الْأَوَّلُ: أَنَّ مَعْنَى الْآيَةِ أَنَّ الْإِنْسَانَ يُسْأَلُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَنْ أَفْعَالِ جَوَارِحِهِ، فَيُقَالُ لَهُ: لِمَ سَمِعْتَ مَا لَا يَحِلُّ لَكَ سَمَاعُهُ؟ وَلِمَ نَظَرْتَ إِلَى مَا لَا يَحِلُّ لَكَ النَّظَرُ إِلَيْهِ؟ وَلِمَ عَزَمْتَ عَلَى مَا لَمْ يَحِلَّ لَكَ الْعَزْمُ عَلَيْهِ؟
Birincisi: Ayetin anlamı, insanın kıyamet gününde uzuvlarının fiillerinden sorgulanacağıdır. Ona şöyle denilir: «Dinlemen sana helal olmayan şeyi niçin dinledin? Bakman sana helal olmayan şeye niçin baktın? Karar vermen sana helal olmayan şeye niçin azmettin?»
وَيَدُلُّ لِهَذَا الْمَعْنَى آيَاتٌ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى ; كَقَوْلِهِ: وَلَتُسْأَلُنَّ عَمَّا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ [١٦ \ ٩٣] ، وَقَوْلِهِ: فَوَرَبِّكَ لَنَسْأَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ عَمَّا كَانُوا يَعْمَلُونَ [١٥ \ ٩٢ - ٩٣] ، وَنَحْوِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Allah Teâlâ'nın Kitabı'ndan ayetler bu anlama delalet etmektedir; nitekim O'nun: { وَلَتُسْأَلُنَّ عَمَّا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “Ve yaptıklarınızdan mutlaka hesaba çekileceksiniz” [16/93] ve: { فَوَرَبِّكَ لَنَسْأَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ عَمَّا كَانُوا يَعْمَلُونَ } “Rabbin hakkı için, onların hepsini yaptıklarından dolayı mutlaka sorguya çekeceğiz” [15/92-93] buyrukları ve benzeri ayetler bu kabildendir.
وَالْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّ الْجَوَارِحَ هِيَ الَّتِي تُسْأَلُ عَنْ أَفْعَالِ صَاحِبِهَا، فَتَشْهَدُ عَلَيْهِ جَوَارِحُهُ بِمَا فَعَلَ.
İkinci vecih: Sahibinin fiillerinden bizzat uzuvların sorguya çekileceği ve uzuvlarının onun yaptığı şeylere karşı aleyhine şahitlik edeceğidir.
قَالَ الْقُرْطُبِيُّ فِي تَفْسِيرِهِ: وَهَذَا الْمَعْنَى أَبْلَغُ فِي الْحُجَّةِ ; فَإِنَّهُ يَقَعُ تَكْذِيبُهُ مِنْ جَوَارِحِهِ، وَتِلْكَ غَايَةُ الْخِزْيِ، كَمَا قَالَ: الْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلَى أَفْوَاهِهِمْ وَتُكَلِّمُنَا أَيْدِيهِمْ وَتَشْهَدُ أَرْجُلُهُمْ بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ [٣٦ \ ٦٥] ، وَقَوْلِهِ: شَهِدَ عَلَيْهِمْ سَمْعُهُمْ وَأَبْصَارُهُمْ وَجُلُودُهُمْ بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ [٤١ \ ٢٠] .
Kurtubî tefsirinde şöyle demiştir: Bu anlam hüccet (delil) bakımından daha tesirlidir; zira onun yalanlanması bizzat uzuvları tarafından gerçekleşir ki bu da rüsvaylığın zirvesidir. Nitekim Allah şöyle buyurmuştur: { الْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلَى أَفْوَاهِهِمْ وَتُكَلِّمُنَا أَيْدِيهِمْ وَتَشْهَدُ أَرْجُلُهُمْ بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ } “O gün onların ağızlarını mühürleriz; elleri bize konuşur, ayakları da kazandıkları şeylere şahitlik eder” [36/65] ve O'nun: { شَهِدَ عَلَيْهِمْ سَمْعُهُمْ وَأَبْصَارُهُمْ وَجُلُودُهُمْ بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ } “Kulakları, gözleri ve derileri yaptıkları şeyler hakkında aleyhlerine şahitlik etti” [41/20] buyruğu [da bu kabildendir].
قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَظْهَرُ عِنْدِي، وَهُوَ قَوْلُ الْجُمْهُورِ.
Bu eseri kaleme alan [Şinkîtî] -Allah onu affetsin- şöyle dedi: Birinci görüş bana göre daha açıktır ve cumhurun görüşü de budur.
وَفِي الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ نُكْتَةٌ نَبَّهَ عَلَيْهَا فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ ; لِأَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤَادَ كُلُّ أُولَئِكَ كَانَ عَنْهُ مَسْئُولًا [١٧ \ ٣٦] ، يُفِيدُ تَعْلِيلَ النَّهْيِ فِي قَوْلِهِ: وَلَا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ [١٧ \ ٣٦] بِالسُّؤَالِ عَنِ الْجَوَارِحِ الْمَذْكُورَةِ، لِمَا تَقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ فِي مَسْلَكِ الْإِيمَاءِ وَالتَّنْبِيهِ: أَنَّ «إِنَّ» الْمَكْسُورَةَ مِنْ حُرُوفِ التَّعْلِيلِ. وَإِيضَاحُهُ: أَنَّ الْمَعْنَى: انْتَهِ عَمَّا لَا يَحِلُّ لَكَ ; لِأَنَّ اللَّهَ أَنْعَمَ عَلَيْكَ بِالسَّمْعِ وَالْبَصَرِ وَالْعَقْلِ لِتَشْكُرَهُ، وَهُوَ مُخْتَبِرُكَ بِذَلِكَ وَسَائِلُكَ عَنْهُ، فَلَا تَسْتَعْمِلْ نِعَمَهُ فِي مَعْصِيَةٍ.
Bu yüce ayette, başka yerlerde de dikkat çekilen ince bir nükte vardır; çünkü Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤَادَ كُلُّ أُولَئِكَ كَانَ عَنْهُ مَسْئُولًا } “Çünkü kulak, göz ve kalp; bunların hepsi ondan sorumludur” [17/36] buyruğu, { وَلَا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ } “Hakkında bilgin olmayan şeyin ardına düşme” [17/36] buyruğundaki yasağın, mezkûr uzuvlardan sorulacak hesap ile illetlendirilmesini ifade eder. Nitekim fıkıh usulünde îmâ ve tenbih mesleğinde kesreli “inne” (إِنَّ) edatının ta'lil (gerekçe bildiren) harflerden olduğu yerleşmiştir. Bunun açıklaması şudur: Mana; «Sana helal olmayan şeyden vazgeç; çünkü Allah sana şükredesin diye işitme, görme ve akıl nimetini vermiştir; O bunlarla seni imtihan etmekte ve bunlardan seni sorguya çekecektir, öyleyse O'nun nimetlerini isyanda kullanma!» demektir.
وَيَدُلُّ لِهَذَا الْمَعْنَى قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاللَّهُ أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهَاتِكُمْ لَا تَعْلَمُونَ شَيْئًا وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصَارَ وَالْأَفْئِدَةَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ
Allah Teâlâ'nın şu buyruğu bu anlama delalet etmektedir: { وَاللَّهُ أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهَاتِكُمْ لَا تَعْلَمُونَ شَيْئًا وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصَارَ وَالْأَفْئِدَةَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } “Allah sizi analarınızın karnından hiçbir şey bilmez halde çıkardı; şükredesiniz diye size kulaklar, gözler ve kalpler verdi”
[١٦ \ ٧٨] ، وَنَحْوُهَا مِنَ الْآيَاتِ. وَالْإِشَارَةُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ بِقَوْلِهِ: أُولَئِكَ رَاجِعَةٌ إِلَى السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤَادَ، وَهُوَ دَلِيلٌ عَلَى الْإِشَارَةِ «أُولَئِكَ» لِغَيْرِ الْعُقَلَاءِ وَهُوَ الصَّحِيحُ، وَمِنْ شَوَاهِدِهِ فِي الْعَرَبِيَّةِ قَوْلُ الشَّاعِرِ وَهُوَ الْعَرْجِيُّ:
[16/78] ve benzeri ayetler [bu anlama delalet etmektedir]. Allah Teâlâ'nın bu yüce ayetteki { أُولَئِكَ } “bunların hepsi” buyruğundaki işaret zamiri; işitmeye, görmeye ve kalbe dönmektedir. Bu da “ülâike” (أُولَئِكَ) lafzının gayr-i âkiller (akıl sahibi olmayanlar) için kullanılabileceğine delildir ve sahih olan da budur. Arap dilinde bunun şahitlerinden biri şair el-Arcî'nin şu sözüdür:
يَا مَا أُمَيْلَحَ غِزْلَانًا شَدَنَّ لَنَا ... مِنْ هَاؤُلَيَّائِكُنَّ الضَّالِ وَالسَّمُرِ
Ne kadar da tatlıdır o geyikler ki bize doğru serpilip büyümüşlerdir... Şu yabani hünnap ve semür ağaçlarının arasından.
وَقَوْلُ جَرِيرٍ:
Ve Cerîr'in şu sözüdür:
ذُمَّ الْمَنَازِلَ بَعْدَ مَنْزِلَةِ اللِّوَى ... وَالْعَيْشَ بَعْدَ أُولَئِكَ الْأَيَّامِ
Kına Liwâ'daki konaktan sonraki konakları... Ve o günlerden sonraki hayatı yer!
خِلَافًا لِمَنْ زَعَمَ أَنَّ بَيْتَ جَرِيرٍ لَا شَاهِدَ فِيهِ، وَأَنَّ الرِّوَايَةَ فِيهِ «بَعْدَ أُولَئِكَ الْأَقْوَامِ» وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Cerîr'in beytinde şahit olmadığını ve oradaki rivayetin «o kavimlerden sonra» (ba'de ülâike'l-akvâm) şeklinde olduğunu iddia edenlerin aksinedir. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحًا إِنَّكَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ وَلَنْ تَبْلُغَ الْجِبَالَ طُولًا
Allah Teâlâ'nın: { وَلَا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحًا إِنَّكَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ وَلَنْ تَبْلُغَ الْجِبَالَ طُولًا } “Yeryüzünde böbürlenerek yürüme! Çünkü sen ne yeri yarabilirsin ne de boyca dağlara ulaşabilirsin” buyruğu.
نَهَى اللَّهُ جَلَّ وَعَلَا النَّاسَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ عَنِ التَّجَبُّرِ وَالتَّبَخْتُرِ فِي الْمِشْيَةِ. وَقَوْلُهُ: مَرَحًا [١٧ \ ٣٧] مَصْدَرٌ مُنَكَّرٌ، وَهُوَ حَالٌ عَلَى حَدِّ قَوْلِ ابْنِ مَالِكٍ فِي الْخُلَاصَةِ:
Allah Celle ve Alâ bu yüce ayette insanları kibirlenmekten ve yürüyüşte çalım satmaktan nehyetmiştir. Ayette geçen { مَرَحًا } “böbürlenerek” [17/37] lafzı nekre bir masdardır ve İbn Mâlik'in el-Hulâsa'daki şu sözü gereğince hâldir:
وَمَصْدَرٌ مُنَكَّرٌ حَالًا يَقَعْ ... بِكَثْرَةٍ كَبَغْتَةً زَيْدٌ طَلَعْ
Nekre masdar çokça hâl olarak gelir... Tıpkı «Zeyd ansızın çıkageldi (bağteten Zeydün talaa)» örneğindeki gibi.
وَقُرِئَ: «مَرِحًا» بِكَسْرِ الرَّاءِ عَلَى أَنَّهُ الْوَصْفُ مِنْ مَرِحَ (بِالْكَسْرِ) يَمْرَحُ (بِالْفَتْحِ) أَيْ: لَا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ فِي حَالِ كَوْنِكَ مُتَبَخْتِرًا مُتَمَايِلًا مَشْيَ الْجَبَّارِينَ.
[Bu kelime] râ (ر) harfinin kesresiyle «meriha (مَرِحًا)» şeklinde de okunmuştur ki bu, kesreli mazi ve fethalı muzari ile gelen meriha-yemrahu (مَرِحَ - يَمْرَحُ) fiilinden bir vasıftır (sıfattır); yani «Yeryüzünde çalım satarak, zorbaların yürüyüşü gibi salınarak yürüme» demektir.
وَقَدْ أَوْضَحَ جَلَّ وَعَلَا هَذَا الْمَعْنَى فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ ; كَقَوْلِهِ عَنْ لُقْمَانَ مُقَرِّرًا لَهُ: وَلَا تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنَّاسِ وَلَا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحًا إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتَالٍ فَخُورٍ وَاقْصِدْ فِي مَشْيِكَ الْآيَةَ [٣١ \ ١٨، ١٩] ، وَقَوْلِهِ: وَعِبَادُ الرَّحْمَنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنًا الْآيَةَ [٢٥ \ ٦٣] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
[Allah] Celle ve Alâ bu manayı başka yerlerde de açıklamıştır; nitekim Lokmân'dan [övgüyle] naklederek şöyle buyurmuştur: { وَلَا تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنَّاسِ وَلَا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحًا إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتَالٍ فَخُورٍ وَاقْصِدْ فِي مَشْيِكَ } “İnsanlara yanağını büküp büyüklük taslama ve yeryüzünde böbürlenerek yürüme! Şüphesiz Allah, kendini beğenip övünen hiç kimseyi sevmez. Yürüyüşünde tabiî ol...” [31/18-19] ve O'nun: { وَعِبَادُ الرَّحْمَنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنًا } “Rahmân'ın kulları, yeryüzünde vakar ve tevazu ile yürüyen kimselerdir...” [25/63] buyruğu ve diğer ayetler bu kabildendir.
وَأَصْلُ الْمَرَحِ فِي اللُّغَةِ: شِدَّةُ الْفَرَحِ وَالنَّشَاطِ، وَإِطْلَاقُهُ عَلَى مَشْيِ الْإِنْسَانِ مُتَبَخْتِرًا مَشْيَ الْمُتَكَبِّرِينَ ; لِأَنَّ ذَلِكَ مِنْ لَوَازِمِ شِدَّةِ الْفَرَحِ وَالنَّشَاطِ عَادَةً.
Arapçada merah (مَرَح) kelimesinin aslı: Aşırı sevinç ve taşkın neşedir. İnsanın kibirlilerin yürüyüşü gibi çalım satarak yürümesine bu ismin verilmesi; bunun âdeten aşırı sevinç ve taşkın neşenin gereklerinden olması sebebiyledir.
