Binûn

İsrâ — 2. Sayfa

Kaynak: Advâu'l-Beyân · Şinkîtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَبَيَّنَ أَيْضًا: أَنَّهُمْ إِنْ عَادُوا لِلْإِفْسَادِ الْمَرَّةَ الثَّالِثَةَ فَإِنَّهُ جَلَّ وَعَلَا يَعُودُ لِلِانْتِقَامِ مِنْهُمْ بِتَسْلِيطِ أَعْدَائِهِمْ عَلَيْهِمْ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: وَإِنْ عُدْتُمْ عُدْنَا [١٧ \ ٨] وَلَمْ يُبَيِّنْ هُنَا: هَلْ عَادُوا لِلْإِفْسَادِ الْمَرَّةَ الثَّالِثَةَ أَوْ لَا؟

Yine [Yüce Allah], üçüncü kez bozgunculuğa dönerlerse, kendisinin de düşmanlarını onların üzerine musallat kılarak intikam almaya döneceğini açıklamıştır. Bu, O'nun şu buyruğundadır: { وَإِنْ عُدْتُمْ عُدْنَا } [el-İsrâ 17/8] “Eğer siz [bozgunculuğa] dönerseniz, biz de [cezaya] döneriz.” Burada onların üçüncü kez bozgunculuğa dönüp dönmediklerini açıklamamıştır.

وَلَكِنَّهُ أَشَارَ فِي آيَاتٍ أُخَرَ إِلَى أَنَّهُمْ عَادُوا لِلْإِفْسَادِ بِتَكْذِيبِ الرَّسُولِ ﷺ، وَكَتْمِ صِفَاتِهِ وَنَقْضِ عُهُودِهِ، وَمُظَاهَرَةِ عَدُّوهُ عَلَيْهِ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنْ أَفْعَالِهِمُ الْقَبِيحَةِ. فَعَادَ اللَّهُ جَلَّ وَعَلَا لِلِانْتِقَامِ مِنْهُمْ تَصْدِيقًا لِقَوْلِهِ: وَإِنْ عُدْتُمْ عُدْنَا [١٧ \ ٨] فَسَلِّطَ عَلَيْهِمْ نَبِيَّهُ ﷺ وَالْمُسْلِمِينَ، فَجَرَى عَلَى بَنِي قُرَيْظَةَ، وَالنَّضِيرِ، وَبَنِي قَيْنُقَاعَ

Fakat başka ayetlerde, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i yalanlamak, sıfatlarını gizlemek, ahitlerini bozmak, düşmanına ona karşı arka çıkmak ve benzeri çirkin fiilleriyle bozgunculuğa döndüklerine işaret etmiştir. Bunun üzerine Yüce Allah, { وَإِنْ عُدْتُمْ عُدْنَا } [el-İsrâ 17/8] “Eğer siz dönerseniz, biz de döneriz” buyruğunu tasdik etmek üzere onlardan intikam almaya dönmüştür. Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'i ve Müslümanları onların üzerine musallat kılmış; böylece Benî Kurayza, [Benî] Nadîr, Benî Kaynukâ‘

وَخَيْبَرَ مَا جَرَى مِنَ الْقَتْلِ وَالسَّبْيِ وَالْإِجْلَاءِ، وَضَرْبِ الْجِزْيَةِ عَلَى مَنْ بَقِيَ مِنْهُمْ، وَضَرْبِ الذِّلَّةِ وَالْمَسْكَنَةِ.

ve Hayber'in başına öldürülme, esir edilme, sürgün edilme, geride kalanlarına cizye konulması ve üzerlerine zillet ile meskenetin vurulması gibi felaketler gelmiştir.

فَمِنَ الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى أَنَّهُمْ عَادُوا لِلْإِفْسَادِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَمَّا جَاءَهُمْ كِتَابٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَهُمْ وَكَانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا فَلَمَّا جَاءَهُمْ مَا عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ فَلَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الْكَافِرِينَ بِئْسَمَا اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ أَنْ يَكْفُرُوا بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ بَغْيًا أَنْ يُنَزِّلَ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ عَلَى مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ فَبَاءُوا بِغَضَبٍ عَلَى غَضَبٍ وَلِلْكَافِرِينَ عَذَابٌ مُهِينٌ [٢ \ ٨٩، ٩٠] ، وَقَوْلُهُ: أَوَكُلَّمَا عَاهَدُوا عَهْدًا نَبَذَهُ فَرِيقٌ مِنْهُمْ الْآيَةَ [٢ \ ١٠٠] ، وَقَوْلُهُ: وَلَا تَزَالُ تَطَّلِعُ عَلَى خَائِنَةٍ مِنْهُمْ الْآيَةَ [٥ \ ١٣] ، وَنَحْوُ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Bozgunculuğa döndüklerini gösteren ayetlerden biri, Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { وَلَمَّا جَاءَهُمْ كِتَابٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَهُمْ وَكَانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا فَلَمَّا جَاءَهُمْ مَا عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ فَلَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الْكَافِرِينَ بِئْسَمَا اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ أَنْ يَكْفُرُوا بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ بَغْيًا أَنْ يُنَزِّلَ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ عَلَى مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ فَبَاءُوا بِغَضَبٍ عَلَى غَضَبٍ وَلِلْكَافِرِينَ عَذَابٌ مُهِينٌ } [el-Bakara 2/89-90] “Onlara Allah katından, ellerindekini doğrulayan bir Kitap geldiği zaman -ki daha önce inkâr edenlere karşı fetih istiyorlardı- işte tanıdıkları o şey kendilerine gelince onu inkâr ettiler. Allah'ın laneti kâfirlerin üzerinedir. Allah'ın, kullarından dilediğine lütfundan indirmesini çekemeyerek, Allah'ın indirdiğini inkâr etmekle kendilerini ne kötü şeye sattılar! Bu yüzden gazap üstüne gazaba uğradılar. Kâfirler için alçaltıcı bir azap vardır.”, yine O'nun: { أَوَكُلَّمَا عَاهَدُوا عَهْدًا نَبَذَهُ فَرِيقٌ مِنْهُمْ } [el-Bakara 2/100] “Onlar ne zaman bir ahit yaptılarsa, içlerinden bir fırka onu bozup atmadı mı?” ayeti, { وَلَا تَزَالُ تَطَّلِعُ عَلَى خَائِنَةٍ مِنْهُمْ } [el-Mâide 5/13] “İçlerinden pek azı müstesna, onlardan daima bir hainlik görürsün” ayeti ve benzeri ayetlerdir.

وَمِنَ الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى عَادَ لِلِانْتِقَامِ مِنْهُمْ، قَوْلُهُ تَعَالَى: هُوَ الَّذِي أَخْرَجَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ مِنْ دِيَارِهِمْ لِأَوَّلِ الْحَشْرِ مَا ظَنَنْتُمْ أَنْ يَخْرُجُوا وَظَنُّوا أَنَّهُمْ مَانِعَتُهُمْ حُصُونُهُمْ مِنَ اللَّهِ فَأَتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ حَيْثُ لَمْ يَحْتَسِبُوا وَقَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ يُخْرِبُونَ بُيُوتَهُمْ بِأَيْدِيهِمْ وَأَيْدِي الْمُؤْمِنِينَ فَاعْتَبِرُوا يَا أُولِي الْأَبْصَارِ وَلَوْلَا أَنْ كَتَبَ اللَّهُ عَلَيْهِمُ الْجَلَاءَ لَعَذَّبَهُمْ فِي الدُّنْيَا وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذَابُ النَّارِ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ شَاقُّوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَمَنْ يُشَاقِّ اللَّهَ فَإِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ [٥٩ \ ٢ - ٣، ٤٦] ، وَتَعَالَى: وَأَنْزَلَ الَّذِينَ ظَاهَرُوهُمْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ مِنْ صَيَاصِيهِمْ وَقَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ فَرِيقًا تَقْتُلُونَ وَتَأْسِرُونَ فَرِيقًا وَأَوْرَثَكُمْ أَرْضَهُمْ وَدِيَارَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ وَأَرْضًا لَمْ تَطَئُوهَا الْآيَةَ [٣٣ \ ٢٦، ٢٧] ، وَنَحْوُ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Yüce Allah'ın onlardan intikam almaya döndüğünü gösteren ayetlerden biri de O'nun şu buyruğudur: { هُوَ الَّذِي أَخْرَجَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ مِنْ دِيَارِهِمْ لِأَوَّلِ الْحَشْرِ مَا ظَنَنْتُمْ أَنْ يَخْرُجُوا وَظَنُّوا أَنَّهُمْ مَانِعَتُهُمْ حُصُونُهُمْ مِنَ اللَّهِ فَأَتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ حَيْثُ لَمْ يَحْتَسِبُوا وَقَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ يُخْرِبُونَ بُيُوتَهُمْ بِأَيْدِيهِمْ وَأَيْدِي الْمُؤْمِنِينَ فَاعْتَبِرُوا يَا أُولِي الْأَبْصَارِ وَلَوْلَا أَنْ كَتَبَ اللَّهُ عَلَيْهِمُ الْجَلَاءَ لَعَذَّبَهُمْ فِي الدُّنْيَا وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذَابُ النَّارِ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ شَاقُّوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَمَنْ يُشَاقِّ اللَّهَ فَإِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ } [el-Haşr 59/2-4] “Ehl-i Kitap'tan inkâr edenleri, ilk sürgünde yurtlarından çıkaran O'dur. Siz onların çıkacaklarını sanmamıştınız; onlar da kalelerinin kendilerini Allah'tan koruyacağını sanmışlardı. Ama Allah('ın azabı) onlara hiç beklemedikleri yerden geldi ve kalplerine korku saldı. Öyle ki evlerini kendi elleriyle ve müminlerin elleriyle yıkıyorlardı. Ey basiret sahipleri, ibret alın! Eğer Allah onlara sürgünü yazmamış olsaydı, elbette onları dünyada azaplandırırdı. Ahirette de onlar için ateş azabı vardır. Bu, onların Allah'a ve Resûlü'ne karşı gelmelerindendir. Kim Allah'a karşı gelirse, bilsin ki Allah'ın cezası pek çetindir.”, ve Yüce Allah'ın: { وَأَنْزَلَ الَّذِينَ ظَاهَرُوهُمْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ مِنْ صَيَاصِيهِمْ وَقَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ فَرِيقًا تَقْتُلُونَ وَتَأْسِرُونَ فَرِيقًا وَأَوْرَثَكُمْ أَرْضَهُمْ وَدِيَارَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ وَأَرْضًا لَمْ تَطَئُوهَا } [el-Ahzâb 33/26-27] “Ehl-i Kitap'tan onlara destek verenleri kalelerinden indirdi ve kalplerine korku saldı. Bir kısmını öldürüyor, bir kısmını da esir alıyordunuz. Onların yerlerini, yurtlarını, mallarını ve henüz ayak basmadığınız toprakları size miras bıraktı...” ayeti ve benzeri ayetlerdir.

وَتَرَكْنَا بَسْطَ قِصَّةِ الَّذِينَ سُلِّطُوا عَلَيْهِمْ فِي الْمَرَّتَيْنِ، لِأَنَّهَا أَخْبَارٌ إِسْرَائِيلِيَّةٌ، وَهِيَ مَشْهُورَةٌ فِي كُتُبِ التَّفْسِيرِ وَالتَّارِيخِ. وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى. قَوْلُهُ تَعَالَى: وَجَعَلْنَا جَهَنَّمَ لِلْكَافِرِينَ حَصِيرًا

Her iki defada da onların üzerine musallat kılınanların kıssasını detaylandırmayı terk ettik; çünkü bunlar İsrâiliyyât haberleridir ve tefsir ile tarih kitaplarında meşhurdur. Doğrusunu en iyi bilen Yüce Allah'tır. Yüce Allah'ın: { وَجَعَلْنَا جَهَنَّمَ لِلْكَافِرِينَ حَصِيرًا }

. فِي قَوْلِهِ: حَصِيرًا [١٧ \ ٨] فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ وَجْهَانِ مِنَ التَّفْسِيرِ مَعْرُوفَانِ عِنْدَ الْعُلَمَاءِ، كُلٌّ مِنْهُمَا يَشْهَدُ لِمَعْنَاهُ قُرْآنٌ. وَقَدْ قَدَّمْنَا فِي تَرْجَمَةِ هَذَا الْكِتَابِ الْمُبَارَكِ: أَنَّ الْآيَةَ قَدْ يَكُونُ فِيهَا وَجْهَانِ أَوْ أَوْجُهٌ، وَكُلُّهَا صَحِيحٌ وَيَشْهَدُ لَهُ قُرْآنٌ ; فَنُورِدُ جَمِيعَ ذَلِكَ لِأَنَّهُ كُلَّهُ حَقٌّ:

buyruğu. Bu kerim ayetteki { حَصِيرًا } [el-İsrâ 17/8] “zindan / döşek” lafzı hakkında âlimlerce bilinen iki tefsir vechi vardır ve her birinin anlamına bir Kur'an ayeti şahitlik etmektedir. Bu mübarek kitabın mukaddimesinde, bir ayette iki veya daha fazla vecih bulunabileceğini, bunların hepsinin sahih olup bir Kur'an ayetinin kendilerine şahitlik ettiğini, dolayısıyla tamamı hak olduğu için hepsini zikredeceğimizi belirtmiştik:

الْأَوَّلُ: أَنَّ الْحَصِيرَ: الْمَحْبَسُ وَالسِّجْنُ ; مِنَ الْحَصْرِ وَهُوَ الْحَبْسُ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: يُقَالُ حَصَرَهُ يَحْصُرُهُ حَصْرًا: ضَيَّقَ عَلَيْهِ، وَأَحَاطَ بِهِ. وَهَذَا الْوَجْهُ يَدُلُّ لَهُ قَوْلُهُ

Birincisi: Hasîr (حَصِير), mahbes (tutukevi) ve zindandır; hapsetmek anlamına gelen el-hasr (الْحَصْر) kökündendir. el-Cevherî şöyle demiştir: “Onu sıkıştırdı ve kuşattı” anlamında 'Hasarehu yahsuruhu hasran (حَصَرَهُ يَحْصُرُهُ حَصْرًا)' denir. Bu veche Yüce Allah'ın şu

تَعَالَى: وَإِذَا أُلْقُوا مِنْهَا مَكَانًا ضَيِّقًا مُقَرَّنِينَ دَعَوْا هُنَالِكَ ثُبُورًا [٢٥ \ ١٣] ، وَنَحْوُ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

buyruğu delalet etmektedir: { وَإِذَا أُلْقُوا مِنْهَا مَكَانًا ضَيِّقًا مُقَرَّنِينَ دَعَوْا هُنَالِكَ ثُبُورًا } [el-Furkân 25/13] “Elleri boyunlarına bağlı olarak oradan dar bir yere atıldıkları zaman, orada yok olmayı isterler” ve benzeri ayetler.

الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّ مَعْنَى حَصِيرًا ; أَيْ: فِرَاشًا وَمِهَادًا، مِنَ الْحَصِيرِ الَّذِي يُفْرَشُ ; لِأَنَّ الْعَرَبَ تُسَمِّي الْبِسَاطَ الصَّغِيرَ حَصِيرًا. قَالَ الثَّعْلَبِيُّ: وَهُوَ وَجْهٌ حَسَنٌ. وَيَدُلُّ لِهَذَا الْوَجْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: لَهُمْ مِنْ جَهَنَّمَ مِهَادٌ وَمِنْ فَوْقِهِمْ غَوَاشٍ الْآيَةَ [٧ \ ٤١] ، وَنَحْوَ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ. وَالْمِهَادُ: الْفِرَاشُ.

İkinci vecih: Hasîr (حَصِير) kelimesinin anlamı sergi ve döşektir; yere serilen hasırdan gelir. Çünkü Araplar küçük yaygıya hasîr derler. es-Sa‘lebî: “Bu güzel bir vecihtir” demiştir. Bu veche Yüce Allah'ın şu buyruğu delalet etmektedir: { لَهُمْ مِنْ جَهَنَّمَ مِهَادٌ وَمِنْ فَوْقِهِمْ غَوَاشٍ } [el-A‘râf 7/41] “Onlar için cehennemden bir döşek ve üstlerinde de örtüler vardır...” ve benzeri ayetler. Mihâd (مِهَاد), döşek demektir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ يِهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ

Yüce Allah'ın: { إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ } [el-İsrâ 17/9] “Şüphesiz ki bu Kur'an, en doğru yola iletir”

الْآيَةَ، ذَكَرَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ هَذَا الْقُرْآنَ الْعَظِيمَ الَّذِي هُوَ أَعْظَمُ الْكُتُبِ السَّمَاوِيَّةِ، وَأَجْمَعُهَا لِجَمِيعِ الْعُلُومِ، وَآخِرُهَا عَهْدًا بِرَبِّ الْعَالَمِينَ جَلَّ وَعَلَا، يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ ; أَيِ الطَّرِيقَةُ الَّتِي هِيَ أَسَدُّ وَأَعْدَلُ وَأَصْوَبُ. فَ الَّتِي نَعْتٌ لِمَوْصُوفٍ مَحْذُوفٍ. عَلَى حَدِّ قَوْلِ ابْنِ مَالِكٍ فِي الْخُلَاصَةِ:

ayeti. Yüce [Allah] bu kerim ayette; semavi kitapların en büyüğü, bütün ilimleri en çok kendinde toplayanı ve Âlemlerin Rabbi olan Yüce Allah'tan en son geleni olan bu yüce Kur'an'ın en doğru yola; yani en sağlam, en adil ve en isabetli yola ilettiğini zikretmiştir. Buradaki { الَّتِي } lafzı, hazfedilmiş bir mevsûfun (nitelenenin) sıfatıdır (nâtıdır). Bu, İbn Mâlik'in el-Hulâsa'daki şu sözü kabilindendir:

وَمَا مِنَ الْمَنْعُوتِ وَالنَّعْتِ عُقِلْ ... يَجُوزُ حَذْفُهُ وَفِي النَّعْتِ يَقِلْ

Mevsûf ve sıfattan anlaşılan şeyin... Hazfi caizdir, sıfatta ise bu azdır.

وَقَالَ الزَّجَّاجُ وَالْكَلْبِيُّ وَالْفَرَّاءُ: لِلْحَالِ الَّتِي هِيَ أَقْوَمُ الْحَالَاتِ، وَهِيَ تَوْحِيدُ اللَّهِ وَالْإِيمَانُ بِرُسُلِهِ.

ez-Zeccâc, el-Kelbî ve el-Ferrâ şöyle demişlerdir: “Durumların en doğrusu olan duruma [iletir] ki o da Allah'ı birlemek ve O'nun elçilerine iman etmektir.”

وَهَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ أَجْمَلَ اللَّهُ جَلَّ وَعَلَا فِيهَا جَمِيعَ مَا فِي الْقُرْآنِ مِنَ الْهُدَى إِلَى خَيْرِ الطَّرْقِ وَأَعْدَلِهَا وَأَصْوَبِهَا، فَلَوْ تَتَبَّعْنَا تَفْصِيلَهَا عَلَى وَجْهِ الْكَمَالِ لَأَتَيْنَا عَلَى جَمِيعِ الْقُرْآنِ الْعَظِيمِ لِشُمُولِهَا لِجَمِيعِ مَا فِيهِ مِنَ الْهُدَى إِلَى خَيْرِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ. وَلَكِنَّنَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى سَنَذْكُرُ جُمَلًا وَافِرَةً فِي جِهَاتٍ مُخْتَلِفَةٍ كَثِيرَةٍ مِنْ هُدَى الْقُرْآنِ لِلطَّرِيقِ الَّتِي هِيَ أَقْوَمُ بَيَانًا لِبَعْضِ مَا أَشَارَتْ إِلَيْهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ، تَنْبِيهًا بِبَعْضِهِ عَلَى كُلِّهِ مِنَ الْمَسَائِلِ الْعِظَامِ، وَالْمَسَائِلِ الَّتِي أَنْكَرَهَا الْمُلْحِدُونَ مِنَ الْكُفَّارِ، وَطَعَنُوا بِسَبَبِهَا فِي دِينِ الْإِسْلَامِ، لِقُصُورِ إِدْرَاكِهِمْ عَنْ مَعْرِفَةِ حِكَمِهَا الْبَالِغَةِ.

Yüce Allah bu kerim ayette, Kur'an'da yer alan en hayırlı, en adil ve en doğru yollara iletme hususlarının tamamını veciz bir şekilde toplamıştır. Şayet bunun tafsilatını eksiksiz olarak takip etmeye kalksaydık, dünya ve ahiret hayırlarına iletme hususunda ihtiva ettiği her şeyi kapsadığı için yüce Kur'an'ın tamamını ele almamız gerekirdi. Fakat biz, inşallah, bu kerim ayetin işaret ettiği hususların bir kısmını açıklamak, büyük meselelerden bazısıyla bütününe dikkat çekmek ve hikmetlerini kavramaktaki idrak yetersizlikleri sebebiyle kâfirlerden mülhidlerin inkâr ettiği ve İslam dinine dil uzattığı meseleleri açıklamak üzere, Kur'an'ın en doğru yola rehberliğine dair pek çok farklı alandan kapsamlı bölümler zikredeceğiz.

