قَالَ مَالِكٌ فِي الْمُوَطَّأِ: وَهَذَا أَحْسَنُ مَا سَمِعْتُ فِي ذَلِكَ، وَهُوَ مَذْهَبُ الْإِمَامِ أَحْمَدَ.
Mâlik el-Muvatta'da şöyle demiştir: "Bu konuda duyduğum en güzel görüş budur." İmam Ahmed'in mezhebi de budur.
وَقَالَ بَعْضُ عُلَمَاءِ الْحَنَابِلَةِ: تُقَسَّمُ الْأَيْمَانُ بَيْنَهُمْ عَلَى عَدَدِهِمْ بِالسَّوِيَّةِ ; لِأَنَّ الْمُدَّعَى عَلَيْهِمْ مُتَسَاوُونَ. وَلِلشَّافِعِيِّ قَوْلَانِ كَالْمَذْهَبَيْنِ اللَّذَيْنِ ذَكَرْنَا، فَإِنِ امْتَنَعَ الْمُدَّعَى عَلَيْهِمْ مِنَ الْيَمِينِ فَقِيلَ يُحْبَسُونَ حَتَّى يَحْلِفُوا، وَهُوَ قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ، وَرِوَايَةٌ عَنْ أَحْمَدَ، وَهُوَ مَذْهَبُ
Hanbelî âlimlerinden bazıları ise şöyle demiştir: Yeminler, sayılarına göre aralarında eşit olarak paylaştırılır; çünkü davalılar birbirine eşittir. Şâfiî'nin de zikrettiğimiz bu iki mezhep gibi iki görüşü vardır. Şayet davalılar yemin etmekten kaçınırlarsa, yemin edinceye kadar hapsedilecekleri söylenmiştir; bu Ebû Hanîfe'nin görüşü, Ahmed'den gelen bir rivayet ve aynı zamanda
مَالِكٍ أَيْضًا، إِلَّا أَنَّ الْمَالِكِيَّةَ يَقُولُونَ: إِنْ طَالَ حَبْسُهُمْ وَلَمْ يَحْلِفُوا تُرِكُوا، وَعَلَى كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ جَلْدُ مِائَةٍ وَحَبْسُ سَنَةٍ، وَلَا أَعْلَمُ لِهَذَا دَلِيلًا، وَأَظْهَرُ الْأَقْوَالِ عِنْدِي: أَنَّهُمْ تَلْزَمُهُمُ الدِّيَةُ بِنُكُولِهِمْ عَنِ الْأَيْمَانِ، وَرَوَاهُ حَرْبُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ عَنْ أَحْمَدَ، وَهُوَ اخْتِيَارُ أَبِي بَكْرٍ ; لِأَنَّهُ حُكْمٌ ثَبَتَ بِالنُّكُولِ فَثَبَتَ فِي حَقِّهِمْ هَاهُنَا كَسَائِرِ الدَّعَاوَى ; قَالَ فِي الْمُغْنِي: وَهَذَا الْقَوْلُ هُوَ الصَّحِيحُ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.
Mâlik'in de mezhebidir. Ancak Mâlikîler şöyle derler: Hapisleri uzar da yine yemin etmezlerse serbest bırakılırlar; herbirine yüz celde [kırbaç] vurulur ve bir yıl hapis cezası verilir. Bunun bir delili olduğunu bilmiyorum. Bana göre en açık görüş: Yeminden kaçınmaları (nükûl etmeleri) sebebiyle diyeti ödemelerinin gerekeceğidir. Bunu Harb b. İsmâîl, Ahmed'den rivayet etmiştir; Ebû Bekir'in tercihi de budur; çünkü bu, yeminden kaçınmakla sabit olan bir hükümdür ve diğer davalarda olduğu gibi burada da onların aleyhine sabit olur. el-Muğnî sahibinin dediği gibi: Doğru olan görüş budur. Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir.
الْفَرْعُ الْخَامِسُ: اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي أَقَلِّ الْعَدَدِ الَّذِي يَصِحُّ أَنْ يَحْلِفَ أَيْمَانَ الْقَسَامَةِ ; فَذَهَبَ مَالِكٌ وَأَصْحَابُهُ إِلَى أَنَّهُ لَا يَصِحُّ أَنْ يَحْلِفَ أَيْمَانَ الْقَسَامَةِ فِي الْعَمْدِ أَقَلُّ مِنْ رَجُلَيْنِ مِنَ الْعَصَبَةِ، فَلَوْ كَانَ لِلْمَقْتُولِ ابْنٌ وَاحِدٌ مَثَلًا اسْتَعَانَ بِرَجُلٍ آخَرَ مِنْ عَصَبَةِ الْمَقْتُولِ وَلَوْ غَيْرَ وَارِثٍ يَحْلِفُ مَعَهُ أَيْمَانَهَا، وَأَظْهَرُ الْأَقْوَالِ دَلِيلًا هُوَ صِحَّةُ اسْتِعَانَةِ الْوَارِثِ بِالْعَصَبَةِ غَيْرِ الْوَارِثِينَ فِي أَيْمَانِ الْقَسَامَةِ ; لِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ لِحُوَيِّصَةَ وَمُحَيِّصَةَ: «يَحْلِفُ خَمْسُونَ مِنْكُمْ.» الْحَدِيثَ. وَهُمَا ابْنَا عَمِّ الْمَقْتُولِ، وَلَا يَرِثَانِ فِيهِ لِوُجُودِ أَخِيهِ، وَقَدْ قَالَ لَهُمْ «يَحْلِفُ خَمْسُونَ مِنْكُمْ» ، وَهُوَ يَعْلَمُ أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَهْلٍ الْمَقْتُولِ عِشْرُونَ رَجُلًا وَارِثُونَ، لِأَنَّهُ لَا يَرِثُهُ إِلَّا أَخُوهُ وَمَنْ هُوَ فِي دَرَجَتِهِ أَوْ أَقْرَبُ مِنْهُ نَسَبًا.
Beşinci Fer': Âlimler, kasâme yeminlerini etmesi caiz olan asgari sayı konusunda ihtilaf etmişlerdir. Mâlik ve ashabı; kasten öldürmede kasâme yeminlerini asabeden en az iki kişinin etmesi gerektiği, bundan daha azının caiz olmadığı görüşüne varmışlardır. Dolayısıyla maktulün mesela tek bir oğlu olsa, vâris olmasa bile maktulün asabesinden onunla birlikte bu yeminleri edecek başka bir adamdan yardım alır. Delil bakımından en açık olan görüş, vârisin kasâme yeminlerinde vâris olmayan asabeden yardım almasının geçerli olduğudur. Zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Huveyyısa ve Muhayyısa'ya: «Sizden elli kişi yemin eder...» hadisini söylemiştir. O ikisi ise maktulün iki amcaoğludur ve maktulün erkek kardeşi bulunduğu için ona vâris olamazlar. Resûlullah maktul Abdullah b. Sehl'in vâris olan yirmi tane adamı bulunmadığını bildiği halde onlara «Sizden elli kişi yemin eder» demiştir; çünkü ona ancak kardeşi ve onun derecesinde olan yahut nesepçe ona daha yakın olan kimse vâris olur.
وَأَجَابَ الْمُخَالِفُونَ بِأَنَّ الْخِطَابَ لِلْمَجْمُوعِ مُرَادًا بِهِ بَعْضُهُمْ، وَهُوَ الْوَارِثُونَ مِنْهُمْ دُونَ غَيْرِهِمْ وَلَا يَخْفَى بُعْدُهُ ; فَإِنْ كَانُوا خَمْسِينَ حَلِفَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ يَمِينًا، وَإِنْ كَانُوا أَقَلَّ مِنْ ذَلِكَ وُزِّعَتْ عَلَيْهِمْ بِحَسَبِ اسْتِحْقَاقِهِمْ فِي الْمِيرَاثِ، فَإِنْ نَكَلَ بَعْضُهُمْ رُدَّ نَصِيبُهُ عَلَى الْبَاقِينَ إِنْ كَانَ النَّاكِلُ مُعِينًا لَا وَارِثًا، فَإِنْ كَانَ وَارِثًا يَصِحُّ عَفْوُهُ عَنِ الدَّمِ، سَقَطَ الْقَوَدُ بِنُكُولِهِ، وَرُدَّتِ الْأَيْمَانُ عَلَى الْمُدَّعَى عَلَيْهِمْ عَلَى نَحْوِ مَا قَدَّمْنَا. هَذَا مَذْهَبُ مَالِكٍ ﵀.
Buna muhalif olanlar ise; hitabın topluluğa yapıldığını ancak bununla onlardan sadece bir kısmının, yani diğerlerinin değil yalnızca vâris olanların kastedildiğini söyleyerek cevap vermişlerdir ki bu yorumun uzaklığı ortadadır. Şayet elli kişi iseler her biri bir yemin eder; şayet bundan daha az iseler mirastaki paylarına göre [yeminler] aralarında paylaştırılır. İçlerinden biri yeminden kaçınırsa, eğer kaçınan kişi vâris değil de yardımcı ise onun payı kalanlara yüklenir. Şayet kandan vazgeçmesi geçerli olan bir vâris ise, onun kaçınmasıyla kısas düşer ve daha önce açıkladığımız üzere yeminler davalılara çevrilir. Bu, Mâlik'in rahimehullâh mezhebidir.
وَأَمَّا الْقَسَامَةُ فِي الْخَطَأِ عِنْدَ مَالِكٍ ﵀ فَيَحْلِفُ أَيْمَانَهَا الْوَارِثُونَ عَلَى قَدْرِ أَنْصِبَائِهِمْ، فَإِنْ لَمْ يُوجَدْ إِلَّا وَاحِدٌ وَلَوِ امْرَأَةٌ حَلَفَ الْخَمْسِينَ يَمِينًا كُلَّهَا وَاسْتَحَقَّ نَصِيبَهُ مِنَ الدِّيَةِ.
Mâlik'e rahimehullâh göre hataen öldürmedeki kasâmeye gelince; yeminleri, miras payları nispetinde vârisler eder. Şayet bir kadın dahi olsa tek bir kişiden başkası bulunmazsa, elli yeminin tamamını o eder ve diyetten kendi hissesini hak eder.
وَأَمَّا الشَّافِعِيُّ ﵀ فَقَالَ: لَا يَجِبُ الْحَقُّ حَتَّى يَحْلِفَ الْوَرَثَةُ خَاصَّةً خَمْسِينَ يَمِينًا سَوَاءٌ قَلُّوا أَمْ كَثُرُوا، فَإِنْ كَانَ الْوَرَثَةُ خَمْسِينَ حَلِفَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ يَمِينًا، وَإِنْ كَانُوا أَقَلَّ أَوْ نَكَلَ بَعْضُهُمْ رُدَّتِ الْأَيْمَانُ عَلَى الْبَاقِينَ، فَإِنْ لَمْ يَكُنْ إِلَّا وَاحِدٌ حَلَفَ خَمْسِينَ يَمِينًا وَاسْتَحَقَّ حَتَّى لَوْ كَانَ مَنْ يَرِثُ بِالْفَرْضِ وَالتَّعْصِيبِ أَوْ بِالنَّسَبِ وَالْوَلَاءِ حَلَفَ وَاسْتَحَقَّ.
Şâfiî rahimehullâh ise şöyle demiştir: Sayıları az veya çok olsun, özellikle vârisler elli yemin etmedikçe hak sabit olmaz. Vârisler elli kişi ise her biri bir yemin eder; eğer daha az iseler yahut bir kısmı yeminden kaçınırsa yeminler kalanlara çevrilir. Eğer tek bir kişi varsa elli yemin eder ve hakkı elde eder. Hatta hem farz hem ta'sîb yoluyla yahut hem nesep hem velâ yoluyla vâris olan kimse dahi olsa yemin eder ve hak kazanır.
وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ الصَّحِيحَ فِي مَذْهَبِ الشَّافِعِيِّ ﵀: أَنَّ الْقَسَامَةَ إِنَّمَا تُسْتَحَقُّ بِهَا
Daha önce de belirttiğimiz gibi Şâfiî'nin rahimehullâh mezhebinde sahih olan görüş şudur: Kasâme ile hak edilen sadece
الدِّيَةُ لَا الْقِصَاصُ.
diyettir, kısas değildir.
وَأَمَّا الْإِمَامُ أَحْمَدُ فَعَنْهُ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ رِوَايَتَانِ:
İmam Ahmed'e gelince, bu meselede ondan iki rivayet nakledilmiştir:
الْأُولَى: أَنَّهُ يَحْلِفُ خَمْسُونَ رَجُلًا مِنَ الْعَصَبَةِ خَمْسِينَ يَمِينًا، كُلُّ رَجُلٍ يَحْلِفُ يَمِينًا وَاحِدَةً، فَإِنْ وُجِدَتِ الْخَمْسُونَ مِنْ وَرَثَةِ الْمَقْتُولِ فَذَلِكَ، وَإِلَّا كُمِّلَتِ الْخَمْسُونَ مِنَ الْعَصَبَةِ الَّذِينَ لَا يَرِثُونَ، الْأَقْرَبِ مِنْهُمْ فَالْأَقْرَبِ حَتَّى تَتِمَّ الْخَمْسُونَ، وَهَذَا قَوْلٌ لِمَالِكٍ أَيْضًا، وَهَذَا هُوَ ظَاهِرُ بَعْضِ رِوَايَاتِ حَدِيثِ سَهْلٍ الثَّابِتَةِ فِي الصَّحِيحِ.
Birincisi: Asabeden elli adamın elli yemin etmesidir; her adam bir yemin eder. Şayet maktulün vârislerinden elli kişi bulunursa böyledir; aksi takdirde en yakın olandan başlanarak elli kişi tamamlanıncaya kadar vâris olmayan asabeden elli tamamlanır. Bu aynı zamanda Mâlik'in de bir görüşüdür ve Sahîh'te sabit olan Sehl hadisinin bazı rivayetlerinin zahiri de budur.
وَالرِّوَايَةُ الْأُخْرَى عَنِ الْإِمَامِ أَحْمَدَ أَنَّهُ لَا يَحْلِفُ أَيْمَانَ الْقَسَامَةِ إِلَّا الْوَرَثَةُ خَاصَّةً، وَتُوَزَّعُ عَلَيْهِمْ عَلَى قَدْرِ مِيرَاثِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ، فَإِنْ لَمْ يَكُنْ إِلَّا وَاحِدٌ حَلَفَ الْخَمْسِينَ وَاسْتَحَقَّ، إِلَّا أَنَّ النِّسَاءَ لَا يَحْلِفْنَ أَيْمَانَ الْقَسَامَةِ عِنْدَ أَحْمَدَ، فَالْمُرَادُ بِالْوَرَثَةِ عِنْدَهُ الذُّكُورُ خَاصَّةً. وَهَذِهِ الرِّوَايَةُ هِيَ ظَاهِرُ كَلَامِ الْخِرَقِيِّ، وَاخْتِيَارُ أَبِي حَامِدٍ.
İmam Ahmed'den gelen diğer rivayet ise şöyledir: Kasâme yeminlerini özellikle vârislerden başkası etmez ve herbirinin mirastaki payına göre aralarında paylaştırılır. Şayet sadece tek bir kişi varsa elli yemin eder ve hak kazanır; şu kadar var ki Ahmed'e göre kadınlar kasâme yemini etmezler, dolayısıyla ona göre vârislerden kasıt yalnızca erkeklerdir. Bu rivayet el-Hırakî'nin sözünün zahiridir ve Ebû Hâmid'in de tercihidir.
وَأَمَّا الْإِمَامُ أَبُو حَنِيفَةَ ﵀ فَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ أَيْمَانَ الْقَسَامَةِ عِنْدَهُ لَا يَحْلِفُهَا إِلَّا خَمْسُونَ رَجُلًا مِنْ أَهْلِ الْمَحِلَّةِ الَّتِي وُجِدَ بِهَا الْقَتِيلُ، فَيُقْسِمُونَ أَنَّهُمْ مَا قَتَلُوهُ وَلَا عَلِمُوا لَهُ قَاتِلًا.
İmam Ebû Hanîfe'ye rahimehullâh gelince; daha önce geçtiği üzere onun nezdinde kasâme yeminlerini, maktulün bulunduğu mahalle halkından yalnızca elli adam eder; onlar da onu öldürmediklerine ve öldüreni de bilmediklerine yemin ederler.