وَأَظْهَرُ الْقَوْلَيْنِ عِنْدِي فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّكَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ [١٧ \ ٣٧] أَنَّ مَعْنَاهُ لَنْ تَجْعَلَ فِيهَا خَرْقًا بِدَوْسِكَ لَهَا وَشِدَّةِ وَطْئِكَ عَلَيْهَا، وَيَدُلُّ لِهَذَا الْمَعْنَى قَوْلُهُ بَعْدَهُ: وَلَنْ تَبْلُغَ الْجِبَالَ طُولًا [١٧ \ ٣٧] أَيْ: أَنْتَ أَيُّهَا الْمُتَكَبِّرُ الْمُخْتَالُ ضَعِيفٌ حَقِيرٌ عَاجِزٌ مَحْصُورٌ بَيْنَ جَمَادَيْنِ، أَنْتَ عَاجِزٌ عَنِ التَّأْثِيرِ فِيهِمَا، فَالْأَرْضُ الَّتِي تَحْتَكَ لَا تَقْدِرُ أَنْ
Allah Teâlâ'nın: { إِنَّكَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ } “Çünkü sen yeri asla yaramazsın” [17/37] buyruğu hakkında bana göre iki görüşten en açık olanı; onun manasının, ayağını yere sertçe vurup basarak onda bir delik/yarık açamayacağın şeklinde olduğudur. Bunun ardından gelen: { وَلَنْ تَبْلُغَ الْجِبَالَ طُولًا } “Ve boyca asla dağlara ulaşamazsın” [17/37] buyruğu da bu manaya delalet etmektedir. Yani: Ey kibirli ve kendini beğenmiş kişi! Sen, kendilerine etki etmekten aciz kaldığın iki cansız varlık arasında sıkışmış; zayıf, hakir ve aciz birisin. Altındaki yeryüzüne güç yetiremezsin ki
تُؤَثِّرَ فِيهَا فَتَخْرِقَهَا بِشِدَّةِ وَطْئِكَ عَلَيْهَا، وَالْجِبَالُ الشَّامِخَةُ فَوْقَكَ لَا يَبْلُغُ طُولُكَ طُولَهَا ; فَاعْرِفْ قَدْرَكَ، وَلَا تَتَكَبَّرْ، وَلَا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحًا.
üzerine sertçe basmakla ona tesir edip onu yarasın; üstündeki ulu dağlara da boyun yetişemez. Öyleyse haddini bil, kibirlenme ve yeryüzünde böbürlenerek yürüme!
الْقَوْلُ الثَّانِي أَنَّ مَعْنَى لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ [١٧ \ ٣٧] لَنْ تَقْطَعَهَا بِمَشْيِكَ. قَالَهُ ابْنُ جَرِيرٍ، وَاسْتَشْهَدَ لَهُ بِقَوْلِ رُؤْبَةَ بْنِ الْعَجَّاجِ:
İkinci görüş ise { لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ } “yeri asla yaramazsın” [17/37] ifadesinin; «yürüyüşünle onu kat edip bitiremezsin» anlamına geldiğidir. Bunu İbn Cerîr söylemiş ve Ru'be b. el-Accâc'ın şu sözünü buna şahit getirmiştir:
وَقَاتِمِ الْأَعْمَاقِ خَاوِي الْمُخْتَرَقْ ... مُشْتَبَهِ الْأَعْلَامِ لَمَّاعِ الْخَفَقْ
Derinlikleri karanlık, geçitleri ıssız... İşaretleri birbirine karışmış, serabı parıldayan nice çölü [aştım].
لِأَنَّ مُرَادَهُ بِالْمُخْتَرَقِ: مَكَانُ الِاخْتِرَاقِ. أَيِ الْمَشْيِ وَالْمُرُورِ فِيهِ. وَأَجْوَدُ الْأَعَارِيبِ فِي قَوْلِهِ: طُولًا أَنَّهُ تَمْيِيزٌ مُحَوَّلٌ عَنِ الْفَاعِلِ، أَيْ لَنْ يَبْلُغَ طُولُكَ الْجِبَالَ، خِلَافًا لِمَنْ أَعْرَبَهُ حَالًا وَمَنْ أَعْرَبَهُ مَفْعُولًا مِنْ أَجْلِهِ، وَقَدْ أَجَادَ مَنْ قَالَ:
Zira şairin muhtarak (مُخْتَرَق) ile kastı: Kat etme yeridir, yani içinde yürünüp geçilen yerdir. Ayetteki { طُولًا } “boyca” kelimesinin irabında en kuvvetli vecih; failden nakledilmiş temyiz olmasıdır; yani «senin boyun dağlara ulaşamaz» demektir. Onu hâl veya mef'ûlün lieclih olarak irab edenlerin görüşü bunun aksinedir. Şu sözü söyleyen ne güzel söylemiştir:
وَلَا تَمْشِ فَوْقَ الْأَرْضِ إِلَّا تَوَاضُعًا ... فَكَمْ تَحْتَهَا قَوْمٌ هُمْ مِنْكَ أَرْفَعُ
Yeryüzünde ancak tevazu ile yürü... Zira onun altında senden çok daha üstün nice kavimler vardır.
وَإِنْ كُنْتَ فِي عِزٍّ وَحِرْزٍ وَمَنَعَةٍ ... فَكَمْ مَاتَ مِنْ قَوْمٍ هُمْ مِنْكَ أَمْنَعُ
İzzet, koruma ve güç içinde olsan bile... Senden çok daha güçlü nice kavimler ölüp gitmiştir.
وَاسْتَدَلَّ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحًا [١٧ \ ٣٧] عَلَى مَنْعِ الرَّقْصِ وَتَعَاطِيهِ ; لِأَنَّ فَاعِلَهُ مِمَّنْ يَمْشِي مَرَحًا.
Bazı ilim ehli, Allah Teâlâ'nın: { وَلَا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحًا } “Yeryüzünde böbürlenerek yürüme” [17/37] buyruğunu dans ve raks etmenin yasak olduğuna delil getirmişlerdir; çünkü bunu yapan kimse böbürlenerek ve salınarak yürüyenlerdendir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: أَفَأَصْفَاكُمْ رَبُّكُمْ بِالْبَنِينَ وَاتَّخَذَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ إِنَاثًا إِنَّكُمْ لَتَقُولُونَ قَوْلًا عَظِيمًا
Allah Teâlâ'nın: { أَفَأَصْفَاكُمْ رَبُّكُمْ بِالْبَنِينَ وَاتَّخَذَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ إِنَاثًا إِنَّكُمْ لَتَقُولُونَ قَوْلًا عَظِيمًا } “Rabbiniz oğulları size ayırdı da kendisi meleklerden dişiler mi edindi? Gerçekten siz çok büyük bir söz söylüyorsunuz” buyruğu.
الْهَمْزَةُ فِي قَوْلِهِ: أَفَأَصْفَاكُمْ رَبُّكُمْ بِالْبَنِينَ [١٧ \ ٤٠] لِلْإِنْكَارِ، وَمَعْنَى الْآيَةِ: أَفَخَصَّكُمْ رَبُّكُمْ عَلَى وَجْهِ الْخُصُوصِ وَالصَّفَاءِ بِأَفْضَلِ الْأَوْلَادِ وَهُمُ الْبَنُونَ، لَمْ يَجْعَلْ فِيهِمْ نَصِيبًا لِنَفْسِهِ، وَاتَّخَذَ لِنَفْسِهِ أَدْوَنَهُمْ وَهِيَ الْبَنَاتُ! وَهَذَا خِلَافُ الْمَعْقُولِ وَالْعَادَةِ، فَإِنَّ السَّادَةَ لَا يُؤْثِرُونَ عَبِيدَهُمْ بِأَجْوَدِ الْأَشْيَاءِ وَأَصْفَاهَا مِنَ الشَّوْبِ، وَيَتَّخِذُونَ لِأَنْفُسِهِمْ أَرْدَأَهَا وَأَدْوَنَهَا، فَلَوْ كَانَ جَلَّ وَعَلَا مُتَّخِذًا وَلَدًا ﷾ عَنْ ذَلِكَ عُلُوًّا كَبِيرًا - لَاتَّخَذَ أَجْوَدَ النَّصِيبَيْنِ وَلَمْ يَتَّخِذْ أَرْدَأَهُمَا، وَلَمْ يَصْطَفِكُمْ دُونَ نَفْسِهِ بِأَفْضَلِهِمَا.
{ أَفَأَصْفَاكُمْ رَبُّكُمْ بِالْبَنِينَ } “Rabbiniz oğulları size ayırdı da...” [17/40] ayetindeki hemze inkâr (kınama) içindir. Ayetin anlamı şudur: «Rabbiniz en üstün evlatlar olan erkek çocuklarını -kendisine onlardan pay ayırmaksızın- has ve tertemiz bir şekilde size tahsis etti de kendisi için onların daha aşağısını, yani kızları mı edindi?!» Bu ise akla ve âdete aykırıdır; zira efendiler en kaliteli ve katıksız şeyleri kölelerine tahsis edip kendilerine en değersiz ve aşağı olanını seçmezler. Şayet [Allah] Celle ve Alâ bir çocuk edinecek olsaydı -ki O bundan son derece yücedir, münezzehtir- iki paydan en üstününü seçer, en değersizini seçmezdi; kendisini bırakıp da en üstün olanını size ayırmazdı.
وَهَذَا الْإِنْكَارُ مُتَوَجِّهٌ عَلَى الْكُفَّارِ فِي قَوْلِهِمْ: الْمَلَائِكَةُ بَنَاتُ اللَّهِ، سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يَقُولُونَ عُلُوًّا كَبِيرًا، فَقَدْ جَعَلُوا لَهُ الْأَوْلَادَ! وَمَعَ ذَلِكَ جَعَلُوا لَهُ أَضْعَفَهَا وَأَرْدَأَهَا وَهُوَ الْإِنَاثُ، وَهُمْ لَا يَرْضَوْنَهَا لِأَنْفُسِهِمْ.
Bu inkâr ve kınama, kâfirlerin: «Melekler Allah'ın kızlarıdır» şeklindeki sözlerine yöneliktir. Allah, onların söylediklerinden son derece yücedir ve münezzehtir. Onlar O'na çocuk nispet etmiş, üstelik çocukların da en zayıf ve en aşağı olanını, yani kendileri için razı olmadıkları dişileri O'na yakıştırmışlardır.
وَقَدْ بَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى هَذَا الْمَعْنَى فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ ; كَقَوْلِهِ: أَلَكُمُ الذَّكَرُ وَلَهُ الْأُنْثَى تِلْكَ إِذًا قِسْمَةٌ ضِيزَى [٥٣ \ ٢١ - ٢٢] ، وَقَوْلِهِ: أَمْ لَهُ الْبَنَاتُ وَلَكُمُ الْبَنُونَ، وَقَوْلِهِ: لَوْ أَرَادَ اللَّهُ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَدًا لَاصْطَفَى مِمَّا يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ [٣٩ \ ٤] ، وَالْآيَاتُ بِمِثْلِ هَذَا كَثِيرَةٌ جِدًّا، وَقَدْ بَيَّنَّا ذَلِكَ بِإِيضَاحٍ فِي «سُورَةِ النَّحْلِ» ، وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ:
Allah Teâlâ bu manayı birçok ayette açıklamıştır; nitekim O'nun: { أَلَكُمُ الذَّكَرُ وَلَهُ الْأُنْثَى تِلْكَ إِذًا قِسْمَةٌ ضِيزَى } “Erkek size, dişi O'na mı? O zaman bu, insafsızca bir taksimdir!” [53/21-22], { أَمْ لَهُ الْبَنَاتُ وَلَكُمُ الْبَنُونَ } “Yoksa kızlar O'na, oğullar size mi?” ve: { لَوْ أَرَادَ اللَّهُ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَدًا لَاصْطَفَى مِمَّا يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ } “Eğer Allah bir çocuk edinmek isteseydi, yarattıklarından dilediğini seçerdi” [39/4] buyrukları gibi ayetler pek çoktur. Bunu «Nahl Suresi»nde etraflıca açıklamıştık. Bu yüce ayetteki şu buyruğuna gelince:
إِنَّكُمْ لَتَقُولُونَ قَوْلًا عَظِيمًا [١٧ \ ٤٠] بَيَّنَ فِيهِ أَنَّ ادِّعَاءَ الْأَوْلَادِ لِلَّهِ ﷾ عَنْ ذَلِكَ عُلُوًّا كَبِيرًا - أَمْرٌ عَظِيمٌ جِدًّا، وَقَدْ بَيَّنَ شِدَّةَ عِظَمِهِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَقَالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمَنُ وَلَدًا لَقَدْ جِئْتُمْ شَيْئًا إِدًّا تَكَادُ السَّمَاوَاتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ وَتَنْشَقُّ الْأَرْضُ وَتَخِرُّ الْجِبَالُ هَدًّا أَنْ دَعَوْا لِلرَّحْمَنِ وَلَدًا وَمَا يَنْبَغِي لِلرَّحْمَنِ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَدًا إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ إِلَّا آتِي الرَّحْمَنِ عَبْدًا لَقَدْ أَحْصَاهُمْ وَعَدَّهُمْ عَدًّا وَكُلُّهُمْ آتِيهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَرْدًا [١٩ \ ٨٨ - ٩٥] ، فَالْمُشْرِكُونَ - قَبَّحَهُمُ اللَّهُ - جَعَلُوا الْمَلَائِكَةَ الَّذِينَ هُمْ عِبَادُ الرَّحْمَنِ إِنَاثًا، ثُمَّ ادَّعَوْا أَنَّهُمْ بَنَاتُ اللَّهِ، ثُمَّ عَبَدُوهُمْ ; فَاقْتَرَفُوا الْجَرِيمَةَ الْعُظْمَى فِي الْمَقَامَاتِ الثَّلَاثِ، وَالْهَمْزَةُ وَالْفَاءُ فِي نَحْوِ قَوْلِهِ: أَفَأَصْفَاكُمْ [١٧ \ ٤٠] قَدْ بَيَّنَّا حُكْمَهَا بِإِيضَاحٍ فِي «سُورَةِ النَّحْلِ» أَيْضًا.
{ إِنَّكُمْ لَتَقُولُونَ قَوْلًا عَظِيمًا } “Gerçekten siz çok büyük bir söz söylüyorsunuz” [17/40] buyruğunda; Allah'a çocuk isnat etmenin -ki O bundan son derece yücedir- pek büyük bir cürüm olduğunu beyan etmiştir. Bunun vahametini Allah Teâlâ şu buyruğuyla açıklamıştır: { وَقَالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمَنُ وَلَدًا لَقَدْ جِئْتُمْ شَيْئًا إِدًّا تَكَادُ السَّمَاوَاتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ وَتَنْشَقُّ الْأَرْضُ وَتَخِرُّ الْجِبَالُ هَدًّا أَنْ دَعَوْا لِلرَّحْمَنِ وَلَدًا وَمَا يَنْبَغِي لِلرَّحْمَنِ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَدًا إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ إِلَّا آتِي الرَّحْمَنِ عَبْدًا لَقَدْ أَحْصَاهُمْ وَعَدَّهُمْ عَدًّا وَكُلُّهُمْ آتِيهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَرْدًا } “«Rahmân çocuk edindi» dediler. Andolsun ki siz çok çirkin bir şey ortaya attınız. Rahmân'a çocuk isnat etmelerinden ötürü neredeyse gökler parçalanacak, yer yarılacak ve dağlar yıkılıp çökecekti! Halbuki Rahmân'a çocuk edinmek yakışmaz. Göklerde ve yerde olan herkes, Rahmân'ın huzuruna ancak birer kul olarak gelecektir. Andolsun O, bunların hepsini kuşatmış ve teker teker saymıştır. Ve onların hepsi kıyamet gününde O'na tek başına gelecektir” [19/88-95]. Müşrikler -Allah onları kahretsin- Rahmân'ın kulları olan melekleri önce dişi saymışlar, sonra onların Allah'ın kızları olduğunu iddia etmişler, ardından da onlara tapmışlardır; böylece bu üç makamda da en büyük cürmü işlemişlerdir. { أَفَأَصْفَاكُمْ } [17/40] gibi ifadelerdeki hemze ve fâ harfinin hükmünü de «Nahl Suresi»nde etraflıca açıklamıştık.
قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ لَوْ كَانَ مَعَهُ آلِهَةٌ كَمَا يَقُولُونَ إِذًا لَابْتَغَوْا إِلَى ذِي الْعَرْشِ سَبِيلًا.