فَمِنْ ذَلِكَ تَوْحِيدُ اللَّهِ جَلَّ وَعَلَا، فَقَدْ هَدَى الْقُرْآنُ فِيهِ لِلطَّرِيقِ الَّتِي هِيَ أَقْوَمُ الطُّرُقِ وَأَعْدَلُهَا، وَهِيَ تَوْحِيدُهُ جَلَّ وَعَلَا فِي رُبُوبِيَّتِهِ، وَفِي عِبَادَتِهِ، وَفِي أَسْمَائِهِ وَصِفَاتِهِ. وَقَدْ دَلَّ اسْتِقْرَاءُ الْقُرْآنِ الْعَظِيمِ عَلَى أَنَّ تَوْحِيدَ اللَّهِ يَنْقَسِمُ إِلَى ثَلَاثَةِ أَقْسَامٍ:

Bunlardan biri, Yüce Allah'ın tevhididir. Kur'an bu hususta yolların en doğrusu ve en adili olan yola iletmiştir; o da Yüce Allah'ı rubûbiyetinde, ibadetinde ve isim ile sıfatlarında birlemektir. Yüce Kur'an'ın tümevarımı (istikrâsı), Allah'ın tevhidinin üç kısma ayrıldığını göstermiştir:

الْأَوَّلُ: تَوْحِيدُهُ فِي رُبُوبِيَّتِهِ، وَهَذَا النَّوْعُ مِنَ التَّوْحِيدِ جُبِلَتْ عَلَيْهِ فِطْرُ الْعُقَلَاءِ، قَالَ تَعَالَى: وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ الْآيَةَ [٤٣ \ ٨٧] ، وَقَالَ: قُلْ مَنْ

Birincisi: O'nu rubûbiyetinde birlemektir (Tevhîd-i Rubûbiyet). Tevhidin bu türü, akıl sahiplerinin fıtratına yerleştirilmiştir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ } [ez-Zuhruf 43/87] “Andolsun onlara kendilerini kimin yarattığını sorsan, elbette 'Allah' derler...”; ve şöyle buyurmuştur: { قُلْ مَنْ

يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ أَمَّنَ يَمْلِكُ السَّمْعَ وَالْأَبْصَارَ وَمَنْ يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ وَمَنْ يُدَبِّرُ الْأَمْرَ فَسَيَقُولُونَ اللَّهُ فَقُلْ أَفَلَا تَتَّقُونَ [١٠ \ ٣١] ، وَإِنْكَارُ فِرْعَوْنَ لِهَذَا النَّوْعِ مِنَ التَّوْحِيدِ فِي قَوْلِهِ: قَالَ فِرْعَوْنُ وَمَا رَبُّ الْعَالَمِينَ [٢٦ \ ٢٣] تَجَاهُلٌ عَنْ عَارِفٍ أَنَّهُ عَبْدٌ مَرْبُوبٌ ; بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: قَالَ لَقَدْ عَلِمْتَ مَا أَنْزَلَ هَؤُلَاءِ إِلَّا رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ بَصَائِرَ الْآيَةَ [١٧ \ ١٠٢] ، وَقَوْلُهُ: وَجَحَدُوا بِهَا وَاسْتَيْقَنَتْهَا أَنْفُسُهُمْ ظُلْمًا وَعُلُوًّا [٢٧ \ ١٤] ، وَهَذَا النَّوْعُ مِنَ التَّوْحِيدِ لَا يَنْفَعُ إِلَّا بِإِخْلَاصِ الْعِبَادَةِ لِلَّهِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَمَا يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَهُمْ مُشْرِكُونَ [١٢ \ ١٠٦] ، وَالْآيَاتُ الدَّالَّةُ عَلَى ذَلِكَ كَثِيرَةٌ جَدًّا.

يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ أَمَّنْ يَمْلِكُ السَّمْعَ وَالْأَبْصَارَ وَمَنْ يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ وَمَنْ يُدَبِّرُ الْأَمْرَ فَسَيَقُولُونَ اللَّهُ فَقُلْ أَفَلَا تَتَّقُونَ } [Yûnus 10/31] “De ki: 'Gökten ve yerden size rızık veren kimdir? Kulaklara ve gözlere sahip olan kimdir? Ölüden diriyi çıkaran, diriden de ölüyü çıkaran kimdir? Bütün işleri çekip çeviren kimdir?' Diyecekler ki: 'Allah.' De ki: 'Öyleyse sakınmaz mısınız?'” Firavun'un: { قَالَ فِرْعَوْنُ وَمَا رَبُّ الْعَالَمِينَ } [eş-Şuarâ 26/23] “Firavun dedi ki: 'Âlemlerin Rabbi de nedir?'” sözüyle tevhidin bu türünü inkâr etmesi ise, kendisinin yaratılmış bir kul olduğunu bildiği hâlde tecâhül göstermesidir (bilmezlikten gelmesidir). Bunun delili Yüce Allah'ın: { قَالَ لَقَدْ عَلِمْتَ مَا أَنْزَلَ هَؤُلَاءِ إِلَّا رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ بَصَائِرَ } [el-İsrâ 17/102] “[Mûsâ] dedi ki: 'Andolsun, bunları birer ibret belgesi olarak göklerin ve yerin Rabbinden başkasının indirmediğini pekâlâ bilmektesin...'” buyruğu ve: { وَجَحَدُوا بِهَا وَاسْتَيْقَنَتْهَا أَنْفُسُهُمْ ظُلْمًا وَعُلُوًّا } [en-Neml 27/14] “Vicdanları bunlara kesin bir kanaat getirdiği hâlde, zulüm ve kibirlerinden ötürü onları inkâr ettiler” buyruğudur. Tevhidin bu türü, ibadeti yalnızca Allah'a ihlasla yapmadıkça fayda vermez. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَمَا يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَهُمْ مُشْرِكُونَ } [Yûsuf 12/106] “Onların çoğu, ortak koşmaksızın Allah'a inanmazlar.” Buna delalet eden ayetler pek çoktur.

الثَّانِي: تَوْحِيدُهُ جَلَّ وَعَلَا فِي عِبَادَتِهِ، وَضَابِطُ هَذَا النَّوْعِ مِنَ التَّوْحِيدِ هُوَ تَحْقِيقُ مَعْنَى «لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ» وَهِيَ مُتَرَكِّبَةٌ مِنْ نَفْيٍ وَإِثْبَاتٍ، فَمَعْنَى النَّفْيِ مِنْهَا: خَلْعُ جَمِيعِ أَنْوَاعِ الْمَعْبُودَاتِ غَيْرَ اللَّهِ كَائِنَةً مَا كَانَتْ فِي جَمِيعِ أَنْوَاعِ الْعِبَادَاتِ كَائِنَةً مَا كَانَتْ. وَمَعْنَى الْإِثْبَاتِ مِنْهَا: إِفْرَادُ اللَّهِ جَلَّ وَعَلَا وَحْدَهُ بِجَمِيعِ أَنْوَاعِ الْعِبَادَاتِ بِإِخْلَاصٍ، عَلَى الْوَجْهِ الَّذِي شَرَعَهُ عَلَى أَلْسِنَةِ رُسُلِهِ عَلَيْهِمُ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ. وَأَكْثَرُ آيَاتِ الْقُرْآنِ فِي هَذَا النَّوْعِ مِنَ التَّوْحِيدِ، وَهُوَ الَّذِي فِيهِ الْمَعَارِكُ بَيْنَ الرُّسُلِ وَأُمَمِهِمْ أَجَعَلَ الْآلِهَةَ إِلَهًا وَاحِدًا إِنَّ هَذَا لَشَيْءٌ عُجَابٌ [٣٨ \ ٥] .

İkincisi: Yüce Allah'ı ibadetinde birlemektir (Tevhîd-i Ulûhiyet). Tevhidin bu türünün ölçüsü, 'Lâ ilâhe illallâh'ın manasını gerçekleştirmektir. Bu kelime bir nefy (olumsuzlama) ve bir ispattan (olumlamadan) meydana gelir. Nefy kısmı; her ne olursa olsun Allah'tan başka bütün ilah türlerini, her ne olursa olsun bütün ibadet çeşitlerinden soyutlayıp reddetmektir. İspat kısmı ise; her türlü ibadeti, elçilerinin (aleyhimüssalâtü vesselâm) diliyle teşrî kıldığı (şeriat olarak belirlediği) şekliyle, ihlasla yalnızca Yüce Allah'a tahsis etmektir. Kur'an ayetlerinin çoğu tevhidin bu türü hakkındadır; elçiler ile ümmetleri arasındaki mücadele de işte bu konuda yaşanmıştır: { أَجَعَلَ الْآلِهَةَ إِلَهًا وَاحِدًا إِنَّ هَذَا لَشَيْءٌ عُجَابٌ } [Sâd 38/5] “İlahları tek bir ilah mı yaptı? Doğrusu bu, çok şaşılacak bir şeydir!”

وَمِنَ الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى هَذَا النَّوْعِ مِنَ التَّوْحِيدِ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَاعْلَمْ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ الْآيَةَ [٤٧ \ ١٩] ، وَقَوْلُهُ: وَلَقَدْ بَعَثْنَا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولًا أَنِ اُعْبُدُوا اللَّهَ وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ [١٦ \ ٣٦] ، وَقَوْلُهُ: وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ إِلَّا نُوحِي إِلَيْهِ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنَا فَاعْبُدُونِ [٢١ \ ٢٥] ، وَقَوْلُهُ: وَاسْأَلْ مَنْ أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رُسُلِنَا أَجَعَلْنَا مِنْ دُونِ الرَّحْمَنِ آلِهَةً يُعْبَدُونَ [٤٣ \ ٤٥] ، وَقَوْلُهُ: قُلْ إِنَّمَا يُوحَى إِلَيَّ أَنَّمَا إِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ فَهَلْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ [٢١ \ ١٠٨] ، فَقَدْ أَمَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنْ يَقُولَ: إِنَّمَا أُوحِيَ إِلَيْهِ مَحْصُورٌ فِي هَذَا النَّوْعِ مِنَ التَّوْحِيدِ، لِشُمُولِ كَلِمَةِ: «لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ» لِجَمِيعِ مَا جَاءَ فِي الْكُتُبِ ; لِأَنَّهَا تَقْتَضِي طَاعَةَ اللَّهِ بِعِبَادَتِهِ وَحْدَهُ. فَيَشْمَلُ ذَلِكَ جَمِيعَ الْعَقَائِدِ وَالْأَوَامِرِ وَالنَّوَاهِي، وَمَا يَتْبَعُ ذَلِكَ مِنْ ثَوَابٍ وَعِقَابٍ، وَالْآيَاتُ فِي هَذَا النَّوْعِ مِنَ التَّوْحِيدِ كَثِيرَةٌ.

Tevhidin bu türüne delalet eden ayetlerden biri, Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { فَاعْلَمْ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ } [Muhammed 47/19] “Bil ki Allah'tan başka hiçbir ilah yoktur; hem kendi günahın için bağışlanma dile...”, yine O'nun: { وَلَقَدْ بَعَثْنَا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولًا أَنِ اُعْبُدُوا اللَّهَ وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ } [en-Nahl 16/36] “Andolsun biz her ümmete: 'Allah'a kulluk edin ve tağuttan sakının' diye bir elçi gönderdik” buyruğu, O'nun: { وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ إِلَّا نُوحِي إِلَيْهِ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنَا فَاعْبُدُونِ } [el-Enbiyâ 21/25] “Senden önce hiçbir elçi göndermedik ki ona: 'Benden başka hiçbir ilah yoktur, şu hâlde yalnız bana kulluk edin' diye vahyetmiş olmayalım” buyruğu, O'nun: { وَاسْأَلْ مَنْ أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رُسُلِنَا أَجَعَلْنَا مِنْ دُونِ الرَّحْمَنِ آلِهَةً يُعْبَدُونَ } [ez-Zuhruf 43/45] “Senden önce gönderdiğimiz elçilerimize sor: Rahmân'dan başka kulluk edilecek ilahlar kılmış mıyız?” buyruğu ve O'nun: { قُلْ إِنَّمَا يُوحَى إِلَيَّ أَنَّمَا إِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ فَهَلْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ } [el-Enbiyâ 21/108] “De ki: 'Bana ancak, ilahınızın tek bir ilah olduğu vahyolunuyor. Artık siz Müslüman oluyor musunuz?'” buyruğudur. Bu kerim ayette, kendisine vahyedilen şeyin tevhidin bu türüne hasredildiğini söylemesi emredilmiştir; çünkü 'Lâ ilâhe illallâh' kelimesi, kitaplarda gelen her şeyi kapsar. Zira bu kelime, yalnızca Allah'a ibadet ederek O'na itaat etmeyi gerektirir. Dolayısıyla bu, bütün inanç esaslarını, emirleri, yasakları ve bunlara bağlı olan sevap ile cezayı da içine alır. Tevhidin bu türüne dair ayetler pek çoktur.

النَّوْعُ الثَّالِثُ: تَوْحِيدُهُ جَلَّ وَعَلَا فِي أَسْمَائِهِ وَصِفَاتِهِ. وَهَذَا النَّوْعُ مِنَ التَّوْحِيدِ

Üçüncü tür: Yüce Allah'ı isim ve sıfatlarında birlemektir (Tevhîd-i Esmâ ve Sıfât). Tevhidin bu türü

يَنْبَنِي عَلَى أَصْلَيْنِ:

iki temel esas üzerine kuruludur:

الْأَوَّلُ: تَنْزِيهُ اللَّهِ جَلَّ وَعَلَا عَنْ مُشَابَهَةِ الْمَخْلُوقِينَ فِي صِفَاتِهِمْ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ [٤٢ \ ١١] .

Birincisi: Yüce Allah'ı sıfatlarında yaratılmışlara benzemekten tenzih etmektir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ } [eş-Şûrâ 42/11] “O'nun benzeri hiçbir şey yoktur.”

وَالثَّانِي: الْإِيمَانُ بِمَا وَصَفَ اللَّهُ بِهِ نَفْسَهُ، أَوْ وَصَفَهُ بِهِ رَسُولُهُ ﷺ عَلَى الْوَجْهِ اللَّائِقِ بِكَمَالِهِ وَجَلَالِهِ، كَمَا قَالَ بَعْدَ قَوْلِهِ: لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ مَعَ قَطْعِ الطَّمَعِ عَنْ إِدْرَاكِ كَيْفِيَّةِ الِاتِّصَافِ، قَالَ تَعَالَى: يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ وَلَا يُحِيطُونَ بِهِ عِلْمًا [٢٠ \ ١١٠] ، وَقَدْ قَدَّمْنَا هَذَا الْمَبْحَثَ مُسْتَوْفًى مُوَضَّحًا بِالْآيَاتِ الْقُرْآنِيَّةِ «فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ» .

İkincisi: Yüce Allah'ın kendisini nitelediği veya Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'in O'nu nitelediği şeylere, kemaline ve celaline yaraşır bir şekilde iman etmektir; nitekim O: { لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ } “O'nun benzeri hiçbir şey yoktur” buyruğundan sonra: { وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ } [eş-Şûrâ 42/11] “O, hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir” buyurmuştur. Bununla birlikte sıfatların keyfiyetini idrak etme arzusunu tamamen kesmek gerekir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ وَلَا يُحِيطُونَ بِهِ عِلْمًا } [Tâhâ 20/110] “O, onların önlerindekini de arkalarındakini de bilir; onların ilmi ise O'nu kuşatamaz.” Biz bu konuyu A‘râf Suresi'nde Kur'an ayetleriyle eksiksiz ve açıklanmış olarak sunmuştuk.

وَيَكْثُرُ فِي الْقُرْآنِ الْعَظِيمِ الِاسْتِدْلَالُ عَلَى الْكُفَّارِ بِاعْتِرَافِهِمْ بِرُبُوبِيَّتِهِ جَلَّ وَعَلَا عَلَى وُجُوبِ تَوْحِيدٍ فِي عِبَادَتِهِ ; وَلِذَلِكَ يُخَاطِبُهُمْ فِي تَوْحِيدِ الرُّبُوبِيَّةِ بِاسْتِفْهَامِ التَّقْرِيرِ، فَإِذَا أَقَرُّوا بِرُبُوبِيَّتِهِ احْتَجَّ بِهَا عَلَيْهِمْ عَلَى أَنَّهُ هُوَ الْمُسْتَحِقُّ لِأَنْ يُعْبَدَ وَحْدَهُ، وَوَبَّخَهُمْ مُنْكِرًا عَلَيْهِمْ شِرْكَهُمْ بِهِ غَيْرَهُ، مَعَ اعْتِرَافِهِمْ بِأَنَّهُ هُوَ الرَّبُّ وَحْدَهُ ; لِأَنَّ مَنِ اعْتَرَفَ بِأَنَّهُ هُوَ الرَّبُّ وَحْدَهُ لَزِمَهُ الِاعْتِرَافُ بِأَنَّهُ هُوَ الْمُسْتَحَقُّ لِأَنْ يُعْبَدَ وَحْدَهُ.

Yüce Kur'an'da kâfirlere karşı, Yüce Allah'ın rubûbiyetini itiraf etmelerinden hareketle O'nu ibadette birlemenin vücûbuna delil getirme yöntemi çokça kullanılır. Bu sebeple rubûbiyet tevhidi konusunda onlara takrîrî soru (onaylatma sorusu) yöneltilir; rubûbiyeti ikrar ettiklerinde ise yalnızca O'nun ibadet edilmeye layık olduğuna dair bu ikrarlarını aleyhlerine hüccet kılar. Yalnızca O'nun Rab olduğunu itiraf ettikleri hâlde başkasını O'na ortak koşmalarını kınayarak onları azarlar. Zira yalnızca O'nun Rab olduğunu itiraf eden kimsenin, yalnızca O'nun ibadet edilmeye layık olduğunu da itiraf etmesi zorunludur.

وَمِنْ أَمْثِلَةِ ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ مَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ أَمَّنْ يَمْلِكُ السَّمْعَ وَالْأَبْصَارَ [١٠ \ ٣١] إِلَى قَوْلِهِ: فَسَيَقُولُونَ اللَّهُ [١٠ \ ٣١] . فَلَّمَا أَقَرُّوا بِرُبُوبِيَّتِهِ وَبَّخَهُمْ مُنْكِرًا عَلَيْهِمْ شِرْكَهُمْ بِهِ غَيْرَهُ، بِقَوْلِهِ: فَقُلْ أَفَلَا تَتَّقُونَ [١٠ \ ٣١] .

Bunun örneklerinden biri, Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { قُلْ مَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ أَمَّنْ يَمْلِكُ السَّمْعَ وَالْأَبْصَارَ } “De ki: 'Gökten ve yerden size rızık veren kimdir? Kulaklara ve gözlere sahip olan kimdir?...'” ayetinden { فَسَيَقُولُونَ اللَّهُ } [Yûnus 10/31] “'Allah' diyecekler” buyruğuna kadar olan kısımdır. Onlar rubûbiyeti ikrar edince, başkasını O'na ortak koşmalarını kınayarak: { فَقُلْ أَفَلَا تَتَّقُونَ } [Yûnus 10/31] “De ki: 'Öyleyse sakınmaz mısınız?'” buyruğuyla onları azarlamıştır.

وَمِنْهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ لِمَنِ الْأَرْضُ وَمَنْ فِيهَا إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ سَيَقُولُونَ لِلَّهِ [٢٣ \ ٨٤، ٨٥] ، فَلَمَّا اعْتَرَفُوا وَبَّخَهُمْ مُنْكِرًا عَلَيْهِمْ شِرْكَهُمْ بِقَوْلِهِ: قُلْ أَفَلَا تَذَكَّرُونَ [٢٣ \ ٨٥] ، ثُمَّ قَالَ: قُلْ مَنْ رَبُّ السَّمَاوَاتِ السَّبْعِ وَرَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ سَيَقُولُونَ لِلَّهِ [٢٣ \ ٨٦ - ٨٧] ، فَلَمَّا أَقَرُّوا وَبَّخَهُمْ مُنْكِرًا عَلَيْهِمْ شِرْكَهُمْ بِقَوْلِهِ: قُلْ أَفَلَا تَتَّقُونَ [٢٣ \ ٨٧] ، ثُمَّ قَالَ: قُلْ مَنْ بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ يُجِيرُ وَلَا يُجَارُ عَلَيْهِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ سَيَقُولُونَ لِلَّهِ [٢٣ \ ٨٨، ٨٩] ، فَلَمَّا أَقَرُّوا وَبَّخَهُمْ مُنْكِرًا عَلَيْهِمْ شِرْكَهُمْ بِقَوْلِهِ: قُلْ فَأَنَّى تُسْحَرُونَ [٢٣ \ ٨٩] .

Bunlardan biri de Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { قُلْ لِمَنِ الْأَرْضُ وَمَنْ فِيهَا إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ سَيَقُولُونَ لِلَّهِ } [el-Mü'minûn 23/84-85] “De ki: 'Eğer biliyorsanız, yeryüzü ve içindekiler kime aittir?' 'Allah'ındır' diyecekler.” İtiraf ettiklerinde: { قُلْ أَفَلَا تَذَكَّرُونَ } [el-Mü'minûn 23/85] “De ki: 'Hâlâ düşünüp öğüt almaz mısınız?'” buyruğuyla şirklerini kınayarak onları azarlamıştır. Sonra: { قُلْ مَنْ رَبُّ السَّمَاوَاتِ السَّبْعِ وَرَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ سَيَقُولُونَ لِلَّهِ } [el-Mü'minûn 23/86-87] “De ki: 'Yedi göğün Rabbi ve büyük Arş'ın Rabbi kimdir?' 'Allah'ındır' diyecekler” buyurmuş; ikrar ettiklerinde: { قُلْ أَفَلَا تَتَّقُونَ } [el-Mü'minûn 23/87] “De ki: 'Öyleyse sakınmaz mısınız?'” buyruğuyla şirklerini kınayarak onları azarlamıştır. Ardından: { قُلْ مَنْ بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ يُجِيرُ وَلَا يُجَارُ عَلَيْهِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ سَيَقُولُونَ لِلَّهِ } [el-Mü'minûn 23/88-89] “De ki: 'Eğer biliyorsanız, her şeyin mülkiyeti ve egemenliği elinde olan, koruyup gözeten fakat kendisine karşı korunulamayan kimdir?' 'Allah'ındır' diyecekler” buyurmuş; ikrar ettiklerinde: { قُلْ فَأَنَّى تُسْحَرُونَ } [el-Mü'minûn 23/89] “De ki: 'O hâlde nasıl büyüleniyorsunuz?'” buyruğuyla şirklerini kınayarak onları azarlamıştır.

وَمِنْهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ مَنْ رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ قُلِ اللَّهُ [١٣ \ ١٦] ، فَلَمَّا صَحَّ الِاعْتِرَافُ وَبَّخَهُمْ مُنْكِرًا عَلَيْهِمْ شِرْكَهُمْ بِقَوْلِهِ: قُلْ أَفَاتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِهِ أَوْلِيَاءَ لَا يَمْلِكُونَ لِأَنْفُسِهِمْ نَفْعًا وَلَا ضَرًّا [١٣ \ ١٦] .