تَنْبِيهٌ
UYARI
قَدْ عَلِمْتَ كَلَامَ الْعُلَمَاءِ فِيمَنْ يَحْلِفُ أَيْمَانَ الْقَسَامَةِ، فَإِذَا وُزِّعَتْ عَلَى عَدَدٍ أَقَلَّ مِنَ الْخَمْسِينَ وَوَقَعَ فِيهَا انْكِسَارٌ، فَإِنْ تَسَاوَوْا جُبِرَ الْكَسْرُ عَلَيْهِمْ، كَمَا لَوْ خَلَّفَ الْمَقْتُولُ ثَلَاثَةَ بَنِينَ ; فَإِنَّ عَلَى كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ ثُلُثَ الْخَمْسِينَ يَمِينًا، وَهُوَ سِتَّ عَشْرَةَ وَثُلُثَانِ، فَيُتَمَّمُ الْكَسْرُ عَلَى كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ، فَيَحْلِفُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ سَبْعَ عَشْرَةَ يَمِينًا.
Kasâme yeminlerini kimin edeceği konusunda âlimlerin sözlerini öğrenmiş oldun. [Yeminler] elliden az bir sayıya taksim edilip de aralarında kesir meydana gelirse, eğer payları eşitse kesir onların aleyhine tamamlanır. Tıpkı maktulün geriye üç erkek çocuk bırakması gibi; bu durumda herbirinin üzerine elli yeminin üçte biri, yani on altı tam üçte iki yemin düşer. Böylece her birinin kesri tamamlanır ve herbiri on yedişer yemin eder.
فَإِنْ قِيلَ: يَلْزَمُ عَلَى ذَلِكَ خِلَافُ الشَّرْعِ فِي زِيَادَةِ الْأَيْمَانِ عَلَى خَمْسِينَ يَمِينًا ; لِأَنَّهَا تَصِيرُ بِذَلِكَ إِحْدَى وَخَمْسِينَ يَمِينًا.
Şayet: "Bunun sonucunda yeminlerin elliden fazla olması bakımından şeriata aykırılık gerekir; çünkü bu suretle yeminler elli bir yemin olur" denilecek olursa;
فَالْجَوَابُ: أَنَّ نَقْصَ الْأَيْمَانِ عَنْ خَمْسِينَ لَا يَجُوزُ، وَتَحْمِيلُ بَعْضِ الْوَرَثَةِ زِيَادَةً عَلَى الْآخَرِينَ لَا يَجُوزُ، فَعُلِمَ اسْتِوَاؤُهُمْ فِي جَبْرِ الْكَسْرِ، فَإِذَا كَانَتِ الْيَمِينُ الْمُنْكَسِرَةُ لَمْ يَسْتَوِ فِي قَدْرِ كَسْرِهَا الْحَالِفُونَ، كَأَنْ كَانَ عَلَى أَحَدِهِمْ نِصْفُهَا، وَعَلَى آخَرَ ثُلُثُهَا، وَعَلَى آخَرَ سُدُسُهَا، حَلَفَهَا مَنْ عَلَيْهِ نِصْفُهَا تَغْلِيبًا لِلْأَكْثَرِ، وَلَا تُجْبَرُ عَلَى صَاحِبِ الثُّلُثِ وَالسُّدُسِ. وَهَذَا هُوَ مَذْهَبُ مَالِكٍ وَجَمَاعَةٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ، وَقَالَ غَيْرُهُمْ: تُجْبَرُ عَلَى الْجَمِيعِ. وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.
Cevap şudur: Yeminlerin elliden eksik olması caiz değildir; vârislerin bir kısmına diğerlerinden fazla yük bindirmek de caiz değildir; böylece kesrin tamamlanmasında eşit oldukları anlaşılmıştır. Şayet kesirli yeminde yemin edenlerin kesir payı eşit olmazsa —mesela birine onun yarısı, diğerine üçte biri, diğerine de altıda biri düşecek olursa— çoğunluğa üstünlük tanınarak yarısı düşen kimse o yemini eder; üçte bir ve altıda bir pay sahibine ise tamamlanmaz. Bu, Mâlik'in ve bir grup ilim ehlinin mezhebidir. Diğerleri ise: "Bütün yemin edenlerin aleyhine tamamlanır" demiştir. Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir.
وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: يَحْلِفُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنَ الْمُدَّعِينَ خَمْسِينَ يَمِينًا، سَوَاءٌ تَسَاوَوْا فِي الْمِيرَاثِ أَوِ اخْتَلَفُوا فِيهِ. وَاحْتَجَّ مَنْ قَالَ بِهَذَا بِأَنَّ الْوَاحِدَ مِنْهُمْ لَوِ انْفَرَدَ لَحَلَفَ الْخَمْسِينَ يَمِينًا كُلَّهَا. قَالَ: وَمَا يَحْلِفُهُ مُنْفَرِدًا يَحْلِفُهُ مَعَ غَيْرِهِ كَالْيَمِينِ الْوَاحِدَةِ فِي سَائِرِ الدَّعَاوَى.
İlim ehlinden bazıları şöyle demiştir: Davacıların herbiri, mirasta eşit olsunlar veya farklı olsunlar, ellişer yemin eder. Bu görüşü savunanlar, onlardan biri tek başına kalsaydı elli yeminin tamamını edecekti gerekçesiyle delil getirmişlerdir. Şöyle demişlerdir: Tek başınayken ettiği yemini, diğer davalardaki tek bir yemin gibi başkasıyla birlikteyken de eder.
قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: وَهَذَا الْقَوْلُ بِعِيدٌ فِيمَا يَظْهَرُ ; لِأَنَّ الْأَحَادِيثَ الْوَارِدَةَ فِي الْقَسَامَةِ تُصَرِّحُ بِأَنَّ عَدَدَ أَيْمَانِهَا خَمْسُونَ فَقَطْ، وَهَذَا الْقَوْلُ قَدْ تَصِيرُ بِهِ مِئَاتٍ كَمَا تَرَى، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Müellif —Allah onu affetsin— der ki: Görünüşe göre bu görüş uzaktır; çünkü kasâme hakkında vârid olan hadisler, onun yeminlerinin sayısının yalnızca elli olduğunu açıkça belirtmektedir. Bu görüşle ise gördüğün gibi yeminler yüzleri bulabilir. İlim Allah Teâlâ katındadır.
الْفَرْعُ السَّادِسُ: لَا يُقْتَلُ بِالْقَسَامَةِ عِنْدَ مَنْ يُوجِبُ الْقَوَدَ بِهَا إِلَّا وَاحِدٌ، وَهَذَا قَوْلُ أَكْثَرِ الْقَائِلِينَ بِالْقَوَدِ بِهَا، مِنْهُمْ مَالِكٌ وَأَحْمَدُ وَالزُّهْرِيُّ، وَبَعْضُ أَصْحَابِ الشَّافِعِيِّ وَغَيْرُهُمْ.
Altıncı Fer': Kasâme ile kısasın gerekeceğini söyleyenlere göre, kasâme sebebiyle ancak bir kişi öldürülür. Kasâme ile kısasa hükmedenlerin çoğunluğunun görüşü budur; Mâlik, Ahmed, ez-Zührî, Şâfiî'nin bazı ashabı ve başkaları bunlardandır.
وَهَذَا الْقَوْلُ هُوَ الصَّوَابُ، وَتَدُلُّ عَلَيْهِ الرِّوَايَةُ الصَّحِيحَةُ الَّتِي قَدَّمْنَاهَا عِنْدَ مُسْلِمٍ وَغَيْرِهِ:
Doğru olan görüş de budur ve Müslim ile başkalarında daha önce zikrettiğimiz sahih rivayet buna delalet etmektedir:
«يُقْسِمُ خَمْسُونَ مِنْكُمْ عَلَى رَجُلٍ مِنْهُمْ فَيُدْفَعُ بِرُمَّتِهِ.» الْحَدِيثَ. فَقَوْلُهُ ﷺ فِي مَعْرِضِ بَيَانِ حُكْمِ الْوَاقِعَةِ: «يُقْسِمُ خَمْسُونَ مِنْكُمْ عَلَى رَجُلٍ مِنْهُمْ» يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ لَيْسَ لَهُمْ أَنْ يُقْسِمُوا عَلَى غَيْرِ وَاحِدٍ. وَقِيلَ: يُسْتَحَقُّ بِالْقَسَامَةِ قَتْلُ الْجَمَاعَةِ ; لِأَنَّهَا بَيِّنَةٌ مُوجِبَةٌ لِلْقَوَدِ، فَاسْتَوَى فِيهَا الْوَاحِدُ وَالْجَمَاعَةُ كَالْبَيِّنَةِ، وَمِمَّنْ قَالَ بِهَذَا أَبُو ثَوْرٍ، قَالَهُ ابْنُ قُدَامَةَ فِي الْمُغْنِي.
«Sizden elli kişi onlardan bir adam aleyhine yemin eder, o da bütünüyle [kısas için] teslim edilir...» Hadis. Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem hâdisenin hükmünü açıklama makamındaki «Sizden elli kişi onlardan bir adam aleyhine yemin eder» sözü, birden fazla kişi aleyhine yemin etme haklarının bulunmadığına delalet eder. Kasâme ile bir topluluğun öldürülmesinin hak edileceği de söylenmiştir; çünkü kasâme kısası gerektiren bir delildir; dolayısıyla tıpkı şahitlik delilinde olduğu gibi onda da bir kişi ile bir topluluk eşittir. İbn Kudâme'nin el-Muğnî'de belirttiğine göre Ebû Sevr bu görüşü savunanlardandır.
وَهَلْ تُسْمَعُ الدَّعْوَى فِي الْقَسَامَةِ عَلَى غَيْرِ مُعَيَّنٍ أَوْ لَا؟ وَهَلْ تُسْمَعُ عَلَى أَكْثَرَ مِنْ وَاحِدٍ أَوْ لَا؟ فَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: تُسْمَعُ عَلَى غَيْرِ مُعَيَّنٍ، وَهُوَ مَذْهَبُ أَبِي حَنِيفَةَ ﵀ مُسْتَدِلًّا بِقِصَّةِ الْأَنْصَارِيِّ الْمَقْتُولِ بِخَيْبَرَ ; لِأَنَّ أَوْلِيَاءَهُ ادَّعَوْا عَلَى يَهُودِ خَيْبَرَ. وَذَهَبَتْ جَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى أَنَّ الدَّعْوَى فِيهَا لَا تُسْمَعُ إِلَّا عَلَى مُعَيَّنٍ، قَالُوا: وَلَا دَلِيلَ فِي قِصَّةِ الْيَهُودِ وَالْأَنْصَارِيِّ ; لِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ فِيهَا: «يُقْسِمُ خَمْسُونَ مِنْكُمْ عَلَى رَجُلٍ مِنْهُمْ» فَبَيَّنَ أَنَّ الْمُدَّعَى عَلَيْهِ لَا بُدَّ أَنْ يُعَيَّنَ.
Kasâmede belirli olmayan kimse aleyhine dava dinlenir mi, dinlenmez mi? Birden fazla kimse aleyhine dinlenir mi, dinlenmez mi? İlim ehlinden bazıları şöyle demiştir: Belirli olmayan kimse aleyhine dinlenir; bu Ebû Hanîfe'nin rahimehullâh mezhebidir ve Hayber'de öldürülen Ensârî kıssasını delil getirmiştir; zira maktulün velileri Hayber Yahudileri aleyhine dava açmışlardır. İlim ehlinden bir topluluk ise kasâmede davanın ancak muayyen bir şahıs aleyhine dinlenebileceği görüşüne varmıştır. Onlar şöyle demişlerdir: Yahudiler ve Ensârî kıssasında bir delil yoktur; çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onda: «Sizden elli kişi onlardan bir adam aleyhine yemin eder» buyurmuş ve aleyhine dava açılanın muayyen olmasının şart olduğunu açıklamıştır.
وَقَالَ بَعْضُ مَنِ اشْتَرَطَ كَوْنَهَا عَلَى مُعَيَّنٍ: لَا بُدَّ أَنْ تَكُونَ عَلَى وَاحِدٍ، وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَمَالِكٍ.
Muayyen olmasını şart koşanlardan bazıları: "Mutlaka bir kişi aleyhine olması gerekir" demişlerdir ki bu Ahmed ve Mâlik'in görüşüdür.
وَقَالَ بَعْضُ مَنْ يَشْتَرِطُ كَوْنَهَا عَلَى مُعَيَّنٍ: يَجُوزُ الْحَلِفُ عَلَى جَمَاعَةٍ مُعَيَّنِينَ، وَقَدْ قَدَّمْنَا اخْتِلَافَهُمْ: هَلْ يَجُوزُ قَتْلُ الْجَمَاعَةِ أَوْ لَا يُقْتَلُ إِلَّا وَاحِدٌ، وَهُوَ ظَاهِرُ الْحَدِيثِ، وَهُوَ الْحَقُّ إِنْ شَاءَ اللَّهُ.
Muayyen olmasını şart koşanlardan bazıları ise: "Muayyen bir topluluk aleyhine yemin edilmesi caizdir" demiştir. Bir topluluğun öldürülmesinin caiz olup olmadığı yahut sadece bir kişinin mi öldürüleceği konusundaki ihtilaflarını daha önce aktarmıştık; hadisin zahiri de [sadece bir kişinin öldürüleceği yönündedir] ve inşâallah hak olan da budur.
وَقَالَ أَشْهَبُ صَاحِبُ مَالِكٍ: لَهُمْ أَنْ يَحْلِفُوا عَلَى جَمَاعَةٍ وَيَخْتَارُوا وَاحِدًا لِلْقَتْلِ،
Mâlik'in talebesi Eşheb şöyle demiştir: Bir topluluk aleyhine yemin etme ve kısas için içlerinden birini seçme hakları vardır;
وَيُسْجَنُ الْبَاقُونَ عَامًا، وَيُضْرَبُونَ مِائَةً.
kalanlar ise bir yıl hapsedilir ve yüz celde vurulur.
قَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي الْفَتْحِ: وَهُوَ قَوْلٌ لَمْ يُسْبَقْ إِلَيْهِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
İbn Hacer el-Feth'te: "Bu, kendisinden önce kimsenin söylemediği bir görüştür" demiştir. İlim Allah Teâlâ katındadır.
الْفَرْعُ السَّابِعُ: اعْلَمْ أَنَّ أَيْمَانَ الْقَسَامَةِ تُحْلَفُ عَلَى الْبَتِّ، وَدَعْوَى الْقَتْلِ أَيْضًا عَلَى الْبَتِّ، فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ يَحْلِفُ الْغَائِبُ عَلَى أَمْرٍ لَمْ يَحْضُرْهُ، وَكَيْفَ يَأْذَنُ الشَّارِعُ فِي هَذِهِ الْيَمِينِ الَّتِي هِيَ مِنَ الْأَيْمَانِ عَلَى غَيْرِ مَعْلُومٍ؟
Yedinci Fer': Bil ki kasâme yeminleri kesinlik (kat'iyet) üzere edilir ve cinayet davası da kesinlik üzeredir. Şayet: "Hazır bulunmadığı bir hadise hakkında gâib olan kimse nasıl yemin edebilir ve Şâri' bilinmeyen bir şey üzerine yemin etmek kabilinden olan bu yemine nasıl izin verir?" denilecek olursa;
فَالْجَوَابُ: أَنَّ غَلَبَةَ الظَّنِّ تَكْفِي فِي مِثْلِ هَذَا، فَإِنْ غَلَبَ عَلَى ظَنِّهِ غَلَبَةٌ قَوِيَّةٌ أَنَّهُ قَتَلَهُ حَلَفَ عَلَى ذَلِكَ، وَإِنْ لَمْ يَغْلِبْ عَلَى ظَنِّهِ غَلَبَةٌ قَوِيَّةٌ فَلَا يَجُوزُ لَهُ الْإِقْدَامُ عَلَى الْحَلِفِ.
Cevap şudur: Zann-ı gâlib (kuvvetli kanaat) bu gibi durumlarda yeterlidir; şayet onun öldürdüğüne dair kuvvetli bir kanaati ağır basarsa bunun üzerine yemin eder. Eğer kuvvetli bir kanaati oluşmamışsa yemin etmeye kalkışması caiz olmaz.
الْفَرْعُ الثَّامِنُ: إِنْ مَاتَ مُسْتَحِقُّ الْأَيْمَانِ قَبْلَ أَنْ يُحَلِّفَهَا انْتَقَلَ إِلَى وَارِثِهِ مَا كَانَ عَلَيْهِ مِنَ الْأَيْمَانِ، وَكَانَتْ بَيْنَهُمْ عَلَى حَسَبِ مَوَارِيثِهِمْ، وَيُجْبَرُ الْكَسْرُ فِيهَا عَلَيْهِمْ كَمَا يُجْبَرُ فِي حَقِّ وَرَثَةِ الْقَتِيلِ عَلَى نَحْوِ مَا تَقَدَّمَ ; لِأَنَّ مَنْ مَاتَ عَنْ حَقٍّ انْتَقَلَ إِلَى وَارِثِهِ.