Allah Teâlâ'nın: { قُلْ لَوْ كَانَ مَعَهُ آلِهَةٌ كَمَا يَقُولُونَ إِذًا لَابْتَغَوْا إِلَى ذِي الْعَرْشِ سَبِيلًا } “De ki: «Eğer onların dedikleri gibi O'nunla beraber ilahlar olsaydı, o takdirde onlar Arş'ın sahibine ulaşmak için mutlaka bir yol ararlardı»” buyruğu.
قَرَأَ جُمْهُورُ الْقُرَّاءِ «كَمَا تَقُولُونَ» بِتَاءِ الْخِطَابِ. وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ كَمَا يَقُولُونَ [١٧ \ ٤٢] بِيَاءِ الْغَيْبَةِ. وَفِي مَعْنَى هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ وَجْهَانِ مِنَ التَّفْسِيرِ، كِلَاهُمَا حَقٌّ وَيَشْهَدُ لَهُ قُرْآنٌ. وَقَدْ قَدَّمْنَا فِي تَرْجَمَةِ هَذَا الْكِتَابِ الْمُبَارَكِ: أَنَّ الْآيَةَ قَدْ يَكُونُ فِيهَا وَجْهَانِ كِلَاهُمَا حَقٌّ، وَكِلَاهُمَا يَشْهَدُ لَهُ قُرْآنٌ، فَنَذْكُرُ الْجَمِيعَ لِأَنَّهُ كُلُّهُ حَقٌّ.
Kurra cumhuru hitap tâ'sı ile «kemâ tekûlûne (كَمَا تَقُولُونَ)» şeklinde okumuştur. İbn Kesîr ve Âsım'dan Hafs ise gaib yâ'sı ile { كَمَا يَقُولُونَ } “onların dedikleri gibi” [17/42] şeklinde okumuştur. Bu yüce ayetin anlamı hakkında tefsirde iki vecih bulunmaktadır ki her ikisi de haktır ve her ikisine de Kur'an şahitlik etmektedir. Bu mübarek kitabın mukaddimesinde, bir ayette her ikisi de hak olan ve her ikisine de Kur'an'ın şahitlik ettiği iki veçhin bulunabileceğini ve hepsi hak olduğu için bunların tamamını zikrettiğimizi belirtmiştik.
الْأَوَّلُ مِنَ الْوَجْهَيْنِ الْمَذْكُورَيْنِ: أَنَّ مَعْنَى الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: لَوْ كَانَ مَعَ اللَّهِ آلِهَةٌ أُخْرَى كَمَا يَزْعُمُ الْكُفَّارُ لَابْتَغَوْا (أَيِ الْآلِهَةُ الْمَزْعُومَةُ) أَيْ لَطَلَبُوا إِلَى ذِي الْعَرْشِ (أَيْ إِلَى اللَّهِ) سَبِيلًا ; أَيْ إِلَى مُغَالَبَتِهِ وَإِزَالَةِ مُلْكِهِ، لِأَنَّهُمْ إِذًا يَكُونُونَ شُرَكَاءَهُ كَمَا يَفْعَلُ الْمُلُوكُ بَعْضُهُمْ مَعَ بَعْضٍ. سُبْحَانَ اللَّهِ وَتَعَالَى عَنْ ذَلِكَ عُلُوًّا كَبِيرًا!
Mezkûr iki vecihten birincisi: Yüce ayetin anlamının; şayet kâfirlerin iddia ettiği gibi Allah ile beraber başka ilahlar olsaydı, o (iddia edilen) ilahlar Arş'ın sahibine (yani Allah'a), O'na üstün gelmek ve mülkünü elinden almak için bir yol ararlardı; çünkü o takdirde kralların birbirine yaptığı gibi O'nun ortakları olurlardı. Allah bundan son derece yüce ve münezzehtir!
وَهَذَا الْقَوْلُ فِي مَعْنَى الْآيَةِ هُوَ الظَّاهِرُ عِنْدِي، وَهُوَ الْمُتَبَادِرُ مِنْ مَعْنَى الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ، وَمِنَ الْآيَاتِ الشَّاهِدَةِ لِهَذَا الْمَعْنَى قَوْلُهُ تَعَالَى: مَا اتَّخَذَ اللَّهُ مِنْ وَلَدٍ وَمَا كَانَ مَعَهُ مِنْ إِلَهٍ إِذًا لَذَهَبَ كُلُّ إِلَهٍ بِمَا خَلَقَ وَلَعَلَا بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ سُبْحَانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ عَالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ فَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ [٢٣ \ ٩١، ٩٢] ، وَقَوْلُهُ: لَوْ كَانَ فِيهِمَا آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتَا فَسُبْحَانَ اللَّهِ رَبِّ الْعَرْشِ عَمَّا يَصِفُونَ [٢١ \ ٢٢] وَهَذَا الْمَعْنَى فِي الْآيَةِ مَرْوِيٌّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، وَأَبِي عَلِيٍّ الْفَارِسِيِّ، وَالنَّقَّاشِ، وَأَبِي مَنْصُورٍ، وَغَيْرِهِ مِنَ الْمُتَكَلِّمِينَ.
Ayetin manası hakkındaki bu görüş bana göre zahir (açık) olan ve yüce ayetin manasından ilk akla gelen görüştür. Bu manaya şahitlik eden ayetlerden biri Allah Teâlâ'nın: { مَا اتَّخَذَ اللَّهُ مِنْ وَلَدٍ وَمَا كَانَ مَعَهُ مِنْ إِلَهٍ إِذًا لَذَهَبَ كُلُّ إِلَهٍ بِمَا خَلَقَ وَلَعَلَا بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ سُبْحَانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ عَالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ فَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ } “Allah hiçbir çocuk edinmemiştir ve O'nunla beraber hiçbir ilah da yoktur. Aksi takdirde her ilah kendi yarattığını alıp götürür ve mutlaka biri diğerine üstün gelmeye çalışırdı. Allah, onların nitelemelerinden münezzehtir. O, gaybı da görünen âlemi de bilendir; ortak koştukları şeylerden çok yücedir” [23/91-92] ve O'nun: { لَوْ كَانَ فِيهِمَا آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتَا فَسُبْحَانَ اللَّهِ رَبِّ الْعَرْشِ عَمَّا يَصِفُونَ } “Eğer yerde ve gökte Allah'tan başka ilahlar olsaydı, ikisi de mutlaka bozulup gitmişti. Arş'ın Rabbi olan Allah, onların nitelemelerinden münezzehtir” [21/22] buyruklarıdır. Ayetteki bu mana İbn Abbâs, Saîd b. Cübeyr, Ebû Ali el-Fârisî, Nakkâş, Ebû Mansûr ve diğer kelâmcılardan rivayet edilmiştir.
الْوَجْهُ الثَّانِي فِي مَعْنَى الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ الْمَعْنَى لَابْتَغَوْا إِلَى ذِي الْعَرْشِ سَبِيلًا
Yüce ayetin anlamındaki ikinci vecih: { لَابْتَغَوْا إِلَى ذِي الْعَرْشِ سَبِيلًا } “o takdirde Arş'ın sahibine mutlaka bir yol ararlardı” buyruğunun anlamının;
أَيْ: طَرِيقًا وَوَسِيلَةً تُقَرِّبُهُمْ إِلَيْهِ لِاعْتِرَافِهِمْ بِفَضْلِهِ، وَيَدُلُّ لِهَذَا الْمَعْنَى قَوْلُهُ تَعَالَى: أُولَئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلَى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ وَيَرْجُونَ رَحْمَتَهُ وَيَخَافُونَ عَذَابَهُ الْآيَةَ [١٧ \ ٥٧] ، وَيُرْوَى هَذَا الْقَوْلُ عَنْ قَتَادَةَ، وَاقْتَصَرَ عَلَيْهِ ابْنُ كَثِيرٍ فِي تَفْسِيرِهِ.
yani O'nun üstünlüğünü itiraf ettiklerinden dolayı kendilerini O'na yaklaştıracak bir yol ve vesile [ararlardı] şeklinde olmasıdır. Allah Teâlâ'nın şu buyruğu bu manaya delalet etmektedir: { أُولَئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلَى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ وَيَرْجُونَ رَحْمَتَهُ وَيَخَافُونَ عَذَابَهُ } “Onların yalvardıkları bu varlıklar da Rablerine -hangisi daha yakın olacak diye- vesile ararlar; O'nun rahmetini umarlar ve azabından korkarlar...” [17/57]. Bu görüş Katâde'den rivayet edilmiş olup İbn Kesîr tefsirinde sadece bununla yetinmiştir.
وَلَا شَكَّ أَنَّ الْمَعْنَى الظَّاهِرَ الْمُتَبَادِرَ مِنَ الْآيَةِ بِحَسَبِ اللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ هُوَ الْقَوْلُ الْأَوَّلُ ; لِأَنَّ فِي الْآيَةِ فَرْضَ الْمُحَالِ، وَالْمُحَالُ الْمَفْرُوضُ الَّذِي هُوَ وُجُودُ آلِهَةٍ مَعَ اللَّهِ مُشَارِكَةٍ لَهُ، لَا يَظْهَرُ مَعَهُ أَنَّهَا تَتَقَرَّبُ إِلَيْهِ، بَلْ تُنَازِعُهُ لَوْ كَانَتْ مَوْجُودَةً، وَلَكِنَّهَا مَعْدُومَةٌ مُسْتَحِيلَةُ الْوُجُودِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Hiç şüphe yok ki Arap dili açısından ayetten ilk akla gelen zahir mana birinci görüştür; zira ayette imkânsız olan bir şeyin faraziyesi (farz-ı muhâl) yapılmıştır. Farz edilen bu muhal durum, yani Allah ile birlikte O'na ortak ilahların bulunması halinde, onların O'na yakınlaşmaya çalışacakları değil; şayet var olsalardı O'nunla çekişecekleri açıktır. Fakat onlar yok hükmündedir ve varlıkları imkânsızdır. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذَا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ جَعَلْنَا بَيْنَكَ وَبَيْنَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ حِجَابًا مَسْتُورًا
Allah Teâlâ'nın: { وَإِذَا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ جَعَلْنَا بَيْنَكَ وَبَيْنَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ حِجَابًا مَسْتُورًا } “Kur'an okuduğun zaman seninle ahirete inanmayanların arasına görünmez bir perde çekeriz” buyruğu.
فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ وَجْهَانِ مِنَ التَّفْسِيرِ:
Bu yüce ayette iki tefsir vechi bulunmaktadır:
الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمَعْنَى: وَإِذَا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ جَعَلْنَا بَيْنَكَ وَبَيْنَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ حِجَابًا ; أَيْ حَائِلًا وَسَاتِرًا يَمْنَعُهُمْ مِنْ تَفَهُّمِ الْقُرْآنِ وَإِدْرَاكِهِ لِئَلَّا يَفْقَهُوهُ فَيَنْتَفِعُوا بِهِ، وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ فَالْحِجَابُ الْمَسْتُورُ هُوَ مَا حَجَبَ اللَّهُ بِهِ قُلُوبَهُمْ عَنِ الِانْتِفَاعِ بِكِتَابِهِ، وَالْآيَاتُ الشَّاهِدَةُ لِهَذَا الْمَعْنَى كَثِيرَةٌ ; كَقَوْلِهِ: وَقَالُوا قُلُوبُنَا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونَا إِلَيْهِ وَفِي آذَانِنَا وَقْرٌ وَمِنْ بَيْنِنَا وَبَيْنِكَ حِجَابٌ فَاعْمَلْ إِنَّنَا عَامِلُونَ [٤١ \ ٥] ، وَقَوْلِهِ: خَتَمَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ الْآيَةَ [٢ \ ٧] ، وَقَوْلِهِ: إِنَّا جَعَلْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ الْآيَةَ [١٨ \ ٥٧] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ، وَمِمَّنْ قَالَ بِهَذَا الْقَوْلِ فِي مَعْنَى الْآيَةِ: قَتَادَةُ وَالزَّجَّاجُ وَغَيْرُهُمَا.
Birincisi: Anlam şudur: «Sen Kur'an okuduğun zaman seninle ahirete inanmayanlar arasına bir hicap koyarız»; yani Kur'an'ı kavrayıp ondan faydalanmasınlar diye onu anlamalarına ve idrak etmelerine engel olan bir mania ve örtü koyarız. Bu görüşe göre görünmez örtü (el-hicâbü'l-mestûr), Allah'ın onların kalplerini Kitabı'ndan faydalanmaktan alıkoyduğu şeydir. Bu manaya şahitlik eden ayetler pek çoktur; nitekim: { وَقَالُوا قُلُوبُنَا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونَا إِلَيْهِ وَفِي آذَانِنَا وَقْرٌ وَمِنْ بَيْنِنَا وَبَيْنِكَ حِجَابٌ فَاعْمَلْ إِنَّنَا عَامِلُونَ } “Dediler ki: «Bizi çağırdığın şeye karşı kalplerimiz örtüler içindedir, kulaklarımızda bir ağırlık ve seninle bizim aramızda bir perde vardır. Sen [istediğini] yap, biz de yapmaktayız»” [41/5], O'nun: { خَتَمَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ } “Allah onların kalplerini mühürlemiştir...” [2/7] ve: { إِنَّا جَعَلْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ } “Şüphesiz biz onu anlamasınlar diye kalplerine örtüler koyduk...” [18/57] buyrukları ve benzeri ayetler bu kabildendir. Ayetin manası hakkında bu görüşü savunanlar arasında Katâde, Zeccâc ve başkaları yer alır.
الْوَجْهُ الثَّانِي فِي الْآيَةِ: أَنَّ الْمُرَادَ بِالْحِجَابِ الْمَسْتُورِ أَنَّ اللَّهَ يَسْتُرُهُ عَنْ أَعْيُنِ الْكُفَّارِ فَلَا يَرَوْنَهُ، قَالَ صَاحِبُ الدُّرِّ الْمَنْثُورِ فِي الْكَلَامِ عَلَى هَذِهِ الْآيَةِ: أَخْرَجَ أَبُو يَعْلَى وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَأَبُو نُعَيْمٍ وَالْبَيْهَقِيُّ مَعًا فِي الدَّلَائِلِ عَنْ أَسْمَاءَ بِنْتِ أَبِي بَكْرٍ ﵄، قَالَتْ: لَمَّا نَزَلَتْ: تَبَّتْ يَدَا أَبِي لَهَبٍ [١١١ \ ١] أَقْبَلَتِ الْعَوْرَاءُ أُمُّ جَمِيلٍ وَلَهَا وَلْوَلَةٌ وَفِي يَدِهَا فِهْرٌ وَهِيَ تَقُولُ:
Ayetteki ikinci vecih: Görünmez perde ile kastedilenin, Allah'ın Peygamber'i kâfirlerin gözlerinden gizlemesi ve böylece onların onu görememeleridir. ed-Dürrü'l-Mensûr sahibi bu ayetin tefsirinde şöyle demiştir: Ebû Ya'lâ, İbn Ebî Hâtim (sahih olduğunu belirterek), İbn Merdûye ve ayrıca Ebû Nuaym ile Beyhakî Delâil'de Esmâ bint Ebî Bekir'den radıyallâhu anhümâ rivayet etmişlerdir; o şöyle demiştir: { تَبَّتْ يَدَا أَبِي لَهَبٍ } “Ebû Leheb'in iki eli kurusun” [111/1] ayeti indiğinde, şaşı Ümmü Cemîl feryat figan ederek ve elinde bir taş parçasıyla çıkageldi ve şöyle diyordu:
مُذَمَّمًا أَبَيْنَا. . وَدِينَهُ قَلَيْنَا. . وَأَمْرَهُ عَصَيْنَا
Yerilmiş olanı istemedik.. Dininden nefret ettik.. Emrine isyan ettik!