Bunlardan biri de Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { قُلْ مَنْ رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ قُلِ اللَّهُ } [er-Ra‘d 13/16] “De ki: 'Göklerin ve yerin Rabbi kimdir?' De ki: 'Allah'tır.'” Bu itiraf gerçekleşince: { قُلْ أَفَاتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِهِ أَوْلِيَاءَ لَا يَمْلِكُونَ لِأَنْفُسِهِمْ نَفْعًا وَلَا ضَرًّا } [er-Ra‘d 13/16] “De ki: 'O'nu bırakıp da kendilerine ne bir fayda ne de bir zarar verme gücüne sahip olmayan dostlar mı edindiniz?'” buyruğuyla şirklerini kınayarak onları azarlamıştır.

وَمِنْهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ [٤٣ \ ٨٧] ، فَلَمَّا صَحَّ إِقْرَارُهُمْ وَبَّخَهُمْ مُنْكِرًا عَلَيْهِمْ بِقَوْلِهِ: فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ [٤٣ \ ٨٧] .

Bunlardan biri de Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ } [ez-Zuhruf 43/87] “Andolsun onlara kendilerini kimin yarattığını sorsan, elbette 'Allah' derler.” Bu ikrarları gerçekleşince: { فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ } [ez-Zuhruf 43/87] “O hâlde nasıl döndürülüyorlar?” buyruğuyla onları kınayarak azarlamıştır.

وَمِنْهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ [٢٩ \ ٦١] ، فَلَمَّا صَحَّ اعْتِرَافُهُمْ وَبَّخَهُمْ مُنْكِرًا شِرْكَهُمْ بِقَوْلِهِ: فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ [٢٩ \ ٦١] وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ نَزَّلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَحْيَا بِهِ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ مَوْتِهَا لَيَقُولُنَّ اللَّهُ [٢٩ \ ٦٣] ، فَلَمَّا صَحَّ إِقْرَارُهُمْ وَبَّخَهُمْ مُنْكِرًا عَلَيْهِمْ شِرْكَهُمْ بِقَوْلِهِ: قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ [٢٩ \ ٦٣] ، وَقَوْلُهُ: وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ [٣١ \ ٢٥] ، فَلَمَّا صَحَّ اعْتِرَافُهُمْ وَبَّخَهُمْ مُنْكِرًا عَلَيْهِمْ بِقَوْلِهِ: قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ [٣١ \ ٢٥] ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: آللَّهُ خَيْرٌ أَمْ مَا أَمَّنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَأَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَنْبَتْنَا بِهِ حَدَائِقَ ذَاتَ بَهْجَةٍ مَا كَانَ لَكُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَهَا [٢٧ \ ٥٩ - ٦٠] ، وَلَا شَكَّ أَنَّ الْجَوَابَ الَّذِي لَا جَوَابَ لَهُمُ الْبَتَّةَ غَيْرُهُ: هُوَ أَنَّ الْقَادِرَ عَلَى خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا ذَكَرَ مَعَهَا، خَيْرٌ مِنْ جَمَادٍ لَا يَقْدِرُ عَلَى شَيْءٍ. فَلَمَّا تَعَيَّنَ اعْتِرَافُهُمْ وَبَّخَهُمْ مُنْكِرًا عَلَيْهِمْ بِقَوْلِهِ: أَإِلَهٌ مَعَ اللَّهِ بَلْ هُمْ قَوْمٌ يَعْدِلُونَ [٢٧ \ ٦٠] ، ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: أَمَّنْ جَعَلَ الْأَرْضَ قَرَارًا وَجَعَلَ خِلَالَهَا أَنْهَارًا وَجَعَلَ لَهَا رَوَاسِيَ وَجَعَلَ بَيْنَ الْبَحْرَيْنِ حَاجِزًا [٢٧ \ ٦١] وَلَا شَكَّ أَنَّ الْجَوَابَ الَّذِي لَا جَوَابَ غَيْرُهُ كَمَا قَبْلَهُ، فَلَمَّا تَعَيَّنَ اعْتِرَافُهُمْ وَبَّخَهُمْ مُنْكِرًا عَلَيْهِمْ بِقَوْلِهِ: أَإِلَهٌ مَعَ اللَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ [٢٧ \ ٦١] ، ثُمَّ قَالَ جَلَّ وَعَلَا: أَمَّنْ يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذَا دَعَاهُ وَيَكْشِفُ السُّوءَ وَيَجْعَلُكُمْ خُلَفَاءَ الْأَرْضِ [٢٧ \ ٦٢] وَلَا شَكَّ أَنَّ الْجَوَابَ كَمَا قَبْلَهُ. فَلَمَّا تَعَيَّنَ إِقْرَارُهُمْ بِذَلِكَ وَبَّخَهُمْ مُنْكِرًا عَلَيْهِمْ بِقَوْلِهِ: أَإِلَهٌ مَعَ اللَّهِ قَلِيلًا مَا تَذَكَّرُونَ [٢٧ \ ٦٢] ، ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: أَمَّنْ يَهْدِيكُمْ فِي ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَمَنْ يُرْسِلُ الرِّيَاحَ بُشْرًا بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ [٢٧ \ ٦٣] ، وَلَا شَكَّ أَنَّ الْجَوَابَ كَمَا قَبِلَهُ، فَلَمَّا تَعَيَّنَ إِقْرَارُهُمْ بِذَلِكَ وَبَّخَهُمْ مُنْكِرًا عَلَيْهِمْ بِقَوْلِهِ: أَإِلَهٌ مَعَ اللَّهِ تَعَالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ [٢٧ \ ٦٣] ، ثُمَّ قَالَ جَلَّ وَعَلَا: أَمَّنْ يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَمَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ [٢٧ \ ٦٤] ، وَلَا شَكَّ أَنَّ الْجَوَابَ كَمَا قَبْلَهُ، فَلَمَّا تَعَيَّنَ الِاعْتِرَافُ وَبَّخَهُمْ مُنْكِرًا عَلَيْهِمْ بِقَوْلِهِ: أَإِلَهٌ مَعَ اللَّهِ قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ [٢٧ \ ٦٤] ، وَقَوْلُهُ: اللَّهُ

Bunlardan biri de Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ } [el-Ankebût 29/61] “Andolsun onlara: 'Gökleri ve yeri kim yarattı, güneşi ve ayı kim buyruk altına aldı?' diye sorsan, elbette 'Allah' derler.” Bu itirafları gerçekleşince: { فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ } [el-Ankebût 29/61] “O hâlde nasıl döndürülüyorlar?” buyruğuyla şirklerini kınayarak onları azarlamıştır. Yüce Allah'ın şu buyruğu da böyledir: { وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ نَزَّلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَحْيَا بِهِ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ مَوْتِهَا لَيَقُولُنَّ اللَّهُ } [el-Ankebût 29/63] “Andolsun onlara: 'Gökten su indirip onunla ölümünün ardından yeri dirilten kimdir?' diye sorsan, elbette 'Allah' derler.” Bu ikrarları gerçekleşince: { قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ } [el-Ankebût 29/63] “De ki: 'Hamd Allah'a mahsustur.' Fakat onların çoğu akletmezler” buyruğuyla şirklerini kınayarak onları azarlamıştır. O'nun: { وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ } [Lokmân 31/25] “Andolsun onlara: 'Gökleri ve yeri kim yarattı?' diye sorsan, elbette 'Allah' derler” buyruğu da böyledir; itirafları gerçekleşince: { قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ } [Lokmân 31/25] “De ki: 'Hamd Allah'a mahsustur.' Fakat onların çoğu bilmezler” buyruğuyla onları kınayarak azarlamıştır. Yüce Allah'ın şu buyruğu da böyledir: { آللَّهُ خَيْرٌ أَمْ مَا يُشْرِكُونَ أَمَّنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَأَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَنْبَتْنَا بِهِ حَدَائِقَ ذَاتَ بَهْجَةٍ مَا كَانَ لَكُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَهَا } [en-Neml 27/59-60] “Allah mı daha hayırlıdır yoksa ortak koştukları mı? Yoksa gökleri ve yeri yaratan, sizin için gökten su indiren mi? Biz onunla, ağacını bitirmeye güç yetiremeyeceğiniz güzel bahçeler bitirdik.” Şüphe yok ki onların verebileceği tek ve kaçınılmaz cevap şudur: Gökleri, yeri ve beraberinde zikredilenleri yaratmaya kadir olan, hiçbir şeye güç yetiremeyen cansız varlıklardan daha hayırlıdır. İtirafları kesinleşince: { أَإِلَهٌ مَعَ اللَّهِ بَلْ هُمْ قَوْمٌ يَعْدِلُونَ } [en-Neml 27/60] “Allah ile beraber başka bir ilah mı var? Hayır, onlar yoldan sapan bir kavimdir” buyruğuyla onları kınayarak azarlamıştır. Sonra Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { أَمَّنْ جَعَلَ الْأَرْضَ قَرَارًا وَجَعَلَ خِلَالَهَا أَنْهَارًا وَجَعَلَ لَهَا رَوَاسِيَ وَجَعَلَ بَيْنَ الْبَحْرَيْنِ حَاجِزًا } [en-Neml 27/61] “Yoksa yeryüzünü yerleşmeye elverişli kılan, aralarında ırmaklar var eden, onun için sabit dağlar diken ve iki deniz arasına bir engel koyan mı?” Şüphe yok ki bundan başka bir cevap yoktur; nitekim önceki gibi itirafları kesinleşince: { أَإِلَهٌ مَعَ اللَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ } [en-Neml 27/61] “Allah ile beraber başka bir ilah mı var? Hayır, onların çoğu bilmezler” buyruğuyla onları kınayarak azarlamıştır. Sonra Yüce [Allah] şöyle buyurmuştur: { أَمَّنْ يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذَا دَعَاهُ وَيَكْشِفُ السُّوءَ وَيَجْعَلُكُمْ خُلَفَاءَ الْأَرْضِ } [en-Neml 27/62] “Yoksa darda kalana kendisine dua ettiği zaman icabet eden, kötülüğü gideren ve sizi yeryüzünün halifeleri kılan mı?” Şüphe yok ki cevap öncekiler gibidir. Buna dair ikrarları kesinleşince: { أَإِلَهٌ مَعَ اللَّهِ قَلِيلًا مَا تَذَكَّرُونَ } [en-Neml 27/62] “Allah ile beraber başka bir ilah mı var? Ne kadar da az düşünüyorsunuz!” buyruğuyla onları kınayarak azarlamıştır. Sonra Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { أَمَّنْ يَهْدِيكُمْ فِي ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَمَنْ يُرْسِلُ الرِّيَاحَ بُشْرًا بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ } [en-Neml 27/63] “Yoksa karanın ve denizin karanlıklarında size yol gösteren ve rüzgârları rahmetinin önünde müjdeci olarak gönderen mi?” Şüphe yok ki cevap öncekiler gibidir. Buna dair ikrarları kesinleşince: { أَإِلَهٌ مَعَ اللَّهِ تَعَالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ } [en-Neml 27/63] “Allah ile beraber başka bir ilah mı var? Allah, onların ortak koştuklarından yücedir” buyruğuyla onları kınayarak azarlamıştır. Sonra Yüce [Allah] şöyle buyurmuştur: { أَمَّنْ يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَمَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ } [en-Neml 27/64] “Yoksa yaratmayı ilk baştan başlatan, sonra onu tekrarlayan ve sizi gökten ve yerden rızıklandıran mı?” Şüphe yok ki cevap öncekiler gibidir. İtiraf kesinleşince: { أَإِلَهٌ مَعَ اللَّهِ قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ } [en-Neml 27/64] “Allah ile beraber başka bir ilah mı var? De ki: 'Eğer doğru sözlü iseniz delilinizi getirin'” buyruğuyla onları kınayarak azarlamıştır. Ve Yüce Allah'ın: { اللَّهُ

الَّذِي خَلَقَكُمْ ثُمَّ رَزَقَكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ هَلْ مِنْ شُرَكَائِكُمْ مَنْ يَفْعَلُ مِنْ ذَلِكُمْ مِنْ شَيْءٍ [٣٠ \ ٤٠] ، وَلَا شَكَّ أَنَّ الْجَوَابَ الَّذِي لَا جَوَابَ لَهُمْ غَيْرُهُ هُوَ: لَا، أَيْ: لَيْسَ مِنْ شُرَكَائِنَا مَنْ يَقْدِرُ عَلَى أَنْ يَفْعَلَ شَيْئًا مِنْ ذَلِكَ الْمَذْكُورِ مِنَ الْخَلْقِ وَالرِّزْقِ وَالْإِمَاتَةِ وَالْإِحْيَاءِ، فَلَمَّا تَعَيَّنَ اعْتِرَافُهُمْ وَبَّخَهُمْ مُنْكِرًا عَلَيْهِمْ بِقَوْلِهِ: سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ [٣٠ \ ٤٠] .

الَّذِي خَلَقَكُمْ ثُمَّ رَزَقَكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ هَلْ مِنْ شُرَكَائِكُمْ مَنْ يَفْعَلُ مِنْ ذَلِكُمْ مِنْ شَيْءٍ } [er-Rûm 30/40] “Sizi yaratan, sonra size rızık veren, sonra sizi öldüren, daha sonra da sizi dirilten Allah'tır. Ortak koştuklarınızdan bunlardan herhangi birini yapacak olan var mı?” buyruğu da böyledir. Şüphe yok ki onların verebileceği tek cevap “Hayır”dır; yani ortak koştuklarımızdan yaratma, rızık verme, öldürme ve diriltme kabilinden zikredilen bu şeylerden hiçbirini yapmaya gücü yeten yoktur. İtirafları kesinleşince: { سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ } [er-Rûm 30/40] “O, onların ortak koştuklarından münezzehtir ve çok yücedir” buyruğuyla onları kınayarak azarlamıştır.

وَالْآيَاتُ بِنَحْوِ هَذَا كَثِيرَةٌ جَدًّا، وَلِأَجْلِ ذَلِكَ ذَكَرْنَا فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ أَنَّ كُلَّ الْأَسْئِلَةِ الْمُتَعَلِّقَةِ بِتَوْحِيدِ الرُّبُوبِيَّةِ اسْتِفْهَامَاتُ تَقْرِيرٍ، يُرَادُ مِنْهَا أَنَّهُمْ إِذَا أَقَرُّوا رَتَّبَ لَهُمُ التَّوْبِيخَ وَالْإِنْكَارَ عَلَى ذَلِكَ الْإِقْرَارِ ; لِأَنَّ الْمُقِرَّ بِالرُّبُوبِيَّةِ يَلْزَمُهُ الْإِقْرَارُ بِالْأُلُوهِيَّةِ ضَرُورَةً ; نَحْوَ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَفِي اللَّهِ شَكٌّ [١٤ \ ١٠] ، وَقَوْلِهِ: قُلْ أَغَيْرَ اللَّهِ أَبْغِي رَبًّا [٦ \ ١٦٤] ، وَإِنَّ زَعَمَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ أَنَّ هَذَا اسْتِفْهَامُ إِنْكَارٍ ; لِأَنَّ اسْتِقْرَاءَ الْقُرْآنِ دَلَّ عَلَى أَنَّ الِاسْتِفْهَامَ الْمُتَعَلِّقَ بِالرُّبُوبِيَّةِ اسْتِفْهَامُ تَقْرِيرٍ وَلَيْسَ اسْتِفْهَامَ إِنْكَارٍ، لِأَنَّهُمْ لَا يُنْكِرُونَ الرُّبُوبِيَّةَ، كَمَا رَأَيْتَ كَثْرَةَ الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَيْهِ.

Bu minvaldeki ayetler pek çoktur. Bu sebeple başka bir yerde, rubûbiyet tevhidiyle ilgili bütün soruların takrîrî soru (onaylatma sorusu) olduğunu zikretmiştik; bunlardan murat, onlar ikrar ettiklerinde bu ikrarları üzerine kınama ve azarlamayı bina etmektir. Çünkü rubûbiyeti ikrar edenin, zorunlu olarak ulûhiyeti de ikrar etmesi gerekir. Nitekim Yüce Allah'ın: { أَفِي اللَّهِ شَكٌّ } [İbrâhîm 14/10] “Allah hakkında şüphe mi var?” buyruğu ve: { قُلْ أَغَيْرَ اللَّهِ أَبْغِي رَبًّا } [el-En‘âm 6/164] “De ki: 'Allah'tan başka bir Rab mi arayayım?'” buyruğu böyledir. Bazı âlimler bunun inkârî soru olduğunu iddia etmişlerse de, Kur'an'ın tümevarımı (istikrâsı), rubûbiyetle ilgili istifhamın inkârî istifham değil takrîrî istifham olduğunu göstermiştir; çünkü onlar rubûbiyeti inkâr etmemektedirler. Nitekim buna delalet eden ayetlerin çokluğunu gördün.

وَالْكَلَامُ عَلَى أَقْسَامِ التَّوْحِيدِ سَتَجِدُهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ فِي مَوَاضِعَ كَثِيرَةٍ مِنْ هَذَا الْكِتَابِ الْمُبَارَكِ، بِحَسْبَ الْمُنَاسَبَاتِ فِي الْآيَاتِ الَّتِي نَتَكَلَّمُ عَلَى بَيَانِهَا بِآيَاتٍ أُخَرَ.

Tevhidin kısımlarına dair açıklamaları, inşallah, başka ayetlerle açıklamasını yapacağımız ayetlerdeki münasebetlere göre bu mübarek kitabın birçok yerinde bulacaksın.

وَمِنْ هَدْيِ الْقُرْآنِ لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ جَعْلُهُ الطَّلَاقَ بِيَدِ الرَّجُلِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ الْآيَةَ [٦٥ \ ١] ، وَنَحْوَهَا مِنَ الْآيَاتِ ; لِأَنَّ النِّسَاءَ مَزَارِعُ وَحُقُولٌ، تُبْذَرُ فِيهَا النُّطَفُ كَمَا يُبْذَرُ الْحَبُّ فِي الْأَرْضِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: نِسَاؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ [٢ \ ٢٢٣] .

Kur'an'ın en doğru yola iletmesinin örneklerinden biri de boşamayı (talâkı) erkeğin eline vermesidir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ } [et-Talâk 65/1] “Ey Peygamber! Kadınları boşayacağınız zaman...” ve benzeri ayetler. Çünkü kadınlar ekim yerleri ve tarlalardır; tohum toprağa ekildiği gibi nutfeler de onlara ekilir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { نِسَاؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ } [el-Bakara 2/223] “Kadınlarınız sizin için bir ekim yeridir.”

وَلَا شَكَّ أَنَّ الطَّرِيقَ الَّتِي هِيَ أَقْوَمُ الطُّرُقِ: أَنَّ الزَّارِعَ لَا يُرْغَمُ عَلَى الِازْدِرَاعِ فِي حَقْلٍ لَا يَرْغَبُ الزِّرَاعَةَ فِيهِ لِأَنَّهُ يَرَاهُ غَيْرَ صَالِحٍ لَهُ، وَالدَّلِيلُ الْحِسِّيُّ الْقَاطِعُ عَلَى مَا جَاءَ بِهِ الْقُرْآنُ مِنْ أَنَّ الرَّجُلَ زَارِعٌ، وَالْمَرْأَةَ مَزْرَعَةٌ، أَنَّ آلَةَ الِازْدِرَاعِ مَعَ الرَّجُلِ، فَلَوْ أَرَادَتِ الْمَرْأَةُ أَنْ تُجَامِعَ الرَّجُلَ وَهُوَ كَارِهٌ لَهَا، لَا رَغْبَةَ لَهُ فِيهَا لَمْ يَنْتَشِرْ، وَلَمْ يَقُمْ ذَكَرُهُ إِلَيْهَا فَلَا تَقْدِرُ مِنْهُ عَلَى شَيْءٍ، بِخِلَافِ الرَّجُلِ فَإِنَّهُ قَدْ يُرْغِمُهَا وَهِيَ كَارِهَةٌ فَتَحْمِلُ وَتَلِدُ، كَمَا قَالَ أَبُو كَبِيرٍ الْهُذَلِيِّ:

Şüphe yok ki en doğru yol; ekincinin, kendisine elverişli görmediği için ekim yapmak istemediği bir tarlaya ekim yapmaya zorlanmamasıdır. Kur'an'ın getirdiği 'erkeğin ekinci, kadının ise tarla olduğu' hakikatinin kesin duyusal delili; ekim aletinin erkekte bulunmasıdır. Kadın, erkeğin istemediği ve arzu duymadığı bir durumda onunla birlikte olmak istese, erkekte sertleşme olmaz ve cinsel organı ona karşı kalkmaz; dolayısıyla kadın ondan hiçbir şey elde edemez. Erkeğin durumu ise bunun aksinedir; o, kadın istemese bile onu zorlayabilir ve böylece kadın gebe kalıp doğurabilir. Nitekim Ebû Kebîr el-Hüzelî şöyle demiştir:

مِمَّنْ حَمَلْنَ بِهِ وَهُنَّ عَوَاقُدٌ حُبُكَ ... النِّطَاقِ فَشَبَّ غَيْرَ مُهَبَّلِ

Kuşaklarının bağları sıkıca bağlıyken gebe kaldıkları... Kusursuz ve eksiksiz bir şekilde büyüyen kimselerden.

فَدَلَّتِ الطَّبِيعَةُ وَالْخِلْقَةُ عَلَى أَنَّهُ فَاعِلٌ وَأَنَّهَا مَفْعُولٌ بِهِ، وَلِذَا أَجْمَعَ الْعُقَلَاءُ عَلَى نِسْبَةِ

Böylece tabiat ve yaratılış; erkeğin fâil (etken), kadının ise mef‘ûlün bih (edilgen) olduğuna delalet etmiştir. Bu sebepledir ki akıl sahipleri

الْوَلَدِ لَهُ لَا لَهَا.

çocuğun kadına değil, erkeğe nispet edilmesi gerektiğinde icma etmişlerdir.

وَتَسْوِيَةُ الْمَرْأَةِ بِالرَّجُلِ فِي ذَلِكَ مُكَابَرَةً فِي الْمَحْسُوسِ، كَمَا لَا يَخْفَى.

Bu hususta kadını erkekle eşit tutmak, gizli kalmayacağı üzere, duyularla sabit olan bir gerçeğe karşı inatlaşmaktır.

