وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ (فِي فَتْحِ الْبَارِي) : إِنَّمَا نَقَلَ ذَلِكَ أَبُو الزِّنَادِ عَنْ خَارِجَةَ بْنِ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ ; كَمَا أَخْرَجَهُ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَالْبَيْهَقِيُّ مِنْ رِوَايَةِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي الزِّنَادِ عَنْ أَبِيهِ، وَإِلَّا فَأَبُو الزِّنَادِ لَا يَثْبُتُ أَنَّهُ رَأَى عِشْرِينَ مِنَ الصَّحَابَةِ فَضْلًا عَنْ أَلْفٍ.
İbn Hacer (Fethu'l-Bârî'de) şöyle demiştir: Bunu Ebü'z-Zinâd yalnızca Hârice b. Zeyd b. Sâbit'ten nakletmiştir; nitekim Saîd b. Mansûr ve el-Beyhakî, Abdurrahman b. Ebî'z-Zinâd'ın babasından rivayetiyle bunu tahriç etmişlerdir. Aksi takdirde, Ebü'z-Zinâd'ın bin bir yana, yirmi sahabi gördüğü bile sabit değildir.
وَمِمَّنْ قَالَ بِأَنَّ الْقَسَامَةَ تَجِبُ بِهَا الدِّيَةُ وَلَا يَجِبُ بِهَا الْقَوَدُ: الشَّافِعِيُّ فِي أَصَحِّ قَوْلَيْهِ، وَهُوَ مَذْهَبُ أَبِي حَنِيفَةَ، وَرُوِيَ عَنْ أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَمُعَاوِيَةَ ﵃. وَهُوَ مَرْوِيٌّ عَنِ الْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ، وَالشَّعْبِيِّ، وَالنَّخَعِيِّ، وَعُثْمَانَ الْبُتِّيِّ، وَالْحَسَنِ بْنِ صَالِحٍ، وَغَيْرِهِمْ. وَعَنْ مُعَاوِيَةَ: الْقَتْلُ بِهَا أَيْضًا.
Kasâme ile diyetin vacip olup kısasın vacip olmadığını söyleyenler arasında: en sahih iki kavlinden birinde Şâfiî yer alır ve bu Ebû Hanîfe'nin mezhebidir. Ebû Bekir, Ömer, İbn Abbâs ve Muâviye radıyallâhu anhüm'den de rivayet edilmiştir. Hasan-ı Basrî, Şa'bî, Nehaî, Osman el-Bettî, Hasan b. Sâlih ve başkalarından da rivayet edilmiştir. Muâviye'den ise onunla [yani kasâme ile] öldürme hükmü de rivayet edilmiştir.
وَذَهَبَتْ جَمَاعَةٌ أُخْرَى إِلَى أَنَّ الْقَسَامَةَ لَا يَثْبُتُ بِهَا حُكْمٌ مِنْ قِصَاصٍ وَلَا دِيَةٍ، وَهَذَا مَذْهَبُ الْحَكَمِ بْنِ عُتَيْبَةَ، وَأَبِي قِلَابَةَ، وَسَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، وَسُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ، وَقَتَادَةَ، وَمُسْلِمِ بْنِ خَالِدٍ، وَإِبْرَاهِيمَ بْنِ عُلَيَّةَ، وَإِلَيْهِ يَنْحُو الْبُخَارِيُّ، وَرُوِيَ عَنْ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ بِاخْتِلَافٍ عَنْهُ.
Diğer bir topluluk ise kasâme ile ne kısas ne de diyet hiçbir hükmün sabit olmayacağı görüşüne varmıştır. Bu, Hakem b. Uteybe, Ebû Kılâbe, Sâlim b. Abdillâh, Süleymân b. Yesâr, Katâde, Müslim b. Hâlid ve İbrâhîm b. Uleyye'nin mezhebidir. Buhârî de bu görüşe meyletmektedir. Farklı bir rivayetle Ömer b. Abdilazîz'den de [bu görüş] rivayet edilmiştir.
وَرُوِيَ عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ مَرْوَانَ أَنَّهُ نَدِمَ عَلَى قَتْلِهِ رَجُلًا بِالْقَسَامَةِ، وَمَحَا أَسْمَاءَ الَّذِينَ حَلَفُوا أَيْمَانَهُمْ مِنَ الدِّيوَانِ، وَسَيَّرَهُمْ إِلَى الشَّامِ، قَالَهُ الْبُخَارِيُّ فِي صَحِيحِهِ.
Abdülmelik b. Mervân'dan, kasâme sebebiyle bir adamı öldürdüğüne pişman olduğu, yemin edenlerin isimlerini divandan sildiği ve onları Şam'a sürgün ettiği rivayet edilmiştir; bunu Buhârî Sahîh'inde zikretmiştir.
فَإِذَا عَرَفْتَ أَقْوَالَ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي الْقَسَامَةِ فَدُونَكَ أَدِلَّتَهُمْ عَلَى أَقْوَالِهِمْ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ:
İlim ehlinin kasâme hakkındaki görüşlerini öğrendiğine göre, bu meseledeki görüşlerine dair delilleri şöyledir:
أَمَّا الَّذِينَ قَالُوا بِالْقِصَاصِ بِالْقَسَامَةِ فَاسْتَدَلُّوا عَلَى ذَلِكَ بِمَا ثَبَتَ فِي بَعْضِ رِوَايَاتِ حَدِيثِ سَهْلِ بْنِ أَبِي حَثْمَةَ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ وَغَيْرِهِ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ فِي قَتْلِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَهْلٍ الْأَنْصَارِيِّ بِخَيْبَرَ، مُخَاطِبًا لِأَوْلِيَاءِ الْمَقْتُولِ: " يُقْسِمُ خَمْسُونَ مِنْكُمْ عَلَى رَجُلٍ مِنْهُمْ فَيُدْفَعُ بِرُمَّتِهِ. . " الْحَدِيثَ. فَقَوْلُهُ ﷺ فِي هَذَا الْحَدِيثِ الثَّابِتِ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ وَغَيْرِهِ " فَيُدْفَعُ بِرُمَّتِهِ " مَعْنَاهُ: أَنَّهُ يُسَلَّمُ لَهُمْ لِيَقْتُلُوهُ بِصَاحِبِهِمْ. وَهُوَ نَصٌّ صَحِيحٌ صَرِيحٌ فِي الْقَوَدِ بِالْقَسَامَةِ.
Kasâme ile kısasa hükmedenler, Sahîh-i Müslim ve diğerlerinde geçen Sehl b. Ebî Hasme hadisinin bazı rivayetlerinde sabit olan şu hususla delil getirmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Hayber'de Abdullah b. Sehl el-Ensârî'nin öldürülmesi hakkında maktulün velilerine hitaben: "Sizden elli kişi onlardan bir adam üzerine yemin eder ve o adam bütünüyle [size] teslim edilir..." buyurmuştur. Sahîh-i Müslim ve diğerlerinde sabit olan bu hadisteki "bütünüyle teslim edilir" sözünün anlamı: Arkadaşlarına karşılık öldürsünler diye kendilerine teslim edilmesidir. Bu da kasâme ile kısas konusunda sahih ve sarih bir nastır.
وَمِنْ أَدِلَّتِهِمْ عَلَى ذَلِكَ حَدِيثُ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ عِنْدَ النَّسَائِيِّ الَّذِي قَدَّمْنَاهُ قَرِيبًا، وَقَدْ قَدَّمْنَا عَنِ ابْنِ حَجَرٍ أَنَّهُ قَالَ فِيهِ: صَحِيحٌ حَسَنٌ. فَقَوْلُ النَّبِيِّ ﷺ فِيهِ: " أَقِمْ شَاهِدَيْنَ عَلَى مَنْ قَتَلَهُ أَدْفَعْهُ إِلَيْكُمْ بِرُمَّتِهِ " صَرِيحٌ أَيْضًا فِي الْقَوَدِ بِالْقَسَامَةِ. وَادِّعَاءُ أَنَّ مَعْنَى دَفْعِهِ إِلَيْهِمْ بِرُمَّتِهِ: أَيْ لِيَأْخُذُوا مِنْهُ الدِّيَةَ، بِعِيدٌ جِدًّا كَمَا تَرَى.
Buna dair delillerinden biri de az önce zikrettiğimiz, Nesâî'deki Amr b. Şuayb'ın babasından, onun da dedesinden rivayet ettiği hadistir; İbn Hacer'in bu hadis hakkında "sahih-hasendir" dediğini daha önce aktarmıştık. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in oradaki: "Onu öldüren kimseye iki şahit getir, onu bütünüyle size teslim edeyim" buyruğu da kasâme ile kısas hususunda sarihtir. Onun bütünüyle kendilerine teslim edilmesinin 'ondan diyet alsınlar diye' anlamına geldiği iddiası ise gördüğün gibi oldukça uzaktır.
وَمِنْ أَدِلَّتِهِمْ مَا ثَبَتَ فِي رِوَايَةٍ مُتَّفَقٍ عَلَيْهَا فِي حَدِيثِ سَهْلٍ الْمَذْكُورِ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ لِأَوْلِيَاءِ الْمَقْتُولِ: " تَحْلِفُونَ خَمْسِينَ يَمِينًا وَتَسْتَحِقُّونَ قَاتِلَكُمْ. أَوْ: صَاحِبَكُمْ. . " الْحَدِيثَ، قَالُوا: فَعَلَى أَنَّ الرِّوَايَةَ " قَاتِلَكُمْ " فَهِيَ صَرِيحٌ فِي الْقَوَدِ بِالْقَسَامَةِ. وَعَلَى أَنَّهَا " صَاحِبَكُمْ " فَهِيَ مُحْتَمِلَةٌ لِذَلِكَ احْتِمَالًا قَوِيًّا. وَأُجِيبَ مِنْ جِهَةِ الْمُخَالِفِ بِأَنَّ هَذِهِ الرِّوَايَةَ لَا يَصِحُّ الِاحْتِجَاجُ بِهَا لِلشَّكِّ فِي اللَّفْظِ الَّذِي قَالَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ. وَلَوْ فَرَضْنَا أَنَّ لَفْظَ الْحَدِيثِ فِي نَفْسِ الْأَمْرِ " صَاحِبَكُمْ " لَاحْتَمَلَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِهِ الْمَقْتُولَ، وَأَنَّ الْمَعْنَى: تَسْتَحِقُّونَ دِيَتَهُ. وَالِاحْتِمَالُ الْمُسَاوِي يُبْطِلُ الِاسْتِدْلَالَ كَمَا هُوَ مَعْرُوفٌ فِي الْأُصُولِ ; لِأَنَّ مُسَاوَاةَ الِاحْتِمَالَيْنِ يَصِيرُ بِهَا اللَّفْظُ مُجْمَلًا، وَالْمُجْمَلُ يَجِبُ التَّوَقُّفُ عَنْهُ حَتَّى يَرِدَ دَلِيلٌ مُبَيِّنٌ لِلْمُرَادِ مِنْهُ.
Delillerinden biri de zikredilen Sehl hadisinde müttefekun aleyh olan bir rivayette sabit olan husustur: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem maktulün velilerine: "Elli yemin edersiniz ve katilinizi -yahut arkadaşınızı- hak edersiniz..." buyurmuştur. Dediler ki: Rivayetin "katilinizi" şeklinde olmasına göre bu, kasâme ile kısas hususunda sarihtir. "Arkadaşınızı" şeklinde olmasına göre ise buna kuvvetli bir ihtimali bulunmaktadır. Muhalif taraf ise buna şöyle cevap vermiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in söylediği lafızdaki şüpheden dolayı bu rivayetle ihticac etmek sahih olmaz. Hadisin lafzının işin aslında "arkadaşınızı" olduğunu varsaysak bile, bununla maktulün kastedilmiş olması ve anlamın 'onun diyetini hak edersiniz' şeklinde olması muhtemeldir. Eşit ihtimal ise usulde bilindiği üzere delil getirmeyi (istidlali) geçersiz kılar; çünkü iki ihtimalin eşitliği ile lafız mücmel hale gelir ve mücmel olan hakkında, ondan murat edileni açıklayan bir delil gelinceye kadar tevakkuf etmek (durup beklemek) vaciptir.
وَمِنْ أَدِلَّتِهِمْ مَا جَاءَ فِي رِوَايَةٍ عِنْدَ الْإِمَامِ أَحْمَدَ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: " تُسَمُّونَ قَاتِلَكُمْ ثُمَّ تَحْلِفُونَ عَلَيْهِ خَمْسِينَ يَمِينًا ثُمَّ نُسَلِّمُهُ ".
Onların delillerinden biri de İmam Ahmed'in rivayetinde gelen şu husustur: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Katilinizi isimlendirirsiniz, sonra onun aleyhine elli yemin edersiniz, sonra da onu teslim ederiz" buyurmuştur.
وَمِنْ أَدِلَّتِهِمْ مَا جَاءَ فِي رِوَايَةٍ عِنْدَ مُسْلِمٍ وَغَيْرِهِ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: " أَتَحْلِفُونَ وَتَسْتَحِقُّونَ دَمَ صَاحِبِكُمْ " قَالُوا: مَعْنَى " دَمَ صَاحِبِكُمْ " قَتْلُ الْقَاتِلِ.
Onların delillerinden biri de Müslim ve diğerlerindeki bir rivayette gelen şu husustur: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Yemin edip arkadaşınızın kanını hak eder misiniz?" buyurmuştur. Dediler ki: "Arkadaşınızın kanı" ifadesinin anlamı, katilin öldürülmesidir.
وَأُجِيبَ مِنْ جِهَةِ الْمُخَالِفِ بِاحْتِمَالِ أَنَّ الْمُرَادَ " بِدَمِ صَاحِبِكُمْ " الدِّيَةُ، وَهُوَ احْتِمَالٌ قَوِيٌّ أَيْضًا ; لِأَنَّ الْعَرَبَ تُطْلِقُ الدَّمَ عَلَى الدِّيَةِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ:
Muhalif tarafça buna, "arkadaşınızın kanı" ile diyetin kastedilmiş olması ihtimaliyle cevap verilmiştir ve bu da kuvvetli bir ihtimaldir; çünkü Araplar kan kelimesini diyet anlamında da kullanırlar. Şairin şu sözü de bundandır:
أَكَلْتُ دَمًا إِنْ لَمْ أَرُعْكِ بِضَرَّةٍ ... بَعِيدَةِ مَهْوَى الْقُرْطِ طَيِّبَةِ النَّشْرِ
Kan [diyeti] yemiş olayım eğer seni korkutmazsam bir kumayla, ... Küpesinin sallantı mesafesi uzak, kokusu hoş olan.