وَرَسُولُ اللَّهِ ﷺ جَالِسٌ، وَأَبُو بَكْرٍ ﵁ إِلَى جَنْبِهِ، فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ ﵁: لَقَدْ أَقْبَلَتْ هَذِهِ وَأَنَا أَخَافُ أَنْ تَرَاكَ؟ فَقَالَ: «إِنَّهَا لَنْ تَرَانِي» وَقَرَأَ قُرْآنًا اعْتَصَمَ بِهِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَإِذَا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ جَعَلْنَا بَيْنَكَ وَبَيْنَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ حِجَابًا مَسْتُورًا
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem oturuyor, Ebû Bekir radıyallâhu anh de onun yanında bulunuyordu. Ebû Bekir radıyallâhu anh: «Şu kadın geliyor, seni görmesinden korkuyorum» dedi. Bunun üzerine [Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem]: «O beni asla göremeyecektir» buyurdu ve kendisine sığındığı Kur'an ayetlerini okudu; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَإِذَا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ جَعَلْنَا بَيْنَكَ وَبَيْنَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ حِجَابًا مَسْتُورًا }
[١٧ \ ٤٥] ، فَجَاءَتْ حَتَّى قَامَتْ عَلَى أَبِي بَكْرٍ ﵁ فَلَمْ تَرَ النَّبِيَّ ﷺ، فَقَالَتْ: يَا أَبَا بَكْرٍ، بَلَغَنِي أَنَّ صَاحِبَكَ هَجَانِي. فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ ﵁: لَا وَرَبِّ هَذَا الْبَيْتِ مَا هَجَاكِ، فَانْصَرَفَتْ وَهِيَ تَقُولُ: قَدْ عَلِمَتْ قُرَيْشٌ أَنِّي بِنْتُ سَيِّدِهَا، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الرِّوَايَاتِ بِهَذَا الْمَعْنَى.
“Kur'an okuduğun zaman seninle ahirete inanmayanların arasına görünmez bir perde çekeriz” [17/45]. Kadın gelip Ebû Bekir'in radıyallâhu anh başında dikildi, fakat Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem göremedi. Dedi ki: «Ey Ebû Bekir! Arkadaşının beni hicvettiğini öğrendim.» Ebû Bekir radıyallâhu anh: «Hayır, şu Beyt'in Rabbine andolsun ki o seni hicvetmedi» dedi. Kadın: «Kureyş benim onların efendisinin kızı olduğumu iyi bilir» diyerek dönüp gitti. Bu manadaki diğer rivayetler de böyledir.
وَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ الْقُرْطُبِيُّ ﵀ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ، بَعْدَ أَنْ سَاقَ بَعْضَ الرِّوَايَاتِ نَحْوَ مَا ذَكَرْنَا فِي هَذَا الْوَجْهِ الْأَخِيرِ مَا نَصُّهُ: وَلَقَدِ اتَّفَقَ لِي بِبِلَادِنَا - الْأَنْدَلُسِ - بِحِصْنِ مَنْثُورٍ مِنْ أَعْمَالِ قُرْطُبَةَ مِثْلُ هَذَا، وَذَلِكَ أَنِّي هَرَبْتُ أَمَامَ الْعَدُوِّ وَانْحَزْتُ إِلَى نَاحِيَةٍ عَنْهُ، فَلَمْ أَلْبَثْ أَنْ خَرَجَ فِي طَلَبِي فَارِسَانِ وَأَنَا فِي فَضَاءٍ مِنَ الْأَرْضِ قَاعِدٌ لَيْسَ يَسْتُرُنِي عَنْهُمَا شَيْءٌ، وَأَنَا أَقْرَأُ أَوَّلَ سُورَةِ يس وَغَيْرَ ذَلِكَ مِنَ الْقُرْآنِ، فَعَبَرَا عَلَيَّ ثُمَّ رَجَعَا مِنْ حَيْثُ جَاءَا، وَأَحَدُهُمَا يَقُولُ لِلْآخَرِ: هَذَا دُيْبَلَةٌ (يَعْنُونَ شَيْطَانًا) وَأَعْمَى اللَّهُ ﷿ أَبْصَارَهُمْ فَلَمْ يَرَوْنِي. اهـ، وَقَالَ الْقُرْطُبِيُّ: إِنَّ هَذَا الْوَجْهَ فِي مَعْنَى الْآيَةِ هُوَ الْأَظْهَرُ.
Ebû Abdillâh el-Kurtubî rahimehullâh bu son vecihte zikrettiğimiz minvalde bazı rivayetleri naklettikten sonra bu ayetin tefsirinde aynen şöyle demiştir: «Memleketimiz Endülüs'te, Kurtuba'ya bağlı Hısn-ı Mensûr'da başıma buna benzer bir olay geldi. Şöyle ki; düşmanın önünden kaçıp bir tarafa sığındım. Çok geçmeden beni aramak üzere iki süvari çıktı. Ben ise düz ve açık bir arazide oturuyordum; beni onlardan gizleyen hiçbir şey yoktu. Bu esnada Yâsîn Suresi'nin başını ve Kur'an'dan başka ayetleri okuyordum. Yanımdan geçip gittiler ve sonra geldikleri yere geri döndüler. Onlardan biri diğerine: "Bu bir düybele (şeytanı kastediyorlar)" diyordu. Allah azze ve celle onların gözlerini kör etti de beni göremediler.» (Kurtubî'nin sözü burada bitti). Kurtubî ayrıca ayetin manasında bu vechhin daha zahir olduğunu söylemiştir.
وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: حِجَابًا مَسْتُورًا قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: هُوَ مِنْ إِطْلَاقِ اسْمِ الْمَفْعُولِ وَإِرَادَةِ اسْمِ الْفَاعِلِ ; أَيْ حِجَابًا سَاتِرًا، وَقَدْ يَقَعُ عَكْسُهُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: مِنْ مَاءٍ دَافِقٍ [٨٦ \ ٦] أَيْ مَدْفُوقٍ عِيشَةٍ رَاضِيَةٍ [٦٩ \ ٢١] أَيْ مَرْضِيَّةٍ. فَإِطْلَاقُ كُلٍّ مِنِ اسْمِ الْفَاعِلِ وَاسْمِ الْمَفْعُولِ وَإِرَادَةُ الْآخَرِ أُسْلُوبٌ مِنْ أَسَالِيبِ اللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ، وَالْبَيَانِيُّونَ يُسَمُّونَ مِثْلَ ذَلِكَ الْإِطْلَاقِ «مَجَازًا عَقْلِيًّا» وَمِنْ أَمْثِلَةِ إِطْلَاقِ الْمَفْعُولِ وَإِرَادَةِ الْفَاعِلِ كَالْقَوْلِ فِي الْآيَةِ ; قَوْلُهُمْ: مَيْمُونٌ وَمَشْئُومٌ، بِمَعْنَى يَامِنٍ وَشَائِمٍ. وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: قَوْلُهُ: مَسْتُورًا عَلَى مَعْنَاهُ الظَّاهِرِ مِنْ كَوْنِهِ اسْمَ مَفْعُولٍ ; لِأَنَّ ذَلِكَ الْحِجَابَ مَسْتُورٌ عَنْ أَعْيُنِ النَّاسِ فَلَا يَرَوْنَهُ، أَوْ مَسْتُورًا بِهِ الْقَارِئُ فَلَا يَرَاهُ غَيْرُهُ، وَاخْتَارَ هَذَا أَبُو حَيَّانَ فِي الْبَحْرِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Bu yüce ayetteki { حِجَابًا مَسْتُورًا } “görünmez bir perde” buyruğu hakkında bazı âlimler şöyle demiştir: Bu, ism-i mef'ûl lafzıyla ism-i fâilin kastedilmesidir; yani «örten bir perde (hicâben sâtiran)» demektir. Bunun tersi de vaki olur; nitekim Allah Teâlâ'nın: { مِنْ مَاءٍ دَافِقٍ } “atılan bir sudan” [86/6] yani dökülen (medfûk) ve { عِيشَةٍ رَاضِيَةٍ } “hoşnut bir yaşayış” [69/21] yani razı olunan (mardıyye) buyrukları böyledir. İsm-i fâil ve ism-i mef'ûlden her birinin söylenip diğerinin kastedilmesi Arap dilinin üsluplarından biridir; beyan âlimleri böyle kullanımları «aklî mecaz» olarak adlandırırlar. Ayetteki görüş gibi mef'ûlün zikredilip fâilin kastedilmesinin örneklerinden biri de [Arapların]: Kutlu ve uğursuz (yâmin ve şâim) anlamında «meymûn ve meş'ûm» demeleridir. Bazı ilim ehli ise şöyle demiştir: Ayetteki { مَسْتُورًا } lafzı ism-i mef'ûl oluşuyla zahir manası üzeredir; çünkü o perde insanların gözlerinden gizlenmiştir de onu göremezler veya Kur'an okuyan kişi onunla örtülmüştür de başkası onu göremez. Ebû Hayyân el-Bahr'da bu görüşü tercih etmiştir. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَجَعَلْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذَانِهِمْ وَقْرًا.
Allah Teâlâ'nın: { وَجَعَلْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذَانِهِمْ وَقْرًا } “Ve onu anlamasınlar diye kalplerinin üzerine örtüler, kulaklarına da bir ağırlık koyduk” buyruğu.
بَيَّنَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّهُ جَعَلَ عَلَى قُلُوبِ الْكُفَّارِ أَكِنَّةً (جَمْعُ كِنَانٍ) وَهُوَ مَا يَسْتُرُ الشَّيْءَ وَيُغَطِّيهِ وَيُكِنُّهُ، لِئَلَّا يَفْقَهُوا الْقُرْآنَ، أَوْ كَرَاهَةَ أَنْ يَفْقَهُوهُ لِحَيْلُولَةِ تِلْكَ الْأَكِنَّةِ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ وَبَيْنَ فِقْهِ الْقُرْآنِ ; أَيْ فَهْمِ مَعَانِيهِ فَهْمًا يَنْتَفِعُ بِهِ صَاحِبُهُ، وَأَنَّهُ جَعَلَ فِي آذَانِهِمْ وَقْرًا ; أَيْ صَمَمًا وَثِقَلًا لِئَلَّا يَسْمَعُوهُ سَمَاعَ قَبُولٍ وَانْتِفَاعٍ.
[Allah] Celle ve Alâ bu yüce ayette; kâfirlerin kalplerine -Kur'an'ı anlamasınlar yahut anlamaları arzu edilmediği için- o örtülerin kalpleri ile Kur'an'ı kavramak, yani manalarını sahibine fayda sağlayacak şekilde anlamak arasına girmesi sebebiyle ekinneten (أَكِنَّةً - bir şeyi örten, gizleyen ve kaplayan örtü manasındaki kinân (كِنَان) kelimesinin çoğulu) koyduğunu ve kabul edip istifade edecek bir şekilde işitmesinler diye kulaklarına da vakran (وَقْرًا - sağırlık ve ağırlık) koyduğunu beyan etmiştir.
وَبَيَّنَ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ سَبَبَ الْحَيْلُولَةِ بَيْنَ الْقُلُوبِ وَبَيْنَ الِانْتِفَاعِ بِهِ، وَأَنَّهُ هُوَ كُفْرُهُمْ،
Başka yerlerde de kalpler ile ondan [Kur'an'dan] faydalanmak arasına giren engelin sebebini ve bunun onların küfrü olduğunu beyan etmiş,
فَجَازَاهُمُ اللَّهُ عَلَى كُفْرِهِمْ بِطَمْسِ الْبَصَائِرِ وَإِزَاغَةِ الْقُلُوبِ وَالطَّبْعِ وَالْخَتْمِ وَالْأَكِنَّةِ الْمَانِعَةِ مِنْ وُصُولِ الْخَيْرِ إِلَيْهَا، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَلَمَّا زَاغُوا أَزَاغَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ الْآيَةَ [٦١ \ ٥] ، وَقَوْلِهِ: بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْهَا بِكُفْرِهِمْ [٤ \ ١٥٥] ، وَقَوْلِهِ: وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصَارَهُمْ كَمَا لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ [٦ \ ١١٠] ، وَقَوْلِهِ: فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزَادَهُمُ اللَّهُ مَرَضًا الْآيَةَ [٢ \ ١٠٢] ، وَقَوْلِهِ: وَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزَادَتْهُمْ رِجْسًا إِلَى رِجْسِهِمْ وَمَاتُوا وَهُمْ كَافِرُونَ [٩ \ ١٢٥] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Allah da onların küfürlerine karşılık olarak basiretlerini köreltmiş, kalplerini saptırmış, mühürlemiş, damgalamış ve hayrın onlara ulaşmasını engelleyen örtüler koymuştur. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { فَلَمَّا زَاغُوا أَزَاغَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ } “Onlar sapınca, Allah da kalplerini saptırdı” [61/5] ayeti, { بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْهَا بِكُفْرِهِمْ } “Aksine inkârları yüzünden Allah onların kalplerini mühürlemiştir” [4/155] ayeti, { وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصَارَهُمْ كَمَا لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ } “Onların ilk defa inanmadıkları gibi kalplerini ve gözlerini tersyüz ederiz” [6/110] ayeti, { فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزَادَهُمُ اللَّهُ مَرَضًا } “Kalplerinde bir hastalık vardır, Allah da onların hastalığını artırmıştır” [2/10] ayeti ve { وَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزَادَتْهُمْ رِجْسًا إِلَى رِجْسِهِمْ وَمَاتُوا وَهُمْ كَافِرُونَ } “Kalplerinde hastalık olanlara gelince, onların da pisliklerine pislik katmış ve kâfir olarak ölüp gitmişlerdir” [9/125] ayeti ve benzeri diğer ayetler böyledir.
تَنْبِيهٌ
UYARI
فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ الرَّدُّ الْوَاضِحُ عَلَى الْقَدَرِيَّةِ فِي قَوْلِهِمْ: إِنَّ الشَّرَّ لَا يَقَعُ بِمَشِيئَةِ اللَّهِ، بَلْ بِمَشِيئَةِ الْعَبْدِ ; سُبْحَانَ اللَّهِ وَتَعَالَى عُلُوًّا كَبِيرًا عَنْ أَنْ يَقَعَ فِي مُلْكِهِ شَيْءٌ لَيْسَ بِمَشِيئَتِهِ؟ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكُوا [٦ \ ١٠٧] ، وَلَوْ شِئْنَا لَآتَيْنَا كُلَّ نَفْسٍ هُدَاهَا الْآيَةَ [٣٢ \ ١٣] ، وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَمَعَهُمْ عَلَى الْهُدَى [٦ \ ٣٥] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Bu yüce ayette, şerrin Allah'ın dilemesiyle değil kulun dilemesiyle gerçekleştiğini iddia eden Kaderiyye'ye açık bir reddiye vardır. Mülkünde Kendi dilemesi olmaksızın bir şeyin meydana gelmesinden Allah'ı tenzih ederiz; O, bundan son derece yücedir. { وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكُوا } “Eğer Allah dileseydi, şirk koşmazlardı” [6/107], { وَلَوْ شِئْنَا لَآتَيْنَا كُلَّ نَفْسٍ هُدَاهَا } “Eğer dileseydik, herkese hidayetini verirdik” [32/13], { وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَمَعَهُمْ عَلَى الْهُدَى } “Eğer Allah dileseydi, elbette onları hidayet üzere toplardı” [6/35] ayetleri ve benzeri diğer ayetler [buna delildir].
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذَا ذَكَرْتَ رَبَّكَ فِي الْقُرْآنِ وَحْدَهُ وَلَّوْا عَلَى أَدْبَارِهِمْ نُفُورًا.