Sekizinci Fer': Yeminleri hak eden kimse bunları ettirmeden önce ölürse, üzerine düşen yeminler vârisine intikal eder ve aralarında mirasları nispetinde dağıtılır; daha önce geçtiği üzere maktulün vârisleri hakkında kesir nasıl tamamlanıyorsa onlar hakkında da kesir tamamlanır; çünkü bir hak sahibi olarak ölen kimsenin hakkı vârisine geçer.
وَلْنَكْتَفِ بِمَا ذَكَرْنَا مِنْ أَحْكَامِ الْقَسَامَةِ خَوْفَ الْإِطَالَةِ الْمُمِلَّةِ، وَلِأَنَّ أَحْكَامَهَا كَثِيرَةٌ مُتَشَعِّبَةٌ جِدًّا، وَقَدْ بَسَطَ الْعُلَمَاءُ عَلَيْهَا الْكَلَامَ فِي كُتُبِ الْفُرُوعِ.
Usandırıcı bir uzatmaya mahal vermemek endişesiyle ve kasâme hükümleri çok fazla ve son derece dallı budaklı olduğundan, onun zikrettiğimiz bu hükümleriyle yetinelim. Zaten âlimler füru' kitaplarında bu konuyu etraflıca ele almışlardır.
غَرِيبَةٌ تَتَعَلَّقُ بِهَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ
BU YÜCE AYETLE İLGİLİ İLGİNÇ BİR NÜKTE
وَهِيَ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ ﵄ اسْتَنْبَطَ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ الَّتِي نَحْنُ بِصَدَدِهَا أَيَّامَ النِّزَاعِ بَيْنَ عَلِيٍّ ﵁ وَبَيْنَ مُعَاوِيَةَ ﵁ أَنَّ السَّلْطَنَةَ وَالْمُلْكَ سَيَكُونَانِ لِمُعَاوِيَةَ، لِأَنَّهُ مِنْ أَوْلِيَاءِ عُثْمَانَ ﵁ وَهُوَ مَقْتُولٌ ظُلْمًا، وَاللَّهُ تَعَالَى يَقُولُ: وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُومًا فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِيِّهِ سُلْطَانًا الْآيَةَ [١٧ \ ٣٣] ، وَكَانَ الْأَمْرُ كَمَا قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ.
O da şudur: Abdullah b. Abbâs radıyallâhu anhümâ, Ali radıyallâhu anh ile Muâviye radıyallâhu anh arasındaki ihtilaf günlerinde ele aldığımız bu yüce ayetten, iktidar ve mülkün Muâviye'ye geçeceği sonucunu çıkarmıştır; çünkü o, mazlum olarak öldürülen Osman'ın radıyallâhu anh velilerindendir ve Allah Teâlâ: { وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُومًا فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِيِّهِ سُلْطَانًا } “Kim mazlum olarak öldürülürse, biz onun velisine bir yetki (ve güç) vermişizdir...” [17/33] buyurmaktadır. Neticede durum İbn Abbâs'ın dediği gibi gerçekleşmiştir.
وَهَذَا الِاسْتِنْبَاطُ عَنْهُ ذَكَرَهُ ابْنُ كَثِيرٍ فِي تَفْسِيرِهِ هَذِهِ الْآيَةَ الْكَرِيمَةَ، وَسَاقَ الْحَدِيثَ فِي ذَلِكَ بِسَنَدِهِ عِنْدَ الطَّبَرَانِيِّ فِي مُعْجَمِهِ، وَهُوَ اسْتِنْبَاطٌ غَرِيبٌ عَجِيبٌ، وَلْنَكْتَفِ بِمَا ذَكَرْنَا مِنَ الْأَحْكَامِ الْمُتَعَلِّقَةِ بِهَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ خَوْفَ الْإِطَالَةِ الْمُمِلَّةِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Ondan nakledilen bu istinbatı İbn Kesîr bu yüce ayetin tefsirinde zikretmiş ve buna dair hadisi Taberânî'nin Mu'cem'indeki senediyle nakletmiştir. Bu, gerçekten ilginç ve hayret verici bir istinbattır. Usandırıcı bir uzatmaya düşmemek için bu yüce ayetle ilgili zikrettiğimiz hükümlerle yetinelim. İlim Allah Teâlâ katındadır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤَادَ كُلُّ أُولَئِكَ كَانَ عَنْهُ مَسْئُولًا
Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: { وَلَا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤَادَ كُلُّ أُولَئِكَ كَانَ عَنْهُ مَسْئُولًا } “Hakkında kesin bilgin olmayan şeyin ardına düşme. Çünkü kulak, göz ve kalp; bunların hepsi ondan sorumludur.”
نَهَى جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ عَنِ اتِّبَاعِ الْإِنْسَانِ مَا لَيْسَ لَهُ بِهِ عِلْمٌ، وَيَشْمَلُ ذَلِكَ قَوْلَهُ: رَأَيْتُ، وَلَمْ يَرَ. وَسَمِعْتُ، وَلَمْ يَسْمَعْ، وَعَلِمْتُ، وَلَمْ يَعْلَمْ. وَيَدْخُلُ فِيهِ كُلُّ قَوْلٍ بِلَا عِلْمٍ، وَأَنْ يَعْمَلَ الْإِنْسَانُ بِمَا لَا يَعْلَمُ، وَقَدْ أَشَارَ جَلَّ وَعَلَا إِلَى هَذَا الْمَعْنَى فِي آيَاتٍ أُخَرَ ; كَقَوْلِهِ: إِنَّمَا يَأْمُرُكُمْ بِالسُّوءِ وَالْفَحْشَاءِ وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ
Celle ve Alâ bu yüce ayette, insanın bilgisi olmayan şeyin peşine düşmesini yasaklamıştır. Bu yasak; görmediği halde 'gördüm', duymadığı halde 'duydum', bilmediği halde 'bildim' demesini kapsadığı gibi, bilgisizce söylenen her sözü ve insanın bilmediği bir şeyle amel etmesini de içine alır. Nitekim Celle ve Alâ başka ayetlerde de bu manaya işaret etmiştir; { إِنَّمَا يَأْمُرُكُمْ بِالسُّوءِ وَالْفَحْشَاءِ وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ }
[٢ \ ١٦٩] ، وَقَوْلِهِ:
“O size ancak kötülüğü, hayasızlığı ve Allah hakkında bilmediğiniz şeyleri söylemenizi emreder” [2/169] buyruğu ile şu buyrukları gibi:
قُلْ إِنَّمَا حَرَّمَ رَبِّيَ الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ وَالْإِثْمَ وَالْبَغْيَ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَأَنْ تُشْرِكُوا بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطَانًا وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ [٧ \ ٣٣] ، وَقَوْلِهِ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا كَثِيرًا مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ الْآيَةَ [٤٩ \ ١٢] ، وَقَوْلِهِ: قُلْ آللَّهُ أَذِنَ لَكُمْ أَمْ عَلَى اللَّهِ تَفْتَرُونَ [١٠ \ ٥٩] ، وَقَوْلِهِ: وَإِنَّ الظَّنَّ لَا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئًا [٥٣ \ ٢٨] ، وَقَوْلِهِ: مَا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلَّا اتِّبَاعَ الظَّنِّ [٤ \ ١٥٧] ، وَالْآيَاتُ بِمِثْلِ هَذَا فِي ذَمِّ اتِّبَاعِ غَيْرِ الْعِلْمِ الْمَنْهِيِّ عَنْهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ - كَثِيرَةٌ جِدًّا، وَفِي الْحَدِيثِ: «إِيَّاكُمْ وَالظَّنَّ، فَإِنَّ الظَّنَّ أَكْذَبُ الْحَدِيثِ» .
{ قُلْ إِنَّمَا حَرَّمَ رَبِّيَ الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ وَالْإِثْمَ وَالْبَغْيَ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَأَنْ تُشْرِكُوا بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطَانًا وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ } “De ki: Rabbim ancak açık ve gizli çirkinlikleri, günahı, haksız saldırıyı, hakkında hiçbir delil indirmediği bir şeyi Allah'a ortak koşmanızı ve Allah hakkında bilmediğiniz şeyleri söylemenizi haram kılmıştır” [7/33], { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا كَثِيرًا مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ } “Ey iman edenler! Zannın çoğundan sakının; çünkü bazı zanlar günahtır...” [49/12], { قُلْ آللَّهُ أَذِنَ لَكُمْ أَمْ عَلَى اللَّهِ تَفْتَرُونَ } “De ki: Allah mı size izin verdi, yoksa Allah'a iftira mı ediyorsunuz?” [10/59], { وَإِنَّ الظَّنَّ لَا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئًا } “Şüphesiz zan, haktan hiçbir şeyi ifade etmez” [53/28], { مَا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلَّا اتِّبَاعَ الظَّنِّ } “Onların bu hususta zanna uymaktan başka hiçbir bilgileri yoktur” [4/157]. Bu yüce ayette yasaklanan bilgisizce uymanın yerilmesi hakkında buna benzer ayetler pek çoktur. Hadiste de şöyle buyrulmuştur: «Zandan sakının; çünkü zan, sözlerin en yalan olanıdır.»
تَنْبِيهٌ
UYARI
أَخَذَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ مَنْعَ التَّقْلِيدِ، قَالُوا: لِأَنَّهُ اتِّبَاعُ غَيْرِ الْعِلْمِ.
İlim ehlinden bazıları bu yüce ayetten taklidin yasak olduğu hükmünü çıkarmış ve: "Çünkü o, ilim olmayanın peşine düşmektir" demişlerdir.
قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: لَا شَكَّ أَنَّ التَّقْلِيدَ الْأَعْمَى الَّذِي ذَمَّ اللَّهُ بِهِ الْكُفَّارَ فِي آيَاتٍ مِنْ كِتَابِهِ تَدُلُّ هَذِهِ الْآيَةُ وَغَيْرُهَا مِنَ الْآيَاتِ عَلَى مَنْعِهِ، وَكُفْرِ مُتَّبِعِهِ ; كَقَوْلِهِ: وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ قَالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا أَلْفَيْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا أَوَلَوْ كَانَ آبَاؤُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ شَيْئًا وَلَا يَهْتَدُونَ [٥ \ ١٠٤] وَقَوْلِهِ: وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا إِلَى مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ قَالُوا حَسْبُنَا مَا وَجَدْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا أَوَلَوْ كَانَ آبَاؤُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ شَيْئًا وَلَا يَهْتَدُونَ [٥ \ ١٠٤] ، وَقَوْلِهِ: وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ قَالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا وَجَدْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا أَوَلَوْ كَانَ الشَّيْطَانُ يَدْعُوهُمْ إِلَى عَذَابِ السَّعِيرِ [٣١ \ ٢١] ، وَقَوْلِهِ: أَمْ آتَيْنَاهُمْ كِتَابًا مِنْ قَبْلِهِ فَهُمْ بِهِ مُسْتَمْسِكُونَ بَلْ قَالُوا إِنَّا وَجَدْنَا آبَاءَنَا عَلَى أُمَّةٍ وَإِنَّا عَلَى آثَارِهِمْ مُهْتَدُونَ وَكَذَلِكَ مَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَذِيرٍ إِلَّا قَالَ مُتْرَفُوهَا إِنَّا وَجَدْنَا آبَاءَنَا عَلَى أُمَّةٍ وَإِنَّا عَلَى آثَارِهِمْ مُقْتَدُونَ قَالَ أَوَلَوْ جِئْتُكُمْ بِأَهْدَى مِمَّا وَجَدْتُمْ عَلَيْهِ آبَاءَكُمْ [٢١ \ ٢٤] ، وَقَوْلِهِ: قَالُوا إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُنَا تُرِيدُونَ أَنْ تَصُدُّونَا عَمَّا كَانَ يَعْبُدُ آبَاؤُنَا الْآيَةَ [١٤ \ ١٠] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Müellif —Allah onu affetsin— der ki: Kuşkusuz, Allah'ın Kitabı'ndaki ayetlerde kâfirleri kendisiyle yerdiği körü körüne taklidin yasak olduğuna ve bunu yapanın küfrüne bu ayet ve diğer ayetler delalet etmektedir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: { وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ قَالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا أَلْفَيْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا أَوَلَوْ كَانَ آبَاؤُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ شَيْئًا وَلَا يَهْتَدُونَ } “Onlara: 'Allah'ın indirdiğine uyun' denildiğinde: 'Hayır, biz atalarımızı üzerinde bulduğumuz şeye uyarız' derler. Peki ataları hiçbir şey düşünemeyen ve doğru yolu bulamayan kimseler olsalar da mı?” [2/170], { وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا إِلَى مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ قَالُوا حَسْبُنَا مَا وَجَدْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا أَوَلَوْ كَانَ آبَاؤُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ شَيْئًا وَلَا يَهْتَدُونَ } “Onlara: 'Allah'ın indirdiğine ve Peygamber'e gelin' denildiği zaman: 'Atalarımızı üzerinde bulduğumuz şey bize yeter' derler. Ya ataları hiçbir şey bilmeyen ve doğru yolda olmayan kimseler idiyse?” [5/104], { وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ قَالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا وَجَدْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا أَوَلَوْ كَانَ الشَّيْطَانُ يَدْعُوهُمْ إِلَى عَذَابِ السَّعِيرِ } “Onlara: 'Allah'ın indirdiğine uyun' dendiğinde: 'Hayır, biz atalarımızı üzerinde bulduğumuz yola uyarız' derler. Şeytan onları alevli ateşin azabına çağırıyor olsa da mı?” [31/21], { أَمْ آتَيْنَاهُمْ كِتَابًا مِنْ قَبْلِهِ فَهُمْ بِهِ مُسْتَمْسِكُونَ بَلْ قَالُوا إِنَّا وَجَدْنَا آبَاءَنَا عَلَى أُمَّةٍ وَإِنَّا عَلَى آثَارِهِمْ مُهْتَدُونَ وَكَذَلِكَ مَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَذِيرٍ إِلَّا قَالَ مُتْرَفُوهَا إِنَّا وَجَدْنَا آبَاءَنَا عَلَى أُمَّةٍ وَإِنَّا عَلَى آثَارِهِمْ مُقْتَدُونَ قَالَ أَوَلَوْ جِئْتُكُمْ بِأَهْدَى مِمَّا وَجَدْتُمْ عَلَيْهِ آبَاءَكُمْ } “Yoksa bundan önce onlara bir kitap verdik de ona mı sarılıyorlar? Hayır! Dediler ki: 'Biz atalarımızı bir din üzerinde bulduk ve biz onların izinden gitmekteyiz.' İşte böylece senden önce de bir memlekete bir uyarıcı göndermiş olmayalım ki, onun şımarık zenginleri mutlaka: 'Biz atalarımızı bir din üzerinde bulduk ve biz onların izlerine uymaktayız' demiş olmasınlar. [Uyarıcı] dedi ki: 'Ben size, atalarınızı üzerinde bulduğunuz şeyden daha doğrusunu getirmiş olsam da mı?'” [43/21-24], { قَالُوا إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُنَا تُرِيدُونَ أَنْ تَصُدُّونَا عَمَّا كَانَ يَعْبُدُ آبَاؤُنَا } “Dediler ki: 'Siz de bizim gibi birer insandan başka bir şey değilsiniz. Bizi atalarımızın taptıklarından çevirmek istiyorsunuz...'” [14/10] ve daha başka ayetler.