وَمِنْ أَدِلَّتِهِمْ مَا رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ فِي سُنَنِهِ: حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ خَالِدٍ وَكَثِيرُ بْنُ عُبَيْدٍ، قَالَا: حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ (ح) ، وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الصَّبَاحِ بْنِ سُفْيَانَ، أَخْبَرَنَا الْوَلِيدُ، عَنْ أَبِي عَمْرٍو، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ " أَنَّهُ قَتَلَ بِالْقَسَامَةِ رَجُلًا مِنْ بَنِي نَصْرِ بْنِ مَالِكٍ بِبَحْرَةِ الرُّغَاةِ عَلَى شَطِّ لِيَّةِ الْبَحْرَةِ، قَالَ: الْقَاتِلُ وَالْمَقْتُولُ مِنْهُمْ، وَهَذَا لَفْظُ مَحْمُودٍ: بِبَحْرَةٍ، أَقَامَهُ مَحْمُودٌ وَحْدَهُ عَلَى شَطِّ لِيَّةَ اهـ. وَانْقِطَاعُ سَنَدِ هَذَا الْحَدِيثِ وَاضِحٌ فِي قَوْلِهِ: " عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ " كَمَا تَرَى. وَقَدْ سَاقَ الْبَيْهَقِيُّ فِي السُّنَنِ الْكُبْرَى حَدِيثَ أَبِي دَاوُدَ هَذَا، وَقَالَ: هَذَا مُنْقَطِعٌ، ثُمَّ قَالَ: وَرَوَى أَبُو دَاوُدَ أَيْضًا فِي الْمَرَاسِيلِ عَنْ مُوسَى بْنِ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ حَمَّادٍ، عَنْ قَتَادَةَ، وَعَامِرٍ الْأَحْوَلِ عَنْ أَبِي الْمُغِيرَةِ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ " أَقَادَ بِالْقَسَامَةِ الطَّائِفَ "، وَهُوَ أَيْضًا مُنْقَطِعٌ. وَرَوَى الْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنْ أَبِي الزِّنَادِ قَالَ: أَخْبَرَنِي خَارِجَةُ بْنُ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، أَنَّ رَجُلًا مِنَ الْأَنْصَارِ قَتَلَ وَهُوَ سَكْرَانُ
Delillerinden biri de Ebû Dâvûd'un Sünen'inde rivayet ettiğidir: Bize Mahmûd b. Hâlid ve Kesîr b. Ubeyd anlattılar, dediler ki: Bize Velîd anlattı (h) ve bize Muhammed b. es-Sabbâh b. Süfyân anlattı, bize Velîd, Ebû Amr'dan, o Amr b. Şuayb'dan, o da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den bildirdi ki: "Kendisi, Bahretü'r-Rugâ'da Liyyetü'l-Bahre kıyısında Benî Nasr b. Mâlik'ten bir adamı kasâme sebebiyle öldürttü. Dedi ki: Katil ve maktul onlardandı. Mahmûd'un lafzı 'bir bahrede' şeklindedir; Mahmûd bunu tek başına 'Liyye kıyısında' olarak nakletmiştir." (İntihâ). Bu hadisin senedinin munkatı' olduğu gördüğün gibi "Amr b. Şuayb'dan, o da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den" sözünde açıktır. Beyhakî es-Sünenü'l-Kübrâ'da Ebû Dâvûd'un bu hadisini sevk etmiş ve: "Bu munkatıdır" demiştir. Sonra şöyle demiştir: Ebû Dâvûd el-Merâsîl'de de Mûsâ b. İsmâîl'den, o Hammâd'dan, o Katâde ve Âmir el-Ahvel'den, onlar da Ebü'l-Mugîre'den rivayet etmiştir ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem "Tâif'te kasâme ile kısas uygulamıştır", bu da munkatıdır. Beyhakî Sünen'inde Ebü'z-Zinâd'dan rivayet etti ki: Hârice b. Zeyd b. Sâbit bana, Ensâr'dan bir adamın sarhoş iken öldürdüğünü haber verdi:
رَجُلًا ضَرَبَهُ بِشَوِيقٍ، وَلَمْ يَكُنْ عَلَى ذَلِكَ بَيِّنَةٌ قَاطِعَةٌ إِلَّا لَطْخٌ أَوْ شَبِيهُ ذَلِكَ، وَفِي النَّاسِ يَوْمَئِذٍ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَمِنْ فُقَهَاءِ النَّاسِ مَا لَا يُحْصَى، وَمَا اخْتَلَفَ اثْنَانِ مِنْهُمْ أَنْ يَحْلِفَ وُلَاةُ الْمَقْتُولِ وَيَقْتُلُوا أَوْ يَسْتَحْيُوا، فَحَلَفُوا خَمْسِينَ يَمِينًا وَقَتَلُوا، وَكَانُوا يُخْبِرُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَضَى بِالْقَسَامَةِ، وَيَرَوْنَهَا لِلَّذِي يَأْتِي بِهِ مِنَ اللَّطْخِ أَوِ الشُّبْهَةِ أَقْوَى مِمَّا يَأْتِي بِهِ خَصْمُهُ، وَرَأَوْا ذَلِكَ فِي الصُّهَيْبِيِّ حِينَ قَتَلَهُ الْحَاطِبِيُّونَ وَفِي غَيْرِهِ. وَرَوَاهُ ابْنُ وَهْبٍ عَنْ أَبِي الزِّنَادِ وَزَادَ فِيهِ: أَنَّ مُعَاوِيَةَ كَتَبَ إِلَى سَعِيدِ بْنِ الْعَاصِ: إِنْ كَانَ مَا ذَكَرْنَا لَهُ حَقًّا أَنْ يُحَلِّفَنَا عَلَى الْقَاتِلِ ثُمَّ يُسَلِّمَهُ إِلَيْنَا.
Bir adamı kavut tokmağıyla vurup öldürdü. Buna dair bir bulaşık/karine veya benzeri bir şeyden başka kesin bir delil yoktu. O gün insanların arasında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından ve insanların fakihlerinden sayılamayacak kadar çok kimse vardı ve onlardan iki kişi dahi maktulün velilerinin yemin edip öldürmeleri yahut sağ bırakmaları hususunda ihtilaf etmedi. Böylece elli yemin ettiler ve öldürdüler. Onlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kasâme ile hükmettiğini haber veriyorlar ve bulaşık veya şüphe olarak getirdiği şeyi, hasmının getirdiğinden daha kuvvetli görüyorlardı. Bunu Hâtıboğulları Süheybî'yi öldürdüğünde ve başkalarında da böyle gördüler. Bunu İbn Vehb de Ebü'z-Zinâd'dan rivayet etmiş ve şu fazlalığı eklemiştir: Muâviye, Saîd b. el-Âs'a: "Eğer ona zikrettiğimiz şey hak ise, katilin aleyhine bize yemin ettirsin, sonra da onu bize teslim etsin" diye yazmıştır.
وَقَالَ الْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ أَيْضًا: أَخْبَرَنَا أَبُو سَعِيدِ بْنُ أَبِي عَمْرٍو، ثَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ الْأَصَمُّ، ثَنَا بَحْرُ بْنُ نَصْرٍ، ثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي الزِّنَادِ: أَنَّ هِشَامَ بْنَ عُرْوَةَ أَخْبَرَهُ: أَنَّ رَجُلًا مِنْ آلِ حَاطِبِ بْنِ أَبِي بَلْتَعَةَ كَانَتْ بَيْنَهُ وَبَيْنَ رَجُلٍ مِنْ آلِ صُهَيْبٍ مُنَازَعَةٌ. . . فَذَكَرَ الْحَدِيثَ فِي قَتْلِهِ، قَالَ: فَرَكِبَ يَحْيَى بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ حَاطِبٍ إِلَى عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ مَرْوَانَ فِي ذَلِكَ، فَقَضَى بِالْقَسَامَةِ عَلَى سِتَّةِ نَفَرٍ مِنْ آلِ حَاطِبٍ، فَثَنَّى عَلَيْهِمُ الْأَيْمَانَ، فَطَلَبَ آلُ حَاطِبٍ أَنْ يَحْلِفُوا عَلَى اثْنَيْنِ وَيَقْتُلُوهُمَا، فَأَبَى عَبْدُ الْمَلِكِ إِلَّا أَنْ يَحْلِفُوا عَلَى وَاحِدٍ فَيَقْتُلُوهُ، فَحَلَفُوا عَلَى الصُّهَيْبِيِّ فَقَتَلُوهُ. قَالَ هِشَامٌ: فَلَمْ يُنْكِرْ ذَلِكَ عُرْوَةُ، وَرَأَى أَنْ قَدْ أُصِيبَ فِيهِ الْحَقُّ، وَرُوِّينَا فِيهِ عَنِ الزُّهْرِيِّ وَرَبِيعَةَ.
Beyhakî Sünen'inde ayrıca şöyle demiştir: Bize Ebû Saîd b. Ebî Amr haber verdi, bize Ebü'l-Abbâs el-Esamm anlattı, bize Bahr b. Nasr anlattı, bize Abdullah b. Vehb anlattı, bana Abdurrahman b. Ebî'z-Zinâd haber verdi ki Hişâm b. Urve ona şöyle haber vermiştir: Hâtıb b. Ebî Beltea ailesinden bir adam ile Süheyb ailesinden bir adam arasında bir çekişme oldu... Hadisi onun öldürülmesi hakkında zikretti ve dedi ki: Yahyâ b. Abdirrahmân b. Hâtıb bu mesele için Abdülmelik b. Mervân'a gitti. O da Hâtıb ailesinden altı kişiye kasâme hükmetti ve yeminleri onlara tekrarlattı. Hâtıb ailesi iki kişi üzerine yemin edip ikisini de öldürmeyi talep etti; ancak Abdülmelik, bir kişi üzerine yemin edip onu öldürmelerinden başkasına yanaşmadı. Onlar da Süheybî üzerine yemin ettiler ve onu öldürdüler. Hişâm dedi ki: Urve bunu inkâr etmedi ve onda hakka isabet edildiği görüşüne vardı. Bu hususta bize Zührî ve Rebîa'dan da rivayet edilmiştir.
وَيُذْكَرُ عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ عَنْ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ وَابْنِ الزُّبَيْرِ: أَنَّهُمَا أَقَادَا بِالْقَسَامَةِ.
İbn Ebî Müleyke'den, Ömer b. Abdilazîz ve İbnü'z-Zübeyr'in kasâme ile kısas uyguladıkları zikredilir.
وَيُذْكَرُ عَنْ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ أَنَّهُ رَجَعَ عَنْ ذَلِكَ، وَقَالَ: إِنْ وَجَدَ أَصْحَابُهُ بَيِّنَةً، وَإِلَّا فَلَا تُظْلَمُ النَّاسُ، فَإِنَّ هَذَا لَا يُقْضَى فِيهِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ. انْتَهَى كَلَامُ الْبَيْهَقِيِّ ﵀.
Ömer b. Abdilazîz'den bundan rücu ettiği ve şöyle dediği zikredilir: "Arkadaşları bir delil bulurlarsa ne âlâ, aksi halde insanlara zulmedilmesin; zira bu meselede kıyamet gününe kadar hüküm verilemez." Beyhakî rahimehullâh'ın sözü burada bitti.
هَذِهِ هِيَ أَدِلَّةُ مَنْ أَوْجَبَ الْقَوَدَ بِالْقَسَامَةِ.
İşte kasâme ile kısası vacip görenlerin delilleri bunlardır.
وَأَمَّا حُجَجُ مَنْ قَالَ: لَا يَجِبُ بِهَا إِلَّا الدِّيَةُ فَمِنْهَا مَا ثَبَتَ فِي بَعْضِ رِوَايَاتِ حَدِيثِ سَهْلٍ الْمَذْكُورِ عِنْدَ مُسْلِمٍ وَغَيْرِهِ:
"Onunla ancak diyet vacip olur" diyenlerin hüccetlerine gelince; bunlardan biri, Müslim ve diğerlerinde zikredilen Sehl hadisinin bazı rivayetlerinde sabit olan şu kısımdır:
أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: " إِمَّا أَنْ يَدُوا صَاحِبَكُمْ، وَإِمَّا أَنْ يُؤْذِنُوا بِحَرْبٍ ".
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Ya arkadaşınızın diyetini öderler, ya da savaş ilan ederler."
قَالَ النَّوَوِيُّ فِي شَرْحِ مُسْلِمٍ: مَعْنَاهُ إِنْ ثَبَتَ الْقَتْلُ عَلَيْهِمْ بِقَسَامَتِكُمْ، فَإِمَّا أَنْ يَدُوا صَاحِبَكُمْ - أَيْ: يَدْفَعُوا إِلَيْكُمْ دِيَتَهُ - وَإِمَّا أَنْ يُعْلِمُونَا أَنَّهُمْ مُمْتَنِعُونَ مِنِ الْتِزَامِ أَحْكَامِنَا، فَيَنْتَقِضُ عَهْدُهُمْ، وَيَصِيرُونَ حَرْبًا لَنَا.
Nevevî Şerhu Müslim'de şöyle demiştir: Anlamı şudur: Eğer kasâmenizle öldürme fiili onların aleyhine sabit olursa, ya arkadaşınızın diyetini öderler -yani diyetini size verirler- ya da hükümlerimize uymaktan kaçındıklarını bize bildirirler, böylece ahitleri bozulur ve bize karşı harbî olurlar.
وَفِيهِ دَلِيلٌ لِمَنْ يَقُولُ: الْوَاجِبُ بِالْقَسَامَةِ الدِّيَةُ دُونَ الْقِصَاصِ. اهـ كَلَامُ النَّوَوِيِّ،
Bunda, 'Kasâme ile vacip olan kısas değil diyettir' diyen kimse için bir delil vardır. Nevevî'nin sözü bitti,
رَحِمَهُ اللَّهُ.
Allah ona rahmet etsin.
وَمِنْهَا مَا ثَبَتَ فِي بَعْضِ رِوَايَاتِ الْحَدِيثِ الْمَذْكُورِ فِي صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ وَغَيْرِهِ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: " أَفَتَسْتَحِقُّونَ الدِّيَةَ بِأَيْمَانِ خَمْسِينَ مِنْكُمْ "، قَالُوا: هَذِهِ الرِّوَايَةُ الثَّابِتَةُ فِي صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ صَرِيحَةٌ فِي أَنَّ الْمُسْتَحَقَّ بِأَيْمَانِ الْقَسَامَةِ إِنَّمَا هُوَ الدِّيَةُ لَا الْقِصَاصُ.
