إِذَا خَوَّلَهُ نِعْمَةً مِنْهُ نَسِيَ مَا كَانَ يَدْعُو إِلَيْهِ مِنْ قَبْلُ وَجَعَلَ لِلَّهِ أَنْدَادًا لِيُضِلَّ عَنْ سَبِيلِهِ } “İnsana bir zarar dokunduğu zaman, O'na yönelerek Rabbine dua eder. Sonra Rabbi ona kendisinden bir nimet bahşettiğinde, daha önce O'na yalvardığını unutuverir de O'nun yolundan saptırmak için Allah'a eşler/ortaklar koşar” [39/8] buyruğu ile En'âm Suresi'nde ve başka yerlerde daha önce açıkladığımız gibi diğer ayetler böyledir.
ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ جَلَّ وَعَلَا بَيَّنَ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ الَّذِي نَحْنُ بِصَدَدِهِ سَخَافَةَ عُقُولِ الْكُفَّارِ، وَأَنَّهُمْ إِذَا وَصَلُوا إِلَى الْبَرِّ وَنَجَوْا مِنْ هَوْلِ الْبَحْرِ رَجَعُوا إِلَى كُفْرِهِمْ آمِنِينَ عَذَابَ اللَّهِ، مَعَ أَنَّهُ قَادِرٌ عَلَى إِهْلَاكِهِمْ بَعْدَ وُصُولِهِمْ إِلَى الْبِرِّ، بِأَنْ يَخْسِفَ بِهِمْ جَانِبَ الْبَرِّ الَّذِي يَلِي الْبَحْرَ فَتَبْتَلِعَهُمُ الْأَرْضُ، أَوْ يُرْسِلَ عَلَيْهِمْ حِجَارَةً مِنَ السَّمَاءِ فَتُهْلِكَهُمْ، أَوْ يُعِيدَهُمْ مَرَّةً أُخْرَى فِي الْبَحْرِ فَتُغْرِقَهُمْ أَمْوَاجُهُ الْمُتَلَاطِمَةُ، كَمَا قَالَ هُنَا مُنْكِرًا عَلَيْهِمْ أَمْنَهُمْ وَكُفْرَهُمْ بَعْدَ وُصُولِ الْبَرِّ: أَفَأَمِنْتُمْ أَنْ يَخْسِفَ بِكُمْ جَانِبَ الْبَرِّ أَوْ يُرْسِلَ عَلَيْكُمْ حَاصِبًا [١٧ \ ٦٨] وَهُوَ الْمَطَرُ أَوِ الرِّيحُ اللَّذَيْنِ فِيهِمَا الْحِجَارَةُ أَمْ أَمِنْتُمْ أَنْ يُعِيدَكُمْ فِيهِ تَارَةً أُخْرَى فَيُرْسِلَ عَلَيْكُمْ قَاصِفًا مِنَ الرِّيحِ فَيُغْرِقَكُمْ بِمَا كَفَرْتُمْ [١٧ \ ٦٩] ; أَيْ بِسَبَبِ كُفْرِكُمْ، فَالْبَاءُ سَبَبِيَّةٌ، وَ «مَا» مَصْدَرِيَّةٌ. وَالْقَاصِفُ: رِيحُ الْبِحَارِ الشَّدِيدَةُ الَّتِي تَكْسِرُ الْمَرَاكِبَ وَغَيْرَهَا. وَمِنْهُ قَوْلُ أَبِي تَمَامٍ:
Sonra Allah Celle ve Alâ, üzerinde bulunduğumuz bu yerde kâfirlerin akıllarının kıtlığını; karaya ulaşıp denizin dehşetinden kurtulduklarında, Allah'ın karaya ulaştıktan sonra da onları helak etmeye kadir olmasına rağmen -denize komşu olan kara parçasında onları yerin dibine geçirip yerin onları yutması, üzerlerine gökten taş yağdırıp helak etmesi veya onları denize bir kez daha döndürüp çalkantılı dalgalarının onları boğması suretiyle- Allah'ın azabından güvende olduklarını sanarak inkârlarına geri döndüklerini açıklamıştır. Nitekim karaya ulaştıktan sonraki bu güvenlik hislerini ve inkârlarını kınayarak burada şöyle buyurmuştur: { أَفَأَمِنْتُمْ أَنْ يَخْسِفَ بِكُمْ جَانِبَ الْبَرِّ أَوْ يُرْسِلَ عَلَيْكُمْ حَاصِبًا } “Yoksa O'nun sizi karanın bir tarafında yerin dibine geçirmeyeceğinden yahut üzerinize taş yağdıran bir fırtına göndermeyeceğinden emin mi oldunuz?” [17/68] -hâsıb (حَاصِبًا), içinde taş bulunan yağmur yahut rüzgârdır- { أَمْ أَمِنْتُمْ أَنْ يُعِيدَكُمْ فِيهِ تَارَةً أُخْرَى فَيُرْسِلَ عَلَيْكُمْ قَاصِفًا مِنَ الرِّيحِ فَيُغْرِقَكُمْ بِمَا كَفَرْتُمْ } “Yoksa O'nun sizi bir kez daha oraya (denize) döndürüp üzerinize kırıp geçiren bir kasırga göndererek inkârınız sebebiyle sizi boğmayacağından emin mi oldunuz?” [17/69]; yani inkârınız sebebiyle [boğmasından]. Buradaki «bâ» harfi sebebiyye, «mâ» ise masdariyyedir. «Kâsıf» (القَاصِف) ise gemileri ve diğer şeyleri parçalayan şiddetli deniz rüzgârıdır (kasırgadır). Ebû Temmâm'ın şu sözü de bundandır:
إِنَّ الرِّيَاحَ إِذَا مَا أَعْصَفَتْ قَصَفَتْ ... عِيدَانَ نَجْدٍ وَلَا يَعْبَأْنَ بِالرَّتَمِ
Şüphesiz rüzgârlar kasırgaya dönüştüğünde kırıp döker / Necid'in dallarını ve dönüp bakmaz retem çalısına.
يَعْنِي: إِذَا مَا هَبَّتْ بِشِدَّةٍ كَسَرَتْ عِيدَانَ شَجَرِ نَجْدٍ؛ رَتَمًا كَانَ أَوْ غَيْرَهُ.
Yani: Rüzgârlar şiddetle estiğinde retem olsun veya olmasın Necid ağaçlarının dallarını kırar demektir.