Allah Teâlâ'nın: { وَإِذَا ذَكَرْتَ رَبَّكَ فِي الْقُرْآنِ وَحْدَهُ وَلَّوْا عَلَى أَدْبَارِهِمْ نُفُورًا } “Kur'an'da Rabbini bir tek olarak andığın zaman, nefretle arkalarına dönüp kaçarlar” buyruğu.
بَيَّنَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ نَبِيَّهُ ﷺ إِذَا ذَكَرَ رَبَّهُ وَحْدَهُ فِي الْقُرْآنِ بِأَنْ قَالَ: «لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ» وَلَّى الْكَافِرُونَ عَلَى أَدْبَارِهِمْ نُفُورًا، بُغْضًا مِنْهُمْ لِكَلِمَةِ التَّوْحِيدِ، وَمَحَبَّةً لِلْإِشْرَاكِ بِهِ جَلَّ وَعَلَا.
[Allah] Celle ve Alâ bu yüce ayette; Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem Kur'an'da Rabbini «Lâ ilâhe illallâh» diyerek bir tek olarak andığı zaman, kâfirlerin tevhid kelimesine olan nefretleri ve O [Allah] Celle ve Alâ'ya ortak koşmaya olan sevgileri sebebiyle arkalarına dönüp kaçtıklarını beyan etmiştir.
وَأَوْضَحَ هَذَا الْمَعْنَى فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ، مُبَيِّنًا أَنَّ نُفُورَهُمْ مِنْ ذِكْرِهِ وَحْدَهُ جَلَّ وَعَلَا سَبَبُ خُلُودِهِمْ فِي النَّارِ، كَقَوْلِهِ: وَإِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَحْدَهُ اشْمَأَزَّتْ قُلُوبُ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَإِذَا ذُكِرَ الَّذِينَ مِنْ دُونِهِ إِذَا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ [٣٩ \ ٤٥] ، وَقَوْلِهِ: ذَلِكُمْ بِأَنَّهُ إِذَا دُعِيَ اللَّهُ وَحْدَهُ كَفَرْتُمْ وَإِنْ يُشْرَكْ بِهِ تُؤْمِنُوا فَالْحُكْمُ لِلَّهِ الْعَلِيِّ الْكَبِيرِ [٤٠ \ ١٢] ، وَقَوْلِهِ: إِنَّهُمْ كَانُوا إِذَا قِيلَ لَهُمْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ يَسْتَكْبِرُونَ وَيَقُولُونَ أَئِنَّا لَتَارِكُو آلِهَتِنَا لِشَاعِرٍ مَجْنُونٍ [٣٧ \ ٣٥، ٣٦] ، وَقَوْلِهِ: كَبُرَ عَلَى الْمُشْرِكِينَ مَا تَدْعُوهُمْ إِلَيْهِ الْآيَةَ [٤٢ \ ١٣] ، وَقَوْلِهِ: وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا بَيِّنَاتٍ تَعْرِفُ فِي وُجُوهِ الَّذِينَ كَفَرُوا الْمُنْكَرَ يَكَادُونَ يَسْطُونَ بِالَّذِينَ يَتْلُونَ عَلَيْهِمْ آيَاتِنَا [٢٢ \ ٧٢] ، وَقَوْلِهِ: وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَا تَسْمَعُوا لِهَذَا الْقُرْآنِ وَالْغَوْا فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَغْلِبُونَ [٤١ \ ٧٢] .
Bu manayı başka yerlerde de açıklamış ve O [Allah] Celle ve Alâ'nın bir tek olarak anılmasından kaçmalarının cehennemde ebedî kalmalarının sebebi olduğunu beyan etmiştir. Nitekim: { وَإِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَحْدَهُ اشْمَأَزَّتْ قُلُوبُ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَإِذَا ذُكِرَ الَّذِينَ مِنْ دُونِهِ إِذَا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ } “Allah bir tek olarak anıldığı zaman ahirete inanmayanların kalpleri daralır; O'ndan başkaları anıldığı zaman ise hemen yüzleri güler” [39/45], { ذَلِكُمْ بِأَنَّهُ إِذَا دُعِيَ اللَّهُ وَحْدَهُ كَفَرْتُمْ وَإِنْ يُشْرَكْ بِهِ تُؤْمِنُوا فَالْحُكْمُ لِلَّهِ الْعَلِيِّ الْكَبِيرِ } “Bu böyledir; çünkü Allah bir tek olarak çağrıldığında inkâr ederdiniz, O'na ortak koşulunca ise inanırdınız. Artık hüküm, çok yüce ve çok büyük olan Allah'ındır” [40/12], { إِنَّهُمْ كَانُوا إِذَا قِيلَ لَهُمْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ يَسْتَكْبِرُونَ وَيَقُولُونَ أَئِنَّا لَتَارِكُو آلِهَتِنَا لِشَاعِرٍ مَجْنُونٍ } “Çünkü onlara: 'Allah'tan başka hiçbir ilâh yoktur' denildiği zaman büyüklük taslarlardı ve: 'Biz mecnun bir şair için ilâhlarımızı mı terk edeceğiz?' derlerdi” [37/35-36], { كَبُرَ عَلَى الْمُشْرِكِينَ مَا تَدْعُوهُمْ إِلَيْهِ } “Müşriklere, kendilerini çağırdığın şey ağır geldi” [42/13], { وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا بَيِّنَاتٍ تَعْرِفُ فِي وُجُوهِ الَّذِينَ كَفَرُوا الْمُنْكَرَ يَكَادُونَ يَسْطُونَ بِالَّذِينَ يَتْلُونَ عَلَيْهِمْ آيَاتِنَا } “Kendilerine ayetlerimiz açıkça okunduğu zaman inkâr edenlerin yüzlerindeki inkârı anlarsın; neredeyse kendilerine ayetlerimizi okuyanların üzerine saldıracak olurlar” [22/72] ve { وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَا تَسْمَعُوا لِهَذَا الْقُرْآنِ وَالْغَوْا فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَغْلِبُونَ } “İnkâr edenler dediler ki: 'Bu Kur'an'ı dinlemeyin ve onda gürültü yapın, belki üstün gelirsiniz'” [41/26] buyrukları böyledir.
وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: نُفُورًا [١٧ \ ٤٦] جَمْعُ نَافِرٍ ; فَهُوَ حَالٌ. أَيْ وَلَّوْا عَلَى أَدْبَارِهِمْ فِي حَالِ كَوْنِهِمْ نَافِرِينَ مِنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَحْدَهُ مِنْ دُونِ إِشْرَاكٍ، وَالْفَاعِلُ يُجْمَعُ عَلَى فُعُولٍ كَسَاجِدٍ وَسُجُودٍ، وَرَاكِعٍ وَرُكُوعٍ.
Bu ayette geçen { نُفُورًا } [17/46] kelimesi nâfir (kaçan/nefret eden) kelimesinin çoğuludur; dolayısıyla haldir. Yani: Ortak koşulmaksızın Allah'ın bir tek olarak anılmasından kaçar/nefret eder oldukları halde arkalarına dönüp gittiler. [Arapçada] ism-i fâil vezni sâcid/sücûd, râki'/rükû' gibi fu'ûl vezninde çoğul yapılır.
وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: «نُفُورًا» مَصْدَرٌ، وَعَلَيْهِ فَهُوَ مَا نَابَ عَنِ الْمُطْلَقِ مِنْ قَوْلِهِ: وَلَّوْا ; لِأَنَّ التَّوْلِيَةَ عَنْ ذِكْرِهِ وَحْدَهُ بِمَعْنَى النُّفُورِ مِنْهُ.
Bazı âlimler şöyle demiştir: «Nufûrâ» bir masdardır; buna göre { وَلَّوْا } fiilinden nâib-i mef'ûl-i mutlaktır. Çünkü O'nun bir tek olarak anılmasından yüz çevirmek, O'ndan nefret edip kaçmak manasındadır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِهِ فَلَا يَمْلِكُونَ كَشْفَ الضُّرِّ عَنْكُمْ وَلَا تَحْوِيلًا أُولَئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلَى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ وَيَرْجُونَ رَحْمَتَهُ وَيَخَافُونَ عَذَابَهُ إِنَّ عَذَابَ رَبِّكَ كَانَ مَحْذُورًا
Allah Teâlâ'nın: { قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِهِ فَلَا يَمْلِكُونَ كَشْفَ الضُّرِّ عَنْكُمْ وَلَا تَحْوِيلًا أُولَئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلَى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ وَيَرْجُونَ رَحْمَتَهُ وَيَخَافُونَ عَذَابَهُ إِنَّ عَذَابَ رَبِّكَ كَانَ مَحْذُورًا } “De ki: 'O'ndan başka ilâh saydıklarınızı çağırın; onlar sizden ne bir sıkıntıyı gidermeye ne de onu değiştirmeye güç yetirebilirler. Onların yalvardıkları bu kimseler de -hangisi daha yakın olacak diye- Rablerine vesile ararlar, O'nun rahmetini umarlar ve azabından korkarlar. Şüphesiz Rabbinin azabı sakınılması gereken bir azaptır'”
; بَيَّنَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ الْمَعْبُودِينَ مِنْ دُونِ اللَّهِ الَّذِينَ زَعَمَ الْكُفَّارُ أَنَّهُمْ يُقَرِّبُونَهُمْ إِلَى اللَّهِ زُلْفَى، وَيَشْفَعُونَ لَهُمْ عِنْدَهُ لَا يَمْلِكُونَ كَشْفَ الضُّرِّ عَنْ عَابِدِيهِمْ ; أَيْ إِزَالَةَ الْمَكْرُوهِ عَنْهُمْ، وَلَا تَحْوِيلًا، أَيْ تَحْوِيلَهُ مِنْ إِنْسَانٍ إِلَى آخَرَ، أَوْ تَحْوِيلَ الْمَرَضِ إِلَى الصِّحَّةِ، وَالْفَقْرِ إِلَى الْغِنَى، وَالْقَحْطِ إِلَى الْجَدْبِ، وَنَحْوَ ذَلِكَ. ثُمَّ بَيَّنَ فِيهَا أَيْضًا أَنَّ الْمَعْبُودِينَ الَّذِينَ عَبَدَهُمُ الْكَفَّارُ مَنْ دُونِ اللَّهِ يَتَقَرَّبُونَ إِلَى اللَّهِ بِطَاعَتِهِ، وَيَبْتَغُونَ الْوَسِيلَةَ إِلَيْهِ، أَيِ الطَّرِيقَ إِلَى رِضَاهُ وَنَيْلَ مَا عِنْدَهُ مِنَ الثَّوَابِ بِطَاعَتِهِ فَكَانَ الْوَاجِبُ عَلَيْكُمْ أَنْ تَكُونُوا مِثْلَهُمْ.
[buyruğu]; [Allah] Celle ve Alâ bu yüce ayette; kâfirlerin kendilerini Allah'a yaklaştıracağını ve O'nun katında kendilerine şefaatçi olacağını iddia ettikleri Allah'tan başka tapılan varlıkların, kendilerine tapanlardan zararı gidermeye, yani hoşlanılmayan şeyi onlardan uzaklaştırmaya ve onu dönüştürmeye; yani bir insandan diğerine aktarmaya veya hastalığı sağlığa, fakirliği zenginliğe, kıtlığı bolluğa ve benzeri durumlara çevirmeye güçlerinin yetmediğini beyan etmiştir. Sonra yine bu ayette kâfirlerin Allah'tan başka taptıkları bu varlıkların bizzat kendilerinin O'na itaatle Allah'a yaklaştıklarını ve O'na vesile, yani O'nun rızasına ve itaatleri sebebiyle katındaki sevaba ulaşma yolunu aradıklarını beyan etmiştir; öyleyse size gereken de onlar gibi olmaktır.
قَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي قَوْمٍ مِنَ الْعَرَبِ مِنْ خُزَاعَةَ - أَوْ غَيْرِهِمْ - كَانُوا يَعْبُدُونَ رِجَالًا مِنَ الْجِنِّ، فَأَسْلَمَ الْجِنِّيُّونَ وَبَقِيَ الْكُفَّارُ يَعْبُدُونَهُمْ فَأَنْزَلَ اللَّهُ: أُولَئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلَى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ الْآيَةَ [١٧ \ ٥٧] ، وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي الَّذِينَ كَانُوا يَعْبُدُونَ عُزَيْرًا وَالْمَسِيحَ وَأُمَّهُ، وَعَنْهُ أَيْضًا، وَعَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ، وَابْنِ زَيْدٍ، وَالْحَسَنِ: أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي عَبَدَةِ الْمَلَائِكَةِ. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي عَبَدَةِ الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ وَالْكَوَاكِبِ وَعُزَيْرٍ وَالْمَسِيحِ وَأُمِّهِ.
İbn Mes'ûd şöyle demiştir: Bu ayet, Huzâa kabilesinden -veya başkalarından- Araplardan cinlerden bir topluluğa tapan bir grup hakkında inmiştir. Cinler Müslüman olmuş, kâfirler ise onlara tapmaya devam etmişlerdi. Bunun üzerine Allah: { أُولَئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلَى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ } “Onların yalvardıkları bu kimseler de Rablerine vesile ararlar...” [17/57] ayetini indirdi. İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre bu ayet, Üzeyir'e, Mesih'e ve annesine tapanlar hakkında inmiştir. Yine ondan, İbn Mes'ûd'dan, İbn Zeyd'den ve el-Hasan'dan meleklerin tapıcıları hakkında indiği rivayet edilmiştir. İbn Abbâs'tan güneşe, aya, yıldızlara, Üzeyir'e, Mesih'e ve annesine tapanlar hakkında indiği de rivayet edilmiştir.