Bunlardan biri de Sahîh-i Buhârî ve diğerlerinde zikredilen hadisin bazı rivayetlerinde sabit olan Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: "Sizden elli kişinin yeminiyle diyeti hak eder misiniz?" buyruğudur. Dediler ki: Sahîh-i Buhârî'de sabit olan bu rivayet, kasâme yeminleriyle hak edilen şeyin kısas değil ancak diyet olduğu hususunda sarihtir.
وَمِنْ أَدِلَّتِهِمْ أَيْضًا مَا ذَكَرَهُ الْحَافِظُ (فِي فَتْحِ الْبَارِي) ، قَالَ: وَتَمَسَّكَ مَنْ قَالَ: لَا يَجِبُ فِيهَا إِلَّا الدِّيَةُ بِمَا أَخْرَجَهُ الثَّوْرِيُّ فِي جَامِعِهِ، وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَسَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ بِسَنَدٍ صَحِيحٍ إِلَى الشَّعْبِيِّ، قَالَ: وُجِدَ قَتِيلٌ بَيْنَ حَيَّيْنِ مِنَ الْعَرَبِ، فَقَالَ عُمْرُ: قِيسُوا مَا بَيْنَهُمَا فَأَيُّهُمَا وَجَدْتُمُوهُ إِلَيْهِ أَقْرَبَ فَأَحْلِفُوهُمْ خَمْسِينَ يَمِينًا، وَأَغْرِمُوهُمُ الدِّيَةَ. وَأَخْرَجَهُ الشَّافِعِيُّ عَنْ سُفْيَانَ بْنِ عُيَيْنَةَ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنِ الشَّعْبِيِّ: أَنَّ عُمْرَ كَتَبَ فِي قَتِيلٍ وُجِدَ بَيْنَ خِيرَانَ وَوَدَاعَةَ أَنْ يُقَاسَ مَا بَيْنَ الْقَرْيَتَيْنِ ; فَإِلَى أَيِّهِمَا كَانَ أَقْرَبَ أُخْرِجَ إِلَيْهِ مِنْهَا خَمْسُونَ رَجُلًا حَتَّى يُوَافُوهُ فِي مَكَّةَ، فَأَدْخَلَهُمُ الْحِجْرَ فَأَحْلَفَهُمْ، ثُمَّ قَضَى عَلَيْهِمُ الدِّيَةَ، فَقَالَ: " حَقَنْتُ بِأَيْمَانِكُمْ دِمَاءَكُمْ، وَلَا يُطَلُّ دَمُ رَجُلٍ مُسْلِمٍ ".
Onların delillerinden biri de Hâfız'ın (Fethu'l-Bârî'de) zikrettiğidir. O şöyle demiştir: 'Orada sadece diyet vaciptir' diyen kimse, Sevrî'nin Câmi'inde, İbn Ebî Şeybe'nin ve Saîd b. Mansûr'un Şa'bî'ye sahih bir senetle tahriç ettikleri şu rivayete tutunmuştur: Şa'bî dedi ki: İki Arap kabilesi arasında bir maktul bulundu. Ömer dedi ki: İkisi arasındaki mesafeyi ölçün; hangisini ona daha yakın bulursanız onlara elli yemin ettirin ve diyeti onlara yükleyin. Şâfiî de bunu Süfyân b. Uyeyne'den, o Mansûr'dan, o da Şa'bî'den şöyle tahriç etmiştir: Ömer, Hîrân ile Vedâa arasında bulunan bir maktul hakkında iki köy arasının ölçülmesini; hangisine daha yakınsa Mekke'de kendisine ulaşıncaya kadar oradan elli adam çıkarılmasını yazdı. Onları Hicr'e sokup yemin ettirdi, sonra aleyhlerine diyete hükmetti ve: "Yeminlerinizle kanlarınızı korudum; bir Müslüman adamın kanı heder olmaz" dedi.
قَالَ الشَّافِعِيُّ: إِنَّمَا أَخَذَهُ الشَّعْبِيُّ عَنِ الْحَارِثِ الْأَعْوَرِ، وَالْحَارِثُ غَيْرُ مَقْبُولٍ. انْتَهَى. وَلَهُ شَاهِدٌ مَرْفُوعٌ مِنْ حَدِيثِ أَبِي سَعِيدٍ عِنْدَ أَحْمَدَ: أَنَّ قَتِيلًا وُجِدَ بَيْنَ حَيَّيْنِ فَأَمَرَ النَّبِيُّ ﷺ " أَنْ يُقَاسَ إِلَى أَيِّهِمَا أَقْرَبُ فَأَلْقَى دِيَتَهُ عَلَى الْأَقْرَبِ "، وَلَكِنَّ سَنَدَهُ ضَعِيفٌ.
Şâfiî dedi ki: Şa'bî bunu ancak Hâris el-A'ver'den almıştır, Hâris ise makbul değildir. (İntihâ). Bunun Ahmed'deki Ebû Saîd hadisinden merfû bir şahidi (destekleyici rivayeti) vardır: İki kabile arasında bir maktul bulundu da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem "Hangisine daha yakın olduğunun ölçülmesini emretti ve diyetini daha yakın olana yükledi"; fakat bunun senedi zayıftır.
وَقَالَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ فِي مُصَنَّفِهِ: قُلْتُ لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ الْعُمَرِيِّ: أَعَلِمْتَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ أَقَادَ بِالْقَسَامَةِ؟ قَالَ: لَا. قُلْتُ: فَأَبُو بَكْرٍ؟ قَالَ: لَا. قُلْتُ: فَعُمَرُ؟ قَالَ: لَا. قُلْتُ: فَلِمَ تَجْتَرِئُونَ عَلَيْهَا؟ فَسَكَتَ.
Abdurrezzâk Musannef'inde dedi ki: Abdullah b. Ömer el-Ömerî'ye: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kasâme ile kısas uyguladığını bildin mi?" dedim. "Hayır" dedi. "Ebû Bekir uyguladı mı?" dedim. "Hayır" dedi. "Ömer uyguladı mı?" dedim. "Hayır" dedi. "Öyleyse buna nasıl cüret ediyorsunuz?" dedim, [bunun üzerine] sustu.
وَأَخْرَجَ الْبَيْهَقِيُّ مِنْ طَرِيقِ الْقَاسِمِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ: أَنَّ عُمَرَ قَالَ فِي الْقَسَامَةِ: تُوجِبُ الْعَقْلَ وَلَا تُسْقِطُ الدَّمَ. انْتَهَى كَلَامُ ابْنِ حَجَرٍ ﵀.
Beyhakî, Kâsım b. Abdirrahmân yoluyla tahriç etti ki Ömer kasâme hakkında şöyle demiştir: "Diyeti gerektirir, kanı düşürmez." İbn Hacer rahimehullâh'ın sözü bitti.
فَهَذِهِ هِيَ أَدِلَّةُ مَنْ قَالَ: إِنَّ الْقَسَامَةَ تُوجِبُ الدِّيَةَ وَلَا تُوجِبُ الْقِصَاصَ.
İşte "Kasâme diyeti gerektirir, kısası gerektirmez" diyen kimsenin delilleri bunlardır.
وَأَمَّا حُجَّةُ مَنْ قَالَ: إِنَّ الْقَسَامَةَ لَا يَلْزَمُ بِهَا حُكْمٌ، فَهِيَ أَنَّ الَّذِينَ يَحْلِفُونَ أَيْمَانَ الْقَسَامَةِ إِنَّمَا يَحْلِفُونَ عَلَى شَيْءٍ لَمْ يَحْضُرُوهُ، وَلَمْ يَعْلَمُوا أَحَقٌّ هُوَ أَمْ بَاطِلٌ، وَحَلِفُ الْإِنْسَانِ عَلَى شَيْءٍ لَمْ يَرَهُ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُ كَاذِبٌ.
"Kasâme ile hiçbir hüküm gerekmez" diyen kimsenin hüccetine gelince; o da şudur: Kasâme yeminlerini edenler, ancak hazır bulunmadıkları ve hak mı batıl mı olduğunu bilmedikleri bir şey üzerine yemin etmektedirler; insanın görmediği bir şeye yemin etmesi ise onun yalancı olduğuna delildir.
قَالَ الْبُخَارِيُّ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا أَبُو بِشْرٍ إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الْأَسَدِيُّ، حَدَّثَنَا الْحَجَّاجُ بْنُ أَبِي عُثْمَانَ، حَدَّثَنَا أَبُو رَجَاءٍ مِنْ آلِ أَبِي قِلَابَةَ، حَدَّثَنِي أَبُو
Buhârî Sahîh'inde dedi ki: Bize Kuteybe b. Saîd anlattı, bize Ebû Bişr İsmâîl b. İbrâhîm el-Esedî anlattı, bize Haccâc b. Ebî Osmân anlattı, bize Ebû Kılâbe ailesinden Ebû Recâ anlattı, bana Ebû
قِلَابَةَ: أَنَّ عُمَرَ بْنَ عَبْدِ الْعَزِيزِ أَبْرَزَ سَرِيرَهُ يَوْمًا لِلنَّاسِ، ثُمَّ أَذِنَ لَهُمْ فَدَخَلُوا، فَقَالَ: مَا تَقُولُونَ فِي الْقَسَامَةِ؟ قَالُوا: نَقُولُ الْقَسَامَةُ الْقَوَدُ بِهَا حَقٌّ، وَقَدْ أَقَادَتْ بِهَا الْخُلَفَاءُ. قَالَ لِي: مَا تَقُولُ يَا أَبَا قِلَابَةَ؟ وَنَصَبَنِي لِلنَّاسِ. فَقُلْتُ: يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، عِنْدَكَ رُءُوسُ الْأَجْنَادِ وَأَشْرَافُ الْعَرَبِ، أَرَأَيْتَ لَوْ أَنَّ خَمْسِينَ مِنْهُمْ شَهِدُوا عَلَى رَجُلٍ مُحْصَنٍ بِدِمَشْقَ أَنَّهُ قَدْ زَنَى لَمْ يَرَوْهُ، أَكُنْتَ تَرْجُمُهُ؟ قَالَ: لَا. قُلْتُ: أَرَأَيْتَ لَوْ أَنَّ خَمْسِينَ مِنْهُمْ شَهِدُوا عَلَى رَجُلٍ بِحِمْصَ أَنَّهُ سَرَقَ، أَكُنْتَ تَقْطَعُهُ وَلَمْ يَرَوْهُ؟ قَالَ: لَا. قُلْتُ: فَوَاللَّهِ مَا قَتَلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَحَدًا قَطُّ إِلَّا فِي إِحْدَى ثَلَاثِ خِصَالٍ: رَجُلٌ قَتَلَ بِجَرِيرَةِ نَفْسِهِ فَقُتِلَ، أَوْ رَجُلٌ زَنَى بَعْدَ إِحْصَانٍ، أَوْ رَجُلٌ حَارَبَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَارْتَدَّ عَنِ الْإِسْلَامِ. . . إِلَى آخِرِ حَدِيثِهِ.
Kılâbe anlattı: Ömer b. Abdilazîz bir gün sedirini insanlara çıkardı, sonra onlara izin verdi ve girdiler. Dedi ki: Kasâme hakkında ne dersiniz? Dediler ki: Kasâme ile kısasın hak olduğunu ve halifelerin onunla kısas uyguladığını söylüyoruz. Bana dedi ki: Sen ne dersin ey Ebû Kılâbe? Ve beni insanların önüne çıkardı. Dedim ki: Ey Müminlerin Emîri, yanında orduların komutanları ve Arapların eşrafı var; ne dersin, onlardan elli kişi Şam'da muhsan (evli) bir adamın zina ettiğine -onu görmedikleri halde- şahitlik etseler onu recmeder miydin? "Hayır" dedi. Dedim ki: Ne dersin, onlardan elli kişi Humus'ta bir adamın hırsızlık yaptığına -onu görmedikleri halde- şahitlik etseler onun elini keser miydin? "Hayır" dedi. Dedim ki: Vallahi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem üç hasletten biri dışında asla hiç kimseyi öldürmemiştir: Kendi suçu sebebiyle birini öldürüp de öldürülen adam, yahut ihsandan (evlilikten) sonra zina eden adam, yahut Allah ve Resulü ile savaşan ve İslam'dan dönen adam... hadisinin sonuna kadar.
وَمُرَادُ أَبِي قِلَابَةَ وَاضِحٌ، وَهُوَ أَنَّهُ كَيْفَ يُقْتَلُ بِأَيْمَانِ قَوْمٍ يَحْلِفُونَ عَلَى شَيْءٍ لَمْ يَرَوْهُ وَلَمْ يَحْضُرُوهُ.
Ebû Kılâbe'nin muradı açıktır; o da görmedikleri ve hazır bulunmadıkları bir şey üzerine yemin eden bir topluluğun yeminleriyle nasıl öldürme cezası uygulanabileceğidir.
هَذَا هُوَ حَاصِلُ كَلَامِ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي الْقَوَدِ بِالْقَسَامَةِ، وَهَذِهِ حُجَجُهُمْ.
İşte ilim ehlinin kasâme ile kısas konusundaki sözlerinin özeti budur ve hüccetleri de bunlardır.
قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: أَظْهَرُ الْأَقْوَالِ عِنْدِي دَلِيلًا - الْقَوَدُ بِالْقَسَامَةِ ; لِأَنَّ الرِّوَايَةَ الصَّحِيحَةَ الَّتِي قَدَّمْنَا فِيهَا أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: " إِنَّهُمْ إِنْ حَلَفُوا أَيْمَانَ الْقَسَامَةِ دَفَعَ الْقَاتِلَ بِرُمَّتِهِ إِلَيْهِمْ "، وَهَذَا مَعْنَاهُ الْقَتْلُ بِالْقَسَامَةِ كَمَا لَا يَخْفَى. وَلَمْ يَثْبُتْ مَا يُعَارِضُ هَذَا. وَالْقَسَامَةُ أَصْلٌ وَرَدَتْ بِهِ السُّنَّةُ، فَلَا يَصِحُّ قِيَاسُهُ عَلَى غَيْرِهِ مِنْ رَجْمٍ أَوْ قَطْعٍ، كَمَا ذَهَبَ إِلَيْهِ أَبُو قِلَابَةَ فِي كَلَامِهِ الْمَارِّ آنِفًا ; لِأَنَّ الْقَسَامَةَ أَصْلٌ مِنْ أُصُولِ الشَّرْعِ مُسْتَقِلٌّ بِنَفْسِهِ، شُرِعَ لِحَيَاةِ النَّاسِ وَرَدْعِ الْمُعْتَدِينَ، وَلَمْ تُمَكَّنْ فِيهِ أَوْلِيَاءُ الْمَقْتُولِ مِنْ أَيْمَانِ الْقَسَامَةِ إِلَّا مَعَ حُصُولِ لَوْثٍ يَغْلِبُ عَلَى الظَّنِّ بِهِ صِدْقُهُمْ فِي ذَلِكَ.