وَهَذَا الْمَعْنَى الَّذِي بَيَّنَهُ جَلَّ وَعَلَا هُنَا مِنْ قُدْرَتِهِ عَلَى إِهْلَاكِهِمْ فِي غَيْرِ الْبَحْرِ بِخَسْفٍ أَوْ عَذَابٍ مِنَ السَّمَاءِ - أَوْضَحَهُ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ ; كَقَوْلِهِ: إِنْ نَشَأْ نَخْسِفْ بِهِمُ الْأَرْضَ أَوْ نُسْقِطْ عَلَيْهِمْ كِسَفًا مِنَ السَّمَاءِ الْآيَةَ [٣٤ \ ٩] ، وَقَوْلِهِ: قُلْ هُوَ الْقَادِرُ عَلَى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذَابًا مِنْ فَوْقِكُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ الْآيَةَ [٦ \ ٦٥] ، وَقَوْلِهِ: أَأَمِنْتُمْ مَنْ فِي السَّمَاءِ أَنْ يَخْسِفَ بِكُمُ الْأَرْضَ فَإِذَا هِيَ تَمُورُ أَمْ أَمِنْتُمْ مَنْ فِي السَّمَاءِ أَنْ يُرْسِلَ عَلَيْكُمْ حَاصِبًا فَسَتَعْلَمُونَ كَيْفَ نَذِيرِ [٦٧ \ ١٦ - ١٧] ، وَقَوْلِهِ «فِي قَوْمِ لُوطٍ» : إِنَّا أَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ حَاصِبًا إِلَّا آلَ لُوطٍ نَجَّيْنَاهُمْ بِسَحَرٍ [٥٤ \ ٣٤] ، وَقَوْلِهِ: لِنُرْسِلَ عَلَيْهِمْ حِجَارَةً مِنْ طِينٍ [٥١ \ ٣٣] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Celle ve Alâ'nın burada açıkladığı, onları denizin dışında da yerin dibine geçirme veya gökten bir azap indirme suretiyle helak etmeye kadir olduğuna dair bu manayı başka yerlerde de açıklamıştır; nitekim { إِنْ نَشَأْ نَخْسِفْ بِهِمُ الْأَرْضَ أَوْ نُسْقِطْ عَلَيْهِمْ كِسَفًا مِنَ السَّمَاءِ } “Dilersek onları yerin dibine geçirir veya gökten üzerlerine parçalar düşürürüz...” [34/9] buyruğu, { قُلْ هُوَ الْقَادِرُ عَلَى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذَابًا مِنْ فَوْقِكُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ } “De ki: 'O, sizin üzerinize üstünüzden yahut ayaklarınızın altından bir azap göndermeye kadirdir...'” [6/65] buyruğu, { أَأَمِنْتُمْ مَنْ فِي السَّمَاءِ أَنْ يَخْسِفَ بِكُمُ الْأَرْضَ فَإِذَا هِيَ تَمُورُ أَمْ أَمِنْتُمْ مَنْ فِي السَّمَاءِ أَنْ يُرْسِلَ عَلَيْكُمْ حَاصِبًا فَسَتَعْلَمُونَ كَيْفَ نَذِيرِ } “Gökte olanın sizi yerin dibine geçirmesinden emin mi oldunuz? O zaman bir de bakarsınız ki yer çalkalanıp duruyor! Yoksa gökte olanın üzerinize taş yağdıran bir fırtına göndermesinden emin mi oldunuz? Tehdidimin nasıl olduğunu yakında bileceksiniz!” [67/16-17] buyruğu, Lût kavmi hakkında: { إِنَّا أَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ حَاصِبًا إِلَّا آلَ لُوطٍ نَجَّيْنَاهُمْ بِسَحَرٍ } “Şüphesiz biz onların üzerine taş yağdıran bir fırtına gönderdik; yalnız Lût'un ailesi müstesna, onları seher vaktinde kurtardık” [54/34] buyruğu ve { لِنُرْسِلَ عَلَيْهِمْ حِجَارَةً مِنْ طِينٍ } “Üzerlerine çamurdan [pişirilmiş sert] taşlar yağdırmak için [gönderildik]” [51/33] buyruğu ile diğer ayetler böyledir.
وَالْحَاصِبُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ قَدْ قَدَّمْنَا أَنَّهُ قِيلَ: إِنَّهَا السَّحَابَةُ أَوِ الرِّيحُ، وَكِلَا الْقَوْلَيْنِ صَحِيحٌ ; لِأَنَّ كُلَّ رِيحٍ شَدِيدَةٍ تَرْمِي بِالْحَصْبَاءِ تُسَمَّى حَاصِبًا وَحَصْبَةً، وَكُلُّ سَحَابَةٍ تَرْمِي بِالْبَرَدِ تُسَمَّى حَاصِبًا أَيْضًا ; وَمِنْهُ قَوْلُ الْفَرَزْدَقَ:
Bu ayette geçen «hâsıb» (الْحَاصِبُ) lafzı hakkında daha önce, onun bulut veya rüzgâr olduğu söylendiğini belirtmiştik; her iki görüş de doğrudur. Zira çakıl taşı savuran her şiddetli rüzgâra «hâsıb» ve «hasbe» denir; dolu yağdıran her buluta da «hâsıb» denir. Ferazdak'ın şu sözü de bundandır:
مُسْتَقْبِلِينَ شَمَالَ الشَّامِ يَضْرِبُنَا ... بِحَاصِبٍ كَنَدِيفِ الْقُطْنِ مَنْثُورِ
Şam'ın kuzey rüzgârını karşımıza almışız, vuruyor bize / Atılmış pamuk gibi saçılan dolusuyla.
وَقَوْلُ لَبِيدٍ:
Lebîd'in şu sözü de böyledir:
جَرَّتْ عَلَيْهَا أَنْ خَوَتْ مِنْ أَهْلِهَا ... أَذْيَالَهَا كُلُّ عُصُوفٍ حَصِبَهْ
Halkından boşalıp ıssız kalınca üzerinde / Eteklerini sürüyüp durdu çakıl savuran her kasırga.
وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: ثُمَّ لَا تَجِدُوا لَكُمْ عَلَيْنَا بِهِ تَبِيعًا [١٧ \ ٩٦] ، «فَعِيلٌ» بِمَعْنَى «فَاعِلٍ» . أَيْ تَابِعًا يَتْبَعُنَا بِالْمُطَالَبَةِ بِثَأْرِكُمْ ; كَقَوْلِهِ فَدَمْدَمَ عَلَيْهِمْ رَبُّهُمْ بِذَنْبِهِمْ فَسَوَّاهَا وَلَا يَخَافُ عُقْبَاهَا [٩١ \ ١٤، ١٥] ، أَيْ لَا يَخَافُ عَاقِبَةَ تَبِعَةٍ تَلْحَقُهُ بِذَلِكَ. وَكُلُّ مُطَالِبٍ بَدِينٍ أَوْ ثَأْرٍ أَوْ غَيْرِ ذَلِكَ تُسَمِّيهِ الْعَرَبُ تَبِيعًا، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّمَّاخِ يَصِفُ عُقَابًا:
Bu ayetteki { ثُمَّ لَا تَجِدُوا لَكُمْ عَلَيْنَا بِهِ تَبِيعًا } “Sonra bundan dolayı bize karşı kendinize bir öç alıcı/takipçi de bulamazsınız” [17/69] buyruğunda «fe'îl» (فَعِيلٌ) vezni «fâil» (فَاعِلٌ) anlamındadır; yani sizin intikamınızı talep etmek üzere peşimize düşecek bir takipçi [bulamazsınız] demektir. Nitekim { فَدَمْدَمَ عَلَيْهِمْ رَبُّهُمْ بِذَنْبِهِمْ فَسَوَّاهَا وَلَا يَخَافُ عُقْبَاهَا } “Bunun üzerine Rableri günahları sebebiyle onları yerle bir etti de orayı dümdüz kıldı. O, bunun akıbetinden de korkmaz!” [91/14-15] buyruğu böyledir; yani bundan dolayı Kendisine ulaşacak bir sorumluluğun akıbetinden korkmaz demektir. Araplar, bir borcun, kan davasının veya başka bir şeyin peşine düşüp talep eden herkese «tebî'» (تَبِيع) derler. Şemmâh'ın bir kartalı vasfederken söylediği şu söz de bundandır:
تَلُوذُ ثَعَالِبُ الشَّرَفَيْنِ مِنْهَا ... كَمَا لَاذَ الْغَرِيمُ مِنَ التَّبِيعِ
Şerefeyn'in tilkileri ondan [kartaldan] kaçıp sığınır / Tıpkı borçlunun alacaklı takipçiden kaçıp sığınması gibi.
أَيْ: كَعِيَاذِ الْمَدِينِ مِنْ صَاحِبِ الدَّيْنِ الَّذِي يُطَالِبُهُ بِغُرْمِهِ مِنْهُ.
Yani: Borçlunun, kendisinden borcunu ödemesini talep eden alacaklıdan kaçıp sığınması gibi demektir.
وَمِنْهُ قَوْلُ الْآخَرِ:
Bir diğerinin şu sözü de bundandır:
غَدَوْا وَغَدَتْ غِزْلَانُهُمْ وَكَأَنَّهَا ... ضَوَامِنُ غُرْمٍ لَهُنَّ تَبِيعُ
Erkenden gittiler, ceylanları da erkenden gitti; sanki onlar / Peşlerinde takipçisi olan borç kefilleriydiler.
أَيْ خَصْمُهُنَّ مُطَالَبٌ بَدِينٍ.
Yani hasımları kendisinden borç talep edilen kimsedir.
وَمِنْ هَذَا الْقَبِيلِ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَاتِّبَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَأَدَاءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسَانٍ الْآيَةَ [٢ \ ١٧٨] ، وَقَوْلُهُ ﷺ: «إِذَا أُتْبِعَ أَحَدُكُمْ عَلَى مَلِيءٍ فَلْيَتْبَعْ» وَهَذَا هُوَ مَعْنَى قَوْلِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَغَيْرِهِ: «تَبِيعًا» أَيْ نَصِيرًا، وَقَوْلِ مُجَاهِدٍ: نَصِيرًا ثَائِرًا.