وَهَذَا الْمَعْنَى الَّذِي بَيَّنَهُ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: مِنْ أَنَّ كُلَّ مَعْبُودٍ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَا يَنْفَعُ عَابِدَهُ، وَأَنَّ كُلَّ مَعْبُودٍ مِنْ دُونِهِ مُفْتَقِرٌ إِلَيْهِ وَمُحْتَاجٌ لَهُ جَلَّ وَعَلَا، بَيَّنَهُ أَيْضًا فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ، كَقَوْلِهِ «فِي سَبَأٍ» : قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَا يَمْلِكُونَ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ فِي السَّمَاوَاتِ وَلَا فِي الْأَرْضِ وَمَا لَهُمْ فِيهِمَا مِنْ شِرْكٍ وَمَا لَهُ مِنْهُمْ مِنْ ظَهِيرٍ وَلَا تَنْفَعُ الشَّفَاعَةُ عِنْدَهُ إِلَّا لِمَنْ أَذِنَ لَهُ [٣٤ \ ٢٢ - ٢٣] ، وَقَوْلِهِ «فِي الزُّمَرِ» : أَفَرَأَيْتُمْ مَا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ أَرَادَنِيَ اللَّهُ بِضُرٍّ هَلْ هُنَّ كَاشِفَاتُ ضُرِّهِ أَوْ أَرَادَنِي بِرَحْمَةٍ هَلْ هُنَّ مُمْسِكَاتُ رَحْمَتِهِ قُلْ حَسْبِيَ اللَّهُ عَلَيْهِ يَتَوَكَّلُ الْمُتَوَكِّلُونَ
[Allah] Celle ve Alâ'nın bu yüce ayette beyan ettiği, Allah'tan başka tapılan her varlığın tapan kimseye fayda vermeyeceği ve O'ndan başka her mabudun O [Allah] Celle ve Alâ'ya muhtaç olduğu manasını başka yerlerde de açıklamıştır. Nitekim Sebe' Suresi'ndeki: { قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَا يَمْلِكُونَ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ فِي السَّمَاوَاتِ وَلَا فِي الْأَرْضِ وَمَا لَهُمْ فِيهِمَا مِنْ شِرْكٍ وَمَا لَهُ مِنْهُمْ مِنْ ظَهِيرٍ وَلَا تَنْفَعُ الشَّفَاعَةُ عِنْدَهُ إِلَّا لِمَنْ أَذِنَ لَهُ } “De ki: 'Allah'tan başka [ilah] saydıklarınızı çağırın! Onların ne göklerde ne de yerde zerre ağırlığınca bir şeyleri vardır. Onların bu ikisinde hiçbir ortaklığı olmadığı gibi, O'nun bunlardan hiçbir yardımcısı da yoktur. O'nun huzurunda, izin verdiği kimseden başkasının şefaati fayda vermez'” [34/22-23] ayeti ve Zümer Suresi'ndeki: { أَفَرَأَيْتُمْ مَا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ أَرَادَنِيَ اللَّهُ بِضُرٍّ هَلْ هُنَّ كَاشِفَاتُ ضُرِّهِ أَوْ أَرَادَنِي بِرَحْمَةٍ هَلْ هُنَّ مُمْسِكَاتُ رَحْمَتِهِ قُلْ حَسْبِيَ اللَّهُ عَلَيْهِ يَتَوَكَّلُ الْمُتَوَكِّلُونَ } “De ki: 'Gördünüz ya, Allah'ı bırakıp da yalvardıklarınız; eğer Allah bana bir zarar vermek dilese, onlar O'nun bu zararını giderebilirler mi? Yahut bana bir rahmet dilese, onlar O'nun rahmetini tutabilirler mi?' De ki: 'Allah bana yeter! Tevekkül edenler yalnız O'na tevekkül ederler'”
[٣٩ \ ٣٨] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ، وَقَدْ قَدَّمْنَا «فِي سُورَةِ الْمَائِدَةِ» أَنَّ الْمُرَادَ بِالْوَسِيلَةِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ «وَفِي آيَةِ الْمَائِدَةِ» : هُوَ التَّقَرُّبُ إِلَى اللَّهِ بِالْعَمَلِ الصَّالِحِ ; وَمِنْهُ قَوْلُ لَبِيدٍ:
[39/38] ayeti ve diğer ayetler böyledir. Mâide Suresi'nde bu yüce ayette ve Mâide ayetinde geçen «vesile»den muradın, salih amelle Allah'a yakınlaşmak olduğunu belirtmiştik. Lebîd'in şu sözü de bu kabildendir:
أَرَى النَّاسَ لَا يَدْرُونَ مَا قَدْرُ أَمْرِهِمْ ... بَلَى كُلُّ ذِي لُبٍّ إِلَى اللَّهِ وَاسِلُ
Görüyorum ki insanlar işlerinin kıymetini bilmiyorlar / Oysa her akıl sahibi Allah'a vesile arar (yakınlaşır).
وَقَدْ قَدَّمْنَا «فِي الْمَائِدَةِ» أَنَّ التَّحْقِيقَ أَنَّ قَوْلَ عَنْتَرَةَ:
Mâide Suresi'nde, doğru olan görüşe göre Antere'nin şu beytinin de:
إِنَّ الرِّجَالَ لَهُمْ إِلَيْكِ وَسِيلَةٌ ... إِنْ يَأْخُذُوكِ تَكَحَّلِي وَتَخَضَّبِي
Erkeklerin sana ulaşacak bir vesilesi (yakınlığı) vardır / Eğer seni esir alırlarsa sürmelen ve kına yak.
مِنْ هَذَا الْمَعْنَى، كَمَا قَدَّمْنَا أَنَّهَا تُجْمَعُ عَلَى وَسَائِلَ، كَقَوْلِهِ:
bu manada olduğunu ve yine [vesile kelimesinin] «vesâil» şeklinde çoğul yapıldığını belirtmiştik; nitekim [şairin] şöyle dediği gibi:
إِذَا غَفَلَ الْوَاشُونَ عُدْنَا لِوَصْلِنَا ... وَعَادَ التَّصَافِي بَيْنَنَا وَالْوَسَائِلُ
Koğucular gaflete düştüğünde kavuşmamıza döneriz / Aramızdaki samimiyet ve yakınlık vesileleri geri döner.
وَأَصَحُّ الْأَعَارِيبِ فِي قَوْلِهِ: أَيُّهُمْ أَقْرَبُ [١٧ \ ٥٧] ، أَنَّهُ بَدَلٌ مِنْ وَاوِ الْفَاعِلِ فِي قَوْلِهِ: يَبْتَغُونَ، وَقَدْ أَوْضَحْنَا هَذَا «فِي سُورَةِ الْمَائِدَةِ» بِمَا أَغْنَى عَنْ إِعَادَتِهِ هُنَا، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
{ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ } [17/57] buyruğu hakkındaki irapların en sahihi, { يَبْتَغُونَ } fiilindeki fâil vâvından bedel olmasıdır. Bunu Mâide Suresi'nde burada tekrar etmeye ihtiyaç bırakmayacak şekilde açıklamıştık. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنْ مِنْ قَرْيَةٍ إِلَّا نَحْنُ مُهْلِكُوهَا قَبْلَ يَوْمِ الْقِيَامَةِ أَوْ مُعَذِّبُوهَا عَذَابًا شَدِيدًا كَانَ ذَلِكَ فِي الْكِتَابِ مَسْطُورًا.
Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ مِنْ قَرْيَةٍ إِلَّا نَحْنُ مُهْلِكُوهَا قَبْلَ يَوْمِ الْقِيَامَةِ أَوْ مُعَذِّبُوهَا عَذَابًا شَدِيدًا كَانَ ذَلِكَ فِي الْكِتَابِ مَسْطُورًا } “Kıyamet gününden önce helâk etmeyeceğimiz veya şiddetli bir azapla azaplandırmayacağımız hiçbir memleket yoktur. Bu, Kitap'ta yazılmıştır” buyruğu.
قَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ حَذْفُ الصِّفَةِ، أَيْ: وَإِنْ مِنْ قَرْيَةٍ ظَالِمَةٍ إِلَّا نَحْنُ مُهْلِكُوهَا. وَهَذَا النَّعْتُ الْمَحْذُوفُ دَلَّتْ عَلَيْهِ آيَاتٌ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى ; كَقَوْلِهِ: وَمَا كُنَّا مُهْلِكِي الْقُرَى إِلَّا وَأَهْلُهَا ظَالِمُونَ [٢٨ \ ٥٩] ، وَقَوْلِهِ: ذَلِكَ أَنْ لَمْ يَكُنْ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرَى بِظُلْمٍ وَأَهْلُهَا غَافِلُونَ [٦ \ ١٣١] ، أَيْ بَلْ لَا بُدَّ أَنْ تُنْذِرَهُمُ الرُّسُلُ فَيَكْفُرُوا بِهِمْ وَبِرَبِّهِمْ، وَقَوْلِهِ: وَمَا كَانَ رَبُّكَ لِيُهْلِكَ الْقُرَى بِظُلْمٍ وَأَهْلُهَا مُصْلِحُونَ [١١ \ ١١٧] ، وَقَوْلِهِ: وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ عَتَتْ عَنْ أَمْرِ رَبِّهَا وَرُسُلِهِ فَحَاسَبْنَاهَا حِسَابًا شَدِيدًا وَعَذَّبْنَاهَا عَذَابًا نُكْرًا فَذَاقَتْ وَبَالَ أَمْرِهَا وَكَانَ عَاقِبَةُ أَمْرِهَا خُسْرًا [٦٥ \ ٨، ٩] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Bazı ilim ehli şöyle demiştir: Bu yüce ayette sıfat hazfedilmiştir; yani: «Hiçbir zalim memleket yoktur ki biz onu helak etmeyelim» demektir. Hazfedilen bu sıfata Allah Teâlâ'nın Kitabı'ndan şu ayetler delalet etmektedir: { وَمَا كُنَّا مُهْلِكِي الْقُرَى إِلَّا وَأَهْلُهَا ظَالِمُونَ } “Halkı zalim olmadıkça biz memleketleri helâk edici değiliz” [28/59], { ذَلِكَ أَنْ لَمْ يَكُنْ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرَى بِظُلْمٍ وَأَهْلُهَا غَافِلُونَ } “Bu, Rabbinin, halkı habersizken memleketleri zulüm ile helâk edici olmamasındandır” [6/131] -yani elçilerin onları uyarması ve onların da elçileri ve Rablerini inkâr etmeleri kaçınılmazdır-, { وَمَا كَانَ رَبُّكَ لِيُهْلِكَ الْقُرَى بِظُلْمٍ وَأَهْلُهَا مُصْلِحُونَ } “Halkı ıslah edici kimseler iken Rabbin memleketleri zulüm ile helâk edecek değildi” [11/117] ve { وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ عَتَتْ عَنْ أَمْرِ رَبِّهَا وَرُسُلِهِ فَحَاسَبْنَاهَا حِسَابًا شَدِيدًا وَعَذَّبْنَاهَا عَذَابًا نُكْرًا فَذَاقَتْ وَبَالَ أَمْرِهَا وَكَانَ عَاقِبَةُ أَمْرِهَا خُسْرًا } “Rabbinin ve elçilerinin emrinden çıkıp azan nice memleketler vardır ki biz onları çetin bir hesaba çektik ve onları görülmemiş bir azapla cezalandırdık. Böylece onlar işlerinin vebalini tattılar ve işlerinin sonu hüsran oldu” [65/8-9] ayetleri ve diğer ayetler.
وَغَايَةُ مَا فِي هَذَا الْقَوْلِ حَذْفُ النَّعْتِ مَعَ وُجُودِ أَدِلَّةٍ تَدُلُّ عَلَيْهِ، وَنَظِيرُهُ فِي الْقُرْآنِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَكَانَ وَرَاءَهُمْ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ غَصْبًا [١٨ \ ٧٩] ، أَيْ كُلَّ سَفِينَةٍ صَالِحَةٍ ; بِدَلِيلِ أَنَّ خَرْقَ الْخَضِرِ لِلسَّفِينَةِ الَّتِي رَكِبَ فِيهَا هُوَ وَمُوسَى يُرِيدُ بِهِ سَلَامَتَهَا مِنْ أَخْذِ الْمَلِكِ لَهَا ; لِأَنَّهُ لَا يَأْخُذُ الْمَعِيبَةَ الَّتِي فِيهَا الْخَرْقُ وَإِنَّمَا يَأْخُذُ الصَّحِيحَةَ، وَمِنْ حَذْفِ النَّعْتِ قَوْلُهُ تَعَالَى: قَالُوا الْآنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ [٢ \ ٧١] ; أَيْ بِالْحَقِّ الْوَاضِحِ الَّذِي لَا لَبْسَ مَعَهُ فِي صِفَاتِ الْبَقَرَةِ الْمَطْلُوبَةِ، وَنَظِيرُهُ مِنْ كَلَامِ الْعَرَبِ قَوْلُ الشَّاعِرِ، وَهُوَ الْمُرَقَّشُ الْأَكْبَرُ:
Bu görüşün en temel dayanağı, delillerin varlığıyla birlikte sıfatın hazfedilmesidir. Bunun Kur'an'daki benzeri Allah Teâlâ'nın: { وَكَانَ وَرَاءَهُمْ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ غَصْبًا } “Arkalarında her [sağlam] gemiyi zorla alan bir hükümdar vardı” [18/79] buyruğudur; yani «her sağlam gemiyi» demektir. Nitekim Hızır'ın Mûsâ ile bindiği gemiyi delmesindeki maksat, onun hükümdar tarafından gasbedilmekten kurtulmasıydı; çünkü o hükümdar delik ve kusurlu olanı değil, sadece sağlam olanı alıyordu. Sıfatın hazfedilmesine dair bir diğer örnek de Allah Teâlâ'nın: { قَالُوا الْآنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ } “Dediler ki: 'Şimdi hakkı getirdin'” [2/71] buyruğudur; yani istenen ineğin nitelikleri hakkında hiçbir kapalılık bırakmayan apaçık hak [ile geldin] demektir. Bunun Arap kelamındaki benzeri ise el-Murakkaş el-Ekber'in şu sözüdür:
وَرُبَّ أَسِيلَةِ الْخَدَّيْنِ بِكْرٍ ... مُهَفْهَفَةٍ لَهَا فَرْعٌ وَجِيدُ
Nice düz yanaklı, ince belli genç kız vardır ki onun saçı ve boynu vardır.
أَيْ فَرْعٌ فَاحِمٌ وَجِيدٌ طَوِيلٌ.
Yani kömür karası [gür] saçı ve uzun [zarif] boynu [vardır].
وَقَوْلُ عَبِيدِ بْنِ الْأَبْرَصِ:
Abîd b. el-Ebras'ın şu sözü de [böyledir]:
مَنْ قَوْلُهُ قَوْلٌ وَمَنْ فِعْلُهُ ... فِعْلٌ وَمَنْ نَائِلُهُ نَائِلُ
Kimin sözü söz, kimin fiili / fiil ve kimin ihsanı ihsandır?
أَيْ قَوْلُهُ قَوْلٌ فَصْلٌ، وَفِعْلُهُ فِعْلٌ جَمِيلٌ، وَنَائِلُهُ نَائِلٌ جَزِيلٌ، وَإِلَى هَذَا أَشَارَ فِي الْخُلَاصَةِ بِقَوْلِهِ:
Yani sözü kesin bir söz, fiili güzel bir fiil ve ihsanı bol bir ihsandır. İbn Mâlik el-Hulâsa'da (el-Elfiyye'de) şu sözüyle buna işaret etmiştir:
وَمَا مِنَ الْمَنْعُوتِ وَالنَّعْتِ عُقِلْ ... يَجُوزُ حَذْفُهُ وَفِي النَّعْتِ يَقِلْ
Mevsûf ve sıfattan manası anlaşılanın / Hazfedilmesi caizdir; sıfatta ise bu azdır.
وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: الْآيَةُ عَامَّةٌ، فَالْقَرْيَةُ الصَّالِحَةُ إِهْلَاكُهَا بِالْمَوْتِ، وَالْقَرْيَةُ الطَّالِحَةُ إِهْلَاكُهَا بِالْعَذَابِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ كُلَّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ، وَالْمُرَادُ بِالْكِتَابِ: اللَّوْحُ الْمَحْفُوظُ، وَالْمَسْطُورُ: الْمَكْتُوبُ. وَمِنْهُ قَوْلُ جَرِيرٍ:
Bazı ilim ehli ise şöyle demiştir: Ayet umumidir; iyi memleketin helaki ölümle, kötü memleketin helaki ise azapladır. Şüphesiz her nefis ölümü tadacaktır. Kitap'tan maksat Levh-i Mahfûz, mestûr ise yazılmış olandır. Cerîr'in şu sözü de bu kabildendir:
مَنْ شَاءَ بَايَعْتُهُ مَالِي وَخُلْعَتَهُ مَا ... تُكْمِلُ الْتَيْمُ فِي دِيوَانِهَا سَطَرَا
Dileyene malımı ve kaftanını devrederim / Teymoğulları divanında bir satırı bile tamamlayamazken.