Bunu kaydeden -Allah onu affetsin- der ki: Bana göre delil bakımından görüşlerin en açık olanı kasâme ile kısastır; çünkü daha önce aktardığımız sahih rivayette Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: "Eğer kasâme yeminlerini ederlerse katil bütünüyle kendilerine teslim edilir" buyurmuştur; bunun anlamı da gizli olmadığı üzere kasâme ile öldürmektir. Buna muarız olan bir şey de sabit olmamıştır. Kasâme, sünnet ile gelen müstakil bir asıldır; bu yüzden Ebû Kılâbe'nin az önce geçen sözünde benimsediği gibi onun recm veya el kesme gibi başka şeylere kıyas edilmesi sahih olmaz. Zira kasâme, insanların hayatı ve saldırganların caydırılması için meşru kılınmış, şeriatın kendi başına müstakil bir aslıdır; burada maktulün velilerine, ancak bu hususta doğru söylediklerine dair zann-ı galip oluşturan bir levs (karine) bulunması halinde kasâme yeminleri imkânı verilmiştir.
تَنْبِيهٌ
UYARI
اعْلَمْ أَنَّ رِوَايَةَ سَعِيدِ بْنِ عُبَيْدٍ، عَنْ بَشِيرِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ أَبِي حَثْمَةَ الَّتِي فِيهَا: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ «لَمَّا سَأَلَ أَوْلِيَاءَ الْمَقْتُولِ هَلْ لَهُمْ بَيِّنَةٌ» وَأَخْبَرُوهُ بِأَنَّهُمْ لَيْسَ لَهُمْ بَيِّنَةٌ، قَالَ: «يَحْلِفُونَ» يَعْنِي الْيَهُودَ الْمُدَّعَى عَلَيْهِمْ، وَلَيْسَ فِيهَا ذِكْرُ حَلِفِ أَوْلِيَاءِ الْمَقْتُولِ أَصْلًا - لَا دَلِيلَ فِيهَا لِمَنْ نَفَى الْقَوَدَ بِالْقَسَامَةِ ; لِأَنَّ سَعِيدَ بْنَ عُبَيْدٍ وَهِمَ فِيهَا، فَأَسْقَطَ مِنَ السِّيَاقِ تَبْرِئَةَ الْمُدَّعِينَ بِالْيَمِينِ، لِكَوْنِهِ لَمْ يَذْكُرْ فِي رِوَايَتِهِ رَدَّ الْيَمِينِ. وَرَوَاهُ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ عَنْ بَشِيرِ بْنِ يَسَارٍ، فَذَكَرَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ عَرَضَ الْأَيْمَانَ أَوَّلًا عَلَى أَوْلِيَاءِ الْمَقْتُولِ، فَلَمَّا أَبَوْا عَرَضَ عَلَيْهِمْ رَدَّ الْأَيْمَانِ عَلَى الْمُدَّعَى عَلَيْهِمْ. فَاشْتَمَلَتْ رِوَايَةُ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ عَلَى زِيَادَةٍ
Bil ki, Saîd b. Ubeyd'in Beşîr b. Yesâr'dan, onun da Sehl b. Ebî Hasme'den rivayet ettiği ve içinde: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in «maktulün velilerine delilleri olup olmadığını sorduğu» ve onların delilleri olmadığını bildirmeleri üzerine: «Yemin ederler» yani aleyhlerine dava açılan Yahudiler yemin eder buyurduğu ve maktulün velilerinin yemin etmesinden hiçbir şekilde bahsedilmeyen rivayette, kasâme ile kısası nefyeden kimse için bir delil yoktur; çünkü Saîd b. Ubeyd bunda vehme düşmüş, rivayetinde yeminin iadesini zikretmediği için davacıların yeminle beraat etmesini bağlamdan düşürmüştür. Bunu Yahyâ b. Saîd de Beşîr b. Yesâr'dan rivayet etmiş ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yeminleri önce maktulün velilerine teklif ettiğini, onlar kaçınınca aleyhlerine dava açılanlara yeminlerin iadesini teklif ettiğini zikretmiştir. Dolayısıyla Yahyâ b. Saîd'in rivayeti bir fazlalık içermiştir,
مِنْ ثِقَةٍ حَافِظٍ فَوَجَبَ قَبُولُهَا. وَقَدْ ذَكَرَ الْبُخَارِيُّ ﵀ رِوَايَةَ سَعِيدِ بْنِ عُبَيْدٍ (فِي بَابِ الْقَسَامَةِ) وَذَكَرَ رِوَايَةَ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ (فِي بَابِ الْمُوَادَعَةِ وَالْمُصَالَحَةِ مَعَ الْمُشْرِكِينَ) وَفِيهَا: «تَحْلِفُونَ وَتَسْتَحِقُّونَ قَاتِلَكُمْ» أَوْ صَاحِبَكُمْ. . . الْحَدِيثَ. وَالْخِطَابُ فِي قَوْلِهِ «تَحْلِفُونَ وَتَسْتَحِقُّونَ» لِأَوْلِيَاءِ الْمَقْتُولِ.
güvenilir bir hafızdan gelen [bir ziyadeliktir], bu yüzden kabul edilmesi vaciptir. Buhârî rahimehullâh, Saîd b. Ubeyd'in rivayetini (Kasâme Babı'nda) zikretmiş, Yahyâ b. Saîd'in rivayetini ise (Müşriklerle Muvâdaa ve Müsâlaha Babı'nda) zikretmiştir; bu rivayette: «Yemin edersiniz ve katilinizi -yahut arkadaşınızı- hak edersiniz...» hadisi yer alır. «Yemin edersiniz ve hak edersiniz» sözündeki hitap maktulün velileredir.
وَجَزَمَ بِمَا ذَكَرْنَا مِنْ تَقْدِيمِ رِوَايَةِ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ الْمَذْكُورَةِ عَلَى رِوَايَةِ سَعِيدِ بْنِ عُبَيْدٍ - ابْنُ حَجَرٍ فِي الْفَتْحِ وَغَيْرُ وَاحِدٍ، لِأَنَّهَا زِيَادَةٌ مِنْ ثِقَةٍ حَافِظٍ لَمْ يُعَارِضْهَا غَيْرُهَا فَيَجِبُ قَبُولُهَا ; كَمَا هُوَ مُقَرَّرٌ فِي عِلْمِ الْحَدِيثِ وَعِلْمِ الْأُصُولِ.
Zikrettiğimiz üzere, adı geçen Yahyâ b. Saîd rivayetinin Saîd b. Ubeyd rivayetine takdim edileceğini el-Feth'te İbn Hacer ve birden çok âlim kesin olarak belirtmiştir; zira bu, güvenilir bir hafızdan gelen ve kendisine başka bir şeyin muarız olmadığı bir ziyadeliktir, dolayısıyla hadis ve usul ilminde yerleştiği üzere kabul edilmesi vaciptir.
وَقَالَ الْقُرْطُبِيُّ فِي تَفْسِيرِهِ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: فَقُلْنَا اضْرِبُوهُ بِبَعْضِهَا الْآيَةَ [٢ \ ٧٣] ، وَقَدْ أَسْنَدَ حَدِيثَ سَهْلٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ بَدَأَ بِالْمُدَّعِينَ - يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، وَابْنُ عُيَيْنَةَ، وَحَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، وَعَبْدُ الْوَهَّابِ الثَّقَفِيُّ، وَعِيسَى بْنُ حَمَّادٍ، وَبِشْرُ بْنُ الْمُفَضَّلِ، فَهَؤُلَاءِ سَبْعَةٌ. وَإِنْ كَانَ أَرْسَلَهُ مَالِكٌ، فَقَدْ وَصَلَهُ جَمَاعَةُ الْحُفَّاظِ، وَهُوَ أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ سَعِيدِ بْنِ عُبَيْدٍ.
Kurtubî tefsirinde, Yüce Allah'ın: { فَقُلْنَا اضْرِبُوهُ بِبَعْضِهَا } “Bunun üzerine: ‘Ona (öldürülen kişiye, kesilen ineğin) bir parçasıyla vurun’ dedik” ayetinin [2/73] açıklamasında şöyle demiştir: Sehl hadisini, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in davacılarla başladığı şeklinde müsned olarak Yahyâ b. Saîd, İbn Uyeyne, Hammâd b. Zeyd, Abdülvehhâb es-Sekafî, Îsâ b. Hammâd ve Bişr b. el-Mufaddal rivayet etmişlerdir; işte bunlar yedi kişidir. Mâlik onu mürsel olarak rivayet etmiş olsa bile, hafızlar topluluğu onu mevsûl olarak rivayet etmiştir ve bu rivayet Saîd b. Ubeyd'in hadisinden daha sahihtir.
وَقَالَ مَالِكٌ ﵀ (فِي الْمُوَطَّأِ) بَعْدَ أَنْ سَاقَ رِوَايَةَ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ الْمَذْكُورَةِ: الْأَمْرُ الْمُجْتَمَعُ عَلَيْهِ عِنْدَنَا، وَالَّذِي سَمِعْتُهُ مِمَّنْ أَرْضَى فِي الْقَسَامَةِ، وَالَّذِي اجْتَمَعَتْ عَلَيْهِ الْأَئِمَّةُ فِي الْقَدِيمِ وَالْحَدِيثِ: أَنْ يَبْدَأَ بِالْأَيْمَانِ الْمُدَّعُونَ فِي الْقَسَامَةِ فَيَحْلِفُونَ. اهـ مَحِلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ.
Mâlik rahimehullâh (el-Muvatta'da) zikredilen Yahyâ b. Saîd rivayetini sevk ettikten sonra şöyle demiştir: Bizde üzerinde icma edilen husus, kasâme hakkında kendisinden razı olduğum kimselerden işittiğim ve geçmişte ve günümüzde imamların üzerinde birleştiği hüküm: Kasâmede yeminlere davacıların başlaması ve yemin etmeleridir. (İntihâ - Maksat olan yer burasıdır).
وَاعْلَمْ أَنَّ الْعُلَمَاءَ أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ الْقَسَامَةَ يُشْتَرَطُ لَهَا لَوْثٌ، وَلَكِنَّهُمُ اخْتَلَفُوا فِي تَعْيِينِ اللَّوْثِ الَّذِي تُحْلَفُ مَعَهُ أَيْمَانُ الْقَسَامَةِ، فَذَهَبَ مَالِكٌ ﵀ إِلَى أَنَّهُ أَحَدُ أَمْرَيْنِ:
Bil ki âlimler kasâme için bir levsin (kuvvetli karinenin) şart olduğu hususunda icma etmişlerdir; ancak kasâme yeminlerinin kendisiyle birlikte edileceği levsin belirlenmesinde ihtilaf etmişlerdir. Mâlik rahimehullâh bunun iki durumdan biri olduğu görüşüne varmıştır:
الْأَوَّلُ: أَنْ يَقُولَ الْمَقْتُولُ: دَمِي عِنْدَ فُلَانٍ. وَهَلْ يَكْفِي شَاهِدٌ وَاحِدٌ عَلَى قَوْلِهِ ذَلِكَ، أَوْ لَا بُدَّ مِنِ اثْنَيْنِ؟ خِلَافٌ عِنْدَهُمْ.
Birincisi: Maktulün "Kanım falandadır" demesidir. Onun bu sözüne tek bir şahidin yetip yetmeyeceği, yoksa mutlaka iki şahit mi gerekeceği hususunda aralarında ihtilaf vardır.
وَالثَّانِي: أَنَّ تَشْهَدَ بِذَلِكَ بَيِّنَةٌ لَا يَثْبُتُ بِهَا الْقَتْلُ كَاثْنَيْنِ غَيْرِ عَدْلَيْنِ.
İkincisi: Adil olmayan iki şahit gibi, kendisiyle öldürme fiilinin sabit olmadığı bir delilin buna şahitlik etmesidir.
قَالَ مَالِكٌ فِي الْمُوَطَّأِ: الْأَمْرُ الْمُجْتَمَعُ عَلَيْهِ عِنْدَنَا، وَالَّذِي سَمِعْتُهُ مِمَّنْ أَرْضَى فِي الْقَسَامَةِ، وَالَّذِي اجْتَمَعَتْ عَلَيْهِ الْأَئِمَّةُ فِي الْقَدِيمِ وَالْحَدِيثِ أَنْ يَبْدَأَ بِالْأَيْمَانِ الْمُدَّعُونَ فِي الْقَسَامَةِ فَيَحْلِفُونَ، وَأَنَّ الْقَسَامَةَ لَا تَجِبُ إِلَّا بِأَحَدِ أَمْرَيْنِ: إِمَّا أَنْ يَقُولَ الْمَقْتُولُ دَمِي عِنْدَ فُلَانٍ، أَوْ يَأْتِيَ وُلَاةُ الدَّمِ بِلَوْثٍ مِنْ بَيِّنَةٍ وَإِنْ لَمْ تَكُنْ قَاطِعَةً عَلَى الَّذِي يُدَّعَى عَلَيْهِ الدَّمُ، فَهَذَا يُوجِبُ الْقَسَامَةَ لِمُدَّعِي الدَّمَ عَلَى مَنِ ادَّعَوْهُ عَلَيْهِ، وَلَا تَجِبُ الْقَسَامَةَ عِنْدَنَا إِلَّا بِأَحَدِ هَذَيْنِ
Mâlik el-Muvatta'da şöyle demiştir: Bizde üzerinde icma edilen husus, kasâme hakkında kendisinden razı olduğum kimselerden işittiğim ve geçmişte ve günümüzde imamların üzerinde birleştiği hüküm: Kasâmede yeminlere davacıların başlaması ve yemin etmeleridir; ayrıca kasâme ancak iki durumdan biriyle vacip olur: Ya maktulün "Kanım falandadır" demesi, ya da kan velilerinin, aleyhine kan davası açılan kimse hakkında kesin olmasa bile bir delil karinesi (levs) getirmeleridir. İşte bu, kan davası güdenler için aleyhine dava açtıkları kimseye karşı kasâmeyi vacip kılar; bizde kasâme ancak bu iki
الْوَجْهَيْنِ. اهـ مَحِلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ، هَكَذَا قَالَ فِي الْمُوَطَّأِ، وَسَتَأْتِي زِيَادَةٌ عَلَيْهِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ.
vecihten biriyle vacip olur. (İntihâ - Maksat olan yer burasıdır). el-Muvatta'da böyle demiştir; inşallah buna bir ilave gelecektir.