أَمَّا اسْتِدْلَالُ بَعْضِ الظَّاهِرِيَّةِ كَابْنِ حَزْمٍ وَمَنْ تَبِعَهُ بِهَذِهِ الْآيَةِ الَّتِي نَحْنُ بِصَدَدِهَا وَأَمْثَالِهَا مِنَ الْآيَاتِ عَلَى مَنْعِ الِاجْتِهَادِ فِي الشَّرْعِ مُطْلَقًا، وَتَضْلِيلِ الْقَائِلِ بِهِ، وَمَنْعِ التَّقْلِيدِ مِنْ أَصْلِهِ - فَهُوَ مِنْ وَضْعِ الْقُرْآنِ فِي غَيْرِ مَوْضِعِهِ، وَتَفْسِيرِهِ بِغَيْرِ مَعْنَاهُ، كَمَا هُوَ كَثِيرٌ فِي
İbn Hazm ve onun peşinden gidenler gibi bazı Zâhirîlerin ele aldığımız bu ayet ve benzeri ayetleri şeriatta mutlak olarak ictihadı yasaklamaya, ictihadı savunanları dalaletle itham etmeye ve taklidi kökten menetmeye delil getirmelerine gelince; bu, Kur'an'ı yerinin dışında kullanmak ve onu manasının gayrısıyla tefsir etmektir; nitekim
الظَّاهِرِيَّةِ ; لِأَنَّ مَشْرُوعِيَّةَ سُؤَالِ الْجَاهِلِ لِلْعَالِمِ وَعَمَلِهِ بِفُتْيَاهُ أَمْرٌ مَعْلُومٌ مِنَ الدِّينِ بِالضَّرُورَةِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ كَانَ الْعَامِّيُّ يَسْأَلُ بَعْضَ أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ فَيُفْتِيهِ فَيَعْمَلُ بِفُتْيَاهُ، وَلَمْ يُنْكِرْ ذَلِكَ أَحَدٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ ; كَمَا أَنَّهُ مِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّ الْمَسْأَلَةَ إِنْ لَمْ يُوجَدْ فِيهَا نَصٌّ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ أَوْ سُنَّةِ نَبِيِّهِ ﷺ، فَاجْتِهَادُ الْعَالِمِ حِينَئِذٍ بِقَدْرِ طَاقَتِهِ فِي تَفَهُّمِ كِتَابِ اللَّهِ وَسُنَّةِ نَبِيِّهِ ﷺ لِيَعْرِفَ حُكْمَ الْمَسْكُوتِ عَنْهُ مِنَ الْمَنْطُوقِ بِهِ - لَا وَجْهَ لِمَنْعِهِ، وَكَانَ جَارِيًا بَيْنَ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَلَمْ يُنْكِرْهُ أَحَدٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ. وَسَنُوضِّحُ غَايَةَ الْإِيضَاحِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى «فِي سُورَةِ الْأَنْبِيَاءِ وَالْحَشْرِ» مَسْأَلَةَ الِاجْتِهَادِ فِي الشَّرْعِ، وَاسْتِنْبَاطِ حُكْمِ الْمَسْكُوتِ عَنْهُ مِنَ الْمَنْطُوقِ بِهِ بِإِلْحَاقِهِ بِهِ، قِيَاسًا كَانَ الْإِلْحَاقُ أَوْ غَيْرُهُ، وَنُبَيِّنُ أَدِلَّةَ ذَلِكَ، وَنُوَضِّحُ رَدَّ شُبَهِ الْمُخَالِفِينَ كَالظَّاهِرِيَّةِ وَالنَّظَّامِ، وَمَنْ قَالَ بِقَوْلِهِمْ فِي احْتِجَاجِهِمْ بِأَحَادِيثَ وَآيَاتٍ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ عَلَى دَعْوَاهُمْ، وَبِشُبَهٍ عَقْلِيَّةٍ حَتَّى يَتَّضِحَ بُطْلَانُ جَمِيعِ ذَلِكَ.
Zâhirîlerde bu durum çokça görülür. Zira cahil kimsenin âlime sormasının ve onun fetvasıyla amel etmesinin meşruiyeti dinden zorunlu olarak bilinen bir husustur. Malumdur ki avamdan bir kimse Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem sahâbîlerinden birine sorar, o da fetva verir ve o kimse de bu fetvayla amel ederdi; Müslümanlardan hiçbiri de bunu inkâr etmemiştir. Yine malumdur ki hakkında Allah'ın Kitabı'ndan veya Peygamberi'nin sallallâhu aleyhi ve sellem sünnetinden bir nass bulunmayan bir meselede, âlimin nass ile ifade edilenden (mantûk) hakkında hüküm belirtilmemiş olanın (meskût anh) hükmünü öğrenmek maksadıyla Allah'ın Kitabı'nı ve Peygamberi'nin sallallâhu aleyhi ve sellem sünnetini anlamada gücü yettiğince ictihad etmesini yasaklamanın hiçbir haklı gerekçesi yoktur. Bu durum Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ashabı arasında cereyan etmekteydi ve Müslümanlardan hiçbiri bunu inkâr etmemiştir. İnşâallah Enbiyâ ve Haşr surelerinde, şeriatta ictihad meselesini, hakkında hüküm belirtilmeyenin hükmünü aradaki ilhak ister kıyasla ister başka yolla olsun nass ile ifade edilene katarak istinbat etmeyi son derece açık bir şekilde izah edecek, bunun delillerini ortaya koyacak, Zâhirîler ve Nazzâm ile onların davasına sarılıp hadislerden, Allah'ın Kitabı'ndaki ayetlerden ve aklî şüphelerden getirdikleri delillerle aynı görüşü paylaşan muhaliflerin şüphelerine verilen cevapları bütün bunların batıllığı apaçık ortaya çıkıncaya kadar açıklayacağız.
وَسَنَذْكُرُ هُنَا طَرَفًا قَلِيلًا مِنْ ذَلِكَ يُعْرَفُ بِهِ صِحَّةُ الْقَوْلِ بِالِاجْتِهَادِ وَالْقِيَاسِ فِيمَا لَا نَصَّ فِيهِ، وَأَنَّ إِلْحَاقَ النَّظِيرِ بِنَظِيرِهِ الْمَنْصُوصِ عَلَيْهِ غَيْرُ مُخَالِفٍ لِلشَّرْعِ الْكَرِيمِ.
Burada ise hakkında nass bulunmayan konularda ictihad ve kıyas görüşünün doğruluğunu ve nassa dayalı hükmün benzerine benzerinin katılmasının yüce şeriata aykırı olmadığını ortaya koyacak az bir kısmını zikredeceğiz.
اعْلَمْ أَوَّلًا أَنَّ إِلْحَاقَ الْمَسْكُوتِ عَنْهُ بِالْمَنْطُوقِ بِهِ بِنَفْيِ الْفَارِقِ بَيْنَهُمَا لَا يَكَادُ يُنْكِرُهُ إِلَّا مُكَابِرٌ، وَهُوَ نَوْعٌ مِنَ الْقِيَاسِ الْجَلِيِّ، وَيُسَمِّيهِ الشَّافِعِيُّ ﵀ «الْقِيَاسُ فِي مَعْنَى الْأَصْلِ» وَأَكْثَرُ أَهْلِ الْأُصُولِ لَا يُطْلِقُونَ عَلَيْهِ اسْمَ الْقِيَاسِ، مَعَ أَنَّهُ إِلْحَاقُ مَسْكُوتٍ عَنْهُ بِمَنْطُوقٍ بِهِ لِعَدَمِ الْفَرْقِ بَيْنَهُمَا ; أَعْنِي الْفَرْقَ الْمُؤَثِّرَ فِي الْحُكْمِ.
Öncelikle bil ki aralarındaki farkın bulunmadığı ortaya konularak hakkında hüküm belirtilmeyenin (meskût anh) nass ile ifade edilene (mantûk) katılması hususunu inatçı kimseden başkası inkâr edemez. Bu, celî (açık) kıyasın bir türüdür. Şâfiî rahimehullâh bunu «aslın manasındaki kıyas» olarak isimlendirir; usulcülerin çoğu ise —aralarındaki farkın, yani hükme tesir eden farkın bulunmaması sebebiyle meskût anh'ı mantûk'a katmak olmasına rağmen— buna kıyas adını vermezler.
وَمِنْ أَمْثِلَةِ هَذَا النَّوْعِ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَلَا تَقُلْ لَهُمَا أُفٍّ [١٧ \ ٢٣] ، فَإِنَّهُ لَا يَشُكُّ عَاقِلٌ فِي أَنَّ النَّهْيَ عَنِ التَّأَفُّفِ الْمَنْطُوقِ بِهِ يَدُلُّ عَلَى النَّهْيِ عَنِ الضَّرْبِ الْمَسْكُوتِ عَنْهُ.
Bu türün örneklerinden biri Allah Teâlâ'nın: { فَلَا تَقُلْ لَهُمَا أُفٍّ } “Onlara 'öf' bile deme” [17/23] buyruğudur. Zira nass ile ifade edilen öf demenin yasaklanmasının, hakkında hüküm belirtilmeyen vurmanın da yasak olduğuna delalet ettiğinde hiçbir akıl sahibi şüphe etmez.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَيْرًا يَرَهُ وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ [٩٩ \ ٧، ٨] فَإِنَّهُ لَا شَكَّ أَيْضًا فِي أَنَّ التَّصْرِيحَ بِالْمُؤَاخَذَةِ بِمِثَالِ الذَّرَّةِ وَالْإِثَابَةِ عَلَيْهِ الْمَنْطُوقُ بِهِ يَدُلُّ عَلَى الْمُؤَاخَذَةِ، وَالْإِثَابَةِ بِمِثْقَالِ الْجَبَلِ الْمَسْكُوتِ عَنْهُ.
Yine Allah Teâlâ'nın: { فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَيْرًا يَرَهُ وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ } “Artık kim zerre ağırlığınca bir hayır işlerse onun karşılığını görür. Kim de zerre ağırlığınca bir kötülük işlerse onun karşılığını görür” [99/7-8] buyruğu da böyledir. Zira zerre miskalinden hesaba çekilip karşılık verileceğinin nass ile açıkça belirtilmesinin, hakkında bir şey söylenmeyen dağ miskali büyüklükteki amellerden de hesaba çekilip mükâfat veya ceza verileceğine delalet ettiğinde şüphe yoktur.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَشْهِدُوا ذَوَيْ عَدْلٍ الْآيَةَ [٦٥ \ ٢] ، لَا شَكَّ فِي أَنَّهُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ شَهَادَةَ أَرْبَعَةٍ عُدُولٍ مَقْبُولَةٌ، وَإِنْ كَانَتْ شَهَادَةُ الْأَرْبَعَةِ مَسْكُوتًا عَنْهَا.
Yine Allah Teâlâ'nın: { وَأَشْهِدُوا ذَوَيْ عَدْلٍ } “İçinizden adalet sahibi iki kişiyi de şahit tutun...” [65/2] buyruğunun, dört kişinin şahitliğinden söz edilmemiş olsa bile, dört adil kişinin şahitliğinin haydi haydi kabul edileceğine delalet ettiğinde şüphe yoktur.
وَنَهْيُهُ ﷺ عَنِ التَّضْحِيَةِ بِالْعَوْرَاءِ يَدُلُّ عَلَى النَّهْيِ عَنِ التَّضْحِيَةِ بِالْعَمْيَاءِ، مَعَ أَنَّ ذَلِكَ مَسْكُوتٌ عَنْهُ.
Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem bir gözü kör olan hayvanın kurban edilmesini yasaklaması da —hakkında açık bir şey söylenmemiş olmasına rağmen— iki gözü de kör olan hayvanın kurban edilmesinin öncelikle yasak olduğuna delalet eder.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوَالَ الْيَتَامَى الْآيَةَ [٤ \ ١٠] ، لَا شَكَّ فِي أَنَّهُ
Yine Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوَالَ الْيَتَامَى } “Yetimlerin mallarını [haksız yere] yiyenler...” [4/10] ayetinin de,
يَدُلُّ عَلَى مَنْعِ إِحْرَاقِ مَالِ الْيَتِيمِ وَإِغْرَاقِهِ ; لِأَنَّ الْجَمِيعَ إِتْلَافٌ لَهُ بِغَيْرِ حَقٍّ.
yetimin malını yakmanın ve suda boğup telef etmenin yasak olduğuna delalet ettiğinde şüphe yoktur; çünkü bunların hepsi de o malı haksız yere telef etmektir.
وَقَوْلُهُ ﷺ: «مَنْ أَعْتَقَ شِرْكًا لَهُ فِي عَبْدٍ فَكَانَ لَهُ مَالٌ يَبْلُغُ ثَمَنَ الْعَبْدِ قُوِّمَ عَلَيْهِ قِيمَةَ عَدْلٍ، فَأُعْطِيَ شُرَكَاؤُهُ حِصَصَهُمْ وَعَتَقَ عَلَيْهِ الْعَبْدُ، وَإِلَّا فَقَدَ عَتَقَ مِنْهُ مَا عَتَقَ» يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مَنْ أَعْتَقَ شِرْكًا لَهُ فِي أَمَةٍ فَحُكْمُهُ كَذَلِكَ، لِمَا عُرِفَ مِنَ اسْتِقْرَاءِ الشَّرْعِ أَنَّ الذُّكُورَةَ وَالْأُنُوثَةَ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْعِتْقِ وَصْفَانِ طَرْدِيَّانِ لَا تَأْثِيرَ لَهُمَا فِي أَحْكَامِ الْعِتْقِ وَإِنْ كَانَا غَيْرَ طَرْدِيَّيْنِ فِي غَيْرِ الْعِتْقِ كَالشَّهَادَةِ وَالْمِيرَاثِ وَغَيْرِهِمَا.
Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem: «Kim bir köledeki hissesini azat eder de kölenin bedelini karşılayacak malı bulunursa, köleye adil bir kıymet biçilir, ortaklarına payları verilir ve köle onun adına tamamen hürriyetine kavuşur; şayet malı yoksa köleden azat ettiği kadarı azat olmuş olur» buyruğu, cariyedeki hissesini azat eden kimsenin hükmünün de aynı olduğuna delalet eder. Çünkü şeriatın tümevarımından (istıkrâ) bilinmektedir ki erkeklik ve dişilik azat etme hükümleri bakımından tardî (hükme etkisi olmayan) iki vasıftır; şahitlik, miras ve benzeri azat dışındaki konularda tardî olmasalar bile azat etme hükümlerinde bir tesirleri yoktur.
وَقَوْلُهُ ﷺ: «لَا يَقْضِيَنَّ حَكَمٌ بَيْنَ اثْنَيْنِ وَهُوَ غَضْبَانُ» ، لَا شَكَّ فِي أَنَّهُ يَدُلُّ عَلَى مَنْعِ قَضَاءِ الْحَكَمِ فِي كُلِّ حَالٍ يَحْصُلُ بِهَا التَّشْوِيشُ الْمَانِعُ مِنَ اسْتِيفَاءِ النَّظَرِ ; كَالْجُوعِ وَالْعَطَشِ الْمُفْرِطَيْنِ، وَالسُّرُورِ وَالْحُزْنِ الْمُفْرِطَيْنِ، وَالْحَقْنِ وَالْحَقْبِ الْمُفْرِطَيْنِ.
Yine Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem: «Hiçbir hâkim öfkeli iken iki kişi arasında hüküm vermesin» buyruğunun, tam bir değerlendirme yapmaya engel olacak zihinsel dağınıklığın meydana geldiği her durumda —aşırı açlık ve susuzluk, aşırı sevinç ve hüzün, küçük veya büyük abdesti aşırı derecede sıkışmış olmak gibi durumlarda— hâkimin hüküm vermesinin yasak olduğuna delalet ettiğinde şüphe yoktur.