وَمَا يَرْوِيهِ مُقَاتِلٌ عَنْ كِتَابِ الضَّحَّاكِ بْنِ مُزَاحِمٍ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ: مِنْ أَنَّ مَكَّةَ تُخَرِّبُهَا الْحَبَشَةُ، وَتَهْلِكُ الْمَدِينَةُ بِالْجُوعِ، وَالْبَصْرَةُ بِالْغَرَقِ، وَالْكُوفَةُ بِالتُّرْكِ، وَالْجِبَالُ بِالصَّوَاعِقِ وَالرَّوَاجِفِ، وَأَمَّا خُرَاسَانُ فَهَلَاكُهَا ضُرُوبٌ، ثُمَّ ذَكَرَ بَلَدًا بَلَدًا - لَا يَكَادُ يُعَوَّلُ عَلَيْهِ ; لِأَنَّهُ لَا أَسَاسَ لَهُ مِنَ الصِّحَّةِ، وَكَذَلِكَ مَا يُرْوَى عَنْ وَهْبِ بْنِ مُنَبِّهٍ: أَنَّ الْجَزِيرَةَ آمِنَةٌ مِنَ الْخَرَابِ حَتَّى تُخَرَّبَ أَرْمِينِيَةُ، وَأَرْمِينِيَةُ آمِنَةٌ حَتَّى تُخَرَّبَ مِصْرُ، وَمِصْرُ آمِنَةٌ حَتَّى تُخَرَّبَ الْكُوفَةُ، وَلَا تَكُونُ الْمَلْحَمَةُ الْكُبْرَى حَتَّى تُخَرَّبَ الْكُوفَةُ، فَإِذَا كَانَتِ الْمَلْحَمَةُ الْكُبْرَى فُتِحَتْ قُسْطَنْطِينَةُ عَلَى يَدِ رَجُلٍ مِنْ بَنِي هَاشِمٍ، وَخَرَابُ الْأَنْدَلُسِ مِنْ قِبَلِ الزِّنْجِ، وَخَرَابُ إِفْرِيقِيَّةَ مِنْ قِبَلِ الْأَنْدَلُسِ، وَخَرَابُ مِصْرَ مِنَ انْقِطَاعِ النِّيْلِ وَاخْتِلَافِ الْجُيُوشِ فِيهَا، وَخَرَابُ الْعِرَاقِ مِنَ الْجُوعِ، وَخَرَابُ الْكُوفَةِ مِنْ قِبَلِ عَدُوٍّ يَحْصُرُهُمْ وَيَمْنَعُهُمُ الشَّرَابَ مِنَ الْفُرَاتِ، وَخَرَابُ الْبَصْرَةِ مِنْ قَبِيلِ الْغَرَقِ، وَخَرَابُ الْأُبُلَّةِ مِنْ عَدُوٍّ يَحْصُرُهُمْ بَرًّا وَبَحْرًا، وَخَرَابُ الرَّيِّ مِنَ الدَّيْلَمِ، وَخَرَابُ خُرَاسَانَ مِنْ قِبَلِ التِّبِتِ، وَخَرَابُ التِّبِتِ مِنْ قِبَلِ الصِّينِ، وَخَرَابُ الْهِنْدِ وَالْيَمَنِ مِنْ قِبَلِ الْجَرَادِ وَالسُّلْطَانِ، وَخَرَابُ مَكَّةَ مِنَ الْحَبَشَةِ، وَخَرَابُ الْمَدِينَةِ مِنَ الْجُوعِ. اهـ.
Mukâtil'in bu ayetin tefsirinde Dahhâk b. Müzâhim'in kitabından rivayet ettiği: Mekke'yi Habeşlilerin harap edeceği, Medine'nin açlıkla, Basra'nın boğulmayla, Kûfe'nin Türklerle, dağların yıldırımlar ve depremlerle helak olacağı, Horasan'ın helakinin ise türlü türlü olacağı -sonra şehir şehir zikrettiği- şeklindeki rivayetlere neredeyse hiç itibar edilmez; zira bunların sıhhatten hiçbir dayanağı yoktur. Aynı şekilde Vehb b. Münebbih'ten rivayet edilen: Ermenistan harap oluncaya kadar el-Cezîre'nin haraptan emin olduğu, Mısır harap oluncaya kadar Ermenistan'ın emin olduğu, Kûfe harap oluncaya kadar Mısır'ın emin olduğu, Kûfe harap olmadıkça Melhame-i Kübrâ'nın vuku bulmayacağı, Melhame-i Kübrâ gerçekleştiğinde Kostantiniyye'nin Hâşimoğullarından bir adamın eliyle fethedileceği, Endülüs'ün zenciler tarafından, İfrikiyye'nin Endülüs tarafından harap edileceği, Mısır'ın Nil'in kesilmesi ve içindeki orduların ihtilafı sebebiyle, Irak'ın açlıktan, Kûfe'nin onları kuşatıp Fırat'tan su içmelerini engelleyen bir düşman tarafından, Basra'nın suda boğulma türünden, Übülle'nin onları karadan ve denizden kuşatan bir düşman tarafından, Rey'in Deylemliler tarafından, Horasan'ın Tibet tarafından, Tibet'in Çin tarafından, Hindistan ve Yemen'in çekirge ve sultan [baskısı] tarafından, Mekke'nin Habeşliler tarafından, Medine'nin de açlıktan harap olacağı yönündeki rivayetler de [aynı şekildedir].
كُلُّ ذَلِكَ لَا يُعَوَّلُ عَلَيْهِ ; لِأَنَّهُ مِنْ قَبِيلِ الْإِسْرَائِيلِيَّاتِ.
Bütün bunlara itibar edilmez; çünkü bunlar İsrailiyat kabilindendir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَآتَيْنَا ثَمُودَ النَّاقَةَ مُبْصِرَةً فَظَلَمُوا بِهَا
Allah Teâlâ'nın: { وَآتَيْنَا ثَمُودَ النَّاقَةَ مُبْصِرَةً فَظَلَمُوا بِهَا } “Semûd'a da apaçık bir mucize olarak o dişi deveyi verdik de onunla [kendilerine] zulmettiler”
الْآيَةَ، بَيَّنَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّهُ آتَى ثَمُودَ النَّاقَةَ فِي حَالِ كَوْنِهَا آيَةً مُبْصِرَةً، أَيْ بَيِّنَةً تَجْعَلُهُمْ يُبْصِرُونَ الْحَقَّ وَاضِحًا لَا لَبْسَ فِيهِ فَظَلَمُوا بِهَا، وَلَمْ يُبَيِّنْ ظُلْمَهُمْ بِهَا هَاهُنَا، وَلَكِنَّهُ أَوْضَحَهُ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ،
ayeti; [Allah] Celle ve Alâ bu yüce ayette Semûd kavmine dişi deveyi apaçık bir mucize -yani hakkı hiçbir şüpheye yer bırakmayacak derecede açıkça görmelerini sağlayan bir delil- olarak verdiğini, fakat onların onun sebebiyle zulmettiklerini beyan etmiştir. Onların bu konudaki zulümlerini burada açıklamamış, fakat başka yerlerde izah etmiştir.
كَقَوْلِهِ: فَعَقَرُوا النَّاقَةَ وَعَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ الْآيَةَ [٧ \ ٧٧] ، وَقَوْلِهِ: فَكَذَّبُوهُ فَعَقَرُوهَا الْآيَةَ [٩١ \ ١٤] ، وَقَوْلِهِ: فَنَادَوْا صَاحِبَهُمْ فَتَعَاطَى فَعَقَرَ [٥٤ \ ٢٩] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Nitekim: { فَعَقَرُوا النَّاقَةَ وَعَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ } “Nihayet o dişi deveyi boğazladılar ve Rablerinin emrinden dışarı çıktılar” [7/77], { فَكَذَّبُوهُ فَعَقَرُوهَا } “Fakat onu yalanladılar ve deveyi boğazladılar” [91/14], { فَنَادَوْا صَاحِبَهُمْ فَتَعَاطَى فَعَقَرَ } “Derken arkadaşlarını çağırdılar; o da [kılıcına] sarıldı ve deveyi boğazladı” [54/29] ayetleri ve diğer ayetler böyledir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذْ قُلْنَا لَكَ إِنَّ رَبَّكَ أَحَاطَ بِالنَّاسِ
Allah Teâlâ'nın: { وَإِذْ قُلْنَا لَكَ إِنَّ رَبَّكَ أَحَاطَ بِالنَّاسِ } “Hani sana: 'Muhakkak ki Rabbin insanları kuşatmıştır' demiştik”
الْآيَةَ [١٧ \ ٦٠] ، بَيَّنَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّهُ أَخْبَرَ نَبِيَّهُ ﷺ أَنَّهُ أَحَاطَ بِالنَّاسِ ; أَيْ فَهُمْ فِي قَبْضَتِهِ يَفْعَلُ فِيهِمْ كَيْفَ يَشَاءُ فَيُسَلِّطُ نَبِيَّهُ عَلَيْهِمْ وَيَحْفَظُهُ مِنْهُمْ.
ayeti [17/60]; [Allah] Celle ve Alâ bu yüce ayette Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e insanları kuşattığını haber verdiğini beyan etmiştir; yani onlar O'nun kudret kabzasındadırlar, haklarında dilediği gibi tasarruf eder; Peygamberini onların üzerine muzaffer kılar ve onu onlardan korur.
قَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: وَمِنَ الْآيَاتِ الَّتِي فَصَّلَتْ بَعْضَ التَّفْصِيلِ فِي هَذِهِ الْإِحَاطَةِ، قَوْلُهُ تَعَالَى: سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ [٥٤ \ ٤٥] ، وَقَوْلُهُ: قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا سَتُغْلَبُونَ الْآيَةَ [٣ \ ١٢] ، وَقَوْلُهُ: وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ [٥ \ ٦٧] ، وَفِي هَذَا أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مَكِّيَّةٌ، وَبَعْضُ الْآيَاتِ الْمَذْكُورَةِ مَدَنِيٌّ. أَمَّا آيَةُ الْقَمَرِ وَهِيَ قَوْلُهُ: سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ [٥٤ \ ٤٥] ، الْآتِيَةُ فَلَا إِشْكَالَ فِي الْبَيَانِ بِهَا لِأَنَّهَا مَكِّيَّةٌ.
Bazı ilim ehli şöyle demiştir: Bu kuşatmayı kısmen tafsil eden ayetlerden biri Allah Teâlâ'nın: { سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ } “O topluluk yakında hezimete uğrayacak ve arkalarını dönüp kaçacaklar” [54/45] ayeti, { قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا سَتُغْلَبُونَ } “İnkâr edenlere de ki: 'Yenileceksiniz...'” [3/12] ayeti ve { وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ } “Allah seni insanlardan koruyacaktır” [5/67] ayetidir. Bu hususta şu var ki; bu ayet Mekkîdir, zikredilen bazı ayetler ise Medenîdir. Kamer Suresi'ndeki gelecek olan { سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ } “O topluluk yakında hezimete uğrayacak” [54/45] ayetiyle beyan edilmesinde ise hiçbir müşkillik yoktur, çünkü o Mekkîdir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَا جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْنَاكَ إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ.
Allah Teâlâ'nın: { وَمَا جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْنَاكَ إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ } “Sana gösterdiğimiz o rüyayı (görüntüyü) ve Kur'an'da lanetlenen ağacı da ancak insanları sınamak için kıldık” buyruğu.
التَّحْقِيقُ فِي مَعْنَى هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ اللَّهَ جَلَّ وَعَلَا جَعَلَ مَا أَرَاهُ نَبِيَّهُ ﷺ مِنَ الْغَرَائِبِ وَالْعَجَائِبِ لَيْلَةَ الْإِسْرَاءِ وَالْمِعْرَاجِ فِتْنَةً لِلنَّاسِ ; لِأَنَّ عُقُولَ بَعْضِهِمْ ضَاقَتْ عَنْ قَبُولِ ذَلِكَ، مُعْتَقِدَةً أَنَّهُ لَا يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ حَقًّا، قَالُوا: كَيْفَ يُصَلِّي بِبَيْتِ الْمَقْدِسِ، وَيَخْتَرِقُ السَّبْعَ الطِّبَاقَ، وَيَرَى مَا رَأَى فِي لَيْلَةٍ وَاحِدَةٍ، وَيُصْبِحُ فِي مَحِلِّهِ بِمَكَّةَ؟ هَذَا مُحَالٌ، فَكَانَ هَذَا الْأَمْرُ فِتْنَةً لَهُمْ لِعَدَمِ تَصْدِيقِهِمْ بِهِ، وَاعْتِقَادِهِمْ أَنَّهُ لَا يُمْكِنُ، وَأَنَّهُ جَلَّ وَعَلَا جَعَلَ الشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ الَّتِي هِيَ شَجَرَةُ الزَّقُّومِ فِتْنَةً لِلنَّاسِ، لِأَنَّهُمْ لَمَّا سَمِعُوهُ ﷺ يَقْرَأُ: إِنَّهَا شَجَرَةٌ تَخْرُجُ فِي أَصْلِ الْجَحِيمِ الْآيَةَ [٣٧ \ ٦٤] ، قَالُوا: ظَهَرَ كَذِبُهُ ; لِأَنَّ الشَّجَرَ لَا يَنْبُتُ فِي الْأَرْضِ الْيَابِسَةِ، فَكَيْفَ يَنْبُتُ فِي أَصْلِ النَّارِ؟ فَصَارَ ذَلِكَ فِتْنَةً. وَبَيَّنَ أَنَّ هَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنْ كَوْنِ الشَّجَرَةِ الْمَذْكُورَةِ فِتْنَةً لَهُمْ بِقَوْلِهِ: أَذَلِكَ خَيْرٌ نُزُلًا أَمْ شَجَرَةُ الزَّقُّومِ إِنَّا جَعَلْنَاهَا فِتْنَةً لِلظَّالِمِينَ إِنَّهَا شَجَرَةٌ تَخْرُجُ فِي أَصْلِ الْجَحِيمِ الْآيَةَ [٣٧ \ ٦٢ - ٦٤] وَهُوَ وَاضِحٌ كَمَا تَرَى. وَأَشَارَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ إِلَى الرُّؤْيَا الَّتِي جَعَلَهَا فِتْنَةً لَهُمْ، وَهُوَ قَوْلُهُ: أَفَتُمَارُونَهُ عَلَى مَا يَرَى وَلَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْرَى عِنْدَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهَى عِنْدَهَا جَنَّةُ الْمَأْوَى إِذْ يَغْشَى السِّدْرَةَ مَا يَغْشَى مَا زَاغَ الْبَصَرُ وَمَا طَغَى لَقَدْ رَأَى مِنْ آيَاتِ رَبِّهِ الْكُبْرَى [٥٣ \ ١٢ - ١٨] ، وَقَدْ قَدَّمْنَا إِيضَاحَ هَذَا فِي أَوَّلِ هَذِهِ السُّورَةِ الْكَرِيمَةِ. وَبِهَذَا التَّحْقِيقِ الَّذِي ذَكَرْنَا تَعْلَمُ
Bu yüce ayetin anlamındaki tahkik şudur: [Allah] Celle ve Alâ İsra ve Miraç gecesinde Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e gösterdiği acayip ve harika şeyleri insanlar için bir imtihan (fitne) kılmıştır; çünkü bazılarının akılları bunun gerçek olamayacağını düşünerek kabul etmekten aciz kaldı ve: «Nasıl olur da Beytü'l-Makdis'te namaz kılar, yedi kat göğü geçer, gördüklerini bir gecede görür ve sabahleyin yine Mekke'deki yerinde olur? Bu imkânsızdır» dediler. İşte bunu tasdik etmemeleri ve imkânsız görmeleri sebebiyle bu mesele onlar için bir fitne oldu. Keza O [Allah] Celle ve Alâ Kur'an'da lanetlenen Zakkum ağacını da insanlar için bir fitne kılmıştır; çünkü onlar Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: { إِنَّهَا شَجَرَةٌ تَخْرُجُ فِي أَصْلِ الْجَحِيمِ } “O, cehennemin dibinde çıkan bir ağaçtır” [37/64] ayetini okuduğunu işitince: «Yalanı ortaya çıktı; çünkü kuru toprakta bile ağaç bitmezken ateşin dibinde nasıl biter?» dediler de bu da bir fitne oldu. Söz konusu ağacın onlar için bir fitne olmasından muradın bu olduğunu şu buyruğuyla beyan etmiştir: { أَذَلِكَ خَيْرٌ نُزُلًا أَمْ شَجَرَةُ الزَّقُّومِ إِنَّا جَعَلْنَاهَا فِتْنَةً لِلظَّالِمِينَ إِنَّهَا شَجَرَةٌ تَخْرُجُ فِي أَصْلِ الْجَحِيمِ } “Konukluk olarak bu mu hayırlı, yoksa Zakkum ağacı mı? Şüphesiz biz onu zalimler için bir fitne (imtihan) kıldık. O, cehennemin dibinde çıkan bir ağaçtır” [37/62-64]. Gördüğün gibi bu son derece açıktır. Kendileri için fitne kıldığı rüyaya (görüşe) başka bir yerde şöyle işaret etmiştir: { أَفَتُمَارُونَهُ عَلَى مَا يَرَى وَلَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْرَى عِنْدَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهَى عِنْدَهَا جَنَّةُ الْمَأْوَى إِذْ يَغْشَى السِّدْرَةَ مَا يَغْشَى مَا زَاغَ الْبَصَرُ وَمَا طَغَى لَقَدْ رَأَى مِنْ آيَاتِ رَبِّهِ الْكُبْرَى } “Şimdi siz onun gördüğü şey hakkında kendisiyle tartışıyor musunuz? Andolsun ki onu bir diğer inişte de Sidretü'l-Müntehâ'nın yanında gördü. Me'vâ Cenneti onun yanındadır. O zaman Sidre'yi bürüyen bürüyordu. Göz ne kaydı ne de haddi aştı. Andolsun ki Rabbinin en büyük ayetlerinden bir kısmını gördü” [53/12-18]. Bunun açıklamasını bu yüce surenin başında vermiştik. Zikrettiğimiz bu tahkikle öğrenmiş olursun ki;
أَنَّ قَوْلَ مَنْ قَالَ: إِنَّ الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَاهُ اللَّهُ إِيَّاهَا هِيَ رُؤْيَاهُ فِي الْمَنَامِ بَنِي أُمَيَّةَ عَلَى مِنْبَرِهِ، وَإِنَّ الْمُرَادَ بِالشَّجَرَةِ الْمَلْعُونَةِ فِي الْقُرْآنِ بَنُو أُمَيَّةَ - لَا يُعَوَّلُ عَلَيْهِ ; إِذْ لَا أَسَاسَ لَهُ مِنَ الصِّحَّةِ، وَالْحَدِيثُ الْوَارِدُ بِذَلِكَ ضَعِيفٌ لَا تَقُومُ بِهِ حُجَّةٌ، وَإِنَّمَا وَصَفَ الشَّجَرَةَ بِاللَّعْنِ لِأَنَّهَا فِي أَصْلِ النَّارِ، وَأَصْلُ النَّارِ بَعِيدٌ مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ، وَاللَّعْنُ: الْإِبْعَادُ عَنْ رَحْمَةِ اللَّهِ، أَوْ لِخُبْثِ صِفَاتِهَا الَّتِي وُصِفَتْ بِهَا فِي الْقُرْآنِ، أَوْ لِلَعْنِ الَّذِينَ يَطْعَمُونَهَا. وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Allah'ın ona gösterdiği rüyanın, uykusunda Emevîleri minberinde görmesi olduğu ve Kur'an'daki lanetlenmiş ağaçtan muradın Emevîler olduğu şeklindeki görüşe itibar edilmez; zira bunun sıhhatten hiçbir dayanağı yoktur ve bu hususta rivayet edilen hadis kendisiyle delil getirilemeyecek derecede zayıftır. Ağacın lanetle nitelenmesi ise ancak ateşin dibinde olmasından dolayıdır; zira ateşin dibi Allah'ın rahmetinden uzaktır ve lanet de Allah'ın rahmetinden uzaklaştırılmaktır. Yahut Kur'an'da vasfedilen niteliklerinin kötülüğünden ya da ondan yiyenlerin lanetlenmesinden ötürüdür. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لَآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ قَالَ أَأَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِينًا.
Allah Teâlâ'nın: { وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لَآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ قَالَ أَأَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِينًا } “Hani meleklere: 'Âdem'e secde edin' demiştik de İblis hariç hepsi secde etmişti. O ise: 'Çamurdan yarattığın kimseye mi secde edeyim?' demişti” buyruğu.
قَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ عَنْ إِبْلِيسَ: أَأَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِينًا [١٧ \ ٦١] ، يَدُلُّ فِيهِ إِنْكَارُ إِبْلِيسَ لِلسُّجُودِ بِهَمْزَةِ الْإِنْكَارِ عَلَى إِبَائِهِ وَاسْتِكْبَارِهِ عَنِ السُّجُودِ لِمَخْلُوقٍ مِنْ طِينٍ، وَصَرَّحَ بِهَذَا الْإِبَاءِ وَالِاسْتِكْبَارِ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ، فَصَرَّحَ بِهِمَا مَعًا «فِي الْبَقَرَةِ» فِي قَوْلِهِ: إِلَّا إِبْلِيسَ أَبَى وَاسْتَكْبَرَ وَكَانَ مِنَ الْكَافِرِينَ [٢ \ ٣٤] ، وَصَرَّحَ بِإِبَائِهِ «فِي الْحِجْرِ» بِقَوْلِهِ: إِلَّا إِبْلِيسَ أَبَى أَنْ يَكُونَ مَعَ السَّاجِدِينَ [١١٥ \ ٣١] ، وَبِاسْتِكْبَارِهِ فِي «ص» بِقَوْلِهِ: إِلَّا إِبْلِيسَ اسْتَكْبَرَ وَكَانَ مِنَ الْكَافِرِينَ [٣٨ \ ٧٤] ، وَبَيَّنَ سَبَبَ اسْتِكْبَارِهِ بِقَوْلِهِ: أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نَارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ [١٢، ١٨ \ ٧٦] ، كَمَا تَقَدَّمَ إِيضَاحُهُ «فِي الْبَقَرَةِ» ، وَقَوْلُهُ: طِينًا حَالٌ ; أَيْ لِمَنْ خَلَقْتَهُ فِي حَالِ كَوْنِهِ طِينًا. وَتَجْوِيزُ الزَّمَخْشَرِيِّ كَوْنَهُ حَالًا مِنْ نَفْسِ الْمَوْصُولِ، غَيْرُ ظَاهِرٍ عِنْدِي. وَقِيلَ: مَنْصُوبٌ بِنَزْعِ الْخَافِضِ ; أَيْ مِنْ طِينٍ. وَقِيلَ: تَمْيِيزٌ، وَهُوَ أَضْعَفُهَا. وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Allah Teâlâ'nın bu ayette İblis'ten aktardığı: { أَأَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِينًا } [17/61] sözünde İblis'in inkâr hemzesiyle secdeyi reddetmesi, çamurdan yaratılmış bir varlığa secde etmekten kaçındığına ve büyüklük tasladığına delalet eder. Bu kaçınma ve kibirlenmeyi başka yerlerde de açıkça belirtmiştir: Bakara Suresi'ndeki { إِلَّا إِبْلِيسَ أَبَى وَاسْتَكْبَرَ وَكَانَ مِنَ الْكَافِرِينَ } “İblis hariç; o dayattı, büyüklük tasladı ve kâfirlerden oldu” [2/34] buyruğunda her ikisini birlikte açıkça zikretmiştir. Hicr Suresi'ndeki { إِلَّا إِبْلِيسَ أَبَى أَنْ يَكُونَ مَعَ السَّاجِدِينَ } “İblis hariç; o secde edenlerle beraber olmaktan kaçındı” [15/31] buyruğunda kaçınmasını; Sâd Suresi'ndeki { إِلَّا إِبْلِيسَ اسْتَكْبَرَ وَكَانَ مِنَ الْكَافِرِينَ } “İblis hariç; o büyüklük tasladı ve kâfirlerden oldu” [38/74] buyruğunda kibirlenmesini açıkça ifade etmiştir. Kibrinin sebebini de: { أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نَارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ } “Ben ondan daha hayırlıyım; beni ateşten yarattın, onu ise çamurdan yarattın” [7/12, 38/76] buyruğuyla beyan etmiştir; nitekim Bakara Suresi'nde bunun izahı geçmişti. Ayetteki { طِينًا } lafzı haldir; yani «çamur halinde yarattığın kimseye mi» demektir. Zemahşerî'nin bunun bizzat ism-i mevsûlden hal olmasını caiz görmesi bana göre zahir [isabetli] değildir. Cer harfinin hazfedilmesiyle mensub olduğu (yani min tîn / çamurdan anlamında) da söylenmiştir. Temyiz olduğu da söylenmiştir ki görüşlerin en zayıfı budur. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: قَالَ أَرَأَيْتَكَ هَذَا الَّذِي كَرَّمْتَ عَلَيَّ لَئِنْ أَخَّرْتَنِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لَأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ إِلَّا قَلِيلًا.
Allah Teâlâ'nın: { قَالَ أَرَأَيْتَكَ هَذَا الَّذِي كَرَّمْتَ عَلَيَّ لَئِنْ أَخَّرْتَنِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لَأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ إِلَّا قَلِيلًا } “Dedi ki: 'Benden üstün kıldığın şu kimseye bir baksana! Eğer beni kıyamet gününe kadar ertelersen, pek azı hariç onun neslini mutlaka hükmüm altına alıp peşime takacağım'” buyruğu.
ذَكَرَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ إِبْلِيسَ اللَّعِينَ قَالَ لَهُ: أَرَأَيْتَكَ [١٧ \ ٦٢] ، أَيْ أَخْبِرْنِي: هَذَا الَّذِي كَرَّمْتَهُ عَلَيَّ فَأَمَرْتَنِي بِالسُّجُودِ لَهُ وَهُوَ آدَمُ ; أَيْ لِمَ كَرَّمْتَهُ عَلَيَّ وَأَنَا خَيْرٌ مِنْهَ. وَالْكَافُ فِي أَرَأَيْتَكَ حَرْفُ خِطَابٍ، وَ «هَذَا» مَفْعُولٌ بِهِ لِـ «أَرَأَيْتَ» .
[Allah] Celle ve Alâ bu yüce ayette; lanetli İblis'in O'na şöyle dediğini zikretmiştir: { أَرَأَيْتَكَ } [17/62], yani «Bana bildir: Benden üstün kılıp secdesini bana emrettiğin şu Âdem var ya; ben ondan daha hayırlı olduğum halde onu neden benden üstün kıldın?». { أَرَأَيْتَكَ } lafzındaki kâf harf-i hitaptır, «hâzâ» ise «ere'eyte» fiilinin mef'ûlüdür.
وَالْمَعْنَى: أَخْبِرْنِي. وَقِيلَ: إِنَّ الْكَافَ مَفْعُولٌ بِهِ، وَ «هَذَا» مُبْتَدَأٌ، وَهُوَ قَوْلٌ ضَعِيفٌ. وَقَوْلُهُ: لَأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ [١٧ \ ٦٢] ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: لَأَسْتَوْلِيَنَّ عَلَيْهِمْ، وَقَالَهُ الْفَرَّاءُ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: لَأَحْتَوِيَنَّهُمْ. وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: لَأُضِلَّنَّهُمْ. قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: وَالْمَعْنَى مُتَقَارِبٌ. أَيْ لَأَسْتَأْصِلَنَّهُمْ بِالْإِغْوَاءِ وَالْإِضْلَالِ، وَلَأَجْتَاحَنَّهُمْ.
Manası «Bana bildir» demektir. Kâf zamirinin mef'ûl, «hâzâ»nın ise mübteda olduğu da söylenmiştir ki bu zayıf bir görüştür. { لَأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ } [17/62] buyruğu hakkında İbn Abbâs: «Onlara mutlaka hükmedeceğim/istila edeceğim» demiştir; el-Ferrâ da böyle söylemiştir. Mücâhid: «Onları mutlaka kuşatıp egemenliğim altına alacağım», İbn Zeyd ise: «Onları mutlaka saptıracağım» demiştir. Kurtubî şöyle der: Manalar birbirine yakındır; yani azdırma ve saptırma yoluyla onların kökünü kazıyacağım ve onları perişan edeceğim demektir.
قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: الَّذِي يَظْهَرُ لِي فِي مَعْنَى الْآيَةِ أَنَّ الْمُرَادَ بِقَوْلِهِ: لَأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ، أَيْ لَأَقُودَنَّهُمْ إِلَى مَا أَشَاءُ ; مِنْ قَوْلِ الْعَرَبِ: احْتَنَكْتُ الْفَرَسَ: إِذَا جَعَلْتَ الرَّسَنَ
Bu eseri kaleme alan [Şinkîtî] -Allah onu affetsin- şöyle der: Ayetin manasında bana zahir olan şudur ki { لَأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ } buyruğundan murat, «onları dilediğim yere sevk edip peşime takacağım» demektir. Bu, Arapların: Atı dilediğin yere sevk etmek için yularını
فِي حَنَكِهِ لِتَقُودَهُ حَيْثُ شِئْتَ. تَقُولُ الْعَرَبُ: حَنَكْتُ الْفَرَسَ أَحْنُكُهُ (مِنْ بَابِ ضَرَبَ وَنَصَرَ) وَاحْتَنَكْتُهُ: إِذَا جَعَلْتَ فِيهِ الرَّسَنَ ; لِأَنَّ الرَّسَنَ يَكُونُ عَلَى حَنَكِهِ. وَقَوْلُ الْعَرَبِ: احْتَنَكَ الْجَرَادُ الْأَرْضَ: أَيْ أَكَلَ مَا عَلَيْهَا. مِنْ هَذَا الْقَبِيلِ ; لِأَنَّهُ يَأْكُلُ بِأَفْوَاهِهِ، وَالْحَنَكُ حَوْلَ الْفَمِ. هَذَا هُوَ أَصْلُ الِاسْتِعْمَالِ فِي الظَّاهِرِ، فَالِاشْتِقَاقُ فِي الْمَادَّةِ مِنَ الْحَنَكِ، وَإِنْ كَانَ يُسْتَعْمَلُ فِي الْإِهْلَاكِ مُطْلَقًا وَالِاسْتِئْصَالِ ; كَقَوْلِ الرَّاجِزِ:
çenesine geçirdiğinde kullandıkları «ihtenektü'l-ferese» sözünden gelmektedir. Araplar, atın çenesine yular taktığında «hanektü'l-ferese ehnikuhû / ehnukuhû (darebe ve nasara babından)» ve «ihtenektühû» derler; çünkü yular hayvanın çenesine takılır. Arapların: «Çekirge yeri istila edip süpürdü» anlamında «ihteneke'l-cerâdu'l-arda» demeleri de bu kabildendir; zira çekirge ağzıyla yer, çene (hanek) ise ağzın etrafıdır. Zahir olana göre kullanımın aslı budur; dolayısıyla kelime kökü çene (hanek) lafzından türemiştir, her ne kadar mutlak helak etme ve kökünü kazıma manasında da kullanılsa bile. Nitekim recez şairinin şu sözü böyledir:
أَشْكُو إِلَيْكَ سَنَةً قَدْ أَجْحَفَتْ ... جَهْدًا إِلَى جَهْدٍ بِنَا وَأَضْعَفَتْ
Sana, bizi takatten takate düşürüp zayıflatan / Ve kökümüzü kazıyan kıtlık yılını şikâyet ediyorum.