Bu kabilden olmak üzere Yüce Allah'ın { فَاتِّبَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَأَدَاءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسَانٍ } “O takdirde örfe uymak ve [diyeti] ona güzellikle ödemek gerekir” [2/178] ayeti ve Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem: «Sizden biri zengin/ödeme gücü olan birine havale edilirse (peşine düşürülürse), ona uysun (hakkını ondan talep etsin)» hadisi yer alır. İbn Abbâs ve başkalarının [ayetteki] «tebî'an» (تَبِيعًا) kelimesine «yardımcı/destekçi» anlamı vermelerinin ve Mücâhid'in: «öç alan bir yardımcı» şeklindeki sözünün manası da budur.
تَنْبِيهٌ
TENBİH
لَا يَخْفَى عَلَى النَّاظِرِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ اللَّهَ ذَمَّ الْكُفَّارَ وَعَاتَبَهُمْ بِأَنَّهُمْ فِي وَقْتِ الشَّدَائِدِ وَالْأَهْوَالِ خَاصَّةً يُخْلِصُونَ الْعِبَادَةَ لَهُ وَحْدَهُ، وَلَا يَصْرِفُونَ شَيْئًا مِنْ حَقِّهِ لِمَخْلُوقٍ، وَفِي وَقْتِ الْأَمْنِ وَالْعَافِيَةِ يُشْرِكُونَ بِهِ غَيْرَهُ فِي حُقُوقِهِ الْوَاجِبَةِ لَهُ وَحْدَهُ، الَّتِي هِيَ عِبَادَتُهُ وَحْدَهُ فِي جَمِيعِ أَنْوَاعِ الْعِبَادَةِ، وَيُعْلَمُ مِنْ ذَلِكَ أَنَّ بَعْضَ جَهَلَةِ الْمُتَسَمِّينَ بِاسْمِ الْإِسْلَامِ أَسْوَأُ حَالًا مِنْ عَبَدَةِ الْأَوْثَانِ، فَإِنَّهُمْ إِذَا دَهَمَتْهُمُ الشَّدَائِدُ، وَغَشِيَتْهُمُ الْأَهْوَالُ وَالْكُرُوبُ الْتَجَئُوا إِلَى غَيْرِ اللَّهِ مِمَّنْ يَعْتَقِدُونَ فِيهِ الصَّلَاحَ، فِي الْوَقْتِ الَّذِي يُخْلِصُ فِيهِ الْكُفَّارُ الْعِبَادَةَ لِلَّهِ، مَعَ أَنَّ اللَّهَ جَلَّ وَعَلَا أَوْضَحَ فِي غَيْرِ مَوْضِعٍ أَنَّ إِجَابَةَ الْمُضْطَرِّ وَإِنْجَاءَهُ مِنَ الْكَرْبِ مِنْ حُقُوقِهِ الَّتِي لَا يُشَارِكُهُ فِيهَا غَيْرُهُ.
Bu kerim ayete bakan kimse için şu husus gizli kalmaz: Allah, kâfirleri sadece sıkıntı ve dehşet anlarında ibadeti yalnızca Kendisine has kılıp O'nun hakkından hiçbir şeyi mahlukata sarf etmemeleri; güven ve afiyet anında ise ibadetin bütün çeşitleriyle yalnızca Kendisine yapılması vacip olan haklarında O'na başkalarını ortak koşmaları sebebiyle yermiş ve kınamıştır. Buradan anlaşılmaktadır ki, kendilerine Müslüman adını veren birtakım cahillerin durumu putperestlerden daha kötüdür. Zira kâfirlerin ibadeti Allah'a has kıldığı o vakitte bunlar, başlarına şiddetli sıkıntılar geldiğinde, dehşetler ve kederler kendilerini bürüdüğünde salih olduğuna inandıkları kimseler arasından Allah'tan başkasına sığınırlar. Oysa Allah celle ve 'alâ, darda kalanın duasına icabet etmenin ve onu sıkıntıdan kurtarmanın, hiçbir varlığın Kendisine ortak olamayacağı Kendi haklarından olduğunu birden fazla yerde açıklamıştır.
وَمِنْ أَوْضَحِ الْأَدِلَّةِ فِي ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى «فِي سُورَةِ النَّمْلِ» : آللَّهُ خَيْرٌ أَمْ مَا أَمَّنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَأَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَنْبَتْنَا بِهِ حَدَائِقَ ذَاتَ بَهْجَةٍ مَا كَانَ لَكُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَهَا أَإِلَهٌ مَعَ اللَّهِ بَلْ هُمْ قَوْمٌ يَعْدِلُونَ أَمَّنْ جَعَلَ الْأَرْضَ قَرَارًا وَجَعَلَ خِلَالَهَا أَنْهَارًا وَجَعَلَ لَهَا رَوَاسِيَ وَجَعَلَ بَيْنَ الْبَحْرَيْنِ حَاجِزًا أَإِلَهٌ مَعَ اللَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ أَمَّنْ يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذَا دَعَاهُ وَيَكْشِفُ السُّوءَ الْآيَاتِ [٣٧ \ ٢٧] ٥٩ - ٦٢، فَتَرَاهُ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَاتِ الْكَرِيمَاتِ جَعَلَ إِجَابَةَ الْمُضْطَرِّ إِذَا دَعَا وَكَشْفَ السُّوءِ عَنْهُ مِنْ حَقِّهِ الْخَالِصِ الَّذِي لَا يُشَارِكُهُ فِيهِ أَحَدٌ ; كَخَلْقِهِ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ، وَإِنْزَالِهِ الْمَاءَ مِنَ السَّمَاءِ، وَإِنْبَاتِهِ بِهِ الشَّجَرَ، وَجَعْلِهِ الْأَرْضَ قَرَارًا، وَجَعْلِهِ خِلَالَهَا أَنْهَارًا، وَجَعْلِهِ لَهَا رَوَاسِيَ، وَجَعْلِهِ بَيْنَ الْبَحْرَيْنِ حَاجِزًا، إِلَى آخَرِ مَا ذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَاتِ مِنْ غَرَائِبِ صُنْعِهِ وَعَجَائِبِهِ الَّتِي لَا يُشَارِكُهُ فِيهَا أَحَدٌ ; ﷾ عَنْ ذَلِكَ عُلُوًّا كَبِيرًا.
Bu konudaki en açık delillerden biri, Neml Suresi'nde Yüce Allah'ın şöyle buyurmasıdır: { آللَّهُ خَيْرٌ أَمَّا يُشْرِكُونَ أَمَّنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَأَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَنْبَتْنَا بِهِ حَدَائِقَ ذَاتَ بَهْجَةٍ مَا كَانَ لَكُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَهَا أَإِلَهٌ مَعَ اللَّهِ بَلْ هُمْ قَوْمٌ يَعْدِلُونَ أَمَّنْ جَعَلَ الْأَرْضَ قَرَارًا وَجَعَلَ خِلَالَهَا أَنْهَارًا وَجَعَلَ لَهَا رَوَاسِيَ وَجَعَلَ بَيْنَ الْبَحْرَيْنِ حَاجِزًا أَإِلَهٌ مَعَ اللَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ أَمَّنْ يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذَا دَعَاهُ وَيَكْشِفُ السُّوءَ } “...Allah mı hayırlı yoksa ortak koştukları şeyler mi? Yoksa gökleri ve yeri yaratan, sizin için gökten su indiren mi? Öyle ki onunla, bir ağacını bile bitiremeyeceğiniz pek güzel bahçeler bitirdik. Allah ile beraber başka bir ilah mı var?! Hayır, onlar sapan bir topluluktur. Yoksa yeryüzünü yerleşme yeri kılan, aralarında nehirler akıtan, oraya sabit dağlar yerleştiren ve iki deniz arasına bir engel koyan mı? Allah ile beraber başka bir ilah mı var?! Hayır, onların çoğu bilmezler. Yoksa darda kalan kendisine dua ettiği zaman ona icabet eden ve kötülüğü gideren mi?...” [27/59-62]. Görüldüğü üzere O celle ve 'alâ, bu kerim ayetlerde darda kalanın dua ettiğinde icabet edilmesini ve ondan kötülüğün giderilmesini; tıpkı gökleri ve yeri yaratması, gökten su indirmesi, onunla ağaçları bitirmesi, yeri yerleşme yeri kılması, aralarında nehirler var etmesi, ona sabit dağlar koyması, iki deniz arasına engel koyması ve bu ayetlerde zikrettiği, hiçbir varlığın Kendisine ortak olamayacağı sanatının eşsiz ve harika örnekleri gibi, Kendisine has bir hak kılmıştır. Allah, bundan son derece yüce ve münezzehtir.
وَهَذَا الَّذِي ذَكَرَهُ اللَّهُ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَاتِ الْكَرِيمَاتِ: كَانَ سَبَبَ إِسْلَامِ عِكْرِمَةَ بْنِ أَبِي جَهْلٍ ; فَإِنَّهُ لِمَا فَتَحَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مَكَّةَ ذَهَبَ فَارًّا مِنْهُ إِلَى بِلَادِ الْحَبَشَةِ، فَرَكِبَ فِي الْبَحْرِ مُتَوَجِّهًا إِلَى الْحَبَشَةِ، فَجَاءَتْهُمْ رِيحٌ عَاصِفٌ فَقَالَ الْقَوْمُ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ: إِنَّهُ لَا يُغْنِي عَنْكُمْ إِلَّا أَنْ تَدْعُوا اللَّهَ وَحْدَهُ، فَقَالَ عِكْرِمَةُ فِي نَفْسِهِ: وَاللَّهِ إِنْ كَانَ لَا يَنْفَعُ فِي الْبَحْرِ غَيْرُهُ فَإِنَّهُ لَا يَنْفَعُ فِي الْبَرِّ غَيْرُهُ، اللَّهُمَّ لَكَ عَلَيَّ عَهْدٌ، لَئِنْ أَخْرَجْتَنِي مِنْهُ لَأَذْهَبَنَّ فَلَأَضَعَنَّ يَدِيَ فِي يَدِ مُحَمَّدٍ ﷺ فَلَأَجِدَنَّهُ رَءُوفًا رَحِيمًا. فَخَرَجُوا مِنَ الْبَحْرِ، فَخَرَجَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَأَسْلَمَ وَحَسُنَ إِسْلَامُهُ ﵁. اهـ.
Yüce Allah'ın bu kerim ayetlerde zikrettiği bu husus, İkrime b. Ebî Cehil'in Müslüman olmasına vesile olmuştur. Zira Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'yi fethettiğinde o, kendisinden kaçarak Habeşistan diyarına doğru gitti. Habeşistan'a yönelerek denize bindi. Derken şiddetli bir fırtına koptu. İnsanlar birbirlerine: «Sizi Allah'tan başkasına dua etmeniz kurtarmaz, yalnızca O'na dua edin!» dediler. Bunun üzerine İkrime kendi kendine: «Vallahi denizde O'ndan başkası fayda vermiyorsa karada da O'ndan başkası fayda vermez! Allah'ım! Şayet beni buradan sağ salim çıkarırsan Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem gidip elimi onun eline koyacağıma ve onu son derece şefkatli ve merhametli bulacağıma dair Sana ahdim olsun!» dedi. Denizden kurtulup çıktılar. O da Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem gitti, Müslüman oldu ve İslam'ı çok güzel oldu radıyallâhu anh.
وَالظَّاهِرُ أَنَّ الضَّمِيرَ فِي قَوْلِهِ: بِهِ تَبِيعًا [١٧ \ ٦٩] رَاجِعٌ إِلَى الْإِهْلَاكِ بِالْإِغْرَاقِ الْمَفْهُومِ مِنْ قَوْلِهِ: فَيُغْرِقَكُمْ بِمَا كَفَرْتُمْ [١٧ \ ٦٩] ، أَيْ لَا تَجِدُونَ تَبِيعًا يَتْبَعُنَا بِثَأْرِكُمْ بِسَبَبِ ذَلِكَ الْإِغْرَاقِ.
Zahir olan şudur ki { بِهِ تَبِيعًا } “ondan dolayı bir öç alıcı/takipçi” [17/69] buyruğundaki zamir, { فَيُغْرِقَكُمْ بِمَا كَفَرْتُمْ } “küfretmeniz sebebiyle sizi suda boğması” [17/69] ifadesinden anlaşılan suda boğarak helak etmeye dönmektedir. Yani: O suda boğma sebebiyle sizin intikamınızı talep edip peşimize düşecek bir takipçi bulamazsınız demektir.
وَقَالَ صَاحِبُ رُوحِ الْمَعَانِي: وَضَمِيرُ «بِهِ» قِيلَ لِلْإِرْسَالِ، وَقِيلَ لِلْإِغْرَاقِ، وَقِيلَ لَهُمَا بِاعْتِبَارِ مَا وَقَعَ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Rûhu'l-Me'ânî sahibi şöyle demiştir: «Bihi» (بِهِ) kelimesindeki zamirin fırtına göndermeye (irsâl) raci olduğu söylendiği gibi, suda boğmaya (iğrâk) raci olduğu da söylenmiştir. Vuku bulan şey itibarıyla her ikisine de ait olduğu söylenmiştir. En doğrusunu Yüce Allah bilir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِي آدَمَ.
Yüce Allah'ın şu buyruğu: { وَلَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِي آدَمَ } “Andolsun biz Âdemoğlunu üstün/şerefli kıldık.”
قَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: مِنْ تَكْرِيمِهِ لِبَنِي آدَمَ خَلْقُهُ لَهُمْ عَلَى أَكْمَلِ الْهَيْئَاتِ وَأَحْسَنِهَا، فَإِنَّ الْإِنْسَانَ يَمْشِي قَائِمًا مُنْتَصِبًا عَلَى رِجْلَيْهِ، وَيَأْكُلُ بِيَدَيْهِ، وَغَيْرُهُ مِنَ الْحَيَوَانَاتِ يَمْشِي عَلَى أَرْبَعٍ، وَيَأْكُلُ بِفَمِهِ.
İlim ehlinden bazıları şöyle demiştir: O'nun Âdemoğlunu üstün/şerefli kılmasının bir yönü, onları suret ve heyetlerin en mükemmeli ve en güzeli üzere yaratmasıdır. Zira insan iki ayağı üzerinde dik ve dosdoğru yürür, elleriyle yer; diğer hayvanlar ise dört ayak üzerinde yürür ve ağzıyla yer.
وَمِمَّا يَدُلُّ لِهَذَا مِنَ الْقُرْآنِ قَوْلُهُ تَعَالَى: لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ [٩٥ \ ٤] ، وَقَوْلُهُ: وَصَوَّرَكُمْ فَأَحْسَنَ صُوَرَكُمْ [٤٠ \ ٦٤] وَفِي الْآيَةِ كَلَامٌ غَيْرُ هَذَا، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Kur'an'dan buna delalet eden ayetlerden biri Yüce Allah'ın: { لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ } “Andolsun biz insanı en güzel kıvamda/biçimde yarattık” [95/4] ayeti ve { وَصَوَّرَكُمْ فَأَحْسَنَ صُوَرَكُمْ } “Size şekil verdi ve şekillerinizi güzel yaptı” [40/64] ayetidir. Bu ayet hakkında bundan başka açıklamalar da vardır. En doğrusunu Yüce Allah bilir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَحَمَلْنَاهُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ
Yüce Allah'ın şu buyruğu: { وَحَمَلْنَاهُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ } “Onları karada ve denizde taşıdık...”
الْآيَةَ، أَيْ فِي الْبِرِّ عَلَى الْأَنْعَامِ، وَفِي الْبَحْرِ عَلَى السُّفُنِ.
Ayetin devamı [şöyledir]; yani karada en'âm (binek hayvanları) üzerinde, denizde ise gemiler üzerinde [taşıdık].
وَالْآيَاتُ الْمُوَضِّحَةُ لِذَلِكَ كَثِيرَةٌ جِدًّا ; كَقَوْلِهِ: وَعَلَيْهَا وَعَلَى الْفُلْكِ تُحْمَلُونَ [٢٣ \ ٢٢] ، وَقَوْلِهِ: وَالَّذِي خَلَقَ الْأَزْوَاجَ كُلَّهَا وَجَعَلَ لَكُمْ مِنَ الْفُلْكِ وَالْأَنْعَامِ مَا تَرْكَبُونَ [٤٣ \ ١٢] ، وَقَدْ قَدَّمْنَا هَذَا مُسْتَوْفًى بِإِيضَاحٍ «فِي سُورَةِ النَّحْلِ» .
Bunu açıklayan ayetler pek çoktur; nitekim { وَعَلَيْهَا وَعَلَى الْفُلْكِ تُحْمَلُونَ } “Hem onların üzerinde hem de gemilerin üzerinde taşınırsınız” [23/22] ve { وَالَّذِي خَلَقَ الْأَزْوَاجَ كُلَّهَا وَجَعَلَ لَكُمْ مِنَ الْفُلْكِ وَالْأَنْعَامِ مَا تَرْكَبُونَ } “O ki bütün çiftleri yaratmış, sizin için bineceğiniz gemiler ve hayvanlar var etmiştir” [43/12] buyrukları böyledir. Biz bunu Nahl Suresi'nde geniş ve etraflı bir şekilde açıklamıştık.
قَوْلُهُ تَعَالَى: يَوْمَ نَدْعُو كُلَّ أُنَاسٍ بِإِمَامِهِمْ.
Yüce Allah'ın şu buyruğu: { يَوْمَ نَدْعُو كُلَّ أُنَاسٍ بِإِمَامِهِمْ } “O gün bütün insanları önderleriyle çağırırız.”
قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: الْمُرَادُ «بِإِمَامِهِمْ» هُنَا كِتَابُ أَعْمَالِهِمْ.
Bazı âlimler şöyle demiştir: Buradaki «imâmihim» (بِإِمَامِهِمْ) ifadesinden maksat, onların amel defterleridir.
وَيَدُلُّ لِهَذَا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَكُلَّ شَيْءٍ أحْصَيْنَاهُ فِي إِمَامٍ مُبِينٍ [٣٦ \ ١٢] ، وَقَوْلُهُ: وَتَرَى كُلَّ أُمَّةٍ جَاثِيَةً كُلُّ أُمَّةٍ تُدْعَى إِلَى كِتَابِهَا الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ [٤٥ \ ٢٨] ، وَقَوْلُهُ: وَوُضِعَ الْكِتَابُ فَتَرَى الْمُجْرِمِينَ مُشْفِقِينَ مِمَّا فِيهِ الْآيَةَ [١٨ \ ٤٩] ، وَقَوْلُهُ: وَكُلَّ إِنْسَانٍ أَلْزَمْنَاهُ طَائِرَهُ فِي عُنُقِهِ وَنُخْرِجُ لَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ كِتَابًا يَلْقَاهُ مَنْشُورًا [١٧ \ ١٣] ، وَاخْتَارَ هَذَا الْقَوْلَ ابْنُ كَثِيرٍ ; لِدَلَالَةِ آيَةِ «يس» الْمَذْكُورَةِ عَلَيْهِ. وَهَذَا الْقَوْلُ رِوَايَةٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ذَكَرَهَا ابْنُ جَرِيرٍ وَغَيْرُهُ، وَعَزَاهُ ابْنُ كَثِيرٍ لِابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي الْعَالِيَةِ وَالضَّحَّاكِ وَالْحَسَنِ، وَعَنْ قَتَادَةَ وَمُجَاهِدٍ: أَنَّ الْمُرَادَ بِـ بِإِمَامِهِمْ نَبِيُّهُمْ.
Buna Yüce Allah'ın şu buyrukları delalet etmektedir: { وَكُلَّ شَيْءٍ أحْصَيْنَاهُ فِي إِمَامٍ مُبِينٍ } “Her şeyi apaçık bir kitapta (ana kitapta) sayıp zaptettik” [36/12], { وَتَرَى كُلَّ أُمَّةٍ جَاثِيَةً كُلُّ أُمَّةٍ تُدْعَى إِلَى كِتَابِهَا الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “Her ümmeti diz çökmüş görürsün. Her ümmet kendi kitabına çağrılır: 'Bugün yaptıklarınızın karşılığı verilecektir!'” [45/28], { وَوُضِعَ الْكِتَابُ فَتَرَى الْمُجْرِمِينَ مُشْفِقِينَ مِمَّا فِيهِ } “Kitap ortaya konmuştur; suçluların onda olandan korkup ürperdiklerini görürsün...” [18/49] ve { وَكُلَّ إِنْسَانٍ أَلْزَمْنَاهُ طَائِرَهُ فِي عُنُقِهِ وَنُخْرِجُ لَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ كِتَابًا يَلْقَاهُ مَنْشُورًا } “Her insanın amelini/nasibini boynuna doladık. Kıyamet günü onun için açılmış olarak bulacağı bir kitap çıkarırız” [17/13]. İbn Kesîr, zikredilen Yâsîn ayetinin buna delaleti sebebiyle bu görüşü tercih etmiştir. Bu görüş, İbn Cerîr ve başkalarının zikrettiği üzere İbn Abbâs'tan gelen bir rivayettir. İbn Kesîr de bunu İbn Abbâs, Ebu'l-Âliye, Dahhâk ve el-Hasan'a nispet etmiştir. Katâde ve Mücâhid'den ise «imâmihim» ifadesinden maksadın onların peygamberi olduğu rivayet edilmiştir.
وَيَدُلُّ لِهَذَا الْقَوْلِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلِكُلِّ أُمَّةٍ رَسُولٌ فَإِذَا جَاءَ رَسُولُهُمْ قُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ [١٠ \ ٤٧] ، وَقَوْلُهُ: فَكَيْفَ إِذَا جِئْنَا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنَا بِكَ عَلَى هَؤُلَاءِ شَهِيدًا الْآيَةَ [٤ \ ٤١] ، وَقَوْلُهُ: وَيَوْمَ نَبْعَثُ فِي كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيدًا عَلَيْهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَجِئْنَا بِكَ شَهِيدًا عَلَى هَؤُلَاءِ الْآيَةَ [١٦ \ ٨٩] ، وَقَوْلُهُ: وَأَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّهَا وَوُضِعَ الْكِتَابُ وَجِيءَ بِالنَّبِيِّينَ وَالشُّهَدَاءِ الْآيَةَ [٣٩ \ ٦٩] .
Bu görüşe Yüce Allah'ın şu buyrukları delalet eder: { وَلِكُلِّ أُمَّةٍ رَسُولٌ فَإِذَا جَاءَ رَسُولُهُمْ قُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ } “Her ümmetin bir peygamberi vardır. Peygamberleri geldiğinde aralarında adaletle hükmedilir ve onlara zulmedilmez” [10/47], { فَكَيْفَ إِذَا جِئْنَا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنَا بِكَ عَلَى هَؤُلَاءِ شَهِيدًا } “Her ümmetten bir şahit getirdiğimiz ve seni de bunlara şahit kıldığımız zaman durum nasıl olacak?!” [4/41], { وَيَوْمَ نَبْعَثُ فِي كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيدًا عَلَيْهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَجِئْنَا بِكَ شَهِيدًا عَلَى هَؤُلَاءِ } “Her ümmet içinde kendilerinden aleyhlerine bir şahit göndereceğimiz ve seni de bunlara şahit olarak getireceğimiz gün...” [16/89] ve { وَأَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّهَا وَوُضِعَ الْكِتَابُ وَجِيءَ بِالنَّبِيِّينَ وَالشُّهَدَاءِ } “Yeryüzü Rabbinin nuruyla aydınlandı, kitap konuldu, peygamberler ve şahitler getirildi...” [39/69].
قَالَ بَعْضُ السَّلَفِ: وَفِي هَذَا أَكْبَرُ شَرَفٍ لِأَصْحَابِ الْحَدِيثِ ; لِأَنَّ إِمَامَهُمُ النَّبِيُّ ﷺ.
Selef-i sâlihînden bazıları şöyle demiştir: «Bu durum hadis ehli için en büyük şereftir; çünkü onların imamı/önderi Peygamber'dir sallallâhu aleyhi ve sellem.»
وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: بِإِمَامِهِمْ ; أَيْ بِكِتَابِهِمُ الَّذِي أُنْزِلَ عَلَى نَبِيِّهِمْ مِنَ التَّشْرِيعِ ; وَمِمَّنْ قَالَ بِهِ: ابْنُ زَيْدٍ، وَاخْتَارَهُ ابْنُ جَرِيرٍ.
İlim ehlinden bazıları şöyle demiştir: «İmâmihim» (بِإِمَامِهِمْ), yani peygamberlerine indirilen şeriat kitabı ile [çağrılırlar] demektir. Bunu söyleyenlerden biri İbn Zeyd'dir ve İbn Cerîr de bu görüşü tercih etmiştir.
وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: يَوْمَ نَدْعُوا كُلَّ أُنَاسٍ بِإِمَامِهِمْ [١٧ \ ٧١] ، أَيْ نَدْعُو كُلَّ قَوْمٍ بِمَنْ يَأْتَمُّونَ بِهِ، فَأَهْلُ الْإِيمَانِ أَئِمَّتُهُمُ الْأَنْبِيَاءُ صَلَوَاتُ اللَّهِ وَسَلَامُهُ عَلَيْهِمْ، وَأَهْلُ الْكُفْرِ أَئِمَّتُهُمْ سَادَتُهُمْ وَكُبَرَاؤُهُمْ مِنْ رُؤَسَاءِ الْكَفَرَةِ ; كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ الْآيَةَ [٢٨ \ ٤١] ، وَهَذَا الْأَخِيرُ أَظْهَرُ الْأَقْوَالِ عِنْدِي، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
İlim ehlinden bazıları ise şöyle demiştir: { يَوْمَ نَدْعُوا كُلَّ أُنَاسٍ بِإِمَامِهِمْ } “O gün bütün insanları önderleriyle çağırırız” [17/71] ayeti; her topluluğu kendisine uyup peşinden gittikleri kimseyle çağırırız demektir. Dolayısıyla iman ehlinin imamları/önderleri peygamberlerdir -Allah'ın salât ve selâmı üzerlerine olsun-; küfür ehlinin önderleri ise kâfirlerin ileri gelen efendileri ve büyükleridir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ } “Biz onları ateşe çağıran önderler kıldık...” [28/41]. Bu son görüş bana göre görüşlerin en açığı/en kuvvetlisidir. En doğrusunu Yüce Allah bilir.
فَقَدْ رَأَيْتَ أَقْوَالَ الْعُلَمَاءِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَمَا يَشْهَدُ لَهَا مِنْ قُرْآنٍ، وَقَوْلُهُ بَعْدَ هَذَا: فَمَنْ أُوتِيَ كِتَابَهُ بِيَمِينِهِ [١٧ \ ٧١] ، مِنَ الْقَرَائِنِ الدَّالَّةِ عَلَى تَرْجِيحِ مَا اخْتَارَهُ ابْنُ كَثِيرٍ مِنْ أَنَّ الْإِمَامَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ كِتَابُ الْأَعْمَالِ.
Âlimlerin bu ayet hakkındaki görüşlerini ve Kur'an'dan bunlara şahitlik eden delilleri gördün. Bundan hemen sonra gelen: { فَمَنْ أُوتِيَ كِتَابَهُ بِيَمِينِهِ } “Artık kime kitabı sağından verilirse” [17/71] buyruğu, İbn Kesîr'in bu ayette geçen imamdan kastın amel defteri olduğu yönündeki tercihini destekleyen karinelerdendir.
وَذَكَرَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ الَّذِينَ يُؤْتَوْنَ كِتَابَهُمْ بِأَيْمَانِهِمْ يَقْرَءُونَهُ وَلَا يُظْلَمُونَ فَتِيلًا.
O celle ve 'alâ bu kerim ayette, kitapları sağ taraflarından verilen kimselerin onu okuyacaklarını ve kendilerine kıl payı kadar bile zulmedilmeyeceğini zikretmiştir.
وَقَدْ أَوْضَحَ هَذَا فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ ; كَقَوْلِهِ: فَأَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتَابَهُ بِيَمِينِهِ فَيَقُولُ هَاؤُمُ اقْرَءُوا كِتَابِيَهْ [٦٩ \ ١٩]- إِلَى قَوْلِهِ - وَأَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتَابَهُ بِشِمَالِهِ فَيَقُولُ يَالَيْتَنِي لَمْ أُوتَ كِتَابِيَهْ [٦٩ \ ٢٥] ، وَقَدْ قَدَّمْنَا هَذَا مُسْتَوْفًى فِي أَوَّلِ هَذِهِ السُّورَةِ الْكَرِيمَةِ.
Bunu başka yerlerde de açıklamıştır; nitekim: { فَأَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتَابَهُ بِيَمِينِهِ فَيَقُولُ هَاؤُمُ اقْرَءُوا كِتَابِيَهْ } “Kitabı sağından verilen kimseye gelince, o der ki: 'Alın, kitabımı okuyun!'” [69/19] ayetinden şu buyruğuna kadar: { وَأَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتَابَهُ بِشِمَالِهِ فَيَقُولُ يَالَيْتَنِي لَمْ أُوتَ كِتَابِيَهْ } “Kitabı solundan verilen kimseye gelince, o da: 'Keşke bana kitabım verilmeseydi!' der” [69/25] böyledir. Biz bunu bu kerim surenin başında etraflıca açıklamıştık.
وَقَوْلُ مَنْ قَالَ: إِنَّ الْمُرَادَ بِـ بِإِمَامِهِمْ كَمُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ «أُمَّهَاتُهُمْ» أَيْ يُقَالُ: يَا فُلَانُ ابْنَ فُلَانَةٍ - قَوْلٌ بَاطِلٌ بِلَا شَكٍّ. وَقَدْ ثَبَتَ فِي الصَّحِيحِ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ مَرْفُوعًا: «يُرْفَعُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لِكُلِّ غَادِرٍ لِوَاءٌ فَيُقَالُ هَذِهِ غَدْرَةُ فُلَانِ ابْنِ فُلَانٍ» .
Muhammed b. Kâ'b gibi bazılarının ileri sürdüğü «imâmihim» (بِإِمَامِهِمْ) kelimesinden maksadın «anneleri» olduğu, yani: «Ey filan kadının oğlu filan!» diye çağrılacakları şeklindeki görüş, şüphesiz batıl bir görüştür. Zira Sahîh'te İbn Ömer'den merfû olarak rivayet edilen şu hadis sabittir: «Kıyamet günü her ahdini bozan/hıyanet eden kimse için bir sancak dikilir ve: 'Bu, filan oğlu filanın hıyanetidir' denilir.»
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَنْ كَانَ فِي هَذِهِ أَعْمَى فَهُوَ فِي الْآخِرَةِ أَعْمَى وَأَضَلُّ سَبِيلًا.
Yüce Allah'ın şu buyruğu: { وَمَنْ كَانَ فِي هَذِهِ أَعْمَى فَهُوَ فِي الْآخِرَةِ أَعْمَى وَأَضَلُّ سَبِيلًا } “Kim bu dünyada kör ise o, ahirette de kördür ve yol bakımından daha da sapıktır.”
الْمُرَادُ بِالْعَمَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: عَمَى الْقَلْبِ لَا عَمَى الْعَيْنِ، وَيَدُلُّ لِهَذَا قَوْلُهُ تَعَالَى:
Bu kerim ayetteki körlükten kasıt, gözün körlüğü değil kalp körlüğüdür. Buna Yüce Allah'ın şu buyruğu delalet eder:
فَإِنَّهَا لَا تَعْمَى الْأَبْصَارُ وَلَكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ [٢٢ \ ٤٦] ; لِأَنَّ عَمَى الْعَيْنِ مَعَ إِبْصَارِ الْقَلْبِ لَا يَضُرُّ، بِخِلَافِ الْعَكْسِ ; فَإِنَّ أَعْمَى الْعَيْنِ يَتَذَكَّرُ فَتَنْفَعُهُ الذِّكْرَى بِبَصِيرَةِ قَلْبِهِ، قَالَ تَعَالَى: عَبَسَ وَتَوَلَّى أَنْ جَاءَهُ الْأَعْمَى وَمَا يُدْرِيكَ لَعَلَّهُ يَزَّكَّى أَوْ يَذَّكَّرُ فَتَنْفَعَهُ الذِّكْرَى [٨٠ \ ١ - ٤] .
{ فَإِنَّهَا لَا تَعْمَى الْأَبْصَارُ وَلَكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ } “Çünkü gerçekte gözler kör olmaz, fakat göğüslerdeki kalpler kör olur” [22/46]. Zira kalbin görmesiyle birlikte gözün kör olması zarar vermez; bunun tersi ise böyle değildir. Nitekim gözü kör olan kimse düşünüp ibret alır da kalbinin basireti sayesinde öğüt ona fayda verir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { عَبَسَ وَتَوَلَّى أَنْ جَاءَهُ الْأَعْمَى وَمَا يُدْرِيكَ لَعَلَّهُ يَزَّكَّى أَوْ يَذَّكَّرُ فَتَنْفَعَهُ الذِّكْرَى } “Yüzünü ekşitti ve döndü; kendisine o kör geldi diye. Nereden bileceksin, belki de o arınacaktı yahut öğüt alacaktı da bu öğüt kendisine fayda verecekti” [80/1-4].
إِذَا بَصُرَ الْقَلْبُ الْمُرُوءَةَ وَالتُّقَى ... فَإِنَّ عَمَى الْعَيْنَيْنِ لَيْسَ يَضِيرُ
Kalp mürüvveti ve takvayı gördüğü zaman / İki gözün kör olması zarar vermez.
وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ لَمَّا عَمِيَ فِي آخِرِ عُمْرِهِ كَمَا رُوِيَ عَنْهُ مِنْ وُجُوهٍ، كَمَا ذَكَرَهُ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ وَغَيْرُهُ:
İbn Abdilberr ve başkalarının zikrettiği üzere çeşitli yollarla kendisinden rivayet edildiğine göre, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ ömrünün sonlarında gözleri kör olduğunda şöyle demiştir:
إِنْ يَأْخُذِ اللَّهُ مِنْ عَيْنِي نُورَهُمَا ... فَفِي لِسَانِي وَقَلْبِي مِنْهُمَا نُورُ
Allah iki gözümden nurlarını aldıysa da / Dilimde ve kalbimde onlardan kalan bir nur vardır.
قَلْبِي ذَكِيٌّ وَعَقْلِي غَيْرُ ذِي دَخَلٍ ... وَفِي فَمِي صَارِمٌ كَالسَّيْفِ مَأْثُورُ
Kalbim zekidir, aklımda hiçbir kusur ve şüphe yoktur / Ağzımda ise meşhur bir kılıç gibi keskin [bir dil] vardır.
وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: فَهُوَ فِي الْآخِرَةِ أَعْمَى وَأَضَلُّ سَبِيلًا [١٧ \ ٧٢] ، قَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: لَيْسَتِ الصِّيغَةُ صِيغَةَ تَفْضِيلٍ، بَلِ الْمَعْنَى فَهُوَ فِي الْآخِرَةِ أَعْمَى كَذَلِكَ لَا يَهْتَدِي إِلَى نَفْعٍ، وَبِهَذَا جَزَمَ الزَّمَخْشَرِيُّ.
Bu kerim ayetteki { فَهُوَ فِي الْآخِرَةِ أَعْمَى وَأَضَلُّ سَبِيلًا } “O, ahirette de kördür ve yol bakımından daha da sapıktır” [17/72] buyruğu hakkında bazı ilim ehli şöyle demiştir: [Buradaki a'mâ] sığası ism-i tafdil sığası değildir; aksine anlamı: «O, ahirette de aynı şekilde kördür, hiçbir faydaya yol bulamaz» demektir. Zemahşerî bunu kesin bir dille ifade etmiştir.
قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: الَّذِي يَتَبَادَرُ إِلَى الذِّهْنِ أَنَّ لَفْظَةَ «أَعْمَى» الثَّانِيَةَ صِيغَةُ تَفْضِيلٍ ; أَيْ هُوَ أَشَدُّ عَمًى فِي الْآخِرَةِ.
Kitabın müellifi -Allah onu affetsin- der ki: Zihne ilk gelen şey, ikinci «a'mâ» (أَعْمَى) lafzının ism-i tafdil sığası olduğudur; yani o, ahirette daha kördür / körlüğü daha şiddetlidir demektir.
وَيَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ بَعْدَهُ: وَأَضَلُّ سَبِيلًا ; فَإِنَّهَا صِيغَةُ تَفْضِيلٍ بِلَا نِزَاعٍ. وَالْمُقَرَّرُ فِي عِلْمِ الْعَرَبِيَّةِ: أَنَّ صِيغَتَيِ التَّعَجُّبِ وَصِيغَةَ التَّفْضِيلِ لَا يَأْتِيَانِ مِنْ فِعْلٍ، الْوَصْفُ مِنْهُ عَلَى «أَفْعَلَ» الَّذِي أُنْثَاهُ فَعْلَاءُ ; كَمَا أَشَارَ لَهُ فِي الْخُلَاصَةِ بِقَوْلِهِ:
Buna, peşinden gelen { وَأَضَلُّ سَبِيلًا } “ve yol bakımından daha da sapıktır” ifadesi delalet etmektedir; zira bu ifade ittifakla ism-i tafdildir. Arapça dilbilgisinde yerleşmiş kurala göre ise: Taaccüb sığaları ile ism-i tafdil sığası, müennesi «fa'lâ» (فَعْلَاءُ) vezninde gelen «ef'al» (أَفْعَلُ) sıfatına sahip fiillerden türetilmez. Nitekim el-Hulâsa (Elfiyye) sahibinin şu sözüyle buna işaret edilmiştir:
وَغَيْرِ ذِي وَصْفٍ يُضَاهِي أَشْهَلَا
Ve eşhel (çakır gözlü) gibi sıfata sahip olmayan fiillerden [yapılır].
وَالظَّاهِرُ أَنَّ مَا وُجِدَ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ مَصُوغًا مِنْ صِيغَةِ تَفْضِيلٍ أَوْ تَعَجُّبٍ غَيْرَ مُسْتَوْفٍ لِلشُّرُوطِ، أَنَّهُ يُحْفَظُ وَلَا يُقَاسُ عَلَيْهِ ; كَمَا أَشَارَ لَهُ فِي الْخُلَاصَةِ بِقَوْلِهِ:
Arap kelâmında şartları taşımadığı hâlde ism-i tafdil veya taaccüb sığasından gelen kullanımların semâî (işitildiği gibi ezberlenen) kabul edilip kıyasa esas alınmayacağı açıktır. Nitekim el-Hulâsa'da şu sözüyle buna işaret edilmiştir:
وَبِالنُّدُورِ احْكُمْ لِغَيْرِ مَا ذُكِرْ ... وَلَا تَقِسْ عَلَى الَّذِي مِنْهُ أُثِرْ
Zikredilenin dışındakiler için şazlık/nadir oluş hükmünü ver / Ve ondan nakledilenlere göre kıyas yapma!
وَمِنْ أَمْثِلَةِ ذَلِكَ قَوْلُهُ:
Bunun örneklerinden biri [şairin] şu sözüdür:
مَا فِي الْمَعَالِي لَكُمْ ظِلٌّ وَلَا ثَمَرُ ... وَفِي الْمَخَازِي لَكُمْ أَشْبَاحُ أَشْيَاخِ
Yüceliklerde sizin için ne bir gölge ne bir meyve vardır / Rezilliklerde ise yaşlılarınızın siluetleri vardır.
أَمَّا الْمُلُوكُ فَأَنْتَ الْيَوْمَ أَلْأَمُهُمْ ... لُؤْمًا وَأَبْيَضُهُمْ سِرْبَالَ طَبَّاخِ
Hükümdarlara gelince, sen bugün alçaklık bakımından onların en alçağısın / Ve aşçı önlüğü gibi [yağ ve kirden] onların en beyazısın!
وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: إِنَّ قَوْلَهُ فِي هَذَا الْبَيْتِ «وَأَبْيَضُهُمْ سِرْبَالَ طَبَّاخِ» لَيْسَ صِيغَةَ
Bazı âlimler şöyle demiştir: Bu beyitteki «ve ebyaduhum sirbâle tabbâhin» sözü ism-i
تَفْضِيلٍ، بَلِ الْمَعْنَى أَنْتَ وَحْدَكَ الْأَبْيَضُ سِرْبَالَ طَبَّاخٍ مِنْ بَيْنِهِمْ.
tafdil sığası değildir; bilakis manası: 'Onların arasından aşçı önlüğü beyaz olan yalnızca sensin' demektir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنْ كَادُوا لَيَفْتِنُونَكَ عَنِ الَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ لِتَفْتَرِيَ عَلَيْنَا غَيْرَهُ وَإِذًا لَاتَّخَذُوكَ خَلِيلًا.
Yüce Allah'ın şu buyruğu: { وَإِنْ كَادُوا لَيَفْتِنُونَكَ عَنِ الَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ لِتَفْتَرِيَ عَلَيْنَا غَيْرَهُ وَإِذًا لَاتَّخَذُوكَ خَلِيلًا } “Onlar, sana vahyettiğimizden başkasını bize karşı uydurasın diye neredeyse seni vahyettiğimizden saptıracaklardı. İşte o takdirde seni dost edinirlerdi.”
رُوِيَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي الْمُشْرِكِينَ مِنْ قُرَيْشٍ، قَالُوا لَهُ ﷺ: لَا نَدَعُكَ تَسْتَلِمُ الْحَجَرَ الْأَسْوَدَ حَتَّى تُلِمَّ بِآلِهَتِنَا، وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي رِوَايَةِ عَطَاءٍ: أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي وَفْدِ ثَقِيفٍ، أَتَوُا النَّبِيَّ فَسَأَلُوهُ شَطَطًا، قَالُوا: مَتِّعْنَا بِآلِهَتِنَا سَنَةً حَتَّى نَأْخُذَ مَا يُهْدَى لَهَا، وَحَرِّمْ وَادِيَنَا كَمَا حَرَّمْتَ مَكَّةَ. إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْأَقْوَالِ فِي سَبَبِ نُزُولِهَا، وَعَلَى كُلِّ حَالٍ فَالْعِبْرَةُ بِعُمُومِ الْأَلْفَاظِ لَا بِخُصُوصِ الْأَسْبَابِ.
Saîd b. Cübeyr'den rivayet edildiğine göre bu ayet, Kureyş müşrikleri hakkında inmiştir. Onlar Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem: «İlahlarımıza dokunup selâm vermedikçe Hacerülesved'i istilâm etmene (selâmlayıp dokunmana) izin vermeyeceğiz» demişlerdi. Atâ'nın İbn Abbâs'tan rivayetine göre ise Sakîf heyeti hakkında inmiştir; onlar Peygamber'e gelip aşırı isteklerde bulunarak: «İlahlarımıza sunulan hediyeleri alabilmemiz için bize putlarımızdan bir yıl daha faydalanma imkânı tanı ve Mekke'yi harem kıldığın gibi bizim vadimizi de harem kıl» demişlerdi. Ayetin iniş sebebi (esbâb-ı nüzûl) hakkında bundan başka görüşler de vardır. Her hâlükârda muteber olan, sebebin hususiliği değil lafzın umumiliğidir.
وَمَعْنَى الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ الْكُفَّارَ كَادُوا يَفْتِنُونَهُ، أَيْ قَارَبُوا ذَلِكَ. وَمَعْنَى يَفْتِنُونَكَ: يُزِلُّونَكَ عَنِ الَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ لِتَفْتَرِيَ عَلَيْنَا غَيْرَهُ مِمَّا لَمْ نُوحِهِ إِلَيْكَ.
Kerim ayetin manası şudur: Kâfirler neredeyse onu saptıracaklardı; yani buna yaklaşmışlardı. «Seni saptıracaklardı» (يَفْتِنُونَكَ) ifadesinin anlamı: Sana vahyetmediğimiz şeylerden başkasını Bize karşı iftira edip uydurasın diye sana vahyettiğimiz şeyden seni kaydıracaklardı demektir.
قَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: قَارَبُوا ذَلِكَ فِي ظَنِّهِمْ لَا فِيمَا فِي نَفْسِ الْأَمْرِ، وَقِيلَ: مَعْنَى ذَلِكَ أَنَّهُ خَطَرَ فِي قَلْبِهِ ﷺ أَنْ يُوَافِقَهُمْ فِي بَعْضِ مَا أَحَبُّوا لِيَجُرَّهُمْ إِلَى الْإِسْلَامِ لِشِدَّةِ حِرْصِهِ عَلَى إِسْلَامِهِمْ.
Bazı ilim ehli şöyle demiştir: Kâfirler işin aslına göre değil, kendi zanlarına göre buna yaklaşmışlardı. Denildi ki: Bunun anlamı, onların İslam'a girmelerine duyduğu aşırı hırs sebebiyle onları İslam'a çekmek için sevdikleri şeylerin bazısında onlara uymayı Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem kalbinden geçirmiş olmasıdır.
وَبَيَّنَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ: أَنَّهُمْ طَلَبُوا مِنْهُ الْإِتْيَانَ بِغَيْرِ مَا أُوحِيَ إِلَيْهِ، وَأَنَّهُ امْتَنَعَ أَشَدَّ الِامْتِنَاعِ، وَقَالَ لَهُمْ: إِنَّهُ لَا يُمْكِنُهُ أَنْ يَأْتِيَ بِشَيْءٍ مِنْ تِلْقَاءِ نَفْسِهِ ; بَلْ يَتَّبِعُ مَا أَوْحَى إِلَيْهِ رَبُّهُ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: قَالَ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقَاءَنَا ائْتِ بِقُرْآنٍ غَيْرِ هَذَا أَوْ بَدِّلْهُ قُلْ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أُبَدِّلَهُ مِنْ تِلْقَاءِ نَفْسِي إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا مَا يُوحَى إِلَيَّ إِنِّي أَخَافُ إِنْ عَصَيْتُ رَبِّي عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ [١٠ \ ١٥] ، وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: وَإِنْ كَادُوا [١٧ \ ٧٣] ، هِيَ الْمُخَفَّفَةُ مِنَ الثَّقِيلَةِ، وَهِيَ هُنَا مُهْمَلَةٌ، وَاللَّامُ هِيَ الْفَارِقَةُ بَيْنَهَا وَبَيْنَ إِنِ النَّافِيَةِ، كَمَا قَالَ فِي الْخُلَاصَةِ:
Başka bir yerde, onların kendisinden vahiy dışında bir şey getirmesini talep ettiklerini, onun da bundan kesin bir şekilde kaçındığını ve onlara kendi tarafından bir şey getirmesinin mümkün olmadığını, aksine sadece Rabbinin kendisine vahyettiğine uyduğunu söylediğini açıklamıştır. Bu durum şu ayette yer almaktadır: { قَالَ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقَاءَنَا ائْتِ بِقُرْآنٍ غَيْرِ هَذَا أَوْ بَدِّلْهُ قُلْ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أُبَدِّلَهُ مِنْ تِلْقَاءِ نَفْسِي إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا مَا يُوحَى إِلَيَّ إِنِّي أَخَافُ إِنْ عَصَيْتُ رَبِّي عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ } “Bizimle karşılaşmayı ummayanlar: 'Bundan başka bir Kur'an getir yahut onu değiştir!' dediler. De ki: 'Onu kendi tarafımdan değiştirmem benim için olacak şey değildir. Ben ancak bana vahyolunana uyarım. Şüphesiz ben Rabbime isyan edersem büyük bir günün azabından korkarım'” [10/15]. Bu ayetteki { وَإِنْ كَادُوا } “neredeyse...” [17/73] ifadesindeki «in» (إِنْ), şeddeli «inne»den hafifletilmiş (muhaffefe) olan edattır ve burada amelden düşürülmüştür (mühmeledir). Başındaki «lâm» ise onunla nefy (olumsuzluk) bildiren «in» arasını ayıran fârika lâmıdır. Nitekim el-Hulâsa'da şöyle denilmiştir:
وَخُفِّفَتْ إِنَّ فَقَلَّ الْعَمَلُ ... وَتَلْزَمُ اللَّامُ إِذَا مَا تُهْمَلُ
«İnne» hafifletilince ameli azaldı / İhmal edildiğinde ise (fârika) lâmı zorunlu olur.
وَالْغَالِبُ أَنَّهَا لَا تَكُونُ كَذَلِكَ مَعَ فِعْلٍ إِلَّا إِنْ كَانَ نَاسِخًا كَمَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ، قَالَ فِي الْخُلَاصَةِ:
Galip olan durum şudur ki bu muhaffefe «in», bu ayette olduğu gibi nasih (nakıs) bir fiil olmadıkça bir fiille birlikte bulunmaz. el-Hulâsa'da şöyle denilmiştir:
وَالْفِعْلُ إِنْ لَمْ يَكُ نَاسِخًا فَلَا ... تُلْفِيهِ غَالِبًا بِإِنْ ذِي مُوصَلَا
Fiil şayet nasih değilse / Çoğunlukla onu bu «in»e bitişmiş bulamazsın.