وَنَهْيُهُ ﷺ عَنِ الْبَوْلِ فِي الْمَاءِ الرَّاكِدِ، لَا شَكَّ فِي أَنَّهُ يَدُلُّ عَلَى النَّهْيِ عَنِ الْبَوْلِ فِي قَارُورَةٍ مَثَلًا، وَصَبِّ الْبَوْلِ مِنَ الْقَارُورَةِ فِي الْمَاءِ الرَّاكِدِ ; إِذْ لَا فَرْقَ يُؤَثِّرُ فِي الْحُكْمِ بَيْنَ الْبَوْلِ فِيهِ مُبَاشَرَةً وَصَبِّهِ فِيهِ مِنْ قَارُورَةٍ وَنَحْوِهَا، وَأَمْثَالُ هَذَا كَثِيرَةٌ جِدًّا، وَلَا يُمْكِنُ أَنْ يُخَالِفَ فِيهَا إِلَّا مُكَابِرٌ. وَلَا شَكَّ أَنَّ فِي ذَلِكَ كُلِّهِ اسْتِدْلَالًا بِمَنْطُوقٍ بِهِ عَلَى مَسْكُوتٍ عَنْهُ. وَكَذَلِكَ نَوْعُ الِاجْتِهَادِ الْمَعْرُوفُ فِي اصْطِلَاحِ أَهْلِ الْأُصُولِ «بِتَحْقِيقِ الْمَنَاطِ» لَا يُمْكِنُ أَنْ يُنْكِرَهُ إِلَّا مُكَابِرٌ، وَمَسَائِلُهُ الَّتِي لَا يُمْكِنُ الْخِلَافُ فِيهَا مِنْ غَيْرِ مُكَابِرٍ لَا يُحِيطُ بِهَا الْحَصْرُ، وَسَنَذْكُرُ أَمْثِلَةً مِنْهَا ; فَمِنْ ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: يَحْكُمُ بِهِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ [٥ \ ٩٥] فَكَوْنُ الصَّيْدِ الْمَقْتُولِ يُمَاثِلُهُ النَّوْعُ الْمُعَيَّنُ مِنَ النَّعَمِ اجْتِهَادٌ فِي تَحْقِيقِ مَنَاطِ هَذَا الْحُكْمِ، نَصَّ عَلَيْهِ جَلَّ وَعَلَا فِي مُحْكَمِ كِتَابِهِ، وَهُوَ دَلِيلٌ قَاطِعٌ عَلَى بُطْلَانِ قَوْلِ مَنْ يَجْعَلُ الِاجْتِهَادَ فِي الشَّرْعِ مُسْتَحِيلًا مِنْ أَصْلِهِ، وَالْإِنْفَاقُ عَلَى الزَّوْجَاتِ وَاجِبٌ، وَتَحْدِيدُ الْقَدْرِ اللَّازِمِ لَا بُدَّ فِيهِ مِنْ نَوْعٍ مِنَ الِاجْتِهَادِ فِي تَحْقِيقِ مَنَاطِ ذَلِكَ الْحُكْمِ، وَقِيَمُ الْمُتْلَفَاتِ وَاجِبَةٌ عَلَى مَنْ أَتْلَفَ، وَتَحْدِيدُ الْقَدْرِ الْوَاجِبِ لَا بُدَّ فِيهِ مِنَ اجْتِهَادٍ، وَالزَّكَاةُ لَا تُصْرَفُ إِلَّا فِي مَصْرِفِهَا، كَالْفَقِيرِ وَلَا يُعْلِمُ فَقْرُهُ إِلَّا بِأَمَارَاتٍ ظَنِّيَّةٍ يُجْتَهَدُ فِي الدَّلَالَةِ عَلَيْهَا بِالْقَرَائِنِ ; لِأَنَّ حَقِيقَةَ الْبَاطِنِ لَا يَعْلَمُهَا إِلَّا اللَّهُ، وَلَا يُحْكَمُ إِلَّا بِقَوْلِ الْعَدْلِ، وَعَدَالَتُهُ إِنَّمَا تُعْلَمُ بِأَمَارَاتٍ ظَنِّيَّةٍ يُجْتَهَدُ فِي مَعْرِفَتِهَا بِقَرَائِنِ الْأَخْذِ وَالْإِعْطَاءِ وَطُولِ الْمُعَاشَرَةِ. وَكَذَلِكَ الِاجْتِهَادُ مِنَ الْمُسَافِرِينَ فِي جِهَةِ الْقِبْلَةِ بِالْأَمَارَاتِ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِمَّا لَا يُحْصَى.
Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem durgun suya idrar yapmayı yasaklamasının, örneğin bir kaba idrar yapıp sonra bu kaptaki idrarı durgun suya dökmeyi de yasakladığına delalet ettiğinde şüphe yoktur; zira doğrudan içine idrar yapmakla bir kaptan veya benzeri bir şeyden dökmek arasında hükme tesir eden bir fark yoktur. Bunun emsalleri pek çoktur ve buna ancak inatçı bir kimseden başkası muhalefet edemez. Bütün bunlarda, nass ile ifade edilen (mantûk) bir hükümden hakkında bir şey söylenmeyene (meskût anh) delil getirme bulunduğu kesindir. Aynı şekilde usulcüler ıstılahında «tahkîku'l-menât» (illetin varlığını tespit) olarak bilinen ictihad türünü de inatçı kimseden başkası inkâr edemez. İnatçı olmayan kimseler nezdinde ihtilaf edilmesi mümkün olmayan meseleleri sayılamayacak kadar çoktur; bunlardan bazı örnekler zikredeceğiz: Allah Teâlâ'nın: { يَحْكُمُ بِهِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ } “...içinizden adalet sahibi iki kişi hükmeder” [5/95] buyruğu bunlardandır. Zira öldürülen av hayvanına davarlardan hangi muayyen türün denk olduğunu belirlemek, bu hükmün illet mahalli üzerinde yapılan bir ictihaddır (tahkîku'l-menât) ve Allah Teâlâ bunu muhkem kitabında açıkça belirtmiştir. Bu durum, şeriatta ictihadı kökten imkânsız sayan kimsenin sözünün batıl olduğuna kesin bir delildir. Eşlerin nafakası vaciptir ve gerekli miktarın belirlenmesi, bu hükmün mahalli üzerinde bir tür ictihadı (tahkîku'l-menât) gerektirir. Telef edilen malların bedeli, telef eden kimseye vaciptir ve ödenmesi gereken miktarın belirlenmesi mutlaka bir ictihadı gerektirir. Zekât ancak yoksul gibi hak sahibine verilir ve kişinin fakirliği ancak karinelerle ulaşılan zannî emarelerle bilinir; çünkü bâtının hakikatini yalnız Allah bilir. Hüküm ancak adil kimsenin sözüyle verilir ve onun adaleti ancak alışveriş ilişkisi ve uzun süreli muaşeret karineleriyle yapılan zannî emarelerin araştırılmasıyla bilinir. Keza yolcuların emarelere dayanarak kıble cihetini tespit etmek için ictihad etmeleri ve sayılamayacak kadar çok olan diğer durumlar da böyledir.
وَمِنَ النُّصُوصِ الدَّالَّةِ عَلَى مَشْرُوعِيَّةِ الِاجْتِهَادِ فِي مَسَائِلِ الشَّرْعِ مَا ثَبَتَ فِي الصَّحِيحِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِي ذَلِكَ، قَالَ مُسْلِمُ بْنُ الْحَجَّاجِ ﵀ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ
Şer'î meselelerde ictihadın meşruiyetine delalet eden nasslardan biri de Sahîh'te Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem bu konuda sabit olan rivayettir. Müslim b. el-Haccâc rahimehullâh Sahîh'inde şöyle demiştir: Bize Yahyâ b.
يَحْيَى التَّمِيمِيُّ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُسَامَةَ بْنِ الْهَادِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ بُسْرِ بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ أَبِي قَيْسٍ مَوْلَى عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ: أَنَّهُ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «إِذَا حَكَمَ الْحَاكِمُ فَاجْتَهَدَ ثُمَّ أَصَابَ فَلَهُ أَجْرَانِ، وَإِذَا حَكَمَ فَاجْتَهَدَ ثُمَّ أَخْطَأَ فَلَهُ أَجْرٌ» .
Yahyâ et-Temîmî rivayet edip dedi ki: Bize Abdülazîz b. Muhammed, Yezîd b. Abdillâh b. Üsâme b. el-Hâd'dan, o Muhammed b. İbrâhîm'den, o Busr b. Saîd'den, o Amr b. el-Âs'ın azatlısı Ebû Kays'tan, o da Amr b. el-Âs'tan rivayet etti: Kendisi Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğunu işitmiştir: «Hâkim hüküm verirken ictihad eder ve isabet ederse ona iki ecir vardır. Hüküm verirken ictihad eder ve yanılırsa ona bir ecir vardır.»
وَحَدَّثَنِي إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، وَمُحَمَّدُ بْنُ أَبِي عُمَرَ كِلَاهُمَا عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ مُحَمَّدٍ بِهَذَا الْإِسْنَادِ مِثْلَهُ، وَزَادَ فِي عَقِبِ الْحَدِيثِ: قَالَ يَزِيدُ: فَحَدَّثْتُ هَذَا الْحَدِيثَ أَبَا بَكْرِ بْنَ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ حَزْمٍ، فَقَالَ: هَكَذَا حَدَّثَنِي أَبُو سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، وَحَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الدَّارِمِيُّ: أَخْبَرَنَا مَرْوَانُ - يَعْنِي ابْنَ مُحَمَّدٍ الدِّمَشْقِيَّ - حَدَّثَنَا اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ، حَدَّثَنِي يَزِيدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُسَامَةَ بْنِ الْهَادِ اللَّيْثِيُّ بِهَذَا الْحَدِيثِ، مِثْلَ رِوَايَةِ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ مُحَمَّدٍ بِالْإِسْنَادَيْنِ جَمِيعًا. انْتَهَى.
[Müslim devamla dedi ki:] Bana İshâk b. İbrâhîm ve Muhammed b. Ebî Ömer rivayet ettiler; her ikisi de Abdülazîz b. Muhammed'den bu rivayet zinciriyle benzerini rivayet etti ve hadisin sonunda şunu ekledi: Yezîd dedi ki: Ben bu hadisi Ebû Bekir b. Muhammed b. Amr b. Hazm'a anlattım; o da: Ebû Seleme bana Ebû Hüreyre'den böyle rivayet etti, dedi. Bana Abdullah b. Abdirrahmân ed-Dârimî rivayet edip dedi ki: Bize Mervân —yani İbn Muhammed ed-Dımaşkî— haber verdi, bize Leys b. Sa'd rivayet etti, bana Yezîd b. Abdillâh b. Üsâme b. el-Hâd el-Leysî bu hadisi her iki rivayet zinciriyle birlikte Abdülazîz b. Muhammed'in rivayeti gibi anlattı. [Müslim'in sözü] bitti.
فَهَذَا نَصٌّ صَحِيحٌ مِنَ النَّبِيِّ ﷺ، صَرِيحٌ فِي جَوَازِ الِاجْتِهَادِ فِي الْأَحْكَامِ الشَّرْعِيَّةِ، وَحُصُولِ الْأَجْرِ عَلَى ذَلِكَ وَإِنْ كَانَ الْمُجْتَهِدُ مُخْطِئًا فِي اجْتِهَادِهِ، وَهَذَا يَقْطَعُ دَعْوَى الظَّاهِرِيَّةِ مَنْعَ الِاجْتِهَادِ مِنْ أَصْلِهِ، وَتَضْلِيلَ فَاعِلِهِ وَالْقَائِلِ بِهِ قَطْعًا بَاتًّا كَمَا تَرَى.
İşte bu, Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem gelen sahih bir nasstır; şer'î hükümlerde ictihad etmenin caiz olduğuna ve müctehid ictihadında yanılsın veya yanılmasın bundan dolayı ecir elde edeceğine açıkça delalet eder. Gördüğün gibi bu delil, Zâhirîler'in ictihadı kökten yasaklama ve bunu yapanı yahut savunanı sapkın sayma iddiasını kesin bir şekilde çürütmektedir.
وَقَالَ النَّوَوِيُّ فِي شَرْحِ هَذَا الْحَدِيثِ: قَالَ الْعُلَمَاءُ: أَجْمَعَ الْمُسْلِمُونَ عَلَى أَنَّ هَذَا الْحَدِيثَ فِي حَاكِمٍ عَالِمٍ أَهْلٍ لِلْحُكْمِ ; فَإِنْ أَصَابَ فَلَهُ أَجْرَانِ: أَجْرٌ بِاجْتِهَادِهِ، وَأَجْرٌ بِإِصَابَتِهِ، وَإِنْ أَخْطَأَ فَلَهُ أَجْرٌ بِاجْتِهَادِهِ. وَفِي الْحَدِيثِ مَحْذُوفٌ تَقْدِيرُهُ: إِذَا أَرَادَ الْحَاكِمُ أَنْ يَحْكُمَ فَاجْتَهَدَ. قَالُوا: فَأَمَّا مَنْ لَيْسَ بِأَهْلٍ لِلْحُكْمِ فَلَا يَحِلُّ لَهُ الْحُكْمُ، فَإِنْ حَكَمَ فَلَا أَجْرَ لَهُ بَلْ هُوَ آثِمٌ، وَلَا يَنْعَقِدُ حُكْمُهُ سَوَاءٌ وَافَقَ الْحَقَّ أَمْ لَا ; لِأَنَّ إِصَابَتَهُ اتِّفَاقِيَّةٌ لَيْسَتْ صَادِرَةً عَنْ أَصْلٍ شَرْعِيٍّ، فَهُوَ عَاصٍ فِي جَمِيعِ أَحْكَامِهِ سَوَاءٌ وَافَقَ الصَّوَابَ أَمْ لَا، وَهِيَ مَرْدُودَةٌ كُلُّهَا، وَلَا يُعْذَرُ فِي شَيْءٍ مِنْ ذَلِكَ. وَقَدْ جَاءَ فِي الْحَدِيثِ فِي السُّنَنِ: «الْقُضَاةُ ثَلَاثَةٌ: قَاضٍ فِي الْجَنَّةِ، وَاثْنَانِ فِي النَّارِ. قَاضٍ عَرَفَ الْحَقَّ فَقَضَى بِهِ فَهُوَ فِي الْجَنَّةِ، وَقَاضٍ عَرَفَ الْحَقَّ فَقَضَى بِخِلَافِهِ فَهُوَ فِي النَّارِ، وَقَاضٍ قَضَى عَلَى جَهْلٍ فَهُوَ فِي النَّارِ» انْتَهَى الْغَرَضُ مِنْ كَلَامِ النَّوَوِيِّ.
Nevevî bu hadisin şerhinde şöyle demiştir: Âlimler şöyle dediler: Müslümanlar bu hadisin, hüküm vermeye ehil olan âlim hâkim hakkında olduğu hususunda icmâ etmişlerdir; isabet ederse ona iki ecir vardır: Bir ecir ictihadından, bir ecir de isabetinden ötürüdür. Eğer yanılırsa ictihadından dolayı ona bir ecir vardır. Hadiste takdiri: «Hâkim hüküm vermek isteyip de ictihad ettiğinde...» şeklinde olan hazfedilmiş bir ifade vardır. Dediler ki: Hüküm vermeye ehil olmayan kimseye gelince, onun hüküm vermesi helal değildir. Şayet hüküm verirse ona ecir yoktur, bilakis o günahkârdır ve hükmü —hakka ister uygun düşsün ister düşmesin— geçerli sayılmaz; zira onun isabet etmesi rastlantısaldır, şer'î bir esasa dayanmamaktadır. Dolayısıyla o, isabete ister uygun düşsün ister düşmesin bütün hükümlerinde isyankârdır, hükümlerinin tamamı merduttur ve bunlardan hiçbirinde mazur sayılmaz. Nitekim Sünen'deki bir hadiste şöyle buyrulmuştur: «Kadılar üç kısımdır: Bir kadı cennette, iki kadı ise cehennemdedir. Hakkı bilip onunla hükmeden kadı cennettedir. Hakkı bilip ona aykırı hüküm veren kadı cehennemdedir. Bilgisizce hüküm veren kadı da cehennemdedir.» Nevevî'nin sözünden kastedilen kısım sona erdi.
فَإِنْ قِيلَ: الِاجْتِهَادُ الْمَذْكُورُ فِي الْحَدِيثِ هُوَ الِاجْتِهَادُ فِي تَحْقِيقِ الْمَنَاطِ دُونَ غَيْرِهِ مِنْ أَنْوَاعِ الِاجْتِهَادِ.
Eğer: Hadiste zikredilen ictihad, diğer ictihad türleri değil yalnızca tahkîku'l-menât ictihadıdır, denilirse;
فَالْجَوَابُ أَنَّ هَذَا صَرْفٌ لِكَلَامِهِ ﷺ عَنْ ظَاهِرِهِ مِنْ غَيْرِ دَلِيلٍ يَجِبُ الرُّجُوعُ إِلَيْهِ، وَذَلِكَ مَمْنُوعٌ.
Cevap şudur: Bu, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem sözünü, başvurulması zorunlu olan bir delil olmaksızın zahirinden çevirmektir ve bu da caiz değildir.
وَقَالَ الْبُخَارِيُّ فِي صَحِيحِهِ: بَابُ أَجْرِ الْحَاكِمِ إِذَا اجْتَهَدَ فَأَصَابَ أَوْ أَخْطَأَ. حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يَزِيدَ، حَدَّثَنَا حَيْوَةُ، حَدَّثَنِي يَزِيدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْهَادِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ الْحَارِثِ، عَنْ بُسْرِ بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ أَبِي قَيْسٍ - مَوْلَى عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ - عَنْ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ: أَنَّهُ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: «إِذَا حَكَمَ الْحَاكِمُ فَاجْتَهَدَ ثُمَّ أَصَابَ فَلَهُ أَجْرَانِ، وَإِذَا حَكَمَ فَاجْتَهَدَ ثُمَّ أَخْطَأَ فَلَهُ أَجْرٌ» ، قَالَ: فَحَدَّثْتُ بِهَذَا الْحَدِيثِ أَبَا بَكْرِ بْنَ عَمْرِو بْنِ حَزْمٍ، فَقَالَ: هَكَذَا حَدَّثَنِي أَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ. وَقَالَ عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ الْمُطَّلِبِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنِ النَّبِيِّ ﷺ مِثْلَهُ. اهـ. فَهَذَا الْحَدِيثُ الْمُتَّفَقُ عَلَيْهِ يَدُلُّ عَلَى بُطْلَانِ قَوْلِ مَنْ مَنَعَ الِاجْتِهَادَ مِنْ أَصْلِهِ فِي الْأَحْكَامِ الشَّرْعِيَّةِ. وَمُحَاوَلَةُ ابْنِ حَزْمٍ تَضْعِيفَ هَذَا الْحَدِيثِ الْمُتَّفَقِ عَلَيْهِ، الَّذِي رَأَيْتَ أَنَّهُ فِي أَعْلَى دَرَجَاتِ الصَّحِيحِ لِاتِّفَاقِ الشَّيْخَيْنِ عَلَيْهِ - لَا تَحْتَاجُ إِلَى إِبْطَالِهَا لِظُهُورِ سُقُوطِهَا كَمَا تَرَى ; لِأَنَّهُ حَدِيثٌ مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ مَرْوِيٌّ بِأَسَانِيدَ صَحِيحَةٍ عَنْ صَحَابِيَّيْنِ جَلِيلَيْنِ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ.