وَمِنْ هَدْيِ الْقُرْآنِ لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ إِبَاحَتُهُ تَعَدُّدَ الزَّوْجَاتِ إِلَى أَرْبَعٍ، وَأَنَّ الرَّجُلَ إِذَا خَافَ عَدَمَ الْعَدْلِ بَيْنَهُنَّ، لَزِمَهُ الِاقْتِصَارُ عَلَى وَاحِدَةٍ، أَوْ مِلْكِ يَمِينِهِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَى فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّسَاءِ مَثْنَى وَثُلَاثَ وَرُبَاعَ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا فَوَاحِدَةً أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ [٤ \ ٣] ، وَلَا شَكَّ أَنَّ الطَّرِيقَ الَّتِي هِيَ أَقْوَمُ الطُّرُقِ وَأَعْدَلُهَا، هِيَ إِبَاحَةُ تَعَدُّدِ الزَّوْجَاتِ لِأُمُورٍ مَحْسُوسَةٍ يَعْرِفُهَا كُلُّ الْعُقَلَاءِ.

Kur'an'ın en doğru yola iletmesinin örneklerinden biri de dörde kadar çok evliliğe (taaddüd-i zevcâta) izin vermesi; ancak erkek aralarında adalet sağlayamamaktan korkarsa bir taneyle veya elinin altındaki cariyelerle yetinmesini zorunlu kılmasıdır. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَى فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّسَاءِ مَثْنَى وَثُلَاثَ وَرُبَاعَ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا فَوَاحِدَةً أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ } [en-Nisâ 4/3] “Eğer yetimler hakkında adaleti sağlayamamaktan korkarsanız, beğendiğiniz kadınlardan ikişer, üçer, dörder nikâhlayın. Şayet adaletli davranamamaktan korkarsanız, bir taneyle veya sahip olduğunuz cariyelerle yetinin.” Şüphe yok ki yolların en doğrusu ve en adili; bütün akıl sahiplerinin bildiği somut hususlardan ötürü çok evliliğe izin vermektir.

مِنْهَا: أَنَّ الْمَرْأَةَ الْوَاحِدَةَ تَحِيضُ وَتَمْرَضُ، وَتَنْفَسُ إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْعَوَائِقِ الْمَانِعَةِ مِنْ قِيَامِهَا بِأَخَصِّ لَوَازِمِ الزَّوْجِيَّةِ، وَالرَّجُلُ مُسْتَعِدٌّ لِلتَّسَبُّبِ فِي زِيَادَةِ الْأُمَّةِ، فَلَوْ حُبِسَ عَلَيْهَا فِي أَحْوَالِ أَعْذَارِهَا لَعُطِّلَتْ مَنَافِعُهُ بَاطِلًا فِي غَيْرِ ذَنْبٍ.

Bu hususlardan biri: Tek kadın hayız görür, hastalanır, lohusa olur ve evlilik hukukunun en özel gereğini yerine getirmesine engel olan diğer engellerle karşılaşır. Erkek ise ümmetin çoğalmasına vesile olmaya her daim hazırdır. Şayet kadın mazeretli olduğu durumlarda erkek onunla sınırlandırılsa, hiçbir suçu olmadığı hâlde faydaları haksız yere askıya alınmış olur.

وَمِنْهَا: أَنَّ اللَّهَ أَجْرَى الْعَادَةَ بِأَنَّ الرِّجَالَ أَقَلُّ عَدَدًا مِنَ النِّسَاءِ فِي أَقْطَارِ الدُّنْيَا، وَأَكْثَرُ تَعَرُّضًا لِأَسْبَابِ الْمَوْتِ مِنْهُنَّ فِي جَمِيعِ مَيَادِينِ الْحَيَاةِ، فَلَوْ قَصَرَ الرَّجُلُ عَلَى وَاحِدَةٍ، لَبَقِيَ عَدَدٌ ضَخْمٌ مِنَ النِّسَاءِ مَحْرُومًا مِنَ الزَّوَاجِ، فَيَضْطَرُّونَ إِلَى رُكُوبِ الْفَاحِشَةِ فَالْعُدُولُ عَنْ هَدْيِ الْقُرْآنِ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ مِنْ أَعْظَمِ أَسْبَابِ ضَيَاعِ الْأَخْلَاقِ، وَالِانْحِطَاطِ إِلَى دَرَجَةِ الْبَهَائِمِ فِي عَدَمِ الصِّيَانَةِ، وَالْمُحَافَظَةِ عَلَى الشَّرَفِ وَالْمُرُوءَةِ وَالْأَخْلَاقِ، فَسُبْحَانَ الْحَكِيمِ الْخَبِيرِ، كِتَابٌ أُحْكِمَتْ آيَاتُهُ ثُمَّ فُصِّلَتْ مِنْ لَدُنْ حَكِيمٍ خَبِيرٍ.

Bu hususlardan bir diğeri: Allah'ın cari kıldığı ilahi kanun (âdetullah) gereğince dünyanın her yerinde erkeklerin sayısı kadınlardan daha azdır ve hayatın her alanında ölüm sebeplerine kadınlardan daha fazla maruz kalırlar. Şayet erkek tek kadınla sınırlandırılsa, çok büyük sayıda kadın evlilikten mahrum kalır ve fuhşa sürüklenmek zorunda kalırlardı. Dolayısıyla bu meselede Kur'an'ın rehberliğinden yüz çevirmek; ahlakın yok olmasının, iffeti, şerefi, mürüvveti ve ahlakı koruma hususunda hayvanlar derekesine düşülmesinin en büyük sebeplerindendir. Hüküm ve hikmet sahibi, her şeyden haberdar olan Allah her türlü noksanlıktan münezzehtir; { كِتَابٌ أُحْكِمَتْ آيَاتُهُ ثُمَّ فُصِّلَتْ مِنْ لَدُنْ حَكِيمٍ خَبِيرٍ } “Bu, hikmet sahibi ve her şeyden haberdar olan [Allah] tarafından ayetleri sağlamlaştırılmış, sonra da açıklanmış bir Kitaptır.”

وَمِنْهَا: أَنَّ الْإِنَاثَ كُلَّهُنَّ مُسْتَعِدَّاتٌ لِلزَّوَاجِ، وَكَثِيرٌ مِنَ الرِّجَالِ لَا قُدْرَةَ لَهُمْ عَلَى الْقِيَامِ بِلَوَازِمِ الزَّوَاجِ لِفَقْرِهِمْ، فَالْمُسْتَعِدُّونَ لِلزَّوَاجِ مِنَ الرِّجَالِ أَقَلُّ مِنَ الْمُسْتَعِدَّاتِ لَهُ مِنَ النِّسَاءِ ; لِأَنَّ الْمَرْأَةَ لَا عَائِقَ لَهَا، وَالرَّجُلُ يَعُوقُهُ الْفَقْرُ وَعَدَمُ الْقُدْرَةِ عَلَى لَوَازِمَ النِّكَاحِ، فَلَوْ قَصَرَ الْوَاحِدُ عَلَى الْوَاحِدَةِ، لَضَاعَ كَثِيرٌ مِنَ الْمُسْتَعِدَّاتِ لِلزَّوَاجِ أَيْضًا بِعَدَمِ وُجُودِ أَزْوَاجٍ، فَيَكُونُ ذَلِكَ سَبَبًا لِضَيَاعِ الْفَضِيلَةِ وَتَفَشِّي الرَّذِيلَةِ، وَالِانْحِطَاطِ الْخُلُقِيِّ، وَضَيَاعِ الْقِيَمِ الْإِنْسَانِيَّةِ، كَمَا هُوَ وَاضِحٌ، فَإِنْ خَافَ الرَّجُلُ أَلَّا يَعْدِلَ بَيْنَهُنَّ وَجَبَ عَلَيْهِ الِاقْتِصَارُ عَلَى وَاحِدَةٍ، أَوْ مِلْكِ يَمِينِهِ ; لِأَنَّ اللَّهَ يَقُولُ: إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ الْآيَةَ [١٦ \ ٩٠] ، وَالْمَيْلُ بِالتَّفْضِيلِ فِي الْحُقُوقِ الشَّرْعِيَّةِ بَيْنَهُنَّ لَا يَجُوزُ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَلَا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ فَتَذَرُوهَا كَالْمُعَلَّقَةِ [٤ \ ١٢٩] ، أَمَّا الْمَيْلُ الطَّبِيعِيُّ بِمَحَبَّةِ بَعْضِهِنَّ أَكْثَرَ مِنْ بَعْضٍ، فَهُوَ غَيْرُ مُسْتَطَاعٍ دَفْعُهُ لِلْبَشَرِ، لِأَنَّهُ انْفِعَالٌ وَتَأَثُّرٌ نَفْسَانِيٌّ لَا فِعْلٌ، وَهُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ:

Bu hususlardan biri de şudur: Kadınların tamamı evliliğe hazırdır; buna karşılık erkeklerin birçoğu fakirlik sebebiyle evliliğin gereklerini yerine getirme gücüne sahip değildir. Dolayısıyla erkeklerden evliliğe hazır olanların sayısı, kadınlardan buna hazır olanlardan daha azdır. Çünkü kadının önünde bir engel yoktur, erkeği ise fakirlik ve nikâhın gereklerine güç yetirememe engeller. Şayet bir erkek bir kadınla sınırlandırılsa, koca bulunamaması sebebiyle evliliğe hazır olan kadınların birçoğu da heba olurdu; bu da açıkça görüldüğü üzere erdemin yok olmasına, rezilliğin yayılmasına, ahlaki çöküntüye ve insani değerlerin kaybolmasına sebep olurdu. Şayet erkek aralarında adalet yapamamaktan korkarsa, bir kadınla veya cariyeleriyle yetinmesi vacip olur. Çünkü Allah şöyle buyurmaktadır: { إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ } [en-Nahl 16/90] “Şüphesiz Allah adaleti ve ihsanı emreder...” Aralarında şer‘î haklarda birini diğerine üstün tutarak meyledip ayrımcılık yapmak caiz değildir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { فَلَا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ فَتَذَرُوهَا كَالْمُعَلَّقَةِ } [en-Nisâ 4/129] “Öyleyse büsbütün birine meyledip de diğerini askıda kalmış gibi bırakmayın.” Bazısını bazısından daha çok sevmek şeklindeki fıtrî meyle gelince; bu, insanın elinde olmayıp giderilmesi imkânsız olan bir şeydir. Çünkü bu iradi bir fiil değil, nefsin etki altında kaldığı bir duygudur (infialdir). Nitekim O'nun:

وَلَنْ تَسْتَطِيعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَيْنَ النِّسَاءِ الْآيَةَ [٤ \ ١٢٩] ، كَمَا أَوْضَحْنَاهُ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ، وَمَا يَزْعُمُهُ بَعْضُ الْمَلَاحِدَةِ مِنْ أَعْدَاءِ دِينِ الْإِسْلَامِ، مِنْ أَنَّ تَعَدُّدَ الزَّوْجَاتِ يُلْزِمُهُ الْخِصَامَ وَالشَّغَبَ الدَّائِمَ الْمُفْضِي إِلَى نَكَدِ الْحَيَاةِ، لِأَنَّهُ كُلَّمَا أَرْضَى إِحْدَى الضَّرَّتَيْنِ سَخِطَتِ الْأُخْرَى، فَهُوَ بَيْنُ سَخْطَتَيْنِ دَائِمًا، وَأَنَّ هَذَا لَيْسَ مِنَ الْحِكْمَةِ، فَهُوَ كَلَامٌ سَاقِطٌ، يَظْهَرُ سُقُوطُهُ لِكُلِّ عَاقِلٍ ; لِأَنَّ الْخِصَامَ وَالْمُشَاغَبَةَ بَيْنَ أَفْرَادِ أَهْلِ الْبَيْتِ لَا انْفِكَاكَ عَنْهُ أَلْبَتَّةَ، فَيَقَعُ بَيْنَ الرَّجُلِ وَأُمِّهِ، وَبَيْنَهُ وَبَيْنَ أَبِيهِ، وَبَيْنَهُ وَبَيْنَ أَوْلَادِهِ، وَبَيْنَهُ وَبَيْنَ زَوْجَتِهِ الْوَاحِدَةِ. فَهُوَ أَمْرٌ عَادِيٌّ لَيْسَ لَهُ كَبِيرُ شَأْنٍ، وَهُوَ فِي جَنْبِ الْمَصَالِحِ الْعَظِيمَةِ الَّتِي ذَكَرْنَا فِي تَعَدُّدِ الزَّوْجَاتِ مِنْ صِيَانَةِ النِّسَاءِ وَتَيْسِيرِ التَّزْوِيجِ لِجَمِيعِهِنَّ، وَكَثْرَةِ عَدَدِ الْأُمَّةِ لِتَقُومَ بِعَدَدِهَا الْكَثِيرِ فِي وَجْهِ أَعْدَاءِ الْإِسْلَامِ كَلَا شَيْءٍ; لِأَنَّ الْمَصْلَحَةَ الْعُظْمَى يُقَدَّمُ جَلْبُهَا عَلَى دَفْعِ الْمَفْسَدَةِ الصُّغْرَى.

{ وَلَنْ تَسْتَطِيعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَيْنَ النِّسَاءِ } [en-Nisâ 4/129] “Kadınlar arasında adaleti sağlamaya asla güç yetiremezsiniz...” buyruğundan kasıt da budur; nitekim bunu başka bir yerde açıklamıştık. İslam dininin düşmanlarından bazı mülhidlerin, çok evliliğin sürekli kavga ve çekişmeyi beraberinde getirip hayatı zehir edeceğini, çünkü kumalardan birini razı ettikçe diğerinin öfkeleneceğini, dolayısıyla erkeğin daima iki öfke arasında kalacağını ve bunun hikmete aykırı olduğunu iddia etmeleri ise tutarsız bir sözdür. Bu sözün tutarsızlığı her akıl sahibi için aşikârdır. Zira ev halkı fertleri arasındaki çekişme ve tartışma asla kaçınılmazdır; nitekim kişi ile annesi arasında, kendisi ile babası arasında, kendisi ile çocukları arasında ve kendisi ile tek eşi arasında da bu yaşanır. Dolayısıyla bu, sıradan ve büyütülecek yanı olmayan bir meseledir. Çok evlilikte zikrettiğimiz; kadınların korunması, tamamının evlenmesinin kolaylaştırılması ve İslam düşmanlarına karşı kalabalık sayısıyla durabilmesi için ümmetin nüfusunun çoğalması gibi muazzam maslahatların yanında bu [çekişmeler] adeta bir hiç hükmündedir. Zira en büyük maslahatı celbetmek, küçük mefsedeti defetmekten önce gelir.

فَلَوْ فَرَضْنَا أَنَّ الْمُشَاغَبَةَ الْمَزْعُومَةَ فِي تَعَدُّدِ الزَّوْجَاتِ مَفْسَدَةٌ، أَوْ أَنَّ إِيلَامَ قَلْبِ الزَّوْجَةِ الْأَوْلَى بِالضَّرَّةِ مَفْسَدَةٌ، لَقُدِّمَتْ عَلَيْهَا تِلْكَ الْمَصَالِحُ الرَّاجِحَةُ الَّتِي ذَكَرْنَا، كَمَا هُوَ مَعْرُوفٌ فِي الْأُصُولِ، قَالَ فِي مَرَاقِي السُّعُودِ عَاطِفًا عَلَى مَا تُلْفِي فِيهِ الْمَفْسَدَةَ الْمَرْجُوحَةَ فِي جَنْبِ الْمُصْلِحَةِ الرَّاجِحَةِ:

Çok evlilikte iddia edilen bu çekişmenin bir mefsedet olduğunu veya kuma sebebiyle ilk eşin kalbinin incinmesini bir mefsedet kabul etsek bile; fıkıh usulünde bilindiği üzere, zikrettiğimiz o racih (ağır basan) maslahatlar bunlara tercih edilir. Merâkı's-Su‘ûd müellifi, racih maslahatın yanında mefsedetin mercuh kaldığı durumlara atıfta bulunarak şöyle demiştir:

أَوْ رَجَّحَ الْإِصْلَاحَ كَالْأَسَارَى ... تُفْدَى بِمَا يَنْفَعُ لِلنَّصَارَى

Yahut ıslahı racih kıldı; esirlerin... Hristiyanlara yarayacak şeylerle fidye karşılığı kurtarılması gibi.

وَانْظُرْ تَدَلِّي دَوَالِي الْعِنَبِ ... فِي كُلِّ مَشْرِقِ وَكُلِّ مَغْرِبٍ

Ve bak üzüm asmalarının sarkmasına... Her doğuda ve her batıda.

فَفِدَاءُ الْأُسَارَى مَصْلَحَةٌ رَاجِحَةٌ، وَدَفْعُ فَدَائِهِمُ النَّافِعِ لِلْعَدُوِّ مَفْسَدَةٌ مَرْجُوحَةٌ، فَتُقَدَّمُ عَلَيْهَا الْمَصْلَحَةُ الرَّاجِحَةُ، أَمَّا إِذَا تَسَاوَتِ الْمَصْلَحَةُ وَالْمُفْسَدَةُ، أَوْ كَانَتِ الْمَفْسَدَةُ أَرْجَحَ كَفِدَاءِ الْأُسَارَى بِسِلَاحٍ يَتَمَكَّنُ بِسَبَبِهِ الْعَدُوُّ مِنْ قَتْلِ قَدْرِ الْأُسَارَى أَوْ أَكْثَرَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ، فَإِنَّ الْمَصْلَحَةَ تُلْغَى لِكَوْنِهَا غَيْرَ رَاجِحَةٍ، كَمَا قَالَ فِي الْمَرَاقِي:

Esirlerin kurtarılması racih bir maslahattır; düşmana fayda sağlayacak olan fidyenin verilmesi ise mercuh bir mefsedettir. Dolayısıyla racih maslahat ona takdim edilir. Ancak maslahat ile mefsedet eşit olursa yahut mefsedet daha ağır basarsa -örneğin esirlerin, düşmanın Müslümanlardan esir sayısı kadarını veya daha fazlasını öldürmesine imkân tanıyacak bir silah karşılığında kurtarılması gibi- maslahat, racih olmadığı için hükümsüz kılınır. Nitekim Merâkî'de şöyle demiştir:

اخْرُمْ مُنَاسِبًا بِمُفْسِدٍ لَزِمْ ... لِلْحُكْمِ وَهُوَ غَيْرُ مَرْجُوحٍ عُلِمْ

Hüküm için lüzumlu olan uygun vasfı, mercuh olmadığı bilinen... Bir mefsedet ile iptal et.

وَكَذَلِكَ الْعِنَبُ تُعْصَرُ مِنْهُ الْخَمْرَ وَهِيَ أُمُّ الْخَبَائِثِ، إِلَّا أَنَّ مَصْلَحَةَ وُجُودِ الْعِنَبِ وَالزَّبِيبِ وَالِانْتِفَاعِ بِهِمَا فِي أَقْطَارِ الدُّنْيَا مَصْلَحَةٌ رَاجِحَةٌ عَلَى مَفْسَدَةِ عَصْرِ الْخَمْرِ مِنْهَا أُلْغِيَتْ لَهَا تِلْكَ الْمَفْسَدَةُ الْمَرْجُوحَةُ، وَاجْتِمَاعُ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ فِي الْبَلَدِ الْوَاحِدِ قَدْ يَكُونُ سَبَبًا لِحُصُولِ الزِّنَى إِلَّا أَنَّ التَّعَاوُنَ بَيْنَ الْمُجْتَمَعِ مِنْ ذُكُورٍ وَإِنَاثٍ مَصْلَحَةٌ أَرْجَحُ مِنْ تِلْكَ الْمَفْسَدَةِ، وَلِذَا لَمْ يَقُلْ أَحَدٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ إِنَّهُ يَجِبُ عَزْلُ النِّسَاءِ فِي مَحَلٍّ مُسْتَقِلٍّ عَنِ الرِّجَالِ، وَأَنْ يُجْعَلَ عَلَيْهِنَّ حِصْنٌ قَوِيٌّ لَا يُمْكِنُ الْوُصُولُ إِلَيْهِنَّ مَعَهُ، وَتُجْعَلُ الْمَفَاتِيحُ بِيَدِ أَمِينٍ

Aynı şekilde üzümden, bütün kötülüklerin anası olan şarap sıkılmaktadır; ancak dünyanın dört bir yanında yaş ve kuru üzümün bulunması ve bunlardan yararlanılması maslahatı, ondan şarap sıkılması mefsedetine racih geldiği için, o mercuh mefsedet bu maslahat uğruna hükümsüz kılınmıştır. Bir şehirde kadınlarla erkeklerin bir arada bulunması zinanın meydana gelmesine bir sebep olabilmektedir; ancak erkek ve kadınlardan oluşan toplum arasındaki yardımlaşma, o mefsedetten daha racih bir maslahattır. Bu sebepledir ki âlimlerden hiçbiri, kadınların erkeklerden tamamen ayrı bağımsız bir yere kapatılmasının, üzerlerine kendilerine ulaşılamayacak sağlam bir kale yapılmasının ve anahtarların da güvenilir bir kimsenin eline verilmesinin vacip olduğunu söylememiştir.

مَعْرُوفٌ بِالتُّقَى وَالدِّيَانَةِ، كَمَا هُوَ مُقَرَّرٌ فِي الْأُصُولِ.

takva ve dindarlıkla bilinen [güvenilir birinin eline verilmesini vacip görmemiştir]; fıkıh usulünde yerleştiği üzere.

فَالْقُرْآنُ أَبَاحَ تَعَدُّدَ الزَّوْجَاتِ لِمَصْلَحَةِ الْمَرْأَةِ فِي عَدَمِ حِرْمَانِهَا مِنَ الزَّوَاجِ، وَلِمَصْلَحَةِ الرَّجُلِ بِعَدَمِ تَعَطُّلِ مَنَافِعِهِ فِي حَالِ قِيَامِ الْعُذْرِ بِالْمَرْأَةِ الْوَاحِدَةِ، وَلِمَصْلَحَةِ الْأُمَّةِ لِيَكْثُرَ عَدَدُهَا فَيُمْكِنُهَا مُقَاوَمَةُ عَدُوِّهَا لِتَكُونَ كَلِمَةُ اللَّهِ هِيَ الْعُلْيَا، فَهُوَ تَشْرِيعُ حَكِيمٍ خَبِيرٍ لَا يَطْعَنُ فِيهِ إِلَّا مَنْ أَعْمَى اللَّهُ بَصِيرَتَهُ بِظُلُمَاتِ الْكُفْرِ. وَتَحْدِيدُ الزَّوْجَاتِ بِأَرْبَعٍ ; تَحْدِيدٌ مِنْ حَكِيمٍ خَبِيرٍ، وَهُوَ أَمْرٌ وَسَطٌ بَيْنَ الْقِلَّةِ الْمُفْضِيَةِ إِلَى تَعَطُّلِ بَعْضِ مَنَافِعِ الرَّجُلِ، وَبَيْنَ الْكَثْرَةِ الَّتِي هِيَ مَظِنَّةُ عَدَمِ الْقُدْرَةِ عَلَى الْقِيَامِ بِلَوَازِمَ الزَّوْجِيَّةِ لِلْجَمِيعِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Kur'an; kadının evlilikten mahrum kalmaması maslahatı, tek kadınla ilgili bir mazeret bulunduğunda erkeğin menfaatlerinin aksamaması maslahatı ve Allah'ın kelimesinin en yüce olması uğruna düşmanına direnebilmesi için ümmetin sayısının çoğalması maslahatı sebebiyle birden fazla kadınla evlenmeyi mübah kılmıştır. Bu, Hakîm ve Habîr olan [Allah]'ın bir teşriidir (hüküm koymasıdır); buna ancak Allah'ın küfrün karanlıklarıyla basiretini kör ettiği kimse dil uzatır. Eş sayısının dörde sınırlandırılması da Hakîm ve Habîr olan [Allah]'ın bir belirlemesidir. Bu, erkeğin bazı menfaatlerinin aksamasına yol açan azlık ile hepsine karşı evlilik gereklerini yerine getirememe zannı barındıran çokluk arasında orta bir durumdur. İlim, Allah Teâlâ katındadır.

وَمِنْ هَدْيِ الْقُرْآنِ لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ: تَفْضِيلُهُ الذَّكَرَ عَلَى الْأُنْثَى فِي الْمِيرَاثِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَإِنْ كَانُوا إِخْوَةً رِجَالًا وَنِسَاءً فَلِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ [٤ \ ١٧٦] .

Kur'an'ın en doğru yola iletmesinden biri de mirasta erkeği kadına üstün kılmasıdır; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَإِنْ كَانُوا إِخْوَةً رِجَالًا وَنِسَاءً فَلِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } [4/176] “Eğer onlar erkekli kadınlı kardeşler iseler, erkeğe iki kadının payı kadar vardır. Sapmayasınız diye Allah size açıklıyor. Allah her şeyi hakkıyla bilendir.”

وَقَدْ صَرَّحَ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّهُ يُبَيِّنُ لِخَلْقِهِ هَذَا الْبَيَانَ الَّذِي مِنْ جُمْلَتِهِ تَفْضِيلُ الذَّكَرِ عَلَى الْأُنْثَى فِي الْمِيرَاثِ لِئَلَّا يَضِلُّوا، فَمِنْ سَوَّى بَيْنِهِمَا فِيهِ فَهُوَ ضَالٌّ قَطْعًا.

Allah Teâlâ bu kerim ayette, kullarına sapmasınlar diye -biri de mirasta erkeğin kadına üstün kılınması olan- bu açıklamayı yaptığını açıkça beyan etmiştir. Dolayısıyla mirasta ikisini eşit kılan kimse kesinlikle sapkındır.

ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّهُ أَعْلَمُ بِالْحِكَمِ وَالْمَصَالِحِ وَبِكُلِّ شَيْءٍ مِنْ خَلْقِهِ بِقَوْلِهِ: وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ [٤ \ ١٧٦] ، وَقَالَ: يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلَادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ [٤ \ ١١] .

Sonra { وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } [4/176] “Allah her şeyi hakkıyla bilendir” buyurarak hikmetleri, maslahatları ve yarattığı kullarından her şeyi en iyi Kendisinin bildiğini beyan etmiş ve şöyle buyurmuştur: { يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلَادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ } [4/11] “Allah çocuklarınız hakkında size, erkeğe iki kadının payı kadarını tavsiye eder (emreder).”

وَلَا شَكَّ أَنَّ الطَّرِيقَ الَّتِي هِيَ أَقْوَمُ الطُّرُقِ وَأَعْدَلُهَا: تَفْضِيلُ الذَّكَرِ عَلَى الْأُنْثَى فِي الْمِيرَاثِ الَّذِي ذَكَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى. كَمَا أَشَارَ تَعَالَى إِلَى ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: الرِّجَالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّسَاءِ بِمَا فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ ; أَيْ وَهُوَ الرِّجَالُ عَلَى بَعْضٍ [٤ \ ٣٤] ، أَيْ وَهُوَ النِّسَاءُ، وَقَوْلِهِ: وَلِلرِّجَالِ عَلَيْهِنَّ دَرَجَةٌ [٢ \ ٢٢٨] ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الذُّكُورَةَ فِي كَمَالٍ خِلْقِيٍّ، وَقُوَّةٍ طَبِيعِيَّةٍ، وَشَرَفٍ وَجَمَالٍ، وَالْأُنُوثَةُ نَقْصٌ خِلْقِيٌّ، وَضَعْفٌ طَبِيعِيٌّ، كَمَا هُوَ مَحْسُوسٌ مُشَاهَدٌ لِجَمِيعِ الْعُقَلَاءِ، لَا يَكَادُ يُنْكِرُهُ إِلَّا مُكَابِرٌ فِي الْمَحْسُوسِ.

Şüphe yok ki en doğru ve en adil yol, Allah Teâlâ'nın zikrettiği mirasta erkeğin kadına üstün tutulmasıdır. Nitekim Allah Teâlâ buna şu buyruğuyla işaret etmiştir: { الرِّجَالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّسَاءِ بِمَا فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ } yani erkekleri { عَلَى بَعْضٍ } [4/34] yani kadınlar üzerine [üstün kılması sebebiyle]. Ve yine şöyle buyurmuştur: { وَلِلرِّجَالِ عَلَيْهِنَّ دَرَجَةٌ } [2/228] “Erkeklerin onlar üzerinde bir derecesi vardır.” Zira erkeklik yaratılış bakımından bir kemal, fıtri bir güç, şeref ve güzelliktir; kadınlık ise yaratılış bakımından noksanlık ve fıtri bir zayıflıktır. Bu, somut gerçeği inatla reddedenler dışında bütün akıl sahiplerinin hissedip müşahede ettiği bir husustur.

وَقَدْ أَشَارَ جَلَّ وَعَلَا إِلَى ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: أَوَمَنْ يُنَشَّأُ فِي الْحِلْيَةِ وَهُوَ فِي الْخِصَامِ غَيْرُ مُبِينٍ [٤٣ \ ١٨] ; لِأَنَّ اللَّهَ أَنْكَرَ عَلَيْهِمْ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّهُمْ نَسَبُوا لَهُ مَا لَا يَلِيقُ بِهِ مِنَ الْوَلَدِ، وَمَعَ ذَلِكَ نَسَبُوا لَهُ أَخَسَّ الْوَلَدَيْنِ وَأَنْقَصَهُمَا وَأَضْعَفَهُمَا، وَلِذَلِكَ يُنَشَّأُ فِي الْحِلْيَةِ ; أَيِ: الزِّينَةِ مِنْ أَنْوَاعِ الْحُلِيِّ وَالْحُلَلِ لِيَجْبُرَ نَقْصَهُ الْخِلْقِيَّ

Allah Teâlâ buna şu buyruğuyla işaret etmiştir: { أَوَمَنْ يُنَشَّأُ فِي الْحِلْيَةِ وَهُوَ فِي الْخِصَامِ غَيْرُ مُبِينٍ } [43/18] “Süs içinde yetiştirilen ve tartışmada meramını açıkça anlatamayan kimseyi mi [Allah'a layık gördüler]?” Çünkü Allah bu kerim ayette, O'na layık olmayan çocuk isnadında bulunmalarını kınamıştır; üstelik O'na iki çocuk türünün en düşüğünü, en noksanını ve en zayıfını isnat etmişlerdir. İşte bu sebeple o, yaratılıştan gelen

الطَّبِيعِيَّ بِالتَّجْمِيلِ بِالْحُلِيِّ وَالْحُلَلِ وَهُوَ الْأُنْثَى. بِخِلَافِ الرَّجُلِ، فَإِنَّ كَمَالَ ذُكُورَتِهِ وَقُوَّتَهَا وَجَمَالَهَا يَكْفِيهِ عَلَى الْحُلِيِّ، كَمَا قَالَ الشَّاعِرُ:

fıtri noksanlığını takılar ve elbiselerle süslenerek telafi etmek için süs içinde -yani ziynet türü takılar ve giysiler içinde- yetiştirilir ki o da kadındır. Erkek ise böyle değildir; zira erkekliğinin kemali, gücü ve güzelliği onu süse muhtaç bırakmaz. Nitekim şair şöyle demiştir:

وَمَا الْحُلِيُّ إِلَّا زِينَةً مِنْ نَقِيصَةٍ ... يُتَمِّمُ مِنْ حُسْنٍ إِذَا الْحُسْنُ قَصَّرَا

Süs, noksanlığı kapatan bir bezektir ancak... Güzellik kusurlu kaldığında onu tamamlar.

وَأَمَّا إِذَا كَانَ الْجَمَالُ مُوَفَّرًا ... كَحُسْنِكِ لَمْ يَحْتَجْ إِلَى أَنْ يُزَوَّرَا

Fakat senin güzelliğin gibi eksiksiz bir cemal varsa... Sahte süslerle donatılmaya asla muhtaç olmaz.

وَقَالَ تَعَالَى: أَلَكُمُ الذَّكَرُ وَلَهُ الْأُنْثَى تِلْكَ إِذًا قِسْمَةٌ ضِيزَى [٥٣ \ ٢١ - ٢٢] ، وَإِنَّمَا كَانَتْ هَذِهِ الْقِسْمَةُ ضِيزَى - أَيْ غَيْرُ عَادِلَةٍ - لِأَنَّ الْأُنْثَى أَنْقَصُ مِنَ الذَّكَرِ خِلْقَةً وَطَبِيعَةً، فَجَعَلُوا هَذَا النَّصِيبَ النَّاقِصَ لِلَّهِ جَلَّ وَعَلَا ﷾ عَنْ ذَلِكَ عُلْوًا كَبِيرًا! وَجَعَلُوا الْكَامِلَ لِأَنْفُسِهِمْ كَمَا قَالَ: وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ مَا يَكْرَهُونَ [١٦ \ ٦٢] ، أَيْ وَهُوَ الْبَنَاتُ. وَقَالَ: وَإِذَا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالْأُنْثَى ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَهُوَ كَظِيمٌ إِلَى قَوْلِهِ: سَاءَ مَا يَحْكُمُونَ [١٦ \ ٥٨، ٥٩] ، وَقَالَ: وَإِذَا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِمَا ضَرَبَ لِلرَّحْمَنِ مَثَلًا - أَيْ وَهُوَ الْأُنْثَى - ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَهُوَ كَظِيمٌ [٤٣ \ ١٧] .

Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { أَلَكُمُ الذَّكَرُ وَلَهُ الْأُنْثَى تِلْكَ إِذًا قِسْمَةٌ ضِيزَى } [53/21-22] “Erkek size de dişi O'na mı? O halde bu, insafsızca bir taksimdir!” Bu taksimin dízâ (ضِيزَى) -yani haksız- olmasının sebebi, kadının yaratılış ve tabiat olarak erkekten daha noksan olmasıdır. Onlar bu noksan payı Allah Teâlâ'ya nispet ettiler -Allah bundan son derece yücedir, münezzehtir!- ve kâmil olanı kendilerine ayırdılar; nitekim şöyle buyurmuştur: { وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ مَا يَكْرَهُونَ } [16/62] “Kendilerinin hoşlanmadıkları şeyleri Allah'a ayırırlar”, yani kız çocuklarını. Yine şöyle buyurmuştur: { وَإِذَا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالْأُنْثَى ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَهُوَ كَظِيمٌ } ayetinden { سَاءَ مَا يَحْكُمُونَ } [16/58, 59] buyruğuna kadar “Onlardan birine kız müjdelendiği zaman, içi öfkeyle dolarak yüzü simsiyah kesilir... Verdikleri hüküm ne kötüdür!” ve şöyle buyurmuştur: { وَإِذَا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِمَا ضَرَبَ لِلرَّحْمَنِ مَثَلًا } -yani kız çocuğu ile- { ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَهُوَ كَظِيمٌ } [43/17] “Rahmân'a isnat ettiği şey ile onlardan biri müjdelendiğinde, içi öfkeyle dolarak yüzü simsiyah kesilir.”

وَكُلُّ هَذِهِ الْآيَاتِ الْقُرْآنِيَّةِ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْأُنْثَى نَاقِصَةٌ بِمُقْتَضَى الْخِلْقَةِ وَالطَّبِيعَةِ، وَأَنَّ الذَّكَرَ أَفْضَلُ وَأَكْمَلُ مِنْهَا: أَاصْطَفَى الْبَنَاتِ عَلَى الْبَنِينَ مَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ [٣٧ \ ١٥٣ - ١٥٤] ، أَفَأَصْفَاكُمْ رَبُّكُمْ بِالْبَنِينَ وَاتَّخَذَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ إِنَاثًا الْآيَةَ [١٧ \ ٤٠] ، وَالْآيَاتُ الدَّالَّةُ عَلَى تَفْضِيلِهِ عَلَيْهَا كَثِيرَةٌ جِدًّا.

Bütün bu Kur'an ayetleri, kadının yaratılış ve fıtrat gereği noksan olduğuna, erkeğin ise ondan daha üstün ve daha kâmil olduğuna delalet etmektedir: { أَاصْطَفَى الْبَنَاتِ عَلَى الْبَنِينَ مَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ } [37/153-154] “Yoksa [Allah] kızları oğullara tercih mi etmiş? Size ne oluyor, nasıl hüküm veriyorsunuz?”, { أَفَأَصْفَاكُمْ رَبُّكُمْ بِالْبَنِينَ وَاتَّخَذَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ إِنَاثًا } [17/40] “Rabbiniz oğulları size ayırdı da meleklerden dişiler mi edindi?” ayeti ve erkeğin kadına üstünlüğüne delalet eden ayetler pek çoktur.

وَمَعْلُومٌ عِنْدَ عَامَّةِ الْعُقَلَاءِ: أَنَّ الْأُنْثَى مَتَاعٌ لَا بُدَّ لَهُ مِمَّنْ يَقُومُ بِشُئُونِهَا وَيُحَافِظُ عَلَيْهِ.

Bütün akıl sahiplerince bilinmektedir ki kadın; işlerini üstlenecek ve kendisini koruyup gözetecek bir kimseye muhtaç olan bir metadır (kıymetli varlıktır).

وَقَدِ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي التَّمَتُّعِ بِالزَّوْجَةِ: هَلْ هُوَ قُوتٌ؟ أَوْ تَفَكُّهٌ؟ وَأَجْرَى عُلَمَاءُ الْمَالِكِيَّةِ عَلَى هَذَا الْخِلَافِ حُكْمَ إِلْزَامِ الِابْنِ بِتَزْوِيجِ أَبِيهِ الْفَقِيرِ، قَالُوا: فَعَلَى أَنَّ النِّكَاحَ قُوتٌ فَعَلَيْهِ تَزْوِيجُهُ؟ لِأَنَّهُ مِنْ جُمْلَةِ الْقُوتِ الْوَاجِبِ لَهُ عَلَيْهِ. وَعَلَى أَنَّهُ تَفَكُّهٌ لَا يَجِبُ عَلَيْهِ عَلَى قَوْلِ بَعْضِهِمْ، فَانْظُرْ شِبْهَ النِّسَاءِ بِالطَّعَامِ وَالْفَاكِهَةِ عِنْدَ الْعُلَمَاءِ، وَقَدْ جَاءَتِ السُّنَّةُ الصَّحِيحَةُ بِالنَّهْيِ عَنْ قَتْلِ النِّسَاءِ وَالصِّبْيَانِ فِي الْجِهَادِ، لِأَنَّهُمَا مِنْ جُمْلَةِ مَالِ الْمُسْلِمِينَ الْغَانِمِينَ، بِخِلَافِ الرِّجَالِ فَإِنَّهُمْ يُقْتَلُونَ.

Âlimler eşten faydalanmanın (temettünün) bir temel gıda mı (kut) yoksa tatlı/meyve gibi bir lüks mü (tefekküh) olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Mâlikî âlimleri bu ihtilaf üzerine, yoksul babasını evlendirme hususunda oğula yükümlülük getirilip getirilemeyeceği hükmünü bina etmişlerdir. Demişlerdir ki: Nikâhın bir temel gıda olduğu görüşüne göre oğlun onu evlendirmesi gerekir, çünkü bu babaya karşı vacip olan nafakanın (temel gıdanın) bir parçasıdır. Bir lüks olduğu görüşüne göre ise bazılarının kavline göre oğula vacip olmaz. Âlimlerin nezdinde kadınların yiyecek ve meyveye nasıl benzetildiğine bir bak! Sahih sünnette de cihatta kadınların ve çocukların öldürülmesinin yasaklandığı vârit olmuştur; çünkü onlar ganimet alan Müslümanların malı hükmündedirler, erkekler ise böyle değildir, öldürülürler.

وَمِنَ الْأَدِلَّةِ عَلَى أَفْضَلِيَّةِ الذَّكَرِ عَلَى الْأُنْثَى: أَنَّ الْمَرْأَةَ الْأُولَى خُلِقَتْ مِنْ ضِلْعِ الرَّجُلِ الْأَوَّلِ. فَأَصْلُهَا جُزْءٌ مِنْهُ. فَإِذَا عَرَفَتْ مِنْ هَذِهِ الْأَدِلَّةِ: أَنَّ الْأُنُوثَةَ نَقْصٌ خِلْقِيٌّ، وَضَعْفٌ طَبِيعِيٌّ، فَاعْلَمْ أَنَّ الْعَقْلَ الصَّحِيحَ الَّذِي يُدْرِكُ الْحِكَمَ وَالْأَسْرَارَ، يَقْضِي بِأَنَّ النَّاقِصَ الضَّعِيفَ بِخِلْقَتِهِ وَطَبِيعَتِهِ، يَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ تَحْتَ نَظَرِ الْكَامِلِ فِي خِلْقَتِهِ، الْقَوِيِّ بِطَبِيعَتِهِ ;

Erkeğin kadından daha üstün olduğunun delillerinden biri de ilk kadının ilk erkeğin kaburga kemiğinden yaratılmış olmasıdır. Dolayısıyla kadının aslı erkeğin bir parçasıdır. Bu delillerden kadınlığın yaratılıştan gelen bir noksanlık ve fıtri bir zayıflık olduğunu öğrendiğine göre bil ki, hikmetleri ve sırları kavrayan selim akıl; yaratılışı ve fıtratı gereği zayıf ve noksan olanın, yaratılışı kâmil ve fıtratı güçlü olanın gözetimi altında olmasını gerektirir;

لِيَجْلِبَ لَهُ مَا لَا يَقْدِرُ عَلَى جَلْبِهِ مِنَ النَّفْعِ، وَيَدْفَعَ عَنْهُ مَا لَا يَقْدِرُ عَلَى دَفْعِهِ مِنَ الضُّرِّ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: الرِّجَالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّسَاءِ بِمَا فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ [٤ \ ٣٤] .

böylece [erkek], kadının bizzat elde etmeye güç yetiremediği faydaları ona temin etsin ve bizzat savmaya güç yetiremediği zararları ondan defetsin; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { الرِّجَالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّسَاءِ بِمَا فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ } [4/34] “Allah'ın kimini kimine üstün kılmasından dolayı erkekler kadınlar üzerinde hâkim ve yöneticidirler.”

وَإِذَا عَلِمْتَ ذَلِكَ فَاعْلَمْ أَنَّهُ لَمَّا كَانَتِ الْحِكْمَةُ الْبَالِغَةُ، تَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ الضَّعِيفُ النَّاقِصُ مُقَوَّمًا عَلَيْهِ مِنْ قِبَلِ الْقَوِيِّ الْكَامِلِ، اقْتَضَى ذَلِكَ أَنْ يَكُونَ الرَّجُلُ مُلْزَمًا بِالْإِنْفَاقِ عَلَى نِسَائِهِ، وَالْقِيَامِ بِجَمِيعِ لَوَازِمِهِنَّ فِي الْحَيَاةِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَبِمَا أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوَالِهِمْ [٤ \ ٣٤] ، وَمَالُ الْمِيرَاثِ مَا مَسَحَا فِي تَحْصِيلِهِ عَرَقًا، وَلَا تَسَبَّبَا فِيهِ الْبَتَّةَ، وَإِنَّمَا هُوَ تَمْلِيكٌ مِنَ اللَّهِ مَلَّكَهُمَا إِيَّاهُ تَمْلِيكًا جَبْرِيًّا، فَاقْتَضَتْ حِكْمَةُ الْحَكِيمِ الْخَبِيرِ أَنْ يُؤْثِرَ الرَّجُلَ عَلَى الْمَرْأَةِ فِي الْمِيرَاثِ وَإِنْ أَدْلَيَا بِسَبَبٍ وَاحِدٍ ; لِأَنَّ الرَّجُلَ مُتَرَقِّبٌ لِلنَّقْصِ دَائِمًا بِالْإِنْفَاقِ عَلَى نِسَائِهِ، وَبِذْلِ الْمُهُورِ لَهُنَّ، وَالْبَذْلِ فِي نَوَائِبِ الدَّهْرِ، وَالْمَرْأَةُ مُتَرَقِّبَةٌ لِلزِّيَادَةِ بِدَفْعِ الرَّجُلِ لَهَا الْمَهْرَ، وَإِنْفَاقِهِ عَلَيْهَا وَقِيَامِهِ بِشُئُونِهَا، وَإِيثَارُ مُتَرَقِّبُ النَّقْصِ دَائِمًا عَلَى مُتَرَقِّبِ الزِّيَادَةِ دَائِمًا لِجَبْرِ بَعْضِ نَقْصِهِ الْمُتَرَقِّبِ، حِكْمَتُهُ ظَاهِرَةٌ وَاضِحَةٌ، لَا يُنْكِرُهَا إِلَّا مَنْ أَعْمَى اللَّهُ بَصِيرَتَهُ بِالْكُفْرِ وَالْمَعَاصِي، وَلِذَا قَالَ تَعَالَى: لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ [٤ \ ١١] ، وَلِأَجْلِ هَذِهِ الْحِكَمِ الَّتِي بَيِّنَا بِهَا فَضْلَ نَوْعِ الذَّكَرِ عَلَى نَوْعِ الْأُنْثَى فِي أَصْلِ الْخِلْقَةِ وَالطَّبِيعَةِ، جَعَلَ الْحَكِيمُ الْخَبِيرُ الرَّجُلَ هُوَ الْمَسْئُولَ عَنِ الْمَرْأَةِ فِي جَمِيعِ أَحْوَالِهَا. وَخَصَّهُ بِالرِّسَالَةِ وَالنُّبُوَّةِ وَالْخِلَافَةِ دُونَهَا، وَمَلَّكَهُ الطَّلَاقَ دُونَهَا، وَجَعَلَهَ الْوَلِيَّ فِي النِّكَاحِ دُونَهَا، وَجَعَلَ انْتِسَابَ الْأَوْلَادِ إِلَيْهِ لَا إِلَيْهَا، وَجَعَلَ شَهَادَتَهُ فِي الْأَمْوَالِ بِشَهَادَةِ امْرَأَتَيْنِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِنْ لَمْ يَكُونَا رَجُلَيْنِ فَرَجُلٌ وَامْرَأَتَانِ مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَدَاءِ [٢ \ ٢٨٢] ، وَجَعَلَ شَهَادَتَهُ تُقْبَلُ فِي الْحُدُودِ وَالْقَصَاصِ دُونَهَا، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْفَوَارِقِ الْحِسِّيَّةِ وَالْمَعْنَوِيَّةِ وَالشَّرْعِيَّةِ بَيْنَهُمَا.

Bunu bildiğin zaman bil ki, sonsuz hikmet zayıf ve noksan olanın güçlü ve kâmil olan tarafından himaye ve idare edilmesini gerektirdiği için; bu durum erkeğin kadınlarının nafakasını temin etmekle ve onların hayattaki bütün zorunlu ihtiyaçlarını karşılamakla yükümlü olmasını iktiza etmiştir; nitekim Allah Teâlâ: { وَبِمَا أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوَالِهِمْ } [4/34] “ve mallarından harcamaları sebebiyle” buyurmuştur. Miras malına gelince, kadın da erkek de onun elde edilmesinde hiçbir alın teri dökmemiş ve ona kesinlikle sebep olmamışlardır; o yalnızca Allah'tan gelen cebri bir mülk kılmadır. Bu sebeple Hakîm ve Habîr olan [Allah]'ın hikmeti, aynı bağ ile mirasçı olsalar dahi mirasta erkeği kadına üstün tutmayı gerektirmiştir. Çünkü erkek eşlerine nafaka harcamakla, onlara mehir vermekle ve zamanın getirdiği sıkıntılarda harcama yapmakla sürekli eksilmeye maruzdur; kadın ise erkeğin kendisine mehir vermesi, nafakasını karşılaması ve işlerini görmesiyle sürekli artış beklemektedir. Sürekli eksilmeye maruz olan kimsenin, bu beklenen eksikliğini telafi etmek amacıyla sürekli artış bekleyen kimseye tercih edilmesindeki hikmet son derece açıktır; bunu ancak Allah'ın küfür ve günahlarla basiretini kör ettiği kimse inkâr eder. İşte bu sebeple Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ } [4/11] “Erkeğe iki kadının payı kadar vardır.” Asıl yaratılış ve fıtrat bakımından erkek cinsinin kadın cinsine üstünlüğünü açıkladığımız bu hikmetlerden ötürü Hakîm ve Habîr olan [Allah], kadının bütün hallerinde sorumluluğu erkeğe yüklemiştir. Peygamberliği, risaleti ve halifeliği kadına değil erkeğe tahsis etmiş, boşamayı kadına değil erkeğe vermiş, nikâhta velayeti kadına değil erkeğe kılmış, çocukların soyca kadına değil erkeğe nispet edilmesini takdir etmiş, Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda olduğu gibi mallarla ilgili meselelerde erkeğin şahitliğini iki kadının şahitliğine denk kılmıştır: { فَإِنْ لَمْ يَكُونَا رَجُلَيْنِ فَرَجُلٌ وَامْرَأَتَانِ مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَدَاءِ } [2/282] “Eğer iki erkek bulunmazsa, razı olacağınız şahitlerden bir erkek ve iki kadın [şahit tutun]”, hadler ve kısas davalarında kadının değil erkeğin şahitliğinin kabul edilmesini takdir etmiş ve ikisi arasında daha pek çok somut, manevi ve şer‘î farklar koymuştur.

أَلَا تَرَى أَنَّ الضَّعْفَ الْخِلْقِيَّ وَالْعَجْزَ عَنِ الْإِبَانَةِ فِي الْخِصَامِ عَيْبٌ نَاقِصٌ فِي الرِّجَالِ، مَعَ أَنَّهُ يُعَدُّ مِنْ جُمْلَةِ مَحَاسِنِ النِّسَاءِ الَّتِي تَجْذِبُ إِلَيْهَا الْقُلُوبَ، قَالَ جَرِيرٌ:

Görmez misin ki yaratılıştan gelen zayıflık ve tartışmada meramını açıkça ifade edememek erkekler için noksan bir kusur iken, kadınlar için kalpleri kendine çeken güzelliklerden sayılmaktadır? Cerîr şöyle demiştir:

إِنَّ الْعُيُونَ الَّتِي فِي طَرَفِهَا حَوَرٌ ... قَتَلْنَنَا ثُمَّ لَمَّ يُحْيِينَ قَتْلَانَا

Gözlerinin akı ile karası belirgin olan o bakışlar... Bizi katletti de sonra diriltmedi öldürdüklerini.

يَصْرَعْنَ ذَا اللُّبِّ حَتَّى لَا حَرَاكَ ... بِهِ وَهُنَّ أَضْعَفُ خَلْقِ اللَّهِ أَرْكَانًا

Akıl sahibini yere sererler kımıldayamaz hale gelinceye dek... Oysa onlar Allah'ın yarattıklarının en zayıf bünyelisidirler.

وَقَالَ ابْنُ الدُّمَيْنَةِ:

İbnü'd-Dümeyne de şöyle demiştir:

بِنَفْسِي وَأَهْلِي مَنْ إِذَا عَرَضُوا ... لَهُ بِبَعْضِ الْأَذَى لَمْ يَدْرِ كَيْفَ يُجِيبُ

Canım ve ailem feda olsun o güzele ki kendisine bir eza iliştirildiğinde... Nasıl cevap vereceğini bilemez,

فَلَمْ يَعْتَذِرْ عُذْرَ الْبَرِيءِ ... وَلَمْ تَزَلْ بِهِ سَكْتَةٌ حَتَّى يُقَالَ مُرِيبُ

Ne suçsuz kimsenin mazeretini beyan edebilir... Ne de üzerinden şüpheli denilinceye kadar o suskunluk kalkar.

فَالْأَوَّلُ: تَشَبَّبَ بِهِنَّ بِضَعْفِ أَرْكَانِهِنَّ، وَالثَّانِي: بِعَجْزِهِنَّ عَنِ الْإِبَانَةِ فِي الْخِصَامِ ; كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَهُوَ فِي الْخِصَامِ غَيْرُ مُبِينٍ [٤٣ \ ١٨] ، وَلِهَذَا التَّبَايُنِ فِي الْكَمَالِ وَالْقُوَّةِ بَيْنَ النَّوْعَيْنِ، صَحَّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ اللَّعْنَ عَلَى مَنْ تَشَبَّهَ مِنْهُمَا بِالْآخَرِ. قَالَ الْبُخَارِيُّ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثْنَا شُعْبَةُ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ قَالَ: «لَعَنَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ الْمُتَشَبِّهِينَ مِنَ الرِّجَالِ بِالنِّسَاءِ، وَالْمُتَشَبِّهَاتِ مِنَ النِّسَاءِ بِالرِّجَالِ» ، هَذَا لَفْظُ الْبُخَارِيِّ فِي صَحِيحِهِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ مَنْ لَعَنَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَهُوَ مَلْعُونٌ فِي كِتَابِ اللَّهِ ; لِأَنَّ اللَّهَ يَقُولُ: وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ الْآيَةَ [٥٩ \ ٧] ، كَمَا ثَبَتَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ ﵁ كَمَا تَقَدَّمَ.

Birincisi kadınları bünyelerinin narinliği ve zayıflığıyla övmüş, ikincisi ise tartışmada meramlarını açıklayamama acziyetleriyle vasfetmiştir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَهُوَ فِي الْخِصَامِ غَيْرُ مُبِينٍ } [43/18] “ve o, tartışmada meramını açıkça anlatamaz.” İki cins arasındaki bu kemal ve güç farklılığından ötürü, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den bir cinsin diğerine benzemesine lanet ettiği sahih olarak nakledilmiştir. Buhârî Sahîh'inde şöyle demiştir: Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, bize Şu'be Katâde'den, o İkrime'den, o da İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan anlattı; o şöyle dedi: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, erkeklerden kadınlara benzeyenlere ve kadınlardan da erkeklere benzeyenlere lanet etti.” Bu, Buhârî'nin Sahîh'indeki lafzıdır. Bilinmektedir ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in lanet ettiği kimse Allah'ın Kitabı'nda da lanetlenmiştir; zira Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: { وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ } [59/7] “Peygamber size ne verdiyse onu alın...” Nitekim daha önce geçtiği üzere İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'tan bu husus sabit olmuştur.

فَلْتَعْلَمْنَ أَيَّتُهَا النِّسَاءُ اللَّاتِي تُحَاوِلْنَ أَنْ تَكُنَّ كَالرِّجَالِ فِي جَمِيعِ الشُّئُونِ أَنَّكُنَّ مُتَرَجِّلَاتٌ مُتَشَبِّهَاتٌ بِالرِّجَالِ، وَأَنَّكُنَّ مَلْعُونَاتٌ فِي كِتَابِ اللَّهِ عَلَى لِسَانِ رَسُولِهِ ﷺ، وَكَذَلِكَ الْمُخَنَّثُونَ الْمُتَشَبِّهُونَ بِالنِّسَاءِ، فَهُمْ أَيْضًا مَلْعُونُونَ فِي كِتَابِ اللَّهِ عَلَى لِسَانِهِ ﷺ، وَلَقَدْ صَدَقَ مَنْ قَالَ فِيهِمْ:

Bilin ey her alanda erkekler gibi olmaya çalışan kadınlar! Sizler erkekleşmiş, erkeklere benzemiş kimselersiniz ve Allah'ın Kitabı'nda, Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'in diliyle lanetlenmiş durumdasınız. Aynı şekilde kadınlara benzeyen muhannes (kadınsı) erkekler de Allah'ın Kitabı'nda O'nun Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'in diliyle lanetlenmişlerdir. Onlar hakkında şu sözü söyleyen ne kadar doğru söylemiştir:

وَمَا عَجَبِي أَنَّ النِّسَاءَ تَرَجَّلَتْ ... وَلَكِنَّ تَأْنِيثَ الرِّجَالِ عُجَابُ

Kadınların erkekleşmesine şaşmam doğrusu... Asıl şaşılacak olan erkeklerin kadınlaşmasıdır.

وَاعْلَمْ وَفَّقَنِي اللَّهُ وَإِيَّاكَ لِمَّا يُحِبُّهُ وَيَرْضَاهُ: أَنَّ هَذِهِ الْفِكْرَةَ الْكَافِرَةَ، الْخَاطِئَةَ الْخَاسِئَةَ، الْمُخَالِفَةَ لِلْحِسِّ وَالْعَقْلَ، وَلِلْوَحْيِ السَّمَاوِيِّ وَتَشْرِيعِ الْخَالِقِ الْبَارِئِ مِنْ تَسْوِيَةِ الْأُنْثَى بِالذِّكْرِ فِي جَمِيعِ الْأَحْكَامِ وَالْمَيَادِينِ، فِيهَا مِنَ الْفَسَادِ وَالْإِخْلَالِ بِنِظَامِ الْمُجْتَمَعِ الْإِنْسَانِيِّ مَا لَا يَخْفَى عَلَى أَحَدٍ إِلَّا مَنْ أَعْمَى اللَّهُ بَصِيرَتَهُ. وَذَلِكَ لِأَنَّ اللَّهَ جَلَّ وَعَلَا جَعَلَ الْأُنْثَى بِصِفَاتِهَا الْخَاصَّةِ بِهَا صَالِحَةٌ لِأَنْوَاعٍ مِنَ الْمُشَارَكَةِ فِي بِنَاءِ الْمُجْتَمَعِ الْإِنْسَانِيِّ، صَلَاحًا لَا يُصْلِحُهُ لَهَا غَيْرُهَا، كَالْحَمْلِ وَالْوَضْعِ، وَالْإِرْضَاعِ وَتَرْبِيَةِ الْأَوْلَادِ، وَخِدْمَةِ الْبَيْتِ، وَالْقِيَامِ عَلَى شُئُونِهِ. مِنْ طَبْخٍ وَعَجْنٍ وَكَنْسٍ وَنَحْوِ ذَلِكَ. وَهَذِهِ الْخِدْمَاتُ الَّتِي تَقُومُ بِهَا لِلْمُجْتَمَعِ الْإِنْسَانِيِّ دَاخِلَ بَيْتِهَا فِي سَتْرٍ وَصِيَانَةٍ، وَعَفَافٍ وَمُحَافِظَةٍ عَلَى الشَّرَفِ وَالْفَضِيلَةِ وَالْقِيَمِ الْإِنْسَانِيَّةِ، لَا تَقِلُّ عَنْ خِدْمَةِ الرَّجُلِ بِالِاكْتِسَابِ، فَزَعَمَ أُولَئِكَ السَّفَلَةُ الْجَهَلَةُ مِنَ الْكُفَّارِ وَأَتْبَاعِهِمْ: أَنَّ الْمَرْأَةَ لَهَا مِنَ الْحُقُوقِ فِي الْخِدْمَةِ خَارِجَ بَيْتِهَا مِثْلُ مَا لِلرَّجُلِ، مَعَ أَنَّهَا فِي زَمَنِ حَمْلِهَا وَرِضَاعِهَا وَنِفَاسِهَا، لَا تَقْدِرُ عَلَى مُزَاوَلَةِ أَيِّ عَمَلٍ فِيهِ أَيُّ مَشَقَّةٍ كَمَا هُوَ مُشَاهَدٌ، فَإِذَا خَرَجَتْ هِيَ وَزَوْجُهَا بَقِيَتْ خِدْمَاتُ الْبَيْتِ كُلُّهَا ضَائِعَةً: مِنْ حِفْظِ الْأَوْلَادِ الصِّغَارِ، وَإِرْضَاعِ مَنْ هُوَ فِي زَمَنِ الرَّضَاعُ مِنْهُمْ، وَتَهْيِئَةِ الْأَكْلِ وَالشُّرْبِ لِلرَّجُلِ إِذَا جَاءَ مِنْ عَمَلِهِ، فَلَوْ أَجْرَوْا إِنْسَانًا يَقُومُ مَقَامَهَا، لِتُعَطِّلَ ذَلِكَ الْإِنْسَانَ فِي ذَلِكَ الْبَيْتِ التَّعَطُّلَ الَّذِي خَرَجَتِ

Bil ki -Allah beni ve seni sevip razı olduğu şeylere muvaffak kılsın-: Kadını her hükümde ve her alanda erkekle bir tutmayı savunan bu kâfirce, hatalı, alçak, his ve akla, semavi vahye ve Yaratıcı ve Varlık Veren [Allah]'ın teşriine aykırı fikrin içinde; insan toplumunun nizamını ifsat eden ve bozan öyle tehlikeler vardır ki Allah'ın basiretini kör ettiği kimseler dışında bu hiç kimseye gizli kalmaz. Zira Allah Teâlâ kadını, kendine has vasıflarıyla, insan toplumunun inşasında başka hiçbir kimsenin onun gibi ifa edemeyeceği türden vazifelere elverişli kılmıştır; örneğin hamilelik, doğum, emzirme, çocukların terbiyesi, evin hizmeti ve yemek pişirme, hamur yoğurma, süpürme ve benzeri ev işlerinin yürütülmesi gibi. Kadının evinin içinde örtü, korunma, iffet, şeref ve fazilet ile insani değerleri muhafaza ederek insan toplumuna sunduğu bu hizmetler, erkeğin dışarıda çalışıp kazanma yoluyla sunduğu hizmetten daha aşağı değildir. Kâfirlerden olan o sefil ve cahil güruh ile onların peşinden gidenler, kadının evinin dışındaki hizmetlerde erkekle aynı haklara sahip olduğunu iddia etmişlerdir. Oysa kadın hamileliği, emzirmesi ve loğusalığı dönemlerinde -müşahede edildiği üzere- zorluk içeren herhangi bir işi yürütmeye güç yetiremez. Kadın ve kocası birlikte dışarı çıktığında evin bütün hizmetleri zayi olur: Küçük çocukların korunması, emzirme çağında olanların emzirilmesi ve işinden döndüğünde erkeğe yiyecek ve içeceğin hazırlanması gibi. Eğer onun yerine geçecek bir kimseyi ücretle tutsalar, kadının kaçıp terk ettiği o evde bu sefer tutulan insan âtıl kalacaktır;

الْمَرْأَةُ فِرَارًا مِنْهُ ; فَعَادَتِ النَّتِيجَةُ فِي حَافِرَتِهَا عَلَى أَنَّ خُرُوجَ الْمَرْأَةِ وَابْتِذَالَهَا فِيهِ ضَيَاعُ الْمُرُوءَةِ وَالدِّينِ ; لِأَنَّ الْمَرْأَةَ مَتَاعٌ، هُوَ خَيْرُ مَتَاعٍ الدُّنْيَا، وَهُوَ أَشَدُّ أَمْتِعَةِ الدُّنْيَا تَعَرُّضًا لِلْخِيَانَةِ.

böylece sonuç yine aynı çıkmaza dönecektir; kadının dışarı çıkmasında ve ayağa düşürülmesinde mürüvvetin ve dinin zayi olması vardır. Zira kadın bir metadır, dünya metaının en hayırlısıdır ve hıyanete uğramaya dünya nimetleri içinde en açık olanıdır.

لِأَنَّ الْعَيْنَ الْخَائِنَةَ إِذَا نَظَرَتْ إِلَى شَيْءٍ مِنْ مَحَاسِنِهَا فَقَدِ اسْتَغَلَّتْ بَعْضَ مَنَافِعِ ذَلِكَ الْجَمَالِ خِيَانَةً وَمَكْرًا. فَتَعْرِيضُهَا لِأَنْ تَكُونَ مَائِدَةً لِلْخَوَنَةِ فِيهِ مَا لَا يَخْفَى عَلَى أَدْنَى عَاقِلٍ، وَكَذَلِكَ إِذَا لَمَسَ شَيْئًا مِنْ بَدَنِهَا بَدَنُ خَائِنٍ سَرَتْ لَذَّةُ ذَلِكَ اللَّمْسِ فِي دَمِهِ وَلَحْمِهِ بِطَبِيعَةِ الْغَرِيزَةِ الْإِنْسَانِيَّةِ، وَلَا سِيَّمَا إِذَا كَانَ الْقَلْبُ فَارِغًا مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ تَعَالَى، فَاسْتَغَلَّ نِعْمَةَ ذَلِكَ الْبَدَنِ خِيَانَةً وَغَدْرًا، وَتَحْرِيكُ الْغَرَائِزِ بِمِثْلِ ذَلِكَ النَّظَرِ وَاللَّمْسِ يَكُونُ غَالِبًا سَبَبًا لِمَا هُوَ شَرُّ مِنْهُ. كَمَا هُوَ مُشَاهَدٌ بِكَثْرَةٍ فِي الْبِلَادِ الَّتِي تَخَلَّتْ عَنْ تَعَالِيمِ الْإِسْلَامِ، وَتَرَكَتِ الصِّيَانَةَ. فَصَارَتْ نِسَاؤُهَا يَخْرُجْنَ مُتَبَرِّجَاتٍ عَارِيَاتِ الْأَجْسَامِ إِلَّا مَا شَاءَ اللَّهُ. لِأَنَّ اللَّهَ نَزَعَ مِنْ رِجَالِهَا صِفَةَ الرُّجُولَةِ وَالْغِيرَةِ عَلَى حَرِيمِهِمْ. وَلَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِيِّ الْعَظِيمِ نَعُوذُ بِاللَّهِ مَنْ مَسْخِ الضَّمِيرِ وَالذَّوْقِ، وَمِنْ كُلِّ سُوءٍ، وَدَعْوَى الْجَهَلَةِ السَّفَلَةِ: أَنَّ دَوَامَ خُرُوجِ النِّسَاءِ بَادِيَةَ الرُّءُوسِ وَالْأَعْنَاقِ وَالْمَعَاصِمِ، وَالْأَذْرُعِ وَالسُّوقِ، وَنَحْوَ ذَلِكَ يُذْهِبُ إِثَارَةَ غَرَائِزِ الرِّجَالِ ; لِأَنَّ كَثْرَةَ الْإِمْسَاسِ تُذْهِبُ الْإِحْسَاسَ ; كَلَامٌ فِي غَايَةِ السُّقُوطِ وَالْخِسَّةِ ; لِأَنَّ مَعْنَاهُ: إِشْبَاعُ الرَّغْبَةِ مِمَّا لَا يَجُوزُ، حَتَّى يَزُولَ الْأَرَبُ مِنْهُ بِكَثْرَةِ مُزَاوَلَتِهِ، وَهَذَا كَمَا تَرَى. وَلِأَنَّ الدَّوَامَ لَا يُذْهِبُ إِثَارَةَ الْغَرِيزَةِ بِاتِّفَاقِ الْعُقَلَاءِ ; لِأَنَّ الرَّجُلَ يَمْكُثُ مَعَ امْرَأَتِهِ سِنِينَ كَثِيرَةً حَتَّى تَلِدَ أَوْلَادَهُمَا، وَلَا تَزَالُ مُلَامَسَتُهُ لَهَا، وَرُؤْيَتُهُ لِبَعْضِ جِسْمِهَا تُثِيرُ غَرِيزَتَهُ. كَمَا هُوَ مُشَاهَدٌ لَا يُنْكِرُهُ إِلَّا مُكَابِرٌ:

Çünkü hıyanetkâr bir göz kadının güzelliğinden bir şeye baktığında, o güzelliğin sağladığı faydaların bir kısmını hıyanet ve hile ile kullanmış olur. Kadını hıyanetkârların sofrası haline getirmekteki tehlike en basit akıl sahibine bile gizli değildir. Aynı şekilde hıyanetkâr bir beden onun bedeninden bir yere dokunduğunda, o dokunuşun lezzeti insani fıtrat gereği onun kanına ve etine sirayet eder; hele bir de kalp Allah Teâlâ'nın korkusundan yoksunsa, o bedenin nimetini hıyanet ve gadirle sömürmüş olur. Bu tür bakış ve dokunuşlarla dürtülerin harekete geçirilmesi ise çoğunlukla bundan daha kötü olan şeylere sebep olur. İslam'ın talimatlarını terk eden ve tesettürü bırakan ülkelerde çokça görüldüğü üzere; buralarda Allah erkeklerin kalbinden erkeklik ve mahremlerini kıskanma duygusunu çekip aldığı için kadınlar Allah'ın dilediği müstesna neredeyse çırılçıplak, açık saçık dışarı çıkmaktadırlar. Güç ve kuvvet ancak pek yüce ve pek azametli olan Allah'a aittir. Vicdan ve sağduyunun bozulmasından ve her türlü kötülükten Allah'a sığınırız. O cahil ve sefil kimselerin “Kadınların başları, boyunları, bilekleri, kolları ve bacakları açık bir şekilde sürekli dışarı çıkması erkeklerin arzularını dindirir; zira aşırı temas hissi yok eder” şeklindeki iddiaları, son derece düşük ve alçakça bir sözdür. Çünkü bu sözün anlamı, aşırı meşguliyet yoluyla arzu sönünceye kadar caiz olmayan şeylerden doyum sağlamaktır; bu da görüldüğü üzere batıldır. Ayrıca devamlılık, akıl sahiplerinin ittifakıyla dürtülerin uyanışını yok etmez. Zira bir erkek eşiyle yıllarca birlikte yaşar, ondan çocukları olur; buna rağmen ona dokunması ve bedeninden bir yeri görmesi arzusunu harekete geçirmeye devam eder. Bu, inatçı kimseden başkasının inkâr edemeyeceği müşahede edilen bir gerçektir:

لَقَدْ أَسْمَعْتَ لَوْ نَادَيْتَ حَيًّا ... وَلَكِنْ لَا حَيَاةَ لِمَنْ تُنَادِي

Canlı birine seslenseydin şüphesiz işittirirdin... Lakin seslendiğin kimsede hayat yok!

وَقَدْ أَمَرَ رَبُّ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ، خَالِقُ هَذَا الْكَوْنِ وَمُدَبِّرُ شُئُونِهِ، الْعَالِمُ بِخَفَايَا أُمُورِهِ وَبِكُلِّ مَا كَانَ وَمَا سَيَكُونُ بِغَضِّ الْبَصَرِ عَمَّا لَا يَحِلُّ ; قَالَ تَعَالَى: قُلْ لِلْمُؤْمِنِينَ يَغُضُّوا مِنْ أَبْصَارِهِمْ وَيَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ذَلِكَ أَزْكَى لَهُمْ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا يَصْنَعُونَ وَقُلْ لِلْمُؤْمِنَاتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصَارِهِنَّ وَيَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَلَا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ. . . الْآيَةَ [٢٤ \ ٣٠، ٣١] .

Göklerin ve yerin Rabbi, bu kâinatın yaratıcısı ve işlerinin yöneticisi olan, gizli işleri, olmuş ve olacak her şeyi bilen [Allah], helal olmayan şeylerden gözleri sakındırmayı emretmiştir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { قُلْ لِلْمُؤْمِنِينَ يَغُضُّوا مِنْ أَبْصَارِهِمْ وَيَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ذَلِكَ أَزْكَى لَهُمْ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا يَصْنَعُونَ وَقُلْ لِلْمُؤْمِنَاتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصَارِهِنَّ وَيَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَلَا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ } [24/30-31] “Mümin erkeklere söyle, gözlerini haramdan sakınsınlar ve ırzlarını korusunlar. Bu onlar için daha temizdir. Şüphesiz Allah yaptıklarından hakkıyla haberdardır. Mümin kadınlara da söyle, gözlerini haramdan sakınsınlar, ırzlarını korusunlar ve ziynetlerini açmasınlar...”

وَنَهَى الْمَرْأَةَ أَنْ تَضْرِبَ بِرِجْلِهَا لِتُسْمِعَ الرِّجَالَ صَوْتَ خَلْخَالِهَا فِي قَوْلِهِ: وَلَا يَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِيُعْلَمَ مَا يُخْفِينَ مِنْ زِينَتِهِنَّ [٢٤ \ ٣١] ، وَنَهَاهُنَّ عَنْ لِينِ الْكَلَامِ، لِئَلَّا يَطْمَعَ أَهْلُ الْخَنَى فِيهِنَّ، قَالَ تَعَالَى: فَلَا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ فَيَطْمَعَ الَّذِي فِي قَلْبِهِ مَرَضٌ

Ve Allah kadının, halhalının sesini erkeklere işittirmek için ayağını yere vurmasını şu buyruğuyla yasaklamıştır: { وَلَا يَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِيُعْلَمَ مَا يُخْفِينَ مِنْ زِينَتِهِنَّ } [24/31] “Gizledikleri ziynetleri bilinsin diye ayaklarını yere vurmasınlar.” Kötü niyetli kimseler kendilerine tamah etmesin diye kadınların sözü edalı/yumuşak söylemelerini de yasaklamıştır; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { فَلَا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ فَيَطْمَعَ الَّذِي فِي قَلْبِهِ مَرَضٌ }

وَقُلْنَ قَوْلًا مَعْرُوفًا [٣٢ \ ٣٣] ، وَسَيَأْتِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى تَحْقِيقَ الْمَقَامِ فِي مَسْأَلَةِ الْحِجَابِ فِي (سُورَةِ الْأَحْزَابِ) ، كَمَا قَدَّمْنَا الْوَعْدَ بِذَلِكَ فِي تَرْجَمَةِ هَذَا الْكِتَابِ الْمُبَارَكِ.

{ وَقُلْنَ قَوْلًا مَعْرُوفًا } [33/32] “Sözü edalı (ve çekici bir edayla) söylemeyin ki kalbinde hastalık bulunan kimse tamah etmesin; doğru ve meşru söz söyleyin.” Bu mübarek kitabın mukaddimesinde vadettiğimiz üzere, tesettür meselesinin etraflıca tahkiki inşallah Teâlâ Ahzâb Suresi'nde gelecektir.

وَمِنْ هَدْيِ الْقُرْآنِ لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ: مِلْكُ الرَّقِيقِ الْمُعَبَّرِ عَنْهُ فِي الْقُرْآنِ بِمِلْكِ الْيَمِينِ فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا فَوَاحِدَةً أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ [٤ \ ٣] ، وَقَوْلِهِ: وَالَّذِينَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حَافِظُونَ إِلَّا عَلَى أَزْوَاجِهِمْ أوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ فَإِنَّهُمْ غَيْرُ مَلُومِينَ [٢٣ \ ٥ - ٦] فِي «سُورَةِ قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ، وَسَأَلَ سَائِلٌ» ، وَقَوْلِهِ: وَالْجَارِ ذِي الْقُرْبَى وَالْجَارِ الْجُنُبِ وَالصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ وَابْنِ السَّبِيلِ وَمَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ [٤ \ ٣٦] ، وَقَوْلِهِ: وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ كِتَابَ اللَّهِ الْآيَةَ [٤ \ ٢٤] ، وَقَوْلِهِ جَلَّ وَعَلَا: وَالَّذِينَ يَبْتَغُونَ الْكِتَابَ مِمَّا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ الْآيَةَ [٢٤ \ ٣٣] ، وَقَوْلِهِ: لَا يَحِلُّ لَكَ النِّسَاءُ مِنْ بَعْدُ وَلَا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْوَاجٍ وَلَوْ أَعْجَبَكَ حُسْنُهُنَّ إِلَّا مَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ الْآيَةَ [٣٣ \ ٥٢] .

Kur'an'ın en doğru yola iletmesinden biri de: Kur'an'da pek çok ayette 'sağ ellerin malik olduğu şeyler' (mülkü'l-yemîn) ifadesiyle aktarılan köle mülkiyetidir; örneğin Allah Teâlâ'nın şu buyruklarında olduğu gibi: { فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا فَوَاحِدَةً أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ } [4/3] “Eğer adaleti sağlayamayacağınızdan korkarsanız, bir taneyle veya elinizin altında bulunan cariyelerle [yetinin].” Ve Kad Eflaha'l-Mü'minûn ile Se'ele Sâilün surelerindeki şu buyruğu: { وَالَّذِينَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حَافِظُونَ إِلَّا عَلَى أَزْوَاجِهِمْ أوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ فَإِنَّهُمْ غَيْرُ مَلُومِينَ } [23/5-6] “Onlar ki ırzlarını korurlar; ancak eşleri yahut ellerinin altında bulunan cariyeleri müstesnadır, bundan dolayı kınanmazlar.” Ve şu buyruğu: { وَالْجَارِ ذِي الْقُرْبَى وَالْجَارِ الْجُنُبِ وَالصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ وَابْنِ السَّبِيلِ وَمَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ } [4/36] “Yakın komşuya, uzak komşuya, yanınızdaki arkadaşa, yolcuya ve elinizin altında bulunan köle ve cariyelere...” Ve şu buyruğu: { وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ كِتَابَ اللَّهِ } [4/24] “Elinizin altında bulunan cariyeler müstesna, evli kadınlar da size haram kılınmıştır. Bu Allah'ın üzerinize yazdığı hükmüdür...” Ve Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: { وَالَّذِينَ يَبْتَغُونَ الْكِتَابَ مِمَّا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ } [24/33] “Elinizin altında bulunanlardan mükatebe (özgürlük sözleşmesi) isteyenler...” Ve şu buyruğu: { لَا يَحِلُّ لَكَ النِّسَاءُ مِنْ بَعْدُ وَلَا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْوَاجٍ وَلَوْ أَعْجَبَكَ حُسْنُهُنَّ إِلَّا مَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ } [33/52] “Bundan sonra sana başka kadınlar helal olmaz; güzellikleri hoşuna gitse bile onları başka eşlerle değiştirmek de [helal değildir], elinin altında bulunan cariyeler müstesnadır.”

وَقَوْلُهُ: يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَحْلَلْنَا لَكَ أَزْوَاجَكَ اللَّاتِي آتَيْتَ أُجُورَهُنَّ وَمَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ مِمَّا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَيْكَ الْآيَةَ [٣٣ \ ٥٠] ، وَقَوْلِهِ جَلَّ وَعَلَا: وَلَا نِسَائِهِنَّ وَلَا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُنَّ [٣٣ \ ٥٥] ، وَقَوْلِهِ: أَوْ نِسَائِهِنَّ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُنَّ [٢٤ \ ٣١] ، وَقَوْلِهِ: وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلًا أَنْ يَنْكِحَ الْمُحْصَنَاتِ الْمُؤْمِنَاتِ فَمِنْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ مِنْ فَتَيَاتِكُمُ الْمُؤْمِنَاتِ [٤ \ ٢٥] ، وَقَوْلِهِ: فَمَا الَّذِينَ فُضِّلُوا بِرَادِّي رِزْقِهِمْ عَلَى مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ [١٦ \ ٧١] ، وَقَوْلِهِ: هَلْ لَكُمْ مِنْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ مِنْ شُرَكَاءَ الْآيَةَ [٣٠ \ ٢٨] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Ve O'nun şu buyruğu: { يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَحْلَلْنَا لَكَ أَزْوَاجَكَ اللَّاتِي آتَيْتَ أُجُورَهُنَّ وَمَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ مِمَّا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَيْكَ } [33/50] “Ey Peygamber! Mehirlerini verdiğin eşlerini ve Allah'ın sana ganimet olarak verdiklerinden elinin altında bulunan cariyeleri sana helal kıldık.” Ve Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: { وَلَا نِسَائِهِنَّ وَلَا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُنَّ } [33/55] “...ne kadınlarına ne de ellerinin altında bulunan cariyelerine...” Ve şu buyruğu: { أَوْ نِسَائِهِنَّ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُنَّ } [24/31] “...yahut kendi kadınlarına veya ellerinin altında bulunan köle ve cariyelere...” Ve şu buyruğu: { وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلًا أَنْ يَنْكِحَ الْمُحْصَنَاتِ الْمُؤْمِنَاتِ فَمِنْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ مِنْ فَتَيَاتِكُمُ الْمُؤْمِنَاتِ } [4/25] “İçinizden hür mümin kadınlarla evlenmeye gücü yetmeyen kimse, ellerinizin altında bulunan mümin genç cariyelerinizden alsın.” Ve şu buyruğu: { فَمَا الَّذِينَ فُضِّلُوا بِرَادِّي رِزْقِهِمْ عَلَى مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ } [16/71] “Üstün kılınanlar, rızıklarını ellerinin altındakilere verip de...” Ve şu buyruğu: { هَلْ لَكُمْ مِنْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ مِنْ شُرَكَاءَ } [30/28] “Elinizin altında bulunan kölelerden ortaklarınız var mı?..” ve daha başka birçok ayet.

فَالْمُرَادُ بِمِلْكِ الْيَمِينِ فِي جَمِيعِ هَذِهِ الْآيَاتِ وَنَحْوِهَا: مِلْكُ الرَّقِيقِ بِالرِّقِّ، وَمِنَ الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى مَلِكِ الرَّقِيقِ قَوْلُهُ: ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا عَبْدًا مَمْلُوكًا الْآيَةَ [١٦ \ ٧٥] ، وَقَوْلُهُ: وَلَعَبْدٌ مُؤْمِنٌ خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكٍ الْآيَةَ [٢ \ ٢٢١] ، وَنَحْوُ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Bütün bu ayetlerde ve benzerlerinde mülkü'l-yemîn ile kastedilen, kölelik bağıyla kölelere malik olmaktır. Köle mülkiyetine delalet eden ayetlerden biri de şudur: { ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا عَبْدًا مَمْلُوكًا } [16/75] “Allah hiçbir şeye gücü yetmeyen, başkasının mülkü bir kulu (köleyi) misal verdi...” ve şu buyruğu: { وَلَعَبْدٌ مُؤْمِنٌ خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكٍ } [2/221] “Elbette mümin bir köle, müşrik bir erkekten daha hayırlıdır...” ve benzeri ayetlerdir.

وَسَبَبُ الْمِلْكِ بِالرِّقِّ: هُوَ الْكُفْرُ، وَمُحَارَبَةُ اللَّهِ وَرَسُولِهِ، فَإِذَا أَقْدَرَ اللَّهُ الْمُسْلِمِينَ الْمُجَاهِدِينَ الْبَاذِلِينَ مُهَجَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ، وَجَمِيعَ قُوَاهُمْ، وَمَا أَعْطَاهُمُ اللَّهُ لِتَكُونَ كَلِمَةُ اللَّهِ هِيَ الْعُلْيَا عَلَى الْكُفَّارِ، جَعَلَهُمْ مِلْكًا لَهُمْ بِالسَّبْيِ ; إِلَّا إِذَا اخْتَارَ الْإِمَامُ الْمَنَّ أَوِ الْفِدَاءَ، لِمَا فِي ذَلِكَ مِنَ الْمَصْلَحَةِ عَلَى الْمُسْلِمِينَ.

Kölelik yoluyla mülkiyetin sebebi; küfür ve Allah'a ve Resûlü'ne karşı savaşmaktır. Allah'ın kelimesi en yüce olsun diye canlarını, mallarını, bütün güçlerini ve Allah'ın kendilerine verdiği her şeyi feda eden mücahid Müslümanları Allah kâfirlere galip kıldığında, esir alma yoluyla onları Müslümanların mülkü kılar; meğerki imam Müslümanların maslahatı gereği karşılıksız salıvermeyi (menn) veya fidyeyi tercih etsin.

وَهَذَا الْحُكْمُ مِنْ أَعْدَلِ الْأَحْكَامِ وَأَوْضَحِهَا وَأَظْهَرِهَا حِكْمَةً، وَذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ جَلَّ وَعَلَا خَلَقَ الْخَلْقَ لِيَعْبُدُوهُ وَيُوَحِّدُوهُ، وَيَمْتَثِلُوا أَوَامَرَهُ وَيَجْتَنِبُوا نَوَاهِيَهُ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ مَا أُرِيدُ مِنْهُمْ مِنْ رِزْقٍ وَمَا أُرِيدُ أَنْ يُطْعِمُونِ [٥١ \ ٥٦، ٥٧] . وَأَسْبَغَ عَلَيْهِمْ نِعَمَهُ ظَاهِرَةً وَبَاطِنَةً.

Bu hüküm, hükümlerin en adili, en açığı ve hikmeti en belirgin olanıdır. Şöyle ki; Allah Teâlâ varlıkları Kendisine ibadet etsinler, O'nu birlesinler, emirlerine uyup yasaklarından kaçınsınlar diye yaratmıştır; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ مَا أُرِيدُ مِنْهُمْ مِنْ رِزْقٍ وَمَا أُرِيدُ أَنْ يُطْعِمُونِ } [51/56-57] “Ben cinleri ve insanları ancak Bana kulluk etsinler diye yarattım. Ben onlardan bir rızık istemiyorum, Beni doyurmalarını da istemiyorum.” Ve onlara açık ve gizli nimetlerini bolca ihsan etmiştir.

كَمَا قَالَ: وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لَا تُحْصُوهَا إِنَّ الْإِنْسَانَ لَظَلُومٌ كَفَّارٌ [١٤ \ ٣٤] ، وَفِي الْآيَةِ الْأُخْرَى فِي «سُورَةِ النَّحْلِ» : وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لَا تُحْصُوهَا إِنَّ اللَّهَ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ [١٦ \ ١٨] ، وَجَعَلَ لَهُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصَارَ وَالْأَفْئِدَةَ لِيَشْكُرُوهُ ; كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَاللَّهُ أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهَاتِكُمْ لَا تَعْلَمُونَ شَيْئًا وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصَارَ وَالْأَفْئِدَةَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ [١٦ \ ٧٨] فَتَمَرَّدَ الْكُفَّارُ عَلَى رَبِّهِمْ وَطَغَوْا وَعَتَوْا، وَأَعْلَنُوا الْحَرْبَ عَلَى رُسُلِهِ لِئَلَّا تَكُونَ كَلِمَتُهُ هِيَ الْعُلْيَا، وَاسْتَعْمَلُوا جَمِيعَ الْمَوَاهِبِ الَّتِي أَنْعَمَ عَلَيْهِمْ بِهَا فِي مُحَارَبَتِهِ، وَارْتِكَابِ مَا يُسْخِطُهُ، وَمُعَادَاتِهِ وَمُعَادَاةِ أَوْلِيَائِهِ الْقَائِمِينَ بِأَمْرِهِ، وَهَذَا أَكْبَرُ جَرِيمَةٍ يَتَصَوَّرُهَا الْإِنْسَانُ.

Nitekim şöyle buyurmuştur: { وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لَا تُحْصُوهَا إِنَّ الْإِنْسَانَ لَظَلُومٌ كَفَّارٌ } [14/34] “Eğer Allah'ın nimetini sayacak olsanız sayamazsınız. Doğrusu insan çok zalimdir, çok nankördür.” Nahl Suresi'ndeki diğer ayette ise şöyle buyurmuştur: { وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لَا تُحْصُوهَا إِنَّ اللَّهَ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ } [16/18] “Eğer Allah'ın nimetini sayacak olsanız sayamazsınız. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” Şükretsinler diye onlara işitme duyusu, gözler ve gönüller vermiştir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَاللَّهُ أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهَاتِكُمْ لَا تَعْلَمُونَ شَيْئًا وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصَارَ وَالْأَفْئِدَةَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } [16/78] “Allah sizi hiçbir şey bilmezken analarınızın karnından çıkardı; şükredesiniz diye size işitme [duyusu], gözler ve gönüller verdi.” Fakat kâfirler Rablerine isyan edip azgınlık ve taşkınlık yaptılar, Allah'ın kelimesi en yüce olmasın diye O'nun elçilerine savaş açtılar ve Allah'ın kendilerine bahşettiği bütün yetenekleri O'na karşı savaşmakta, O'nu gazaplandıran şeyleri işlemekte, O'na ve O'nun emrini ayakta tutan dostlarına düşmanlık etmekte kullandılar. Bu ise bir insanın tasavvur edebileceği en büyük cürümdür.

فَعَاقَبَهُمُ الْحَكَمُ الْعَدْلُ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ جَلَّ وَعَلَا عُقُوبَةً شَدِيدَةً تُنَاسِبُ جَرِيمَتَهُمْ. فَسَلَبَهُمُ التَّصَرُّفَ، وَوَضَعَهُمْ مِنْ مَقَامِ الْإِنْسَانِيَّةِ إِلَى مَقَامٍ أَسْفَلَ مِنْهُ كَمَقَامِ الْحَيَوَانَاتِ، فَأَجَازَ بَيْعَهُمْ وَشِرَاءَهُمْ، وَغَيْرَ ذَلِكَ مِنَ التَّصَرُّفَاتِ الْمَالِيَّةِ، مَعَ أَنَّهُ لَمْ يَسْلُبْهُمْ حُقُوقَ الْإِنْسَانِيَّةِ سَلْبًا كُلِّيًّا. فَأَوْجَبَ عَلَى مَالِكِيهِمُ الرِّفْقَ وَالْإِحْسَانَ إِلَيْهِمْ، وَأَنْ يُطْعِمُوهُمْ مِمَّا يُطْعِمُونَ، وَيُكْسُوهُمْ مِمَّا يَلْبَسُونَ، وَلَا يُكَلِّفُوهُمْ مِنَ الْعَمَلِ مَا لَا يُطِيقُونَ، وَإِنْ كَلَّفُوهُمْ أَعَانُوهُمْ ; كَمَا هُوَ مَعْرُوفٌ فِي السُّنَّةِ الْوَارِدَةِ عَنْهُ ﷺ مَعَ الْإِيصَاءِ عَلَيْهِمْ فِي الْقُرْآنِ، كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَاعْبُدُوا اللَّهَ وَلَا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا وَبِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى إِلَى قَوْلِهِ: وَمَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ [٤ \ ٣٦] كَمَا تَقَدَّمَ.

Bunun üzerine Hakem, Adl, Latîf ve Habîr olan Allah Teâlâ, onları cürümlerine denk ağır bir ceza ile cezalandırmıştır: Onların tasarruf yetkilerini ellerinden almış, onları insanlık makamından hayvanlar makamı gibi daha aşağı bir makama indirmiş, böylece onların alınıp satılmasını ve diğer mali tasarruflara konu olmasını caiz kılmıştır; bununla birlikte onların insanlık haklarını tamamen ellerinden almamıştır. Maliklerine onlara yumuşak davranmayı ve iyilik etmeyi, kendi yediklerinden onlara yedirmeyi, kendi giydiklerinden onlara giydirmeyi, güç yetiremeyecekleri işleri onlara yüklememeyi, yüklerlerse de onlara yardım etmeyi farz kılmıştır; nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den vârit olan sünnette bu husus bilindiği gibi, Kur'an'da da onlar hakkında tavsiyede bulunulmuştur; nitekim daha önce geçtiği üzere Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda olduğu gibi: { وَاعْبُدُوا اللَّهَ وَلَا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا وَبِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى } ayetinden { وَمَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ } [4/36] kısmına kadar “Allah'a kulluk edin ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın. Ana-babaya, akrabaya, yetimlere... ve ellerinizin altındaki köle ve cariyelere iyilik edin.”

وَتَشَوَّفَ الشَّارِعُ تَشَوُّفًا شَدِيدًا لِلْحُرِّيَّةِ وَالْإِخْرَاجِ مِنَ الرِّقِّ، فَأَكْثَرَ أَسْبَابَ ذَلِكَ، كَمَا أَوْجَبَهُ فِي الْكَفَّارَاتِ مِنْ قَتْلٍ خَطَأٍ وَظِهَارٍ وَيَمِينٍ وَغَيْرِ ذَلِكَ، وَأَوْجَبَ سَرَايَةَ الْعِتْقِ، وَأَمَرَ بِالْكِتَابَةِ فِي قَوْلِهِ: فَكَاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْرًا [٢٤ \ ٣٣] ، وَرَغَّبَ فِي الْإِعْتَاقِ تَرْغِيبًا شَدِيدًا، وَلَوْ فَرَضْنَا - وَلِلَّهِ الْمَثَلُ الْأَعْلَى - أَنَّ حُكُومَةً مِنْ هَذِهِ الْحُكُومَاتِ الَّتِي تُنْكِرُ الْمِلْكَ بِالرِّقِّ، وَتُشَنِّعُ فِي ذَلِكَ عَلَى دِينِ الْإِسْلَامِ قَامَ عَلَيْهَا رَجُلٌ مِنْ رَعَايَاهَا كَانَتْ تُغْدِقُ عَلَيْهِ النِّعَمَ، وَتُسْدِي إِلَيْهِ جَمِيعَ أَنْوَاعِ الْإِحْسَانِ، وَدَبَّرَ عَلَيْهَا ثَوْرَةً

Şari‘ (Hüküm Koyucu), hürriyete kavuşturmaya ve kölelikten çıkarmaya son derece teşvikte bulunmuş ve bunun sebeplerini çoğaltmıştır; nitekim hataen adam öldürme, zıhâr, yemin ve benzeri kefaretlerde köle azadını farz kılmış, azadın sirayetini (hisse azadının tamamına geçmesini) gerekli görmüş, { فَكَاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْرًا } [24/33] “Eğer onlarda bir hayır görürseniz onlarla mükatebe (özgürlük sözleşmesi) yapın” buyruğuyla mükatebeyi emretmiş ve köle azat etmeye çok güçlü bir şekilde rağbet ettirmiştir. -En yüce misal Allah'a ait olmak üzere- farz edelim ki kölelik mülkiyetini inkâr eden ve bu hususta İslam dinini karalayan şu hükümetlerden birine karşı; nimetler yağdırdığı ve her türlü iyiliği sunduğu kendi tebaasından bir adam ayaklansa ve o hükümete karşı,

شَدِيدَةً يُرِيدُ بِهَا إِسْقَاطَ حُكْمَهَا، وَعَدَمَ نُفُوذِ كَلِمَتِهَا، وَالْحَيْلُولَةَ بَيْنَهَا وَبَيْنَ مَا تُرِيدُهُ مِنْ تَنْفِيذِ أَنْظِمَتِهَا، الَّتِي يَظْهَرُ لَهَا أَنَّ بِهِمَا صَلَاحَ الْمُجْتَمَعِ، ثُمَّ قَدَرَتْ عَلَيْهِ بَعْدَ مُقَاوَمَةٍ شَدِيدَةٍ فَإِنَّهَا تَقْتُلُهُ شَرَّ قِتْلَةٍ، وَلَا شَكَّ أَنَّ ذَلِكَ الْقَتْلَ يَسْلُبُهُ جَمِيعَ تَصَرُّفَاتِهِ وَجَمِيعَ مَنَافِعِهِ، فَهُوَ أَشَدُّ سَلْبًا لِتَصَرُّفَاتِ الْإِنْسَانِ وَمَنَافِعِهِ مِنَ الرِّقِّ بِمَرَاحِلَ، وَالْكَافِرُ قَامَ بِبَذْلِ كُلِّ مَا فِي وُسْعِهِ لِيَحُولَ دُونَ إِقَامَةِ نِظَامِ اللَّهِ الَّذِي شَرَعَهُ لِيَسِيرَ عَلَيْهِ خَلْقُهُ، فَيُنْشَرُ بِسَبَبِهِ فِي الْأَرْضِ الْأَمْنُ وَالطُّمَأْنِينَةُ، وَالرَّخَاءُ وَالْعَدَالَةُ، وَالْمُسَاوَاةُ فِي الْحُقُوقِ الشَّرْعِيَّةِ، وَتَنْتَظِمُ بِهِ الْحَيَاةُ عَلَى أَكْمَلِ الْوُجُوهِ وَأَعْدَلِهَا وَأَسْمَاهَا: إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ وَإِيتَاءِ ذِي الْقُرْبَى وَيَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ وَالْبَغْيِ يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ [١٦ \ ٩٠] فَعَاقَبَهُ اللَّهُ هَذِهِ الْمُعَاقَبَةَ بِمَنْعِهِ التَّصَرُّفَ، وَوَضْعُ دَرَجَتِهِ وَجَرِيمَتِهِ تَجْعَلُهُ يَسْتَحِقُّ الْعُقُوبَةَ بِذَلِكَ.

onun hâkimiyetini yıkmak, sözünün geçerliliğini engellemek ve toplumun salahını sağlayacağını düşündüğü yasalarını uygulamasının önüne geçmek maksadıyla şiddetli bir isyan tertip etse, sonra da hükümet şiddetli bir direncin ardından onu ele geçirse; hiç şüphesiz onu en feci şekilde öldürür. Şüphe yok ki bu öldürme, o kimsenin bütün tasarruflarını ve bütün menfaatlerini tamamen elinden alır; dolayısıyla insanın tasarruflarını ve menfaatlerini kölelikten kat kat daha şiddetli bir şekilde yok eder. Kâfir ise yaratılmışların üzerinde yürümesi için Allah'ın koyduğu nizamın ayakta tutulmasını engellemek -ki bu nizam sayesinde yeryüzünde emniyet, huzur, refah, adalet, şer‘î haklarda eşitlik yayılacak ve hayat en kâmil, en adil ve en yüce şekliyle düzene girecektir: { إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ وَإِيتَاءِ ذِي الْقُرْبَى وَيَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ وَالْبَغْيِ يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ } [16/90] “Şüphesiz Allah adaleti, iyiliği, akrabaya vermeyi emreder; hayasızlıktan, fenalıktan ve azgınlıktan nehyeder. İyice tutasınız diye size öğüt verir”- uğruna elinden gelen her şeyi ortaya koymuştur; bu sebeple Allah onu tasarruftan menederek ve derecesini düşürerek bu şekilde cezalandırmıştır; onun cürmü böyle bir cezayı fazlasıyla hak etmektedir.

فَإِنْ قِيلَ: إِذَا كَانَ الرَّقِيقُ مُسْلِمًا فَمَا وَجْهُ مِلْكِهِ بِالرِّقِّ؟ مَعَ أَنَّ سَبَبَ الرِّقِّ الَّذِي هُوَ الْكُفْرُ وَمُحَارَبَةُ اللَّهِ وَرُسُلِهِ قَدْ زَالَ؟

Eğer “Köle Müslüman olduğu zaman, köleliğin sebebi olan küfür ve Allah ile resullerine karşı savaşma hali ortadan kalktığı halde onun kölelik yoluyla mülk edinilmesinin gerekçesi nedir?” denilirse,

فَالْجَوَابُ: أَنَّ الْقَاعِدَةَ الْمَعْرُوفَةَ عِنْدَ الْعُلَمَاءِ وَكَافَّةِ الْعُقَلَاءِ: أَنَّ الْحَقَّ السَّابِقَ لَا يَرْفَعُهُ الْحَقُّ اللَّاحِقُ، وَالْأَحَقِّيَّةُ بِالْأَسْبَقِيَّةِ ظَاهِرَةٌ لَا خَفَاءَ بِهَا، فَالْمُسْلِمُونَ عِنْدَمَا غَنِمُوا الْكُفَّارَ بِالسَّبْيِ ثَبَتَ لَهُمْ حَقُّ الْمِلْكِيَّةِ بِتَشْرِيعِ خَالِقِ الْجَمِيعِ، وَهُوَ الْحَكِيمُ الْخَبِيرُ، فَإِذَا اسْتَقَرَّ هَذَا الْحَقُّ وَثَبَتَ، ثُمَّ أَسْلَمَ الرَّقِيقُ بَعْدَ ذَلِكَ كَانَ حَقُّهُ فِي الْخُرُوجِ مِنَ الرِّقِّ بِالْإِسْلَامِ مَسْبُوقًا بِحَقِّ الْمُجَاهِدِ الَّذِي سَبَقَتْ لَهُ الْمِلْكِيَّةُ قَبْلَ الْإِسْلَامِ، وَلَيْسَ مِنَ الْعَدْلِ وَالْإِنْصَافِ رَفْعُ الْحَقِّ السَّابِقِ بِالْحَقِّ الْمُتَأَخِّرِ عَنْهُ، كَمَا هُوَ مَعْلُومٌ عِنْدَ الْعُقَلَاءِ، نَعَمْ، يَحْسُنُ بِالْمَالِكِ وَيَجْمُلُ بِهِ أَنْ يُعْتِقَهُ إِذَا أَسْلَمَ، وَقَدْ أَمَرَ الشَّارِعُ بِذَلِكَ وَرَغَّبَ فِيهِ، وَفَتَحَ لَهُ الْأَبْوَابَ الْكَثِيرَةَ كَمَا قَدَّمْنَا، فَسُبْحَانَ الْحَكِيمِ الْخَبِيرِ: وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ صِدْقًا وَعَدْلًا لَا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِهِ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ [٦ \ ١١٥] ، فَقَوْلُهُ صِدْقًا أَيْ فِي الْإِخْبَارِ، وَقَوْلُهُ: وَعَدْلًا ; أَيْ فِي الْأَحْكَامِ. وَلَا شَكَّ أَنَّ مِنْ ذَلِكَ الْعَدْلِ: الْمِلْكَ بِالرِّقِّ وَغَيْرَهُ مِنْ أَحْكَامِ الْقُرْآنِ:

Cevap şudur: Âlimler ve bütün akıl sahipleri katında bilinen kaideye göre önceki hak, sonraki hak ile ortadan kaldırılamaz; öncelikten doğan hakkaniyet ise gayet açık ve nettir. Müslümanlar kâfirleri esir alarak ganimet elde ettiklerinde, herkesin yaratıcısı olan Hakîm ve Habîr [Allah]'ın teşrii ile onlar üzerinde mülkiyet hakkı kazanmış olurlar. Bu hak yerleşip sabit olduktan sonra köle Müslüman olursa, İslam sayesinde kölelikten çıkma hakkı, İslam'dan önce mülkiyeti sabit olan mücahidin hakkından sonra gelmiş olur. Önceki hakkı ondan sonra gelen hak sebebiyle düşürmek ise akıl sahiplerinin bildiği üzere adalete ve hakkaniyete sığmaz. Evet, Müslüman olduğu zaman malikin onu azat etmesi güzel ve övgüye layık bir davranıştır; nitekim Şari‘ bunu emretmiş, teşvik etmiş ve daha önce belirttiğimiz gibi buna birçok kapı açmıştır. Hakîm ve Habîr olan Allah her türlü noksanlıktan münezzehtir: { وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ صِدْقًا وَعَدْلًا لَا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِهِ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ } [6/115] “Rabbinin kelimesi doğruluk ve adalet bakımından tamamlanmıştır. O'nun kelimelerini değiştirebilecek yoktur. O hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.” Ayetteki { صِدْقًا } “doğruluk” haberlerinde, { وَعَدْلًا } “adalet” ise hükümlerindedir. Şüphe yok ki kölelik yoluyla mülkiyet ve Kur'an'ın diğer hükümleri de bu adaletin bir parçasıdır:

وَكَمْ مِنْ عَائِبٍ قَوْلًا صَحِيحًا ... وَآفَتُهُ مِنَ الْفَهْمِ السَّقِيمِ

Nice kimseler vardır ki doğru bir söze kusur bulurlar... Oysa kusurları kendi sakat anlayışlarındandır.

وَمِنْ هَدْيِ الْقُرْآنِ لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ: الْقِصَاصُ ; فَإِنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا غَضِبَ وَهَمَّ بِأَنْ يَقْتُلَ إِنْسَانًا آخَرَ فَتَذَكَّرَ أَنَّهُ إِنْ قَتَلَهُ قُتِلَ بِهِ، خَافَ الْعَاقِبَةَ فَتَرَكَ الْقَتْلَ، فَحَيِيَ ذَلِكَ الَّذِي كَانَ يُرِيدُ

Kur'an'ın en doğru yola iletmesinden biri de kısastır; zira insan öfkelenip başka bir insanı öldürmeye niyetlendiğinde, onu öldürürse kendisinin de onun karşılığında öldürüleceğini hatırlayınca akıbetten korkar ve öldürmekten vazgeçer. Böylece öldürmek istediği o kimse

قَتْلَهُ، وَحَيِيَ هُوَ، لِأَنَّهُ لَمْ يَقْتُلْ فَيُقْتَلُ قِصَاصًا، فَقَتْلُ الْقَاتِلِ يَحْيَا بِهِ مَا لَا يَعْلَمُهُ إِلَّا اللَّهُ كَثْرَةً كَمَا ذَكَرْنَا، قَالَ تَعَالَى وَلَكُمْ فِي الْقِصَاصِ حَيَاةٌ يَا أُولِي الْأَلْبَابِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ [٢ \ ١٧٩] ، وَلَا شَكَّ أَنَّ هَذَا مِنْ أَعْدَلِ الطُّرُقِ وَأَقْوَمِهَا، وَلِذَلِكَ يُشَاهِدُ فِي أَقْطَارِ الدُّنْيَا قَدِيمًا وَحَدِيثًا قِلَّةُ وُقُوعِ الْقَتْلِ فِي الْبِلَادِ الَّتِي تَحْكُمُ بِكِتَابِ اللَّهِ ; لِأَنَّ الْقِصَاصَ رَادِعٌ عَنْ جَرِيمَةِ الْقَتْلِ. كَمَا ذَكَرَهُ اللَّهُ فِي الْآيَةِ الْمَذْكُورَةِ آنِفًا. وَمَا يَزْعُمُهُ أَعْدَاءُ الْإِسْلَامِ مِنْ أَنَّ الْقِصَاصَ غَيْرُ مُطَابِقٍ لِلْحِكْمَةِ ; لِأَنَّ فِيهِ إِقْلَالَ عَدَدِ الْمُجْتَمَعِ بِقَتْلِ إِنْسَانٍ ثَانٍ بَعْدِ أَنْ مَاتَ الْأَوَّلُ، وَأَنَّهُ يَنْبَغِي أَنْ يُعَاقَبَ بِغَيْرِ الْقَتْلِ فَيُحْبَسُ، وَقَدْ يُولَدُ لَهُ فِي الْحَبْسِ فَيَزِيدُ الْمُجْتَمَعُ. كُلُّهُ كَلَامٌ سَاقِطٌ، عَارٍ مِنَ الْحِكْمَةِ ; لِأَنَّ الْحَبْسَ لَا يَرْدَعُ النَّاسَ عَنِ الْقَتْلِ، فَإِذَا لَمْ تَكُنِ الْعُقُوبَةُ رَادِعَةً فَإِنَّ السُّفَهَاءَ يَكْثُرُ مِنْهُمُ الْقَتْلُ، فَيَتَضَاعَفُ نَقْصُ الْمُجْتَمَعِ بِكَثْرَةِ الْقَتْلِ.

hayatta kalır, kendisi de öldürmediği için kısasen öldürülmeyip hayatta kalır. Böylece katilin öldürülmesiyle zikrettiğimiz üzere sayısını ancak Allah'ın bildiği pek çok insan hayat bulur; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَلَكُمْ فِي الْقِصَاصِ حَيَاةٌ يَا أُولِي الْأَلْبَابِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ } [2/179] “Ey akıl sahipleri! Kısasta sizin için hayat vardır; umulur ki sakınırsınız.” Şüphe yok ki bu, yolların en adili ve en doğrusudur. Bu sebepledir ki dünyanın her yerinde geçmişte ve günümüzde Allah'ın Kitabı ile hükmedilen beldelerde cinayet vakalarının azlığı müşahede edilmektedir; çünkü kısas cinayet suçuna karşı caydırıcıdır; nitekim Allah az önce geçen ayette bunu zikretmiştir. İslam düşmanlarının, “Kısas hikmete uygun değildir; zira birinci kişi öldükten sonra ikinci bir insanın da öldürülmesiyle toplumun sayısını azaltmaktadır; oysa öldürmekten başka bir ceza ile cezalandırılıp hapsedilmeliydi, böylece hapisteyken çocuğu doğabilir ve toplumun nüfusu artabilirdi” şeklindeki iddiaları tamamen mesnedsiz ve hikmetten yoksundur. Çünkü hapis cezası insanları öldürmekten caydırmaz; ceza caydırıcı olmayınca da sefih kimselerden kaynaklanan cinayetler çoğalır ve cinayetlerin çoğalmasıyla toplumdaki eksilme katbekat artar.

وَمِنْ هَدْيِ الْقُرْآنِ لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ: قَطْعُ يَدِ السَّارِقِ الْمَنْصُوصُ عَلَيْهِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُمَا جَزَاءً بِمَا كَسَبَا نَكَالًا مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ، وَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: «لَوْ سَرَقَتْ فَاطِمَةُ لَقَطَعْتُ يَدَهَا» .

Kur'an'ın en doğru yola iletmesinden biri de: Allah Teâlâ'nın şu buyruğuyla açıkça hükme bağlanan hırsızın elinin kesilmesidir: { وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُمَا جَزَاءً بِمَا كَسَبَا نَكَالًا مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ } “Hırsızlık yapan erkek ve kadının, yaptıklarına bir ceza ve Allah'tan ibretlik bir ceza olmak üzere ellerini kesin. Allah mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir.” Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem de şöyle buyurmuştur: “Eğer Fâtıma hırsızlık etseydi, muhakkak onun da elini keserdim.”

وَجُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ عَلَى أَنَّ الْقَطْعَ مِنَ الْكُوعِ، وَأَنَّهَا الْيُمْنَى. وَكَانَ ابْنُ مَسْعُودٍ وَأَصْحَابُهُ يَقْرَءُونَ «فَاقْطَعُوا أَيْمَانَهُمَا» .

Âlimlerin cumhuru (çoğunluğu), kesmenin bilekten (kü‘) olacağı ve kesilecek olanın sağ el olduğu görüşündedir. İbn Mes'ûd ve arkadaşları ayeti «فَاقْطَعُوا أَيْمَانَهُمَا» (sağ ellerini kesin) şeklinde okuyorlardı.

وَالْجُمْهُورُ أَنَّهُ إِنْ سَرَقَ ثَانِيًا قُطِعَتْ رِجْلُهُ الْيُسْرَى، ثُمَّ إِنْ سَرَقَ فَيَدُهُ الْيُسْرَى، ثُمَّ إِنَّ سَرَقَ فَرِجْلُهُ الْيُمْنَى، ثُمَّ يُعَزَّرُ. وَقِيلَ: يُقْتَلُ، كَمَا جَاءَ فِي الْحَدِيثِ: «وَلَا قَطْعَ إِلَّا فِي رُبْعِ دِينَارٍ أَوْ قِيمَتِهِ أَوْ ثَلَاثَةِ دَرَاهِمَ» كَمَا هُوَ مَعْرُوفٌ فِي الْأَحَادِيثِ.

Cumhura göre hırsız ikinci kez çalarsa sol ayağı kesilir; sonra yine çalarsa sol eli, sonra yine çalarsa sağ ayağı kesilir, sonra ta'zîr edilir (hükümdarın takdir edeceği bir ceza verilir). Hadiste geçtiği gibi öldürüleceği de söylenmiştir: Hadislerde bilindiği üzere «وَلَا قَطْعَ إِلَّا فِي رُبْعِ دِينَارٍ أَوْ قِيمَتِهِ أَوْ ثَلَاثَةِ دَرَاهِمَ» “Dinarın dörtte biri veya onun değerinde ya da üç dirhem [değerinde çalınan mal] dışında el kesme yoktur.”