وَاعْلَمْ أَنَّ كَثِيرًا مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنْكَرُوا عَلَى مَالِكٍ ﵀ إِيجَابَهُ الْقَسَامَةَ بِقَوْلِ الْمَقْتُولِ: قَتَلَنِي فُلَانٌ.
Bil ki ilim ehlinden pek çok kimse, maktulün "Beni falan öldürdü" sözü sebebiyle kasâmeyi vacip kılmasını Mâlik rahimehullâh'a karşı reddetmişlerdir.
قَالُوا: هَذَا قَتْلُ مُؤْمِنٍ بِالْأَيْمَانِ عَلَى دَعْوَى مُجَرَّدَةٍ.
Dediler ki: Bu, mücerret bir iddia üzerine yeminlerle bir müminin öldürülmesidir.
وَاحْتَجَّ مَالِكٌ ﵀ بِأَمْرَيْنِ:
Mâlik rahimehullâh ise iki hususla delil getirmiştir:
الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمَعْرُوفَ مِنْ طَبْعِ النَّاسِ عِنْدَ حُضُورِ الْمَوْتِ: الْإِنَابَةُ وَالتَّوْبَةُ وَالنَّدَمُ عَلَى مَا سَلَفَ مِنَ الْعَمَلِ السَّيِّئِ، وَقَدْ دَلَّتْ عَلَى ذَلِكَ آيَاتٌ قُرْآنِيَّةٌ ; كَقَوْلِهِ: وَأَنْفِقُوا مِنْ مَا رَزَقْنَاكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ فَيَقُولَ رَبِّ لَوْلَا أَخَّرْتَنِي إِلَى أَجَلٍ قَرِيبٍ فَأَصَّدَّقَ وَأَكُنْ مِنَ الصَّالِحِينَ [٦٣ \ ١٠] ، وَقَوْلِهِ: حَتَّى إِذَا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ إِنِّي تُبْتُ الْآنَ [٤ \ ١٨] ، وَقَوْلِهِ: فَلَمَّا رَأَوْا بَأْسَنَا قَالُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَحْدَهُ وَكَفَرْنَا بِمَا كُنَّا بِهِ مُشْرِكِينَ [٤٠ \ ٨٤] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Birincisi: Ölüm anında insanların tabiatından bilinen şey; yöneliş, tövbe ve geçmiş kötü amellere pişmanlıktır. Nitekim Kur'an ayetleri de buna delalet etmiştir; O'nun şu buyrukları gibi: { وَأَنْفِقُوا مِنْ مَا رَزَقْنَاكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ فَيَقُولَ رَبِّ لَوْلَا أَخَّرْتَنِي إِلَى أَجَلٍ قَرِيبٍ فَأَصَّدَّقَ وَأَكُنْ مِنَ الصَّالِحِينَ } “Herhangi birinize ölüm gelip de: 'Rabbim! Beni yakın bir süreye kadar erteleseydin de sadaka verip salihlerden olsaydım!' demeden önce, size rızık olarak verdiğimiz şeylerden infak edin” [63/10], { حَتَّى إِذَا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ إِنِّي تُبْتُ الْآنَ } “Nihayet onlardan birine ölüm gelip çattığı vakit: 'Ben şimdi tövbe ettim' der” [4/18] ve { فَلَمَّا رَأَوْا بَأْسَنَا قَالُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَحْدَهُ وَكَفَرْنَا بِمَا كُنَّا بِهِ مُشْرِكِينَ } “Hışmımızı gördükleri zaman: 'Yalnızca Allah'a inandık ve O'na ortak koştuğumuz şeyleri inkâr ettik' dediler” [40/84] ve bunlardan başka ayetler.
فَهَذَا مَعْهُودٌ مِنْ طَبْعِ الْإِنْسَانِ، وَلَا يُعْلَمُ مِنْ عَادَتِهِ أَنْ يَدَعَ قَاتِلَهُ وَيَعْدِلَ إِلَى غَيْرِهِ، وَمَا خَرَجَ عَنْ هَذَا نَادِرٌ فِي النَّاسِ لَا حُكْمَ لَهُ.
İşte bu, insanın tabiatından bilinen bir durumdur. Onun kendi katilini bırakıp bir başkasına yönelmesi adetinden [olan bir şey olarak] bilinmez. Bunun dışına çıkan durumlar ise insanlar arasında nadirdir ve [nadirin] hükmü yoktur.
الْأَمْرُ الثَّانِي: أَنَّ قِصَّةَ قَتِيلِ بَنِي إِسْرَائِيلَ تَدُلُّ عَلَى اعْتِبَارِ قَوْلِ الْمَقْتُولِ: دَمِي عِنْدَ فُلَانٍ.
İkinci husus: İsrailoğulları'nın öldürülen adamı kıssası, maktulün "Kanım falandadır" sözünün muteber olduğuna delalet etmektedir.
فَقَدِ اسْتَدَلَّ مَالِكٌ بِقِصَّةِ الْقَتِيلِ الْمَذْكُورِ عَلَى صِحَّةِ الْقَوْلِ بِالْقَسَامَةِ بِقَوْلِهِ: قَتَلَنِي فُلَانٌ، أَوْ: دَمِي عِنْدَ فُلَانٍ، فِي رِوَايَةِ ابْنِ وَهْبٍ وَابْنِ الْقَاسِمِ.
Nitekim Mâlik, İbn Vehb ve İbnu'l-Kâsım'ın rivayetinde; [maktulün] "Beni falan öldürdü" veya "Kanım falandadır" sözü sebebiyle kasâme ile hükmetmenin sıhhatine adı geçen maktulün kıssasıyla delil getirmiştir.
وَرَدَّ الْمُخَالِفُونَ هَذَا الِاسْتِدْلَالَ بِأَنَّ إِحْيَاءَ الْقَتِيلِ مُعْجِزَةٌ لِنَبِيِّ اللَّهِ مُوسَى، وَقَدْ أَخْبَرَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّهُ يُحْيِيهِ، وَذَلِكَ يَتَضَمَّنُ الْإِخْبَارَ بِقَاتِلِهِ خَبَرًا جَازِمًا لَا يَدْخُلُهُ احْتِمَالٌ، فَافْتَرَقَا.
Buna muhalif olanlar ise şu gerekçeyle bu istidlali reddetmişlerdir: Maktulün diriltilmesi Allah'ın peygamberi Mûsâ için bir mucizedir. Allah Teâlâ onu dirilteceğini haber vermiştir ve bu da maktulün katilini ihtimal barındırmayan kesin bir haberle bildirmesini içerir; dolayısıyla iki durum birbirinden farklıdır.
وَرَدَّ ابْنُ الْعَرَبِيِّ الْمَالِكِيُّ هَذَا الِاعْتِرَاضَ بِأَنَّ الْمُعْجِزَةَ إِنَّمَا كَانَتْ فِي إِحْيَاءِ الْمَقْتُولِ، فَلَمَّا صَارَ حَيًّا كَانَ كَلَامُهُ كَسَائِرِ كَلَامِ النَّاسِ كُلِّهِمْ فِي الْقَبُولِ وَالرَّدِّ.
Mâlikî [âlimlerinden] İbnu'l-Arabî ise bu itiraza şöyle cevap vermiştir: Mucize sadece maktulün diriltilmesindeydi. Dirildikten sonra ise onun sözü, kabul ve red hususunda diğer bütün insanların sözü gibi olmuştur.
قَالَ: وَهَذَا فَنٌّ دَقِيقٌ مِنَ الْعِلْمِ لَمْ يَتَفَطَّنْ لَهُ إِلَّا مَالِكٌ، وَلَيْسَ فِي الْقُرْآنِ أَنَّهُ إِذَا أَخْبَرَ وَجَبَ صِدْقُهُ، فَلَعَلَّهُ أَمَرَهُمْ بِالْقَسَامَةِ مَعَهُ. اهـ كَلَامُ ابْنِ الْعَرَبِيِّ. وَهُوَ غَيْرُ ظَاهِرٍ عِنْدِي ; لِأَنَّ سِيَاقَ الْقُرْآنِ يَقْتَضِي أَنَّ الْقَتِيلَ إِذَا ضُرِبَ بِبَعْضِ الْبَقَرَةِ وَحَيِيَ أَخْبَرَهُمْ بِقَاتِلِهِ، فَانْقَطَعَ بِذَلِكَ النِّزَاعُ الْمَذْكُورُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذْ قَتَلْتُمْ نَفْسًا فَادَّارَأْتُمْ فِيهَا [٢ \ ٧٢] . فَالْغَرَضُ الْأَسَاسِيُّ مِنْ ذَبْحِ الْبَقَرَةِ قَطَعُ النِّزَاعِ بِمَعْرِفَةِ الْقَاتِلِ بِإِخْبَارِ الْمَقْتُولِ إِذَا ضُرِبَ بِبَعْضِهَا فَحَيِيَ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ. وَالشَّاهِدُ الْعَدْلُ لَوْثٌ عِنْدَ مَالِكٍ فِي رِوَايَةِ ابْنِ الْقَاسِمِ، وَرَوَى أَشْهَبُ عَنْ مَالِكٍ: أَنَّهُ
Şöyle demiştir: "Bu, ilmin ince bir dalıdır ki bunu Mâlik'ten başkası fark edememiştir. Kur'an'da, maktul haber verdiği vakit onu tasdik etmenin vacip olduğuna dair bir ifade yoktur; belki de [Mûsâ] onunla birlikte kasâme yapmalarını onlara emretmiştir." (İbnu'l-Arabî'nin sözü bitti). Bana göre bu [görüş] açık değildir; çünkü Kur'an'ın bağlamı, maktule sığırın bir parçasıyla vurulup dirilince katilini onlara haber verdiğini, böylece Allah Teâlâ'nın: { وَإِذْ قَتَلْتُمْ نَفْسًا فَادَّارَأْتُمْ فِيهَا } “Hani bir kimseyi öldürmüştünüz de bu hususta birbirinizle çekişmiştiniz” [2/72] buyruğunda zikredilen çekişmenin son bulduğunu gerektirmektedir. Sığırın kesilmesindeki temel amaç; sığırın bir parçasıyla vurulup dirilince maktulün haber vermesiyle katilin bilinip çekişmenin son bulmasıdır. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir. İbnu'l-Kâsım'ın rivayetinde Mâlik'e göre adil bir şahit de levstir (delil karinesidir). Eşheb'in Mâlik'ten rivayetine göre ise
يُقْسَمُ مَعَ الشَّاهِدِ غَيْرِ الْعَدْلِ وَمَعَ الْمَرْأَةِ، وَرَوَى ابْنُ وَهْبٍ: أَنَّ شَهَادَةَ النِّسَاءِ لَوْثٌ. وَذَكَرَ مُحَمَّدٌ عَنِ ابْنِ الْقَاسِمِ: أَنَّ شَهَادَةَ الْمَرْأَتَيْنِ لَوْثٌ، دُونَ شَهَادَةِ الْمَرْأَةِ الْوَاحِدَةِ.
adil olmayan şahitle ve kadınla birlikte de yemin edilir. İbn Vehb ise kadınların şahitliğinin levs olduğunu rivayet etmiştir. Muhammed, İbnu'l-Kâsım'dan tek kadının şahitliğinin değil, iki kadının şahitliğinin levs olduğunu zikretmiştir.
وَقَالَ الْقَاضِي أَبُو بَكْرِ بْنُ الْعَرَبِيِّ: اخْتُلِفَ فِي اللَّوْثِ اخْتِلَافًا كَثِيرًا. وَمَشْهُورُ مَذْهَبِ مَالِكٍ: أَنَّهُ الشَّاهِدُ الْعَدْلُ. وَقَالَ مُحَمَّدٌ: هُوَ أَحَبُّ إِلَيَّ، قَالَ: وَأَخَذَ بِهِ ابْنُ الْقَاسِمِ وَابْنُ عَبْدِ الْحَكَمِ.
Kâdı Ebû Bekir b. el-Arabî şöyle demiştir: Levs konusunda çokça ihtilaf edilmiştir. Mâlik'in mezhebinde meşhur olan [görüş], onun adil bir şahit olduğudur. Muhammed: "Bana en sevimli gelen budur" demiş ve eklemiştir: "İbnu'l-Kâsım ve İbn Abdi'l-Hakem de bunu benimsemiştir."
وَمِمَّنْ أَوْجَبَ الْقَسَامَةَ بِقَوْلِهِ: دَمِي عِنْدَ فُلَانٍ: اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ، وَرُوِيَ عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ مَرْوَانَ.
[Maktulün] "Kanım falandadır" sözüyle kasâmeyi vacip görenlerden biri de Leys b. Sa'd'dır; bu görüş Abdülmelik b. Mervân'dan da rivayet edilmiştir.
وَالَّذِينَ قَالُوا بِالْقَسَامَةِ بِقَوْلِ الْمَقْتُولِ: دَمِي عِنْدَ فُلَانٍ، مِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ: يُشْتَرَطُ فِي ذَلِكَ أَنْ يَكُونَ بِهِ جِرَاحٌ، وَمِنْهُمْ مَنْ أَطْلَقَ.
Maktulün "Kanım falandadır" sözü sebebiyle kasâme uygulanacağını söyleyenlerden kimi bu hususta maktulde yaraların bulunmasını şart koşmuş, kimi de [şartsız] mutlak bırakmıştır.
وَالَّذِي بِهِ الْحُكْمُ وَعَلَيْهِ الْعَمَلُ عِنْدَ الْمَالِكِيَّةِ: أَنَّهُ لَا بُدَّ فِي ذَلِكَ مِنْ أَثَرِ جُرْحٍ أَوْ ضَرْبٍ بِالْمَقْتُولِ، وَلَا يُقْبَلُ قَوْلُهُ بِدُونِ وُجُودِ أَثَرِ الضَّرْبِ.
Mâlikîlerde hükme bağlanan ve uygulamaya esas olan görüş: Bu hususta maktulde yara veya darp izinin bulunmasının zorunlu olduğudur; darp izi bulunmaksızın onun sözü kabul edilmez.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ بَقِيَتْ صُورَتَانِ مِنْ صُوَرِ الْقَسَامَةِ عِنْدَ مَالِكٍ.
Bil ki Mâlik'e göre kasâme surelerinden geriye iki sure kalmıştır:
الْأُولَى: أَنْ يَشْهَدَ عَدْلَانِ بِالضَّرْبِ، ثُمَّ يَعِيشُ الْمَضْرُوبُ بَعْدَهُ أَيَّامًا، ثُمَّ يَمُوتُ مِنْهُ مِنْ غَيْرِ تَخَلُّلِ إِفَاقَةٍ. وَبِهِ قَالَ اللَّيْثُ أَيْضًا.
Birincisi: İki adil kişinin darbeye şahitlik etmesi, ardından darbe alan kimsenin bundan sonra birkaç gün yaşayıp araya bir iyileşme hali girmeksizin bundan ötürü ölmesidir. Leys de bu görüştedir.
وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: يَجِبُ فِي هَذِهِ الصُّورَةِ الْقِصَاصُ بِتِلْكَ الشَّهَادَةِ عَلَى الضَّرْبِ، وَهُوَ مَرْوِيٌّ أَيْضًا عَنْ أَبِي حَنِيفَةَ.
Şâfiî şöyle demiştir: Bu surette darbeye dair mezkûr şahitlik sebebiyle kısas vacip olur. Bu görüş Ebû Hanîfe'den de rivayet edilmiştir.
الثَّانِيَةُ: أَنْ يُوجَدَ مَقْتُولٌ وَعِنْدَهُ أَوْ بِالْقُرْبِ مِنْهُ مَنْ بِيَدِهِ آلَةُ الْقَتْلِ، وَعَلَيْهِ أَثَرُ الدَّمِ مَثَلًا، وَلَا يُوجَدُ غَيْرُهُ فَتُشْرَعُ الْقَسَامَةُ عِنْدَ مَالِكٍ. وَبِهِ قَالَ الشَّافِعِيُّ. وَيَلْحَقُ بِهَذَا أَنْ تَفْتَرِقَ جَمَاعَةٌ عَنْ قَتِيلٍ، وَفِي رِوَايَةٍ عَنْ مَالِكٍ فِي الْقَتِيلِ يُوجَدُ بَيْنَ طَائِفَتَيْنِ مُقْتَتِلَتَيْنِ: أَنَّ الْقَسَامَةَ عَلَى الطَّائِفَةِ الَّتِي لَيْسَ مِنْهَا الْقَتِيلُ إِنْ كَانَ مِنْ إِحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ.
İkincisi: Bir maktulün bulunması ve yanında veya yakınında elinde öldürme aleti olan, örneğin üzerinde kan izi bulunan ve başka kimsenin bulunmadığı bir kimsenin olması durumudur; bu durumda Mâlik'e göre kasâme meşru olur. Şâfiî de bu görüştedir. Bir topluluğun bir maktulün başından dağılması da buna dahil edilir. Birbiriyle savaşan iki topluluk arasında bulunan maktul hakkında Mâlik'ten gelen bir rivayette: Şayet maktul iki topluluktan birine mensup ise kasâmenin maktulün mensubu olmadığı diğer topluluğa ait olduğu belirtilmiştir.
أَمَّا إِنَّ كَانَ مِنْ غَيْرِهِمَا فَالْقَسَامَةُ عَلَيْهِمَا، وَالْجُمْهُورُ عَلَى أَنَّ الْقَسَامَةَ عَلَيْهِمَا مَعًا مُطْلَقًا. قَالَهُ ابْنُ حَجَرٍ فِي الْفَتْحِ.
Şayet maktul bu iki topluluğun dışından ise kasâme her iki topluluğa aittir; cumhur ise kasâmenin mutlak olarak her ikisine birden ait olduğu görüşündedir. Bunu İbn Hacer el-Feth'te belirtmiştir.
وَأَمَّا اللَّوْثُ الَّذِي تَجِبُ بِهِ الْقَسَامَةُ عِنْدَ الْإِمَامِ أَبِي حَنِيفَةَ، فَهُوَ أَنْ يُوجَدَ قَتِيلٌ فِي مَحَلَّةٍ أَوْ قَبِيلَةٍ لَمْ يُدْرَ قَاتِلُهُ، فَيَحْلِفُ خَمْسُونَ رَجُلًا مِنْ أَهْلِ تِلْكَ الْمَحِلَّةِ الَّتِي وُجِدَ بِهَا الْقَتِيلُ يَتَخَيَّرُهُمُ الْوَلِيُّ: مَا قَتَلْنَاهُ وَلَا عَلِمْنَا لَهُ قَاتِلًا، ثُمَّ إِذَا حَلَفُوا غُرِّمَ أَهْلُ الْمَحِلَّةِ الدِّيَةَ، وَلَا يَحْلِفُ الْوَلِيُّ، وَلَيْسَ فِي مَذْهَبِ أَبِي حَنِيفَةَ ﵀ قَسَامَةٌ إِلَّا بِهَذِهِ الصُّورَةِ.
İmam Ebû Hanîfe'ye göre ise kasâmeyi vacip kılan levs: Bir mahallede veya kabilede katili bilinmeyen bir maktulün bulunmasıdır. Bu durumda maktulün bulunduğu mahalle halkından maktulün velisinin seçeceği elli adam: "Onu biz öldürmedik ve onun için bir katil de bilmiyoruz" diye yemin ederler. Yemin ettiklerinde mahalle halkı diyeti tazmin eder, veli ise yemin etmez. Ebû Hanîfe rahimehullâh'ın mezhebinde bu surenin dışında bir kasâme yoktur.
وَمِمَّنْ قَالَ بِأَنَّ وُجُودَ الْقَتِيلِ بِمَحِلَّةٍ لَوْثٌ يُوجِبُ الْقَسَامَةَ: الثَّوْرِيُّ وَالْأَوْزَاعِيُّ.
Maktulün bir mahallede bulunmasını kasâmeyi vacip kılan bir levs sayanlardan bazıları da Sevrî ve Evzâî'dir.
وَشَرْطُ هَذَا عِنْدَ الْقَائِلِينَ بِهِ إِلَّا الْحَنَفِيَّةَ: أَنْ يُوجَدَ بِالْقَتِيلِ أَثَرٌ. وَجُمْهُورُ أَهْلِ الْعِلْمِ عَلَى أَنَّ وُجُودَ الْقَتِيلِ بِمَحِلَّةٍ لَا يُوجِبُ الْقَسَامَةَ، بَلْ يَكُونُ هَدَرًا ; لِأَنَّهُ قَدْ يُقْتَلُ وَيُلْقَى فِي الْمَحِلَّةِ لِتُلْصَقَ بِهِمُ التُّهْمَةُ، وَهَذَا مَا لَمْ يَكُونُوا أَعْدَاءً لِلْمَقْتُولِ وَلَمْ يُخَالِطْهُمْ غَيْرُهُمْ وَإِلَّا وَجَبَتِ الْقَسَامَةُ ; كَقِصَّةِ الْيَهُودِ مَعَ الْأَنْصَارِيِّ.
Bunu savunanlara göre -Hanefîler müstesna- bunun şartı: Maktulde bir izin bulunmasıdır. İlim ehlinin cumhuru ise bir mahallede maktulün bulunmasının kasâmeyi vacip kılmayacağı, aksine heder (karşılıksız) olacağı görüşündedir; zira töhmet onlara yapışsın diye öldürülüp mahalleye atılmış olabilir. Bu durum, maktule düşman olmadıkları ve aralarına başkaları karışmadığı sürece geçerlidir; aksi takdirde tıpkı Yahudilerin Ensarî ile olan kıssasındaki gibi kasâme vacip olur.
وَأَمَّا الشَّافِعِيُّ ﵀، فَإِنَّ الْقَسَامَةَ تَجِبُ عِنْدَهُ بِشَهَادَةِ مَنْ لَا يَثْبُتُ الْقَتْلُ بِشَهَادَتِهِ ; كَالْوَاحِدِ أَوْ جَمَاعَةٍ غَيْرِ عُدُولٍ. وَكَذَلِكَ تَجِبُ عِنْدَهُ بِوُجُودِ الْمَقْتُولِ يَتَشَحَّطُ فِي دَمِهِ، وَعِنْدَهُ أَوْ بِالْقُرْبِ مِنْهُ مَنْ بِيَدِهِ آلَةُ الْقَتْلِ وَعَلَيْهِ أَثَرُ الدَّمِ مَثَلًا، وَلَا يُوجَدُ غَيْرُهُ، وَيَلْحَقُ بِهِ افْتِرَاقُ الْجَمَاعَةِ عَنْ قَتِيلٍ.
Şâfiî rahimehullâh'a gelince; ona göre kasâme, tek bir kişi veya adil olmayan bir topluluk gibi şahitliğiyle öldürme fiilinin sabit olmadığı kimselerin şahitliğiyle vacip olur. Aynı şekilde maktulün kanlar içinde kıvranırken bulunması ve yanında veya yakınında elinde öldürme aleti olan, örneğin üzerinde kan izi bulunan ve başka kimsenin olmadığı birinin varlığıyla da vacip olur; bir topluluğun bir maktulün başından dağılması da buna dahil edilir.
وَقَدْ قَدَّمْنَا قَوْلَ الْجُمْهُورِ فِي الْقَتِيلِ يُوجَدُ بَيْنَ الطَّائِفَتَيْنِ الْمُقْتَتِلَتَيْنِ، وَالَّذِي يَظْهَرُ لِي أَنَّهُ إِنْ كَانَ مِنْ إِحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ الْمُقْتَتِلَتَيْنِ: أَنَّ الْقَسَامَةَ فِيهِ تَكُونُ عَلَى الطَّائِفَةِ الْأُخْرَى دُونَ طَائِفَتِهِ الَّتِي هُوَ مِنْهَا، وَكَذَلِكَ تَجِبُ عِنْدَهُ فِيمَا كَانَ كَقِصَّةِ الْيَهُودِيِّ مَعَ الْأَنْصَارِيِّ.
Savaşan iki topluluk arasında bulunan maktul hakkında cumhurun görüşünü daha önce aktarmıştık. Bana göre açık olan; şayet maktul savaşan iki topluluktan birine mensup ise kasâmenin maktulün mensubu olduğu topluluğa değil diğer topluluğa ait olmasıdır; aynı şekilde Yahudinin Ensarî ile olan kıssası gibi olan durumlarda da ona göre kasâme vacip olur.
وَأَمَّا الْإِمَامُ أَحْمَدُ، فَاللَّوْثُ الَّذِي تَجِبُ بِهِ الْقَسَامَةُ عِنْدَهُ، فِيهِ رِوَايَتَانِ.
İmam Ahmed'e gelince; ona göre kasâmeyi vacip kılan levs hakkında iki rivayet vardır:
الْأُولَى: أَنَّ اللَّوْثَ هُوَ الْعَدَاوَةُ الظَّاهِرَةُ بَيْنَ الْمَقْتُولِ وَالْمُدَّعَى عَلَيْهِ، كَنَحْوِ مَا كَانَ بَيْنَ الْأَنْصَارِ وَالْيَهُودِ، وَمَا بَيْنَ الْقَبَائِلِ وَالْأَحْيَاءِ وَأَهْلِ الْقُرَى الَّذِينَ بَيْنَهُمُ الدِّمَاءُ وَالْحُرُوبُ، وَمَا جَرَى مَجْرَى ذَلِكَ. وَلَا يُشْتَرَطُ عِنْدَهُ عَلَى الصَّحِيحِ أَلَّا يُخَالِطَهُمْ غَيْرُهُمْ، نَصَّ عَلَى ذَلِكَ الْإِمَامُ أَحْمَدُ فِي رِوَايَةِ مُهَنَّأٍ. وَاشْتَرَطَ الْقَاضِي أَلَّا يُخَالِطَهُمْ غَيْرُهُمْ كَمَذْهَبِ الشَّافِعِيِّ ; قَالَهُ فِي الْمُغْنِي.
Birincisi: Levs; aralarında kan davaları ve savaşlar bulunan kabileler, obalar, köylüler ve bu minvalde olanlar ile Ensar ve Yahudiler arasında olduğu gibi maktul ile aleyhine dava açılan kimse arasındaki açık düşmanlıktır. Sahih olan görüşe göre Ahmed nezdinde aralarına başkalarının karışmamış olması şart değildir; İmam Ahmed, Mühennâ'nın rivayetinde bunu açıkça belirtmiştir. Kâdı ise Şâfiî'nin mezhebi gibi aralarına başkalarının karışmamasını şart koşmuştur; bunu el-Muğnî'de zikretmiştir.
وَالرِّوَايَةُ الثَّانِيَةُ عَنْ أَحْمَدَ ﵀ أَنَّ اللَّوْثَ هُوَ مَا يَغْلِبُ بِهِ عَلَى الظَّنِّ صِدْقُ الْمُدَّعِي، وَذَلِكَ مِنْ وُجُوهٍ:
Ahmed rahimehullâh'tan gelen ikinci rivayet ise levsin, davacının doğruluğuna dair zann-ı gâlibi (kuvvetli kanaati) oluşturan her şey olduğudur. Bu da birkaç yöndendir:
أَحَدُهَا: الْعَدَاوَةُ الْمَذْكُورَةُ.
Birincisi: Zikredilen düşmanlıktır.
وَالثَّانِي: أَنْ يَتَفَرَّقَ جَمَاعَةٌ عَنْ قَتِيلٍ فَيَكُونُ ذَلِكَ لَوْثًا فِي حَقِّ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ، فَإِنِ ادَّعَى الْوَلِيُّ عَلَى وَاحِدٍ فَأَنْكَرَ كَوْنَهُ مَعَ الْجَمَاعَةِ فَالْقَوْلُ قَوْلُهُ مَعَ يَمِينِهِ، ذَكَرَهُ الْقَاضِي، وَهُوَ مَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ.
İkincisi: Bir topluluğun bir maktulün başından dağılmasıdır ki bu onların her biri hakkında bir levs olur. Eğer veli tek bir kişiye dava açar da o da toplulukla beraber olduğunu inkâr ederse yeminiyle birlikte söz onundur; bunu Kâdı zikretmiştir ve Şâfiî'nin mezhebi de budur.
وَالثَّالِثُ: أَنْ يُوجَدَ الْمَقْتُولُ وَيُوجَدَ بِقُرْبِهِ رَجُلٌ مَعَهُ سِكِّينٌ أَوْ سَيْفٌ مُلَطَّخٌ بِالدَّمِ، وَلَا يُوجَدُ غَيْرُهُ.
Üçüncüsü: Maktulün bulunması ve yakınında kana bulanmış bir bıçak veya kılıç taşıyan bir adamın bulunup başka kimsenin olmamasıdır.
الرَّابِعُ: أَنْ تَقْتَتِلَ فِئَتَانِ فَيَفْتَرِقُوا عَنْ قَتِيلٍ مِنْ إِحْدَاهُمَا، فَاللَّوْثُ عَلَى الْأُخْرَى.
Dördüncüsü: İki grubun savaşıp birinden bir maktul bırakarak ayrılmasıdır; bu durumda levs diğer grubun aleyhinedir.
ذَكَرَهُ الْقَاضِي، فَإِنْ كَانُوا بِحَيْثُ لَا تَصِلُ سِهَامُ بَعْضِهِمْ بَعْضًا، فَاللَّوْثُ عَلَى طَائِفَةِ الْقَتِيلِ، وَهَذَا قَوْلُ الشَّافِعِيِّ. وَرُوِيَ عَنْ أَحْمَدَ: أَنَّ عَقْلَ الْقَتِيلِ عَلَى الَّذِينَ نَازَعُوهُمْ فِيمَا إِذَا اقْتَتَلَتِ الْفِئَتَانِ إِلَّا أَنْ يَدَّعُوا عَلَى وَاحِدٍ بِعَيْنِهِ، وَهَذَا قَوْلُ مَالِكٍ. وَقَالَ ابْنُ أَبِي لَيْلَى: عَلَى الْفَرِيقَيْنِ جَمِيعًا، لِأَنَّهُ يُحْتَمَلُ أَنَّهُ مَاتَ مِنْ فِعْلِ أَصْحَابِهِ فَاسْتَوَى الْجَمِيعُ فِيهِ، وَقَدْ قَدَّمْنَا عَنِ ابْنِ حَجَرٍ أَنَّ هَذَا قَوْلُ الْجُمْهُورِ.
Bunu Kâdı zikretmiştir. Şayet birbirlerinin oklarının ulaşamayacağı bir mesafede iseler bu durumda levs maktulün kendi topluluğuna aittir; Şâfiî'nin görüşü budur. Ahmed'den şöyle rivayet edilmiştir: İki grup savaştığında, muayyen bir şahsı itham etmedikleri sürece maktulün diyeti onlarla çarpışanların üzerinedir; bu Mâlik'in de görüşüdür. İbn Ebî Leylâ ise: "Her iki fırkanın da üzerinedir; zira kendi arkadaşlarının fiiliyle ölmüş olması muhtemeldir, dolayısıyla herkes bunda eşittir" demiştir. İbn Hacer'den bunun cumhurun görüşü olduğunu daha önce aktarmıştık.
الْخَامِسُ: أَنْ يَشْهَدَ بِالْقَتْلِ عَبِيدٌ وَنِسَاءٌ ; فَعَنْ أَحْمَدَ هُوَ لَوْثٌ، لِأَنَّهُ يَغْلِبُ عَلَى الظَّنِّ صِدْقُ الْمُدَّعِي، وَعَنْهُ: لَيْسَ بِلَوْثٍ، لِأَنَّهَا شَهَادَةٌ مَرْدُودَةٌ فَلَمْ يَكُنْ لَهَا أَثَرٌ.
Beşincisi: Öldürme olayına kölelerin ve kadınların şahitlik etmesidir. Ahmed'den gelen bir rivayete göre bu bir levstir; zira davacının doğruluğuna dair zann-ı gâlip oluşturur. Diğer bir rivayete göre ise bu reddedilen bir şahitlik olduğu için hiçbir etkisi yoktur, dolayısıyla levs sayılmaz.
فَأَمَّا الْقَتِيلُ الَّذِي يُوجَدُ فِي الزِّحَامِ كَالَّذِي يَمُوتُ مِنَ الزِّحَامِ يَوْمَ الْجُمُعَةِ أَوْ عِنْدَ الْجَمْرَةِ، فَظَاهِرُ كَلَامِ أَحْمَدَ أَنَّ ذَلِكَ لَيْسَ بِلَوْثٍ، فَإِنَّهُ قَالَ فِي مَنْ مَاتَ بِالزِّحَامِ يَوْمَ الْجُمُعَةِ: دِيَتُهُ فِي بَيْتِ الْمَالِ. وَهَذَا قَوْلُ إِسْحَاقَ، وَرُوِيَ عَنْ عُمَرَ وَعَلِيٍّ، فَإِنَّ سَعِيدًا رَوَى فِي سُنَنِهِ عَنْ إِبْرَاهِيمَ قَالَ: قُتِلَ رَجُلٌ فِي زِحَامِ النَّاسِ بِعَرَفَةَ. فَجَاءَ أَهْلُهُ إِلَى عُمَرَ، فَقَالَ: بَيِّنَتُكُمْ عَلَى مَنْ قَتَلَهُ. فَقَالَ عَلِيٌّ: يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، لَا يُطَلُّ دَمُ امْرِئٍ مُسْلِمٍ، إِنْ عَلِمْتَ قَاتِلَهُ وَإِلَّا فَأَعْطِهِمْ دِيَتَهُ مِنْ بَيْتِ الْمَالِ. انْتَهَى مِنَ الْمُغْنِي.
İzdihamda bulunan maktule, örneğin cuma günü veya cemrede izdihamdan ölen kimseye gelince; Ahmed'in sözünün zahirine göre bu bir levs değildir. Zira o, cuma günü izdihamda ölen kimse hakkında: "Diyeti beytülmaldendir" demiştir. İshâk'ın görüşü de budur; Ömer ve Ali'den de böyle rivayet edilmiştir. Nitekim Saîd süneninde İbrâhim'den şöyle rivayet etmiştir: Arafat'ta insanların izdihamında bir adam öldürüldü. Ailesi Ömer'e geldi. [Ömer]: "Onu öldüren kişiye dair delilinizi [getirin]" dedi. Bunun üzerine Ali: "Ey Müminlerin Emiri! Müslüman bir kimsenin kanı heder olmaz; katilini biliyorsan ne âlâ, aksi takdirde diyetini beytülmaldan ver" dedi. (el-Muğnî'den nakil bitti).
وَقَدْ قَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي الْفَتْحِ (فِي بَابِ إِذَا مَاتَ فِي الزِّحَامِ أَوْ قُتِلَ بِهِ) فِي الْكَلَامِ عَلَى قَتْلِ الْمُسْلِمِينَ يَوْمَ أُحُدٍ الْيَمَانَ وَالِدَ حُذَيْفَةَ ﵄ مَا نَصُّهُ: وَحُجَّتُهُ (يَعْنِي إِعْطَاءَ دِيَتَهُ مِنْ بَيْتِ الْمَالِ) مَا وَرَدَ فِي بَعْضِ طُرُقِ قِصَّةِ حُذَيْفَةَ، وَهُوَ مَا أَخْرَجَهُ أَبُو الْعَبَّاسِ السَّرَّاجُ فِي تَارِيخِهِ مِنْ طَرِيقِ عِكْرِمَةَ: أَنَّ وَالِدَ حُذَيْفَةَ قُتِلَ يَوْمَ أُحُدٍ، قَتَلَهُ بَعْضُ الْمُسْلِمِينَ يَظُنُّ أَنَّهُ مِنَ الْمُشْرِكِينَ، فَوَدَاهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ. وَقَدْ تَقَدَّمَ لَهُ شَاهِدٌ مُرْسَلٌ أَيْضًا (فِي بَابِ الْعَفْوِ عَنِ الْخَطَأِ) وَرَوَى مُسَدَّدٌ فِي مُسْنَدِهِ مِنْ طَرِيقِ يَزِيدَ بْنِ مَذْكُورٍ: أَنَّ رَجُلًا زُحِمَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ فَمَاتَ، فَوَدَاهُ عَلِيٌّ مِنْ بَيْتِ الْمَالِ.
İbn Hacer el-Feth'te ("İzdihamda Öldüğü veya İzdiham Sebebiyle Öldürüldüğü Zaman" babında), Müslümanların Uhud günü Huzeyfe'nin babası el-Yemân radıyallâhu anhümâ'yı öldürmelerinden bahsederken aynen şöyle demiştir: "Bunun delili (yani diyetinin beytülmaldan verilmesi), Huzeyfe kıssasının bazı rivayet yollarında gelen şu husustur: Ebu'l-Abbâs es-Serrâc'ın Tarih'inde İkrime yoluyla tahriç ettiğine göre, Huzeyfe'nin babası Uhud günü öldürülmüştü; onu müşriklerden sanan bazı Müslümanlar öldürmüştü ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun diyetini ödedi. Bunun için mürsel bir şahit de daha önce ("Hatayı Affetme" babında) geçmişti. Müsedded de Müsned'inde Yezîd b. Mezkûr yoluyla şunu rivayet etmiştir: Bir adam cuma günü izdihamda ezilip öldü; Ali de onun diyetini beytülmaldan ödedi.
وَفِي الْمَسْأَلَةِ مَذَاهِبُ أُخْرَى (مِنْهَا) قَوْلُ الْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ: أَنَّ دِيَتَهُ تَجِبُ عَلَى جَمِيعِ مَنْ حَضَرَ، وَهُوَ أَخَصُّ مِنَ الَّذِي قَبْلَهُ. وَتَوْجِيهُهُ: أَنَّهُ مَاتَ بِفِعْلِهِمْ فَلَا يَتَعَدَّاهُمْ إِلَى غَيْرِهِمْ. (وَمِنْهَا) قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَمَنْ تَبِعَهُ: أَنَّهُ يُقَالُ لِوَلِيِّهِ ادَّعِ عَلَى مَنْ شِئْتَ وَاحْلِفْ، فَإِنْ حَلَفْتِ اسْتَحْقَقْتَ الدِّيَةَ، وَإِنْ نَكَلْتَ حَلَفَ الْمُدَّعَى عَلَيْهِ عَلَى النَّفْيِ وَسَقَطَتِ الْمُطَالَبَةُ. وَتَوْجِيهُهُ: أَنَّ الدَّمَ لَا يَجِبُ إِلَّا بِالطَّلَبِ.
Bu meselede başka görüşler de vardır: (Bunlardan biri) Hasan el-Basrî'nin görüşüdür: Maktulün diyeti orada hazır bulunan herkesin üzerine vacip olur; bu görüş bir öncekinden daha özeldir. Gerekçesi ise: Maktul onların fiiliyle ölmüştür, dolayısıyla [sorumluluk] onları aşıp başkasına geçmez. (Diğer biri) Şâfiî ve ona tabi olanların görüşüdür: Velisine 'Dilediğin kimseyi itham et ve yemin et; eğer yemin edersen diyeti hak edersin, eğer yeminden çekinirsen davalı inkâr üzerine yemin eder ve talep düşer' denir. Gerekçesi ise: Kan davasının ancak taleple vacip olmasıdır.
(وَمِنْهَا) قَوْلُ مَالِكٍ: دَمُهُ هَدَرٌ. وَتَوْجِيهُهُ: أَنَّهُ إِذَا لَمْ يُعْلَمْ قَاتِلُهُ بِعَيْنِهِ اسْتَحَالَ أَنْ يُؤْخَذَ بِهِ أَحَدٌ. وَقَدْ تَقَدَّمَتِ الْإِشَارَةُ إِلَى الرَّاجِحِ مِنْ هَذِهِ الْمَذَاهِبِ (فِي بَابِ الْعَفْوِ عَنِ الْخَطَأِ) انْتَهَى
(Diğer biri de) Mâlik'in: 'Kanı hederdir' görüşüdür. Gerekçesi ise: Katili bizzat bilinmediğinde bir kimsenin bundan sorumlu tutulmasının imkânsız olmasıdır. Bu mezheplerden racih olana ("Hatayı Affetme" babında) daha önce işaret edilmişti." İbn Hacer rahimehullâh'ın
كَلَامُ ابْنِ حَجَرٍ ﵀.
sözü bitti.
وَالتَّرْجِيحُ السَّابِقُ الَّذِي أَشَارَ لَهُ هُوَ قَوْلُهُ فِي قَوْلِ حُذَيْفَةَ ﵁ مُخَاطِبًا لِلْمُسْلِمِينَ الَّذِينَ قَتَلُوا أَبَاهُ خَطَأً: «غَفَرَ اللَّهُ لَكُمْ» اسْتَدَلَّ بِهِ مَنْ قَالَ: إِنَّ دِيَتَهُ وَجَبَتْ عَلَى مَنْ حَضَرَ ; لِأَنَّ مَعْنَى قَوْلِهِ: «غَفَرَ اللَّهُ لَكُمْ» ، عَفَوْتُ عَنْكُمْ، وَهُوَ لَا يَعْفُو إِلَّا عَنْ شَيْءٍ اسْتَحَقَّ أَنْ يُطَالِبَ بِهِ. انْتَهَى مَحِلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ. فَكَأَنَّ ابْنَ حَجَرٍ يَمِيلُ إِلَى تَرْجِيحِ قَوْلِ الْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ ﵀.
Daha önce işaret ettiği tercih, Huzeyfe radıyallâhu anh'ın babasını yanlışlıkla öldüren Müslümanlara hitaben söylediği: «Allah sizi bağışlasın» sözü hakkındaki şu açıklamasıdır: 'Diyetinin orada bulunanlara vacip olduğunu söyleyenler bununla delil getirmişlerdir; çünkü onun «Allah sizi bağışlasın» sözünün anlamı, «Sizi affettim» demektir; kişi ise ancak talep etmeye hak kazandığı bir şeyi affeder.' (Maksat olan kısım bitti). Sanki İbn Hacer, Hasan el-Basrî rahimehullâh'ın görüşünü tercihe meyletmektedir.
قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: أَظْهَرُ الْأَقْوَالِ عِنْدِي فِي اللَّوْثِ الَّذِي تَجِبُ الْقَسَامَةُ بِهِ: أَنَّهُ كُلُّ مَا يَغْلِبُ بِهِ عَلَى الظَّنِّ صِدْقُ أَوْلِيَاءِ الْمَقْتُولِ فِي دَعْوَاهُمْ ; لِأَنَّ جَانِبَهُمْ يَتَرَجَّحُ بِذَلِكَ فَيَحْلِفُونَ مَعَهُ، وَقَدْ تَقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ «أَنَّ الْمُعْتَبَرَ فِي الرِّوَايَاتِ وَالشَّهَادَاتِ مَا تَحْصُلُ بِهِ غَلَبَةُ الظَّنِّ» وَعَقَدَهُ صَاحِبُ مَرَاقِي السُّعُودِ بِقَوْلِهِ فِي شُرُوطِ الرَّاوِي:
Bu satırları yazan [Şankîtî] -Allah onu bağışlasın- der ki: Kasâmeyi vacip kılan levs hususunda bana göre görüşlerin en açığı; maktulün velilerinin iddialarındaki doğruluğuna dair zann-ı gâlibi oluşturan her şey olduğudur. Çünkü onların tarafı bununla kuvvet kazanır ve bununla birlikte yemin ederler. Usûl ilminde şu kural yerleşmiştir: «Rivayetlerde ve şahitliklerde muteber olan, zann-ı gâlibin hasıl olduğu şeydir.» Merâkı's-Su'ûd sahibi de râvinin şartları bahsinde bunu şu beytiyle nazmetmiştir:
بِغَالِبِ الظَّنِّ يَدُورُ الْمُعْتَبَرْ ... فَاعْتَبَرَ الْإِسْلَامَ كُلُّ مَنْ غَبَرْ
Muteber olan [hüküm] zann-ı gâlip etrafında döner ... Gelip geçen herkes [bu sebeple râvide] İslam'ı muteber saymıştır
، إِلَخْ
, ilâ âhir.
فُرُوعٌ تَتَعَلَّقُ بِهَذِهِ الْمَسْأَلَةِ
Bu Meseleyle İlgili Fer'î Hükümler
الْفَرْعُ الْأَوَّلُ: لَا يَحْلِفُ النِّسَاءُ وَلَا الصِّبْيَانُ فِي الْقَسَامَةِ، وَإِنَّمَا يَحْلِفُ فِيهَا الرِّجَالُ. وَبِهَذَا قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ، وَأَحْمَدُ، وَالثَّوْرِيُّ، وَالْأَوْزَاعِيُّ، وَرَبِيعَةُ، وَاللَّيْثُ، وَوَافَقَهُمْ مَالِكٌ فِي قَسَامَةِ الْعَمْدِ، وَأَجَازَ حَلِفَ النِّسَاءِ الْوَارِثَاتِ فِي قَسَامَةِ الْخَطَإِ خَاصَّةً. وَأَمَّا الصَّبِيُّ فَلَا خِلَافَ بَيْنَ الْعُلَمَاءِ فِي أَنَّهُ لَا يَحْلِفُ أَيْمَانَ الْقَسَامَةِ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: يَحْلِفُ فِي الْقَسَامَةِ كُلُّ وَارِثٍ بَالِغٍ ذَكَرًا كَانَ أَوْ أُنْثَى، عَمْدًا كَانَ أَوْ خَطَأً.
Birinci Fer': Kasâmede kadınlar ve çocuklar yemin etmezler; onda ancak erkekler yemin eder. Ebû Hanîfe, Ahmed, Sevrî, Evzâî, Rebîa ve Leys bu görüştedir. Mâlik de kasten öldürme kasâmesinde onlara muvafakat etmiş, ancak özellikle hataen öldürme kasâmesinde mirasçı kadınların yemin etmesine cevaz vermiştir. Çocuğa gelince; onun kasâme yeminlerini eda edemeyeceği hususunda âlimler arasında ihtilaf yoktur. Şâfiî ise şöyle demiştir: Kasten olsun hataen olsun, kasâmede erkek veya kadın olsun baliğ olan her mirasçı yemin eder.
وَاحْتَجَّ الْقَائِلُونَ بِأَنَّهُ لَا يَحْلِفُ إِلَّا الرِّجَالُ بِأَنَّ فِي بَعْضِ رِوَايَاتِ الْحَدِيثِ فِي الْقَسَامَةِ يُقْسِمُ خَمْسُونَ رَجُلًا مِنْكُمْ. قَالُوا: وَيُفْهَمُ مِنْهُ أَنَّ غَيْرَ الرِّجَالِ لَا يُقْسِمُ.
Yalnızca erkeklerin yemin edeceğini savunanlar, kasâme hakkındaki hadisin bazı rivayetlerinde geçen: «Sizden elli adam yemin eder» ifadesini delil getirmişlerdir. Dediler ki: Bundan, erkekler dışındakilerin yemin edemeyeceği anlaşılır.
وَاحْتَجَّ الشَّافِعِيُّ وَمَنْ وَافَقَهُ بِقَوْلِهِ ﷺ: «تَحْلِفُونَ خَمْسِينَ يَمِينًا فَتَسْتَحِقُّونَ دَمَ صَاحِبِكُمْ» ، فَجَعَلَ الْحَالِفَ هُوَ الْمُسْتَحِقُّ لِلدِّيَةِ وَالْقِصَاصِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ غَيْرَ الْوَارِثِ لَا يَسْتَحِقُّ شَيْئًا، فَدَلَّ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ حَلِفُ مَنْ يَسْتَحِقُّ الدِّيَةَ.
Şâfiî ve ona muvafakat edenler ise Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Elli yemin edersiniz de arkadaşınızın kanını hak edersiniz» buyruğunu delil getirmişlerdir. Zira o, yemin edeni diyet ve kısası hak eden kişi kılmıştır; mirasçı olmayanın hiçbir şeyi hak etmediği ise malumdur. Bu da kastedilenin diyeti hak eden kimsenin yemini olduğuna delalet etmiştir.
وَأَجَابَ الشَّافِعِيَّةُ عَنْ حُجَّةِ الْأَوَّلِينَ بِمَا قَالَهُ النَّوَوِيُّ فِي شَرْحِ مُسْلِمٍ، فَإِنَّهُ قَالَ فِي شَرْحِهِ لِقَوْلِهِ ﷺ: «يُقْسِمُ خَمْسُونَ مِنْكُمْ عَلَى رَجُلٍ مِنْهُمْ» مَا نَصُّهُ: هَذَا مِمَّا يَجِبُ تَأْوِيلُهُ ; لِأَنَّ الْيَمِينَ إِنَّمَا تَكُونُ عَلَى الْوَارِثِ خَاصَّةً لَا عَلَى غَيْرِهِ مِنَ الْقَبِيلَةِ. وَتَأْوِيلُهُ عِنْدَ أَصْحَابِنَا: أَنَّ مَعْنَاهُ يُؤْخَذُ مِنْكُمْ خَمْسُونَ يَمِينًا، وَالْحَالِفُ هُمُ الْوَرَثَةُ، فَلَا يَحْلِفُ أَحَدٌ مِنَ
Şâfiîler, önceki âlimlerin deliline Nevevî'nin Şerhu Müslim'de söylediği şu sözlerle cevap vermişlerdir; nitekim o, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Sizden elli kişi onlardan bir adama karşı yemin eder» buyruğunu şerhederken aynen şöyle demiştir: "Bu, tevil edilmesi vacip olan hususlardandır; çünkü yemin kabilenin diğer fertlerine değil, sadece mirasçıya aittir. Bizim mezhep arkadaşlarımıza göre bunun tevli şudur: Bunun manası, 'Sizden elli yemin alınır' demektir; yemin edenler ise mirasçılardır. Dolayısıyla
الْأَقَارِبِ غَيْرُ الْوَرَثَةِ، يَحْلِفُ كُلُّ الْوَرَثَةِ ذُكُورًا كَانُوا أَوْ إِنَاثًا، سَوَاءٌ كَانَ الْقَتْلُ عَمْدًا أَوْ خَطَأً، هَذَا مَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ، وَبِهِ قَالَ أَبُو ثَوْرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ. وَوَافَقَنَا مَالِكٌ فِيمَا إِذَا كَانَ الْقَتْلُ خَطَأً، وَأَمَّا فِي الْعَمْدِ فَقَالَ: يَحْلِفُ الْأَقَارِبُ خَمْسِينَ يَمِينًا، وَلَا تَحْلِفُ النِّسَاءُ وَلَا الصِّبْيَانُ. وَوَافَقَهُ رَبِيعَةُ وَاللَّيْثُ، وَالْأَوْزَاعِيُّ وَأَحْمَدُ وَدَاوُدُ وَأَهْلُ الظَّاهِرِ. انْتَهَى الْغَرَضُ مِنْ كَلَامِ النَّوَوِيِّ ﵀.
mirasçı olmayan akrabalardan hiçbiri yemin etmez; öldürme ister kasten ister hataen olsun erkek veya kadın olsun bütün mirasçılar yemin eder. Bu, Şâfiî'nin mezhebidir; Ebû Sevr ve İbnu'l-Münzir de bu görüştedir. Öldürme hataen olduğu takdirde Mâlik de bize muvafakat etmiştir; kasten öldürmede ise şöyle demiştir: 'Akrabalar elli yemin eder, kadınlar ve çocuklar ise yemin etmez.' Rebîa, Leys, Evzâî, Ahmed, Dâvûd ve Zâhirîler de ona muvafakat etmişlerdir." (Nevevî rahimehullâh'ın sözünden maksat olan kısım bitti).
وَمَعْلُومٌ أَنَّ هَذَا التَّأْوِيلَ الَّذِي أَوَّلُوا بِهِ الْحَدِيثَ بَعِيدٌ مِنْ ظَاهِرِ اللَّفْظِ، وَلَا سِيَّمَا عَلَى الرِّوَايَةِ الَّتِي تُصَرِّحُ بِتَمْيِيزِ الْخَمْسِينَ بِالرَّجُلِ عِنْدَ أَبِي دَاوُدَ وَغَيْرِهِ.
Malumdur ki hadisi bu şekilde yaptıkları tevil lafzın zahirinden uzaktır; özellikle de Ebû Dâvûd ve diğerlerinin nezdinde elli sayısının 'adam' (racul) ile temyiz edildiğini açıkça belirten rivayete göre [bu tevil daha da uzaktır].
الْفَرْعُ الثَّانِي: قَدْ عَلِمْتَ أَنَّ الْمَبْدَأَ بِأَيْمَانِ الْقَسَامَةِ أَوْلِيَاءُ الدَّمِ عَلَى التَّحْقِيقِ كَمَا تَقَدَّمَ إِيضَاحُهُ ; فَإِنْ حَلَفُوا اسْتَحَقُّوا الْقَوَدَ أَوِ الدِّيَةَ عَلَى الْخِلَافِ الْمُتَقَدِّمِ، وَإِنْ نَكَلُوا رُدِّتِ الْأَيْمَانُ عَلَى الْمُدَّعَى عَلَيْهِمْ ; فَإِنْ حَلَفُوهَا بُرِّئُوا عِنْدَ الْجُمْهُورِ، وَهُوَ الظَّاهِرُ لِقَوْلِهِ ﷺ: «فَتُبْرِئُكُمْ يَهُودُ بِأَيْمَانِ خَمْسِينَ مِنْهُمْ» أَيْ يَبْرَءُونَ مِنْكُمْ بِذَلِكَ. وَهَذَا قَوْلُ مَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ، وَالرِّوَايَةُ الْمَشْهُورَةُ عَنْ أَحْمَدَ، وَبِهِ قَالَ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْأَنْصَارِيُّ وَرَبِيعَةُ وَأَبُو الزِّنَادِ وَاللَّيْثُ وَأَبُو ثَوْرٍ، كَمَا نَقَلَهُ عَنْهُمْ صَاحِبُ الْمُغْنِي.
İkinci Fer': Daha önce açıklandığı üzere tahkike göre kasâme yeminlerine başlayacak olanların kan velileri olduğunu öğrenmiş bulunmaktasın. Şayet yemin ederlerse yukarıda geçen ihtilafa binaen kısası veya diyeti hak ederler. Şayet yeminden çekinirlerse yeminler davalılara çevrilir; onlar da yemin ederlerse cumhura göre beraat ederler. Zahir olan da budur; zira Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «O halde Yahudiler içlerinden elli kişinin yeminiyle sizi ibra ederler» yani bununla sizden berî olurlar buyurmuştur. Bu Mâlik ve Şâfiî'nin görüşü, Ahmed'den gelen meşhur rivayettir; el-Muğnî sahibinin kendilerinden naklettiğine göre Yahyâ b. Saîd el-Ensârî, Rebîa, Ebû'z-Zinâd, Leys ve Ebû Sevr de bu görüştedir.
وَذَهَبَ الْإِمَامُ أَبُو حَنِيفَةَ إِلَى أَنَّهُمْ إِنْ حَلَفُوا لَزِمَ أَهْلَ الْمَحِلَّةِ الَّتِي وُجِدَ بِهَا الْقَتِيلُ أَنْ يُغَرَّمُوا الدِّيَةَ، وَذَكَرَ نَحْوَهُ أَبُو الْخَطَّابِ رِوَايَةً عَنْ أَحْمَدَ. وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ عُمَرَ أَلْزَمَهُمُ الدِّيَةَ بَعْدَ أَنْ حَلَفُوا، وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْمَبْدَأَ بِالْأَيْمَانِ عِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ الْمُدَّعَى عَلَيْهِمْ، وَلَا حَلِفَ عَلَى الْأَوْلِيَاءِ عِنْدَهُ كَمَا تَقَدَّمَ.
İmam Ebû Hanîfe ise; şayet yemin ederlerse maktulün bulunduğu mahalle halkının diyeti tazmin etmesinin gerekeceği görüşüne varmıştır. Ebu'l-Hattâb da Ahmed'den bir rivayet olarak bunun benzerini zikretmiştir. Ömer'in de onlar yemin ettikten sonra diyeti onlara yüklediğini daha önce aktarmıştık. Malumdur ki Ebû Hanîfe nezdinde yeminlere ilk başlayacak olanlar davalılardır ve daha önce geçtiği üzere ona göre velilere yemin düşmez.
الْفَرْعُ الثَّالِثُ: إِنِ امْتَنَعَ الْمُدَّعُونَ مِنَ الْحَلِفِ وَلَمْ يَرْضَوْا بِأَيْمَانِ الْمُدَّعَى عَلَيْهِمْ، فَالظَّاهِرُ أَنَّ الْإِمَامَ يُعْطِي دِيَتَهُ مِنْ بَيْتِ الْمَالِ ; لِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ فَعَلَ كَذَلِكَ، وَاللَّهُ تَعَالَى يَقُولُ: لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ [٣٣ \ ٢١] .
Üçüncü Fer': Şayet davacılar yemin etmekten imtina eder ve davalıların yeminlerine de razı olmazlarsa, zahir olan şudur ki devlet başkanı onun diyetini beytülmaldan verir; zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem böyle yapmıştır ve Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: { لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ } “Andolsun ki Resûlullah'ta sizin için güzel bir örnek vardır” [33/21].
الْفَرْعُ الرَّابِعُ: إِنْ رُدَّتِ الْأَيْمَانُ عَلَى الْمُدَّعَى عَلَيْهِمْ فَقَدْ قَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: لَا يَبْرَأُ أَحَدٌ مِنْهُمْ حَتَّى يَحْلِفَ بِانْفِرَادِهِ خَمْسِينَ يَمِينًا، وَلَا تُوَزَّعُ الْأَيْمَانُ عَلَيْهِمْ بِقَدْرِ عَدَدِهِمْ.
Dördüncü Fer': Şayet yeminler davalılara çevrilirse ilim ehlinden bazıları şöyle demiştir: Onlardan her biri tek başına elli yemin etmedikçe beraat etmiş olmaz ve yeminler sayıları nispetinde aralarında paylaştırılmaz.