Buhârî de Sahîh'inde şöyle demiştir: «Hâkim ictihad edip isabet ettiğinde veya yanıldığında alacağı ecir babı.» Bize Abdullah b. Yezîd rivayet etti, bize Hayve rivayet etti, bana Yezîd b. Abdillâh b. el-Hâd, Muhammed b. İbrâhîm b. el-Hâris'ten, o Busr b. Saîd'den, o Ebû Kays'tan —Amr b. el-Âs'ın azatlısı—, o da Amr b. el-Âs'tan rivayet etti: Kendisi Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururken işitmiştir: «Hâkim hüküm verirken ictihad eder ve isabet ederse ona iki ecir vardır. Hüküm verirken ictihad eder ve yanılırsa ona bir ecir vardır.» [Ravi] dedi ki: Ben bu hadisi Ebû Bekir b. Amr b. Hazm'a anlattım; o da: Ebû Seleme b. Abdirrahmân bana Ebû Hüreyre'den böyle rivayet etti, dedi. Abdülazîz b. el-Muttalib de Abdullah b. Ebî Bekir'den, o Ebû Seleme'den, o da Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem benzerini nakletmiştir. (İktibas sonu). Üzerinde ittifak edilen bu hadis, şer'î hükümlerde ictihadı kökten yasaklayan kimsenin sözünün batıl olduğuna delalet eder. Şeyhayn'ın (Buhârî ve Müslim) üzerinde ittifak etmesi sebebiyle sahihin en üst derecesinde olduğunu gördüğün bu müttefekun aleyh hadisi İbn Hazm'ın zayıf sayma çabası ise, gördüğün üzere tutarsızlığı apaçık ortada olduğu için ayrıca çürütülmeye muhtaç değildir; zira bu, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ashabından iki yüce sahâbî vasıtasıyla Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem sahih isnadlarla rivayet edilmiş üzerinde ittifak edilen bir hadistir.
وَمِنَ الْأَدِلَّةِ الدَّالَّةِ عَلَى ذَلِكَ مَا رُوِيَ عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ ﵁: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ حِينَ بَعَثَهُ إِلَى الْيَمَنِ قَالَ لَهُ: «فَبِمَ تَحْكُمُ» ؟ قَالَ: بِكِتَابِ اللَّهِ. قَالَ: «فَإِنْ لَمْ تَجِدْ» ؟ قَالَ: بِسُنَّةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ. قَالَ: «فَإِنْ لَمْ تَجِدْ» ؟ قَالَ: أَجْتَهِدُ رَأْيِي. قَالَ: فَضَرَبَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي صَدْرِهِ وَقَالَ: «الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي وَفَّقَ رَسُولَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ لِمَا يُرْضِي رَسُولَ اللَّهِ ﷺ» .
Buna delalet eden delillerden biri de Muâz b. Cebel'den radıyallâhu anh rivayet edilen şu olaydır: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onu Yemen'e gönderirken kendisine: «Ne ile hükmedeceksin?» diye sordu. [Muâz]: Allah'ın Kitabı ile, dedi. «Onda bulamazsan?» buyurdu. Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem sünnetiyle, dedi. «Onda da bulamazsan?» buyurdu. Kendi görüşümle ictihad ederim, dedi. [Muâz] dedi ki: Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem göğsüme vurup şöyle buyurdu: «Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem elçisini, Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem hoşnut edecek şeye muvaffak kılan Allah'a hamdolsun.»
قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ ﵀ فِي مُقَدِّمَةِ تَفْسِيرِهِ بَعْدَ أَنْ ذَكَرَ هَذَا الْحَدِيثَ مَا نَصُّهُ: وَهَذَا الْحَدِيثُ فِي الْمُسْنَدِ وَالسُّنَنِ بِإِسْنَادٍ جَيِّدٍ كَمَا هُوَ مُقَرَّرٌ فِي مَوْضِعِهِ.
İbn Kesîr rahimehullâh tefsirinin mukaddimesinde bu hadisi zikrettikten sonra aynen şöyle demiştir: "Bu hadis, Müsned ve Sünen'lerde kendi yerinde açıklandığı üzere ceyyid bir isnadla yer almaktadır."
وَقَالَ ابْنُ قُدَامَةَ (فِي رَوْضَةِ النَّاظِرِ) بَعْدَ أَنْ سَاقَ هَذَا الْحَدِيثَ: قَالُوا هَذَا الْحَدِيثُ يَرْوِيهِ الْحَارِثُ بْنُ عَمْرٍو عَنْ رِجَالٍ مِنْ أَهْلِ حِمْصَ، وَالْحَارِثُ وَالرِّجَالُ مَجْهُولُونَ ; قَالَهُ التِّرْمِذِيُّ. قُلْنَا: قَدْ رَوَاهُ عُبَادَةُ بْنُ نُسَيٍّ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ غَنْمٍ، عَنْ مُعَاذٍ ﵁. انْتَهَى.
İbn Kudâme (Ravdatu'n-Nâzır'da) bu hadisi naklettikten sonra şöyle demiştir: Şöyle dediler: Bu hadisi Hâris b. Amr, Humus ehlinden birtakım adamlardan rivayet etmektedir; Hâris de o adamlar da meçhuldür; bunu Tirmizî söylemiştir. Biz de deriz ki: Bunu Ubâde b. Nusey, Abdurrahman b. Ganm'den, o da Muâz'dan radıyallâhu anh rivayet etmiştir. [İbn Kudâme'nin sözü] bitti.
وَمُرَادُ ابْنِ قُدَامَةَ ظَاهِرٌ ; لِأَنَّ رَدَّ الظَّاهِرِيَّةِ لِهَذَا الْحَدِيثِ بِجَهَالَةِ مَنْ رَوَاهُ عَنْ مُعَاذٍ مَرْدُودٌ بِأَنَّهُ رَوَاهُ عُبَادَةُ بْنُ نُسَيٍّ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ غَنْمٍ عَنْهُ، وَهَذِهِ الرِّوَايَةُ لَيْسَتْ هِيَ مُرَادَ ابْنِ كَثِيرٍ بِقَوْلِهِ: هَذَا الْحَدِيثُ فِي الْمُسْنَدِ وَالسُّنَنِ بِإِسْنَادٍ جَيِّدٍ ; لِأَنَّهَا لَيْسَتْ فِي الْمُسْنَدِ وَلَا فِي
İbn Kudâme'nin kastı açıktır; çünkü Zâhirîler'in bu hadisi Muâz'dan rivayet eden kişinin meçhul olması gerekçesiyle reddetmeleri, Ubâde b. Nusey'in bunu Abdurrahman b. Ganm yoluyla ondan rivayet etmiş olmasıyla çürütülmektedir. Bu rivayet ise İbn Kesîr'in: "Bu hadis Müsned ve Sünen'lerde ceyyid bir isnadla yer almaktadır" sözüyle kastettiği rivayet değildir; çünkü bu rivayet ne Müsned'de ne de
السُّنَنِ، وَلَعَلَّ مُرَادَهُ بِجَوْدَةِ هَذَا الْإِسْنَادِ أَنَّ الْحَارِثَ ابْنَ أَخِي الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ وَثَّقَهُ ابْنُ حِبَّانَ، وَأَنَّ أَصْحَابَ مُعَاذٍ يَرَاهُمْ عُدُولًا لَيْسَ فِيهِمْ مَجْرُوحٌ وَلَا مُتَّهَمٌ، وَسَيَأْتِي اسْتِقْصَاءُ الْبَحْثِ فِي طُرُقِ هَذَا الْحَدِيثِ فِي سُورَةِ الْأَنْبِيَاءِ. وَمَعْلُومٌ أَنَّ عُبَادَةَ بْنَ نُسَيٍّ ثِقَةٌ فَاضِلٌ كَمَا قَدَّمْنَا. وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ غَنْمٍ قِيلَ صَحَابِيٌّ، وَذَكَرُهُ الْعِجْلِيُّ فِي كِبَارِ ثِقَاتِ التَّابِعِينَ، قَالَهُ فِي التَّقْرِيبِ، وَحَدِيثُ مُعَاذٍ هَذَا تَلَقَّتْهُ الْأُمَّةُ قَدِيمًا وَحَدِيثًا بِالْقَبُولِ، وَسَيَأْتِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ «فِي سُورَةِ الْأَنْبِيَاءِ» ، وَ «سُورَةِ الْحَشْرِ» مَا اسْتَدَلَّ بِهِ أَهْلُ الْعِلْمِ عَلَى هَذَا مِنْ آيَاتِ الْقُرْآنِ الْعَظِيمِ.
Sünen'lerdedir. İbn Kesîr'in bu isnadın ceyyidliği ile kastı muhtemelen şudur: Muğîre b. Şu'be'nin kardeşinin oğlu olan Hâris'i İbn Hibbân sika kabul etmiştir; Muâz'ın ashabını ise adil görmekte olup içlerinde cerhedilmiş veya itham edilmiş kimse yoktur. Bu hadisin yollarına dair geniş araştırma Enbiyâ Sûresi'nde gelecektir. Daha önce belirttiğimiz gibi Ubâde b. Nusey'in sika ve faziletli bir zat olduğu bilinmektedir. Abdurrahman b. Ganm'in ise sahâbî olduğu söylenmiştir; İclî onu tâbiînin büyük sikaları arasında zikretmiştir; [İbn Hacer] bunu et-Takrîb'de söylemiştir. Muâz'ın bu hadisi, geçmişten günümüze ümmet tarafından kabul görmüştür. İlim ehlinin bu hususta Yüce Kur'an ayetlerinden getirdiği deliller inşâallah «Enbiyâ Sûresi» ve «Haşr Sûresi»nde gelecektir.
وَمِنَ الْأَدِلَّةِ الدَّالَّةِ عَلَى أَنَّ إِلْحَاقَ النَّظِيرِ بِنَظِيرِهِ فِي الشَّرْعِ جَائِزٌ: مَا أَخْرَجَهُ الشَّيْخَانِ فِي صَحِيحَيْهِمَا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ قَالَ: جَاءَتِ امْرَأَةٌ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فَقَالَتْ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّ أُمِّي مَاتَتْ وَعَلَيْهَا صَوْمُ نُذْرٍ، أَفَأَصُومُ عَنْهَا؟ قَالَ: «أَفَرَأَيْتِ لَوْ كَانَ عَلَى أُمِّكِ دَيْنٌ فَقَضَيْتِهِ، أَكَانَ يُؤَدِّي ذَلِكَ عَنْهَا» ؟ قَالَتْ: نَعَمْ. قَالَ: «فَصُومِي عَنْ أُمِّكِ» وَفِي رِوَايَةٍ لَهُمَا عَنْهُ قَالَ: جَاءَ رَجُلٌ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّ أُمِّي مَاتَتْ وَعَلَيْهَا صَوْمُ شَهْرٍ، أَفَأَقْضِيهِ عَنْهَا؟ قَالَ: «لَوْ كَانَ عَلَى أُمِّكَ دَيْنٌ، أَكُنْتَ قَاضِيَهِ عَنْهَا» ؟ قَالَ: نَعَمْ. قَالَ: «فَدَيْنُ اللَّهِ أَحَقُّ أَنْ يُقْضَى» . انْتَهَى.
Şeriatta bir benzerin diğer benzerine katılmasının caiz olduğuna delalet eden delillerden biri de Şeyhayn'ın (Buhârî ve Müslim) Sahîh'lerinde İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet ettikleri şu hadistir: Bir kadın Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem gelip: Ey Allah'ın Resûlü! Annem vefat etti ve üzerinde adak orucu var, onun yerine oruç tutayım mı? dedi. Peygamber: «Ne dersin, annenin üzerinde bir borç olsaydı da onu ödeseydin, bu borç onun adına ödenmiş olur muydu?» buyurdu. Kadın: Evet, dedi. Peygamber: «Öyleyse annen için oruç tut» buyurdu. Yine o ikisinin İbn Abbâs'tan yaptığı bir rivayette şöyle denmektedir: Bir adam Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem gelip: Ey Allah'ın Resûlü! Annem vefat etti ve üzerinde bir aylık oruç borcu var, onu onun yerine kaza edeyim mi? dedi. Peygamber: «Annenin üzerinde bir borç olsaydı, onu onun adına öder miydin?» buyurdu. Adam: Evet, dedi. Peygamber: «O halde Allah'ın borcu ödenmeye daha layıktır» buyurdu. (İktibas sonu).
وَاخْتِلَافُ الرِّوَايَةِ فِي هَذَا الْحَدِيثِ لَا يُعَدُّ اضْطِرَابًا، لِأَنَّهَا وَقَائِعُ مُتَعَدِّدَةٌ: سَأَلَتْهُ امْرَأَةٌ فَأَفْتَاهَا، وَسَأَلَهُ رَجُلٌ فَأَفْتَاهُ بِمِثْلِ مَا أَفْتَى بِهِ الْمَرْأَةَ، كَمَا نَبَّهَ عَلَيْهِ غَيْرُ وَاحِدٍ.
Bu hadisteki rivayet farklılığı bir muztariplik (çelişki) sayılmaz; zira bunlar birden fazla vuku bulmuş hadiselerdir: Bir kadın kendisine sormuş, o da kadına fetva vermiştir; bir adam kendisine sormuş, o da adama kadına verdiği fetvanın aynısını vermiştir; nitekim birçok âlim buna dikkat çekmiştir.
وَهَذَا نَصٌّ صَحِيحٌ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ، صَرِيحٌ فِي مَشْرُوعِيَّةِ إِلْحَاقِ النَّظِيرِ بِنَظِيرِهِ الْمُشَارِكِ لَهُ فِي عِلَّةِ الْحُكْمِ ; لِأَنَّهُ ﷺ بَيَّنَ إِلْحَاقَ دَيْنِ اللَّهِ تَعَالَى بِدَيْنِ الْآدَمِيِّ، بِجَامِعِ أَنَّ الْكُلَّ حَقٌّ مُطَالَبٌ بِهِ تَسْقُطُ الْمُطَالَبَةُ بِهِ بِأَدَائِهِ إِلَى مُسْتَحَقِّهِ، وَهُوَ وَاضِحٌ فِي الدَّلَالَةِ عَلَى الْقِيَاسِ كَمَا تَرَى.
İşte bu, Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem gelen sahih bir nasstır ve hükmün illetinde ortak olan bir benzerin diğer benzerine katılmasının meşru olduğuna açık bir delildir; zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem —her ikisinin de hak sahibine ödenmesiyle sorumluluğun düştüğü talep edilen birer hak olması ortak paydasından hareketle— Allah Teâlâ'nın borcunu kul borcuna katmıştır. Gördüğün gibi bu, kıyasa delalet etmesi bakımından apaçıktır.
وَمِنَ الْأَدِلَّةِ الدَّالَّةِ عَلَى ذَلِكَ أَيْضًا: مَا رَوَاهُ الشَّيْخَانِ فِي صَحِيحَيْهِمَا أَيْضًا مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ قَالَ: جَاءَ رَجُلٌ مِنْ بَنِي فَزَارَةَ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فَقَالَ: إِنَّ امْرَأَتِي وَلَدَتْ غُلَامًا أَسْوَدَ! فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: «هَلْ لَكَ إِبِلٌ» ؟ قَالَ: نَعَمْ. قَالَ: «فَمَا أَلْوَانُهَا» ؟ قَالَ: حُمْرٌ. قَالَ: «فَهَلْ يَكُونُ فِيهَا مِنْ أَوْرَقَ» ؟ قَالَ: إِنَّ فِيهَا لَوُرْقًا. قَالَ: «فَأَنَّى أَتَاهَا ذَلِكَ» ؟ قَالَ: عَسَى أَنْ يَكُونَ نَزَعَهُ عِرْقٌ. قَالَ: «وَهَذَا عَسَى أَنْ يَكُونَ نَزَعَهُ عِرْقٌ» . اهـ.
Buna delalet eden delillerden biri de yine Şeyhayn'ın Sahîh'lerinde Ebû Hüreyre'den radıyallâhu anh rivayet ettikleri şu hadistir: Benî Fezâre'den bir adam Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem gelip: Eşim siyah bir çocuk doğurdu! dedi. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Senin develerin var mı?» diye sordu. Adam: Evet, dedi. «Renkleri nasıldır?» buyurdu. Kızıldır, dedi. «Aralarında boz (evrak) olanı da var mı?» diye sordu. Adam: Gerçekten içlerinde boz olanlar da var, dedi. «Peki bu [renk] onlara nereden geldi?» buyurdu. Adam: Belki de bir soy damarı çekmiştir, dedi. Peygamber de: «İşte bu [çocuğu] da belki bir soy damarı çekmiştir» buyurdu. (İktibas sonu).
فَهَذَا نَصٌّ صَحِيحٌ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ صَرِيحٌ فِي قِيَاسِ النَّظِيرِ عَلَى نَظِيرِهِ، وَقَدْ تَرَتَّبَ عَلَى هَذَا الْقِيَاسِ حُكْمٌ شَرْعِيٌّ، وَهُوَ كَوْنُ سَوَادِ الْوَلَدِ مَعَ بَيَاضِ أَبِيهِ وَأُمِّهِ، لَيْسَ مُوجِبًا لِلِّعَانِ ;
İşte bu, Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem gelen sahih bir nasstır ve bir benzerin diğer benzerine kıyas edilmesine açıkça delalet eder. Bu kıyas üzerine şer'î bir hüküm terettüp etmiştir ki o da: Anne ve babası beyazken çocuğun siyah olmasının liânı (lanetleşmeyi) gerektirmemesidir;
فَلَمْ يَجْعَلْ سَوَادَهُ قَرِينَةً عَلَى أَنَّهَا زَنَتْ بِإِنْسَانٍ أَسْوَدَ، لِإِمْكَانِ أَنْ يَكُونَ فِي أَجْدَادِهِ مَنْ هُوَ أَسْوَدُ فَنَزَعَهُ إِلَى السَّوَادِ سَوَادُ ذَلِكَ الْجَدِّ ; كَمَا أَنَّ تِلْكَ الْإِبِلَ الْحُمْرَ فِيهَا جِمَالٌ وُرْقٌ يُمْكِنُ أَنَّ لَهَا أَجْدَادًا وُرْقًا نَزَعَتْ أَلْوَانُهَا إِلَى الْوُرْقَةِ، وَبِهَذَا اقْتَنَعَ السَّائِلُ.
zira Peygamber, çocuğun siyah olmasını annesinin siyah bir adamla zina ettiğine bir karine kılmamıştır; çünkü dedeleri arasında siyah olan birinin bulunması ve o dedenin siyahlığının çocuğu siyaha çekmiş olması mümkündür. Nitekim o kızıl develerin arasında boz develer de bulunmaktadır ve onların rengini boza çeken boz renkli atalarının bulunması mümkündür. Böylece soru soran kimse ikna olmuştur.
وَمِنَ الْأَدِلَّةِ الدَّالَّةِ عَلَى إِلْحَاقِ النَّظِيرِ بِنَظِيرِهِ: مَا رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ، وَالْإِمَامُ أَحْمَدُ، وَالنَّسَائِيُّ، عَنْ عُمَرَ ﵁ قَالَ: هَشَشْتُ يَوْمًا فَقَبَّلْتُ وَأَنَا صَائِمٌ. فَأَتَيْتُ النَّبِيَّ ﷺ فَقُلْتُ: صَنَعْتُ الْيَوْمَ أَمْرًا عَظِيمًا! قَبَّلْتُ وَأَنَا صَائِمٌ؟ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «أَرَأَيْتَ لَوْ تَمَضْمَضْتَ بِمَاءٍ وَأَنْتَ صَائِمٌ» ؟ فَقُلْتُ: لَا بَأْسَ بِذَلِكَ. فَقَالَ ﷺ «فَمَهْ» . اهـ.
Bir benzerin diğer benzerine katılmasına delalet eden delillerden biri de Ebû Dâvûd, İmam Ahmed ve Nesâî'nin Ömer'den radıyallâhu anh rivayet ettikleridir: [Ömer] dedi ki: Bir gün neşelenip oruçlu olduğum halde [eşimi] öptüm. Hemen Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem gelip: Bugün büyük bir iş yaptım! Oruçlu olduğum halde öptüm? dedim. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Ne dersin, oruçlu iken ağzına su alıp çalkalasan [orucun bozulur mu]?» buyurdu. Ben: Bunda bir sakınca yoktur, dedim. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de: «Öyleyse [telaşlanacak] ne var?» buyurdu. (İktibas sonu).
فَإِنْ قِيلَ: هَذَا الْحَدِيثُ قَالَ فِيهِ النَّسَائِيُّ: مُنْكَرٌ.
Eğer: Nesâî bu hadis hakkında "münkerdir" demiştir, denilirse;
قُلْنَا: صَحَّحَهُ ابْنُ خُزَيْمَةَ، وَابْنُ حِبَّانَ، وَالْحَاكِمُ. قَالَهُ الشَّوْكَانِيُّ فِي نَيْلِ الْأَوْطَارِ.
Biz deriz ki: İbn Huzeyme, İbn Hibbân ve Hâkim onu sahih kabul etmişlerdir; bunu Şevkânî Neylü'l-Evtâr'da belirtmiştir.
قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: هَذَا الْحَدِيثُ ثَابِتٌ وَإِسْنَادُهُ صَحِيحٌ. قَالَ: أَبُو دَاوُدَ فِي سُنَنِهِ: حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ يُونُسَ ثَنَا اللَّيْثُ (ح) وَثَنَا عِيسَى بْنُ حَمَّادٍ، أَخْبَرَنَا اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ بُكَيْرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ: قَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ: هَشَشْتُ فَقَبَّلْتُ. . إِلَى آخَرِ الْحَدِيثِ بِلَفْظِهِ الْمَذْكُورِ آنِفًا. وَلَا يَخْفَى أَنَّ هَذَا الْإِسْنَادَ صَحِيحٌ، فَإِنَّ طَبَقَتَهُ الْأُولَى أَحْمَدُ بْنُ يُونُسَ وَعِيسَى بْنُ حَمَّادٍ، أَمَّا أَحْمَدُ فَهُوَ ابْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ يُونُسَ الْكُوفِيُّ التَّمِيمِيُّ الْيَرْبُوعِيُّ ثِقَةٌ حَافِظٌ، وَعِيسَى بْنُ حَمَّادٍ التَّجِيبِيُّ أَبُو مُوسَى الْأَنْصَارِيُّ الْمُلَقَّبُ زُغْبَةَ، ثِقَةٌ. وَطَبَقَتُهُ الثَّانِيَةُ اللَّيْثُ بْنُ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْفَهْمِيُّ أَبُو الْحَارِثِ الْمِصْرِيُّ ثِقَةٌ ثَبْتٌ، فَقِيهٌ إِمَامٌ مَشْهُورٌ. وَطَبَقَتُهُ الثَّالِثَةُ بُكَيْرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْأَشَجِّ مَوْلَى بَنِي مَخْزُومٍ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ، أَوْ أَبُو يُوسُفَ الْمَدَنِيُّ، نَزِيلُ مِصْرَ ; ثِقَةٌ. وَطَبَقَتُهُ الرَّابِعَةُ عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ سَعِيدِ بْنِ سُوِيدٍ الْأَنْصَارِيُّ الْمَدَنِيُّ ثِقَةٌ. وَطَبَقَتُهُ الْخَامِسَةُ جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، عَنِ النَّبِيِّ ﷺ ; فَهَذَا إِسْنَادٌ صَحِيحٌ رِجَالُهُ ثِقَاتٌ كَمَا تَرَى. فَهُوَ نَصٌّ صَحِيحٌ صَرِيحٌ فِي أَنَّهُ ﷺ قَاسَ الْقُبْلَةَ عَلَى الْمَضْمَضَةِ ; لِأَنَّ الْمَضْمَضَةَ مُقَدِّمَةُ الشُّرْبِ، وَالْقُبْلَةَ مُقَدِّمَةُ الْجِمَاعِ، فَالْجَامِعُ بَيْنَهُمَا أَنْ كُلًّا مِنْهُمَا مُقَدِّمَةُ الْفِطْرِ، وَهِيَ لَا تُفْطِرُ بِالنَّظَرِ لِذَاتِهَا.
Bu eseri kaleme alan [Şenkitî] —Allah onu affetsin— der ki: Bu hadis sabittir ve isnadı sahihtir. Ebû Dâvûd Sünen'inde şöyle demiştir: Bize Ahmed b. Yûnus rivayet etti, bize Leys rivayet etti (H) ve bize Îsâ b. Hammâd rivayet etti, bize Leys b. Sa'd, Bükeyr b. Abdillâh'tan, o Abdülmelik b. Saîd'den, o Câbir b. Abdillâh'tan haber verdi; dedi ki: Ömer b. el-Hattâb dedi ki: Neşelenip öptüm... az önce zikredilen lafzıyla hadisin sonuna kadar. Bu isnadın sahih olduğu gizli değildir; zira isnadın birinci tabakası Ahmed b. Yûnus ve Îsâ b. Hammâd'dır. Ahmed'e gelince, o İbn Abdillâh b. Yûnus el-Kûfî et-Temîmî el-Yerbûî'dir, sika bir hafızdır. Îsâ b. Hammâd et-Tucîbî Ebû Mûsâ el-Ensârî ise "Zuğbe" lakaplı olup sikadır. İkinci tabakası Leys b. Sa'd b. Abdirrahmân el-Fehmî Ebû'l-Hâris el-Mısrî'dir; sika, sebt, fakih ve meşhur bir imamdır. Üçüncü tabakası Benî Mahzûm'un azatlısı Bükeyr b. Abdillâh b. el-Eşecc Ebû Abdillâh veya Ebû Yûsuf el-Medenî olup Mısır'a yerleşmiştir; sikadır. Dördüncü tabakası Abdülmelik b. Saîd b. Süveyd el-Ensârî el-Medenî'dir; sikadır. Beşinci tabakası ise Câbir b. Abdillâh'tır; o Ömer b. el-Hattâb'dan, o da Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet etmiştir. İşte gördüğün gibi bu, ravileri sika olan sahih bir isnaddır. Dolayısıyla bu, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem öpmeyi mazmazaya (ağza su vermeye) kıyas ettiğine dair sahih ve sarih bir nasstır; çünkü mazmaza içmenin mukaddimesi (ön adımı), öpme de cinsel ilişkinin mukaddimesidir. İkisi arasındaki ortak payda ise her birinin orucu bozan şeyin mukaddimesi olması ve kendi zatı itibarıyla orucu bozmamasıdır.
فَهَذِهِ الْأَدِلَّةُ الَّتِي ذَكَرْنَا - فِيهَا الدَّلِيلُ الْوَاضِحُ عَلَى أَنَّ إِلْحَاقَ النَّظِيرِ بِنَظِيرِهِ مِنَ الشَّرْعِ لَا مُخَالِفَ لَهُ ; لِأَنَّهُ ﷺ فَعَلَهُ، وَاللَّهُ يَقُولُ: لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ [٣٣ \ ٢١] ، وَهُوَ ﷺ لَمْ يَفْعَلْهُ إِلَّا لِيُنَبِّهَ النَّاسَ لَهُ.
Zikrettiğimiz bu delillerde, bir benzerin diğer benzerine katılmasının şeriata aykırı olmayıp bilakis şeriattan olduğuna dair apaçık delil vardır; zira bunu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bizzat yapmıştır. Allah Teâlâ ise: { لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ } “Andolsun ki Resûlullah'ta sizin için güzel bir örnek vardır” [33/21] buyurmaktadır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de bunu ancak insanların dikkatini buna çekmek için yapmıştır.
فَإِنْ قِيلَ: إِنَّمَا فَعَلَهُ ﷺ لِأَنَّ اللَّهَ أَوْحَى إِلَيْهِ ذَلِكَ.
Eğer: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bunu ancak Allah kendisine vahyettiği için yaptı, denilirse;
قُلْنَا: فِعْلُهُ حُجَّةٌ فِي فِعْلِ مِثْلِ ذَلِكَ الَّذِي فَعَلَ، وَلَوْ كَانَ فَعَلَهُ بِوَحْيٍ كَسَائِرِ أَقْوَالِهِ وَأَفْعَالِهِ وَتَقْرِيرَاتِهِ، فَكُلُّهَا تَثْبُتُ بِهَا الْحُجَّةُ، وَإِنْ كَانَ هُوَ ﷺ فَعَلَ مَا فَعَلَ مِنْ ذَلِكَ بِوَحْيٍ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى.
Biz deriz ki: Onun fiili, —diğer sözleri, fiilleri ve takrirleri gibi vahiy ile yapmış olsa bile— yaptığı şeyin benzerini yapma hususunda hüccettir; zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bunlardan her ne yapmışsa Allah Teâlâ'dan bir vahiy ile yapmış olsa dahi hepsinde de hüccet sabit olur.
مَسْأَلَةٌ
Mesele
قَالَ ابْنُ خُوَيْزِ مِنْدَادَ مِنْ عُلَمَاءِ الْمَالِكِيَّةِ: تَضَمَّنَتْ هَذِهِ الْآيَةُ الْحُكْمَ بِالْقَافَةِ ; لِأَنَّهُ لَمَّا قَالَ: وَلَا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ [١٧ \ ٣٦] دَلَّ عَلَى جَوَازِ مَا لَنَا بِهِ عِلْمٌ، فَكُلُّ مَا عَلِمَهُ الْإِنْسَانُ أَوْ غَلَبَ عَلَى ظَنِّهِ جَازَ أَنْ يَحْكُمَ بِهِ. وَبِهَذَا احْتَجَجْنَا عَلَى إِثْبَاتِ الْقُرْعَةِ وَالْخَرْصِ ; لِأَنَّهُ ضَرْبٌ مِنْ غَلَبَةِ الظَّنِّ، وَقَدْ يُسَمَّى عِلْمًا اتِّسَاعًا، فَالْقَائِفُ يُلْحِقُ الْوَلَدَ بِأَبِيهِ مِنْ طَرِيقِ الشَّبَهِ بَيْنَهُمَا، كَمَا يُلْحِقُ الْفَقِيهُ الْفَرْعَ بِالْأَصْلِ عَنْ طَرِيقِ الشَّبَهِ. وَفِي الصَّحِيحِ عَنْ عَائِشَةَ ﵂: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ دَخَلَ عَلَيَّ مَسْرُورًا تَبْرُقُ أَسَارِيرُ وَجْهِهِ، فَقَالَ: «أَلَمْ تَرَيْ أَنْ مُجَزِّزًا الْمُدْلِجِيَّ نَظَرَ آنِفًا إِلَى زَيْدِ بْنِ حَارِثَةَ وَأُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ عَلَيْهِمَا قَطِيفَةٌ، قَدْ غَطَّيَا رُءُوسَهُمَا وَبَدَتْ أَقْدَامُهُمَا فَقَالَ: إِنَّ بَعْضَ هَذِهِ الْأَقْدَامِ لَمِنْ بَعْضٍ» وَفِي حَدِيثِ يُونُسَ بْنِ يَزِيدَ: وَكَانَ مُجَزِّزٌ قَائِفًا. اهـ بِوَاسِطَةِ نَقْلِ الْقُرْطُبِيِّ فِي تَفْسِيرِهِ.
Mâlikî âlimlerinden İbn Huveyzimendâd şöyle demiştir: Bu ayet, kâfelerle (fiziki benzerlikten soy tespiti yapan uzmanlarla) hükmetmeyi içermektedir; çünkü Allah Teâlâ: { وَلَا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ } “Hakkında bilgin olmayan şeyin ardına düşme” [17/36] buyurunca, hakkında bilgimiz olan şeyin caiz olduğuna delalet etmiştir. Dolayısıyla insanın bildiği veya zann-ı gâlibine dayanan her şeyle hükmetmesi caizdir. İşte biz kur'a ve harsı (tahmin yoluyla ürün miktarını belirlemeyi) ispat etmek için bununla delil getirdik; çünkü bu bir tür zann-ı gâliptir ve genişletilerek bazen 'ilim' olarak da adlandırılır. Nitekim kâif (uzman), aralarındaki benzerlik yoluyla çocuğu babasına bağlar; tıpkı fakihin benzerlik yoluyla fer'i asla bağlaması gibi. Sahîh'te Âişe'den radıyallâhu anhâ şöyle rivayet edilmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yüzünün çizgileri parıldayarak sevinçli bir halde yanıma girdi ve: «Görmedin mi? Mücezziz el-Müdlicî az önce Zeyd b. Hârise ile Üsâme b. Zeyd'e baktı; üzerlerinde bir örtü vardı, başlarını örtmüşler ayakları ise görünüyordu. Bunun üzerine o: Gerçekten bu ayakların bir kısmı diğerindendir, dedi» buyurdu. Yûnus b. Yezîd'in hadisinde: "Mücezziz bir kâif idi" ifadesi yer alır. Kurtubî'nin tefsirindeki nakli vasıtasıyla iktibas son buldu.
قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: مِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّ الْعُلَمَاءَ اخْتَلَفُوا فِي اعْتِبَارِ أَقْوَالِ الْقَافَةِ، فَذَهَبَ بَعْضُهُمْ إِلَى عَدَمِ اعْتِبَارِهَا، وَاحْتَجَّ مَنْ قَالَ بِعَدَمِ اعْتِبَارِهَا بِقِصَّةِ الْأَنْصَارِيَّةِ الَّتِي لَاعَنَتْ زَوْجَهَا وَجَاءَتْ بِوَلَدٍ شَبِيهٍ جِدًّا بِمَنْ رُمِيَتْ بِهِ وَلَمْ يَعْتَبِرْ هَذَا الشَّبَهَ النَّبِيُّ ﷺ، فَلَمْ يَحْكُمْ بِأَنَّ الْوَلَدَ مِنْ زِنًى وَلَمْ يَجْلِدِ الْمَرْأَةَ.
Bu eseri kaleme alan [Şenkitî] —Allah onu affetsin— der ki: Âlimlerin kâfelerin sözlerinin muteber sayılıp sayılmayacağı konusunda ihtilaf ettikleri bilinmektedir. Onlardan bazıları bunların muteber olmadığı görüşüne varmıştır. Muteber olmadığını söyleyenler, kocasıyla liânlaşan ve suçlandığı adama son derece benzeyen bir çocuk dünyaya getiren Ensârî kadının kıssasını delil getirmişlerdir; zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bu benzerliği muteber saymamış, çocuğun zinadan olduğuna hükmetmemiş ve kadına da celde (hadd cezası) uygulamamıştır.
قَالُوا: فَلَوْ كَانَ الشَّبَهُ تَثْبُتُ بِهِ الْأَنْسَابُ لَأَثْبَتَ النَّبِيُّ ﷺ بِهِ أَنَّ ذَلِكَ الْوَلَدَ مِنْ ذَلِكَ الرَّجُلِ الَّذِي رُمِيَتْ بِهِ، فَيَلْزَمُ عَلَى ذَلِكَ إِقَامَةُ الْحَدَّ عَلَيْهَا، وَالْحُكْمُ بِأَنَّ الْوَلَدَ ابْنُ زِنًى، وَلَمْ يَفْعَلِ النَّبِيُّ ﷺ شَيْئًا مِنْ ذَلِكَ كَمَا يَأْتِي إِيضَاحُهُ (فِي سُورَةِ النُّورِ) إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى.
Dediler ki: Eğer benzerlik ile nesepler sabit olsaydı, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bu benzerlikle o çocuğun suçlandığı o adamdan olduğunu tespit ederdi; bunun sonucunda da kadına had cezasının uygulanması ve çocuğun zina çocuğu olduğuna hükmedilmesi gerekirdi. Oysa inşâallah Teâlâ (Nûr Sûresi'nde) açıklanacağı üzere Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bunlardan hiçbirini yapmamıştır.
وَهَذَا الْقَوْلُ بِعَدَمِ اعْتِبَارِ أَقْوَالِ الْقَافَةِ مَرْوِيٌّ عَنْ أَبِي حَنِيفَةَ وَإِسْحَاقَ وَالثَّوْرِيِّ وَأَصْحَابِهِمْ.
Kâfelerin sözlerinin muteber olmadığına dair bu görüş Ebû Hanîfe, İshâk, Sevrî ve onların mezhep arkadaşlarından rivayet edilmiştir.
وَذَهَبَ جُمْهُورُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى اعْتِبَارِ أَقْوَالِ الْقَافَةِ عِنْدَ التَّنَازُعِ فِي الْوَلَدِ، مُحْتَجِّينَ بِمَا ثَبَتَ فِي الصَّحِيحَيْنِ مِنْ حَدِيثِ عَائِشَةَ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ سُرَّ بِقَوْلِ مُجَزِّزِ بْنِ الْأَعْوَرِ الْمُدْلِجِيِّ: إِنَّ بَعْضَ هَذِهِ الْأَقْدَامِ مِنْ بَعْضٍ، حَتَّى بَرَقَتْ أَسَارِيرُ وَجْهِهِ مِنَ السُّرُورِ.
İlim ehlinin cumhuru ise, Sahîhayn'da Âişe'den sabit olan hadisi delil getirerek çocuk konusunda çekişme olduğunda kâfelerin sözlerinin muteber sayılacağı görüşüne varmışlardır: Mücezziz b. el-A'ver el-Müdlicî'nin: "Gerçekten bu ayakların bir kısmı diğerindendir" sözünden dolayı Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem o kadar sevinmiştir ki sevincinden yüzünün çizgileri parıldamıştır.
قَالُوا: وَمَا كَانَ ﷺ لِيُسَرَّ بِالْبَاطِلِ وَلَا يُعْجِبَهُ، بَلْ سُرُورُهُ بِقَوْلِ الْقَائِفِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُ مِنَ الْحَقِّ لَا مِنَ الْبَاطِلِ ; لِأَنَّ تَقْرِيرَهُ وَحْدَهُ كَافٍ فِي مَشْرُوعِيَّةِ مَا قَرَّرَ عَلَيْهِ، وَأَحْرَى مِنْ ذَلِكَ مَا لَوْ زَادَ السُّرُورُ بِالْأَمْرِ عَلَى التَّقْرِيرِ عَلَيْهِ، وَهُوَ وَاضِحٌ كَمَا تَرَى.
Dediler ki: Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem batıl bir şeyle sevinmesi ve bunu beğenmesi düşünülemez; bilakis onun kâifin sözüyle sevinmesi, bu sözün batıldan değil haktan olduğuna bir delildir. Çünkü tek başına onun takriri (onaylaması) bile onayladığı şeyin meşruiyeti için yeterlidir; bir de takririn üzerine o işle sevinç duyulması durumu haydi haydi böyledir ve gördüğün gibi bu gayet açıktır.
وَاعْلَمْ أَنَّ الَّذِينَ قَالُوا بِاعْتِبَارِ أَقْوَالِ الْقَافَةِ اخْتَلَفُوا، فَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: لَا يُقْبَلُ ذَلِكَ إِلَّا فِي أَوْلَادِ الْإِمَاءِ دُونَ أَوْلَادِ الْحَرَائِرِ. وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: يُقْبَلُ ذَلِكَ فِي الْجَمِيعِ.
Bil ki kâfelerin sözlerinin muteber olduğunu söyleyenler de ihtilaf etmişlerdir: Onlardan bazıları: Bu ancak cariyelerin çocuklarında kabul edilir, hür kadınların çocuklarında kabul edilmez, demişlerdir. Bazıları ise: Bütün çocuklarda kabul edilir, demişlerdir.
قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: التَّحْقِيقُ بِاعْتِبَارِ ذَلِكَ فِي أَوْلَادِ الْحَرَائِرِ وَالْإِمَاءِ ; لِأَنَّ سُرُورَ النَّبِيِّ ﷺ وَقَعَ فِي وَلَدِ حُرَّةٍ، وَصُورَةُ سَبَبِ النُّزُولِ قَطْعِيَّةُ الدُّخُولِ كَمَا تَقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ، وَهُوَ قَوْلُ الْجُمْهُورِ وَهُوَ الْحَقُّ، خِلَافًا لِلْإِمَامِ مَالِكٍ ﵀ قَائِلًا: إِنَّ صُورَةَ السَّبَبِ ظَنِّيَّةُ الدُّخُولِ، وَعَقَدَهُ صَاحِبُ مَرَاقِي السُّعُودِ بِقَوْلِهِ:
Bu eseri kaleme alan [Şenkitî] —Allah onu affetsin— der ki: Tahkik edilen doğru görüş, hem hür kadınların hem de cariyelerin çocuklarında bunun muteber olmasıdır; zira Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem sevinci hür bir kadının çocuğu hakkında vaki olmuştur. Usul ilminde kararlaştırıldığı üzere nüzul sebebinin sureti [genel lafzın kapsamına] kesin olarak (kat'î) dâhildir. Bu, cumhurun görüşüdür ve hak olan da budur; İmam Mâlik'in rahimehullâh sebep suretinin zannî olarak dâhil olduğunu söyleyen görüşünün aksinedir. Merâkı's-Suûd sahibi bu hususu şu sözüyle nazmetmiştir:
وَاجْزِمْ بِإِدْخَالِ ذَوَاتِ السَّبَبِ ... وَارْوِ عَنِ الْإِمَامِ ظَنًّا تُصِبِ
Sebep olan hususların [hükme] dahil olduğunu kesin bil... İmamdan bunun zannî olduğunu rivayet et ki isabet edesin.
تَنْبِيهَانِ
İki Uyarı
الْأَوَّلُ: لَا تُعْتَبَرُ أَقْوَالُ الْقَافَةِ فِي شَبَهِ مَوْلُودٍ بِرَجُلٍ إِنْ كَانَتْ أُمُّهُ فِرَاشًا لِرَجُلٍ آخَرَ ; لِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ رَأَى شِدَّةَ شَبَهِ الْوَلَدِ الَّذِي اخْتَصَمَ فِيهِ سَعْدُ بْنُ أَبِي وَقَّاصٍ وَعَبْدُ بْنُ زَمْعَةَ بِعُتْبَةَ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ، وَلَمْ يُؤَثِّرْ عِنْدَهُ هَذَا الشَّبَهُ فِي النَّسَبِ لِكَوْنِ أُمِّ الْوَلَدِ فِرَاشًا لِزَمْعَةَ ; فَقَالَ ﷺ «الْوَلَدُ لِلْفِرَاشِ وَلِلْعَاهِرِ الْحَجَرُ» وَلَكِنَّهُ ﷺ اعْتَبَرَ هَذَا الشَّبَهَ مِنْ جِهَةٍ أُخْرَى غَيْرِ النَّسَبِ، فَقَالَ لِسَوْدَةَ بِنْتِ زَمْعَةَ ﵂: «احْتَجِبِي عَنْهُ» مَعَ أَنَّهُ أَلْحَقَهُ بِأَبِيهَا، فَلَمْ يَرَ سَوْدَةَ قَطُّ، وَهَذِهِ الْمَسْأَلَةُ أَصْلٌ عِنْدَ الْمَالِكِيَّةِ فِي مُرَاعَاةِ الْخِلَافِ كَمَا هُوَ مَعْلُومٌ عِنْدَهُمْ.
Birincisi: Çocuğun annesi başka bir erkeğin nikâhı altındaysa (firâş), kâfelerin bir çocuğun başka bir adama benzediğine dair sözleri muteber sayılmaz; zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Sa'd b. Ebî Vakkâs ile Abd b. Zem'a'nın hakkında çekiştikleri çocuğun Utbe b. Ebî Vakkâs'a olan aşırı benzerliğini görmüş, ancak çocuğun annesi Zem'a'nın firâşı (nikâhlısı) olduğu için bu benzerlik onun nezdinde nesep hususunda bir tesir doğurmamıştır. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Çocuk [nikâhlı] yatağa aittir; zina eden için ise mahrumiyet (taş) vardır» buyurmuştur. Fakat Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bu benzerliği nesep dışındaki başka bir cihetten dikkate almış ve çocuğu babasına (Zem'a'ya) kattığı halde Sevde bint Zem'a'ya radıyallâhu anhâ: «Ondan örtün (hicaba gir)» buyurmuştur; öyle ki çocuk Sevde'yi hiç görmemiştir. Bu mesele, Mâlikîler nezdinde bilindiği üzere hilafı gözetme (mürââtü'l-hilâf) konusunda bir asıldır.
التَّنْبِيهُ الثَّانِي
İkinci Uyarı
قَالَ بَعْضُ عُلَمَاءِ الْعَرَبِيَّةِ: أَصْلُ الْقَفْوِ الْبُهْتُ وَالْقَذْفُ بِالْبَاطِلِ، وَمِنْهُ الْحَدِيثُ الَّذِي رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ: «نَحْنُ بَنُو النَّضْرِ بْنِ كِنَانَةَ لَا نَقْفُو أُمَّنَا وَلَا نَنْتَفِي مِنْ أَبِينَا» أَخْرَجَهُ الْإِمَامُ أَحْمَدُ وَابْنُ مَاجَهْ وَغَيْرُهُمَا مِنْ حَدِيثِ الْأَشْعَثِ بْنِ قَيْسٍ، وَسَاقَ طُرُقَ هَذَا الْحَدِيثِ ابْنُ كَثِيرٍ فِي تَارِيخِهِ، وَقَوْلُهُ «لَا نَقْفُو أُمَّنَا» أَيْ لَا نَقْذِفُ أُمَّنَا وَنَسُبُّهَا، وَمِنْهُ قَوْلُ الْكُمَيْتِ:
Bazı Arap dili âlimleri şöyle demiştir: Kafv (قَفْو) kelimesinin aslı bühtan ve batıl ile iftira atmak (kazf) demektir. Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet edilen şu hadis de bu kabildendir: «Biz Nadr b. Kinâne'nin oğullarıyız; annemize iftira atmayız (nebfû) ve babamızı da inkâr etmeyiz.» Bu hadisi İmam Ahmed, İbn Mâce ve diğerleri Eş'as b. Kays hadisinden rivayet etmişlerdir; İbn Kesîr de Târih'inde bu hadisin rivayet yollarını sıralamıştır. Hadisteki «lâ nakfû ümmenâ» ifadesi; annemize zina isnadında bulunmayız ve ona sövmeyiz demektir. Kümeyt'in şu beyti de bu anlamdadır:
فَلَا أَرْمِي الْبَرِيءَ بِغَيْرِ ذَنْبٍ ... وَلَا أَقْفُو الْحَوَاصِنَ إِنْ قُفِينَا
Suçsuza günahsız yere iftira atmam... İftiraya uğrasalar bile iffetli kadınların ardına düşüp iftira atmam.
وَقَوْلُ النَّابِغَةِ الْجَعْدِيِّ:
Nâbiğa el-Ca'dî'nin şu sözü de böyledir:
وَمِثْلُ الدُّمَى شُمُّ الْعَرَانِينِ سَاكِنٌ ... بِهِنَّ الْحَيَاءُ لَا يُشِعْنَ التَّقَافِيَا
Heykel gibi güzel, asil burunludurlar; içlerinde vakar ve hayâ yer etmiştir, iftira ve dedikoduyu asla yaymazlar.
وَالَّذِي يَظْهَرُ لَنَا أَنَّ أَصْلَ الْقَفْوِ فِي لُغَةِ الْعَرَبِ: الِاتِّبَاعُ كَمَا هُوَ مَعْلُومٌ مِنَ اللُّغَةِ، وَيَدْخُلُ فِيهِ اتِّبَاعُ الْمَسَاوِي كَمَا ذَكَرَهُ مَنْ قَالَ: إِنَّ أَصْلَهُ الْقَذْفُ وَالْبُهْتُ.
Bize göre açık olan şudur ki Arap dilinde Kafv kelimesinin aslı: Dilden de bilindiği üzere bir şeyin ardına düşmek/tâbi olmaktır. Kötülüklerin ve ayıpların peşine düşmek de buna dâhildir; nitekim kelimenin aslının kazf ve bühtan olduğunu söyleyen kimse de bunu kastetmiştir.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤَادَ كُلُّ أُولَئِكَ كَانَ عَنْهُ مَسْئُولًا [١٧ \ ٣٦] فِيهِ وَجْهَانِ مِنَ التَّفْسِيرِ:
Allah Teâlâ'nın bu yüce ayetteki: { إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤَادَ كُلُّ أُولَئِكَ كَانَ عَنْهُ مَسْئُولًا } “Çünkü kulak, göz ve kalp; bunların hepsi ondan sorumludur” [17/36] buyruğunun tefsirinde iki vecih bulunmaktadır: