Binûn

İsrâ — 3. Sayfa

Kaynak: Advâu'l-Beyân · Şinkîtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَلَيْسَ قَصْدُنَا هُنَا تَفْصِيلَ أَحْكَامِ السَّرِقَةِ وَشُرُوطِ الْقَطْعِ، كَالنِّصَابِ وَالْإِخْرَاجِ مِنْ حِرْزٍ، وَلَكِنَّ مُرَادَنَا أَنْ نُبَيِّنَ أَنَّ قَطْعَ يَدِ السَّارِقِ مِنْ هَدْيِ الْقُرْآنِ لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ. وَذَلِكَ أَنَّ هَذِهِ الْيَدَ الْخَبِيثَةَ الْخَائِنَةَ، الَّتِي خَلَقَهَا اللَّهُ لِتَبْطِشَ وَتَكْتَسِبَ فِي كُلِّ مَا يُرْضِيهِ مِنَ امْتِثَالِ أَوَامِرِهِ وَاجْتِنَابِ نَهْيِهِ، وَالْمُشَارَكَةِ فِي بِنَاءِ الْمُجْتَمَعِ الْإِنْسَانِيِّ، فَمَدَّتْ أَصَابِعَهَا الْخَائِنَةَ إِلَى مَالِ الْغَيْرِ لِتَأْخُذَهُ بِغَيْرِ حَقٍّ، وَاسْتَعْمَلَتْ قُوَّةَ الْبَطْشِ الْمُودَعَةَ فِيهَا فِي الْخِيَانَةِ وَالْغَدْرِ، وَأَخْذِ أَمْوَالِ النَّاسِ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ الْقَبِيحِ، يَدٌ نَجِسَةٌ قَذِرَةٌ، سَاعِيَةٌ فِي الْإِخْلَالِ بِنِظَامِ الْمُجْتَمَعِ، إِذْ لَا نِظَامَ لَهُ بِغَيْرِ الْمَالِ، فَعَاقَبَهَا خَالِقُهَا بِالْقَطْعِ وَالْإِزَالَةِ ; كَالْعُضْوِ الْفَاسِدِ الَّذِي يَجُرُّ الدَّاءَ لِسَائِرِ الْبَدَنِ، فَإِنَّهُ يُزَالُ بِالْكُلِّيَّةِ إِبْقَاءً عَلَى الْبَدَنِ وَتَطْهِيرًا لَهُ مِنَ الْمَرَضِ، وَلِذَلِكَ فَإِنَّ قَطْعَ الْيَدِ يُطَهِّرُ السَّارِقَ مِنْ دَنَسِ ذَنْبِ ارْتِكَابِ مَعْصِيَةِ السَّرِقَةِ، مَعَ الرَّدْعِ الْبَالِغِ

Burada maksadımız nisap ve korunaklı yerden (hırz) çıkarma gibi hırsızlık hükümlerini ve el kesmenin şartlarını ayrıntılı olarak açıklamak değildir; bilakis amacımız, hırsızın elinin kesilmesinin Kur'an'ın en doğru yola iletmesinden olduğunu açıklamaktır. Şöyle ki: Allah'ın, emirlerine boyun eğmek ve yasaklarından kaçınmak suretiyle Kendisini razı edecek her işte güç sarf edip kazanç sağlaması ve insan toplumunun inşasına katılması için yarattığı bu habis ve hain el, başkasının malına haksız yere almak üzere hain parmaklarını uzatmış, kendisine emanet edilen tutma ve kavrama gücünü hıyanet, vefasızlık ve insanların mallarını bu çirkin şekilde almakta kullanmıştır. Bu el; pis, murdar ve toplumun nizamını bozmaya çalışan bir eldir; zira mülkiyet olmadan toplum düzeni sağlanamaz. Bu sebeple Yaratıcısı onu, bedenin geri kalanına hastalık sirayet ettiren bozulmuş bir uzuv gibi kesip yok etmekle cezalandırmıştır; nitekim böyle bir uzuv, bedeni korumak ve onu hastalıktan arındırmak amacıyla tamamen kesilip atılır. Bu yüzden elin kesilmesi, hırsızı hırsızlık günahını işlemenin kirinden arındırırken aynı zamanda son derece caydırıcı bir ceza olur.

بِالْقِطَعِ عَنِ السَّرِقَةِ ; قَالَ الْبُخَارِيُّ فِي صَحِيحِهِ: «بَابُ الْحُدُودِ كَفَّارَةٌ» ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا ابْنُ عُيَيْنَةَ عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَبِي إِدْرِيسَ الْخَوْلَانِيِّ، عَنْ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ ﵁ قَالَ: كُنَّا عِنْدَ النَّبِيِّ ﷺ فِي مَجْلِسٍ، فَقَالَ: «بَايِعُونِي عَلَى أَنْ لَا تُشْرِكُوا بِاللَّهِ شَيْئًا، وَلَا تَسْرِقُوا، وَلَا تَزْنُوا» وَقَرَأَ هَذِهِ الْآيَةَ كُلَّهَا «فَمَنْ وَفَّى مِنْكُمْ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ، وَمَنْ أَصَابَ مِنْ ذَلِكَ شَيْئًا فَعُوقِبَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَتُهُ، وَمَنْ أَصَابَ مِنْ ذَلِكَ شَيْئًا فَسَتَرَهُ اللَّهُ عَلَيْهِ، إِنْ شَاءَ غَفَرَ لَهُ، وَإِنْ شَاءَ عَذَّبَهُ» . اه هَذَا لَفْظُ الْبُخَارِيِّ فِي صَحِيحِهِ، وَقَوْلُهُ ﷺ فِي هَذَا الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ: «فَهُوَ كَفَّارَتُهُ» نَصٌّ صَرِيحٌ فِي أَنَّ الْحُدُودَ تُطَهِّرُ الْمُرْتَكِبِينَ لَهَا مِنَ الذَّنْبِ.

[ve elin] kesilmesiyle hırsızlıktan caydırılmış olur. Buhârî Sahîh'inde şöyle demiştir: «Hadlerin Keffâret Oluşu Bâbı». Bize Muhammed b. Yûsuf rivayet etti, bize İbn Uyeyne, ez-Zührî'den, o Ebû İdrîs el-Havlânî'den, o da Ubâde b. es-Sâmit radıyallâhu anh'tan şöyle dediğini haber verdi: Bir mecliste Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanındaydık, şöyle buyurdu: “Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmamak, hırsızlık yapmamak, zina etmemek üzere bana biat ediniz.” ve bu ayetin tamamını okudu: “İçinizden kim [sözünü] yerine getirirse onun mükâfatı Allah'a aittir. Kim bunlardan bir şey işler de bu sebeple [dünyada] cezalandırılırsa bu onun için keffâret olur. Kim de bunlardan bir şey işler de Allah onu örterse, [durumu Allah'a kalmıştır;] dilerse onu bağışlar, dilerse ona azap eder.” İşte bu, Buhârî'nin Sahîh'indeki lafzıdır. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in bu sahih hadisteki “bu onun için keffârettir” buyruğu, had cezalarının bunları işleyenleri günahtan arındırdığına dair açık bir nastır.

وَالتَّحْقِيقُ فِي ذَلِكَ مَا حَقَّقَهُ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: مِنْ أَنَّ حُقُوقَ اللَّهِ يُطَهَّرُ مِنْهَا بِإِقَامَةِ الْحَدِّ، وَحَقُّ الْمَخْلُوقِ يَبْقَى، فَارْتِكَابُ جَرِيمَةِ السَّرِقَةِ مَثَلًا يُطَهَّرُ مِنْهُ بِالْحَدِّ، وَالْمُؤَاخَذَةُ بِالْمَالِ تَبْقَى ; لِأَنَّ السَّرِقَةَ عِلَّةٌ مُوجِبَةُ حُكْمَيْنِ: وَهُمَا الْقَطْعُ وَالْغُرْمُ. قَالَ فِي مَرَاقِي السُّعُودِ:

Bu konudaki tahkik, bazı ilim ehlinin ortaya koyduğu şu tespittir: Had cezasının uygulanmasıyla Allah'ın haklarından arınmış olunur, kul hakkı ise baki kalır. Mesela hırsızlık suçunu işlemek had cezası ile arındırılır, malın tazmin edilme sorumluluğu ise baki kalır; çünkü hırsızlık iki hükmü gerektiren bir illettir: Bunlar el kesme ve tazmindir (gürm). Merâkı's-Su'ûd müellifi şöyle demiştir:

وَذَاكَ فِي الْحُكْمِ الْكَثِيرِ أُطْلِقُهُ ... كَالْقَطْعِ مَعَ غُرْمِ نِصَابِ السَّرِقَةِ

Ve bunu pek çok hükümde mutlak olarak söylerim... Hırsızlık nisabının tazmini ile beraber el kesme gibi.

مَعَ أَنَّ جَمَاعَةً مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ قَالُوا: لَا يَلْزَمُهُ الْغُرْمُ مَعَ الْقَطْعِ ; لِظَاهِرِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: فَإِنَّهَا نَصَّتْ عَلَى الْقَطْعِ وَلَمْ تَذْكُرْ غُرْمًا.

Bununla birlikte ilim ehlinden bir topluluk: “El kesme ile birlikte tazminat gerekmez; çünkü yüce ayetin zahiri böyledir: Zira ayet el kesmeyi açıkça belirtmiş fakat tazminden bahsetmemiştir” demişlerdir.

وَقَالَ جَمَاعَةٌ: يُغَرَّمُ الْمَسْرُوقَ مُطْلَقًا، فَاتَ أَوْ لَمْ يَفُتْ، مُعْسِرًا كَانَ أَوْ مُوسِرًا، وَيُتْبَعُ بِهِ دَيْنًا إِنْ كَانَ مُعْسِرًا.

Bir topluluk ise şöyle demiştir: “Çalınan mal telef olsun veya olmasın, hırsız darlık içinde olsun veya varlıklı olsun mutlak olarak tazmin ettirilir; eğer darlık içindeyse bu meblağ onda bir borç olarak takip edilir.”

وَقَالَ جَمَاعَةٌ: يَرُدُّ الْمَسْرُوقُ إِنْ كَانَ قَائِمًا. وَإِنْ لَمْ يَكُنْ قَائِمًا رَدَّ قِيمَتَهُ إِنْ كَانَ مُوسِرًا، فَإِنْ كَانَ مُعْسِرًا فَلَا شَيْءَ عَلَيْهِ، وَلَا يُتْبَعُ بِهِ دَيْنًا.

Bir diğer topluluk da şöyle demiştir: “Çalınan mal mevcutsa aynen iade edilir. Şayet mevcut değilse [ve hırsız] varlıklı ise değerini öder; eğer darlık içindeyse ona hiçbir şey gerekmez ve bu borç olarak da takip edilmez.”

وَالْأَوَّلُ مَذْهَبُ أَبِي حَنِيفَةَ. وَالثَّانِي مَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ. وَالثَّالِثُ مَذْهَبُ مَالِكٍ. وَقَطْعُ السَّارِقِ كَانَ مَعْرُوفًا فِي الْجَاهِلِيَّةِ فَأَقَرَّهُ الْإِسْلَامُ.

Birinci görüş Ebû Hanîfe'nin mezhebidir. İkinci görüş Şâfiî ve Ahmed'in mezhebidir. Üçüncü görüş ise Mâlik'in mezhebidir. Hırsızın elinin kesilmesi Câhiliye döneminde de biliniyordu ve İslâm bunu onayladı.

وَعَقَدَ ابْنُ الْكَلْبِي بَابًا لِمَنْ قُطِعَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ بِسَبَبِ السَّرِقَةِ، فَذَكَرَ قِصَّةَ الَّذِينَ سَرَقُوا غَزَالَ الْكَعْبَةِ فَقُطِعُوا فِي عَهْدِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ، وَذَكَرَ مِمَّنْ قُطِعَ فِي السَّرِقَةِ عَوْفَ بْنَ عَبْدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ مَخْزُومٍ، وَمَقِيسَ بْنَ قَيْسِ بْنِ عَدِيِّ بْنِ سَهْمٍ وَغَيْرِهِمَا، وَأَنَّ عَوْفًا السَّابِقَ لِذَلِكَ، انْتَهَى.

İbnü'l-Kelbî, Câhiliye devrinde hırsızlık sebebiyle eli kesilen kimseler için bir bâb açmış ve Kâbe'nin [altın] ceylanını çalanların Abdülmuttalib döneminde ellerinin kesilmesi kıssasını zikretmiştir. Hırsızlık sebebiyle eli kesilenlerden Avf b. Abd b. Amr b. Mahzûm'u, Makîs b. Kays b. Adiyy b. Sehm'i ve başkalarını zikretmiş ve bu konuda ilk olanın Avf olduğunu belirtmiştir. [İbnü'l-Kelbî'nin sözü] bitti.

وَكَانَ مِنْ هَدَايَا الْكَعْبَةِ صُورَةُ غَزَالَيْنِ مِنْ ذَهَبٍ، أَهْدَتْهُمَا الْفُرْسُ لِبَيْتِ اللَّهِ الْحَرَامِ، كَمَا عَقَدَهُ الْبَدَوِيُّ الشِّنْقِيطِيُّ فِي نَظْمِ عَمُودِ النَّسَبِ بِقَوْلِهِ:

Kâbe'nin hediyelerinden biri de Farsların Beytullâhi'l-Harâm'a hediye ettiği iki altın ceylan heykeli idi; nitekim el-Bedevî eş-Şinkîtî, Amûdü'n-Neseb manzumesinde bunu şu sözüyle nazmetmiştir:

وَمِنْ خَبَايَاهُ غَزَالًا ذَهَبْ ... أَهْدَتْهُمَا الْفُرْسُ لِبَيْتِ الْعَرَبْ

Onun saklanan hazinelerinden biri de iki altın ceylandı... Ki onları Farslar Arapların Beyt'ine hediye etmişti.

وَقَالَ الْقُرْطُبِيُّ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: وَقَدْ قُطِعَ السَّارِقُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ، وَأَوَّلُ مَنْ حَكَمَ بِقَطْعِهِ فِي الْجَاهِلِيَّةِ الْوَلِيدُ بْنُ الْمُغِيرَةِ، فَأَمَرَ اللَّهُ بِقَطْعِهِ فِي الْإِسْلَامِ، فَكَانَ أَوَّلُ سَارِقٍ قَطَعَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي الْإِسْلَامِ مِنَ الرِّجَالِ الْخِيَارَ بْنَ عَدِيِّ بْنِ نَوْفَلِ بْنِ عَبْدِ مُنَافٍ، وَمِنَ النِّسَاءِ مُرَّةَ بِنْتَ سُفْيَانَ بْنِ عَبْدِ الْأَسَدِ مَنْ بَنِي مَخْزُومٍ، وَقَطَعَ أَبُو بَكْرٍ يَدَ الْيَمَنِيِّ الَّذِي سَرَقَ الْعَقْدَ. وَقَطَعَ عُمَرُ يَدَ ابْنِ سَمُرَةَ أَخِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ سَمُرَةَ اه.

Kurtubî bu yüce ayetin tefsirinde şöyle demiştir: “Hırsızın eli Câhiliye döneminde de kesilirdi; Câhiliye devrinde onun kesilmesine ilk hükmeden kişi Velîd b. el-Muğîre'dir. Allah da İslâm'da elin kesilmesini emretti. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in İslâm'da elini kestiği ilk erkek hırsız el-Hıyâr b. Adiyy b. Nevfel b. Abdimenâf, kadınlardan ise Benî Mahzûm'dan Mürre bint Süfyân b. Abdi'l-Esed idi. Ebû Bekir gerdanlığı çalan Yemenlinin elini kesti. Ömer de Abdurrahman b. Semüre'nin kardeşi İbn Semüre'nin elini kesti.”

قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: مَا ذَكَرَهُ الْقُرْطُبِيُّ ﵀ مِنْ أَنَّ الْمَخْزُومِيَّةَ الَّتِي سَرَقَتْ فَقَطَعَ النَّبِيُّ ﷺ يَدَهَا أَوَّلًا هِيَ مُرَّةُ بِنْتُ سُفْيَانَ خِلَافَ التَّحْقِيقِ، وَالتَّحْقِيقُ أَنَّهَا فَاطِمَةُ بِنْتُ الْأَسْوَدِ بْنِ عَبْدِ الْأَسَدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ مَخْزُومٍ، وَهِيَ بِنْتُ أَخِي أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الْأَسَدِ الصَّحَابِيِّ الْجَلِيلِ، الَّذِي كَانَ زَوْجَ أُمِّ سَلَمَةَ قَبْلَ النَّبِيِّ ﷺ، قُتِلَ أَبُوهَا كَافِرًا يَوْمَ بَدْرٍ، قَتَلَهُ حَمْزَةُ بْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ ﵁، وَقَطْعُ النَّبِيِّ ﷺ يَدَهَا وَقَعَ فِي غَزْوَةِ الْفَتْحِ، وَأَمَّا سَرِقَةُ أُمِّ عَمْرِو بِنْتِ سُفْيَانَ بْنِ عَبْدِ الْأَسَدِ ابْنَةِ عَمِّ الْمَذْكُورَةِ، وَقَطْعُ النَّبِيِّ ﷺ يَدَهَا فَفِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ، بَعْدَ قِصَّةِ الْأَوْلَى بِأَكْثَرَ مِنْ سَنَتَيْنِ.

Müellif —Allah onu affetsin— der ki: Kurtubî'nin rahimehullâh zikrettiği, hırsızlık yapıp da Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in elini ilk kestiği Mahzûmlu kadının Mürre bint Süfyân olduğu iddiası tahkike aykırıdır. Doğru olan tahkik şudur ki o kadın; Fâtıma bint el-Esved b. Abdi'l-Esed b. Abdillâh b. Amr b. Mahzûm'dur. O, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den önce Ümmü Seleme'nin eşi olan yüce sahabî Ebû Seleme b. Abdi'l-Esed'in kardeşinin kızıdır. Babası Bedir günü kâfir olarak öldürülmüş olup onu Hamza b. Abdilmuttalib radıyallâhu anh öldürmüştür. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in onun elini kesmesi Mekke'nin fethi gazvesinde vuku bulmuştur. Bahsi geçen kadının amcasının kızı olan Ümmü Amr bint Süfyân b. Abdi'l-Esed'in hırsızlığı ve Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in onun elini kesmesi ise ilk hadiseden iki yıldan fazla bir süre sonra Vedâ Haccı'nda gerçekleşmiştir.

فَإِنْ قِيلَ: أَخْرَجَ الشَّيْخَانِ فِي صَحِيحَيْهِمَا، وَأَصْحَابُ السُّنَنِ وَغَيْرُهُمْ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ ﵄: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَطَعَ فِي مِجَنٍّ ثَمَنُهُ ثَلَاثَةُ دَرَاهِمَ، وَفِي لَفْظِ بَعْضِهِمْ قِيمَتُهُ ثَلَاثَةُ دَرَاهِمَ. وَأَخْرَجَ الشَّيْخَانِ فِي صَحِيحَيْهِمَا، وَأَصْحَابُ السُّنَنِ غَيْرَ ابْنِ مَاجَهْ وَغَيْرُهُمْ مِنْ حَدِيثِ عَائِشَةَ ﵂: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ «كَانَ يَقْطَعُ يَدَ السَّارِقِ فِي رُبْعِ دِينَارِ فَصَاعِدًا» وَالْأَحَادِيثُ بِمِثْلِ هَذَا كَثِيرَةٌ جِدًّا، مَعَ أَنَّهُ عُرِفَ مِنَ الشَّرْعِ أَنَّ الْيَدَ فِيهَا نِصْفُ الدِّيَةِ، وِدِيَةُ الذَّهَبِ أَلْفُ دِينَارٍ. فَتَكُونُ دِيَةُ الْيَدِ خَمْسَمِائَةِ دِينَارٍ، فَكَيْفَ تُؤْخَذُ فِي مُقَابَلَةِ رُبْعِ دِينَارٍ؟ وَمَا وَجْهُ الْعَدَالَةِ وَالْإِنْصَافِ فِي ذَلِكَ.

Eğer: “Şeyhân (Buhârî ve Müslim) Sahîh'lerinde, Sünen sahipleri ve başkaları İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'nın hadisinden şunu rivayet etmişlerdir: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem değeri üç dirhem olan bir kalkan (micen) sebebiyle el kesti; bazılarının lafzında ise ‘kıymeti üç dirhem’ şeklindedir. Yine Şeyhân Sahîh'lerinde, İbn Mâce dışındaki Sünen sahipleri ve başkaları Âişe radıyallâhu anhâ'nın hadisinden şunu rivayet etmişlerdir: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem «hırsızın elini çeyrek dinar ve yukarısında keserdi». Bu minvaldeki hadisler pek çoktur. Bununla birlikte şeriatta bilindiği üzere elde tam diyetin yarısı vardır ve altından tam diyet bin dinardır. Dolayısıyla bir elin diyeti beş yüz dinar olmaktadır; öyleyse nasıl olur da çeyrek dinar karşılığında [o el] alınır (kesilir)? Bunda adalet ve hakkaniyetin yönü nedir?” denilirse,

فَالْجَوَابُ: أَنَّ هَذَا النَّوْعَ مِنِ اعْتِرَاضَاتِ الْمُلْحِدِينَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ، هُوَ الَّذِي نَظَمَهُ الْمِعَرِّيُّ بِقَوْلِهِ:

Cevap şudur: Allah'a ve Resûlüne inanmayan mülhidlerin bu tür itirazları, el-Maarrî'nin şu beytinde nazmettiği şeydir:

يَدٌ بِخَمْسِ مِئِينٍ عَسْجَدٍ وُدِيَتْ ... مَا بَالُهَا قُطِعَتْ فِي رُبْعِ دِينَارِ

Beş yüz altınla diyeti ödenen bir el... Ne oldu da çeyrek dinar için kesildi?

وَلِلْعُلَمَاءِ عَنْهُ أَجْوِبَةٌ كَثِيرَةٌ نَظْمًا وَنَثْرًا ; مِنْهَا قَوْلُ الْقَاضِي عَبْدُ الْوَهَّابِ مُجِيبًا لَهُ فِي بَحْرِهِ وَرَوِيِّهِ:

Âlimlerin ona hem manzum hem mensur pek çok cevabı olmuştur; bunlardan biri Kâdî Abdülvehhâb'ın onun vezninde ve kafiyesinde verdiği şu cevaptır:

عِزُّ الْأَمَانَةِ أَغْلَاهَا وَأَرْخَصَهَا ... ذُلُّ الْخِيَانَةِ فَافْهَمْ حِكْمَةَ الْبَارِي

Emanetin izzeti onu kıymetli kıldı, hıyanetin zilleti ise değersizleştirdi; Yaratıcı'nın hikmetini anla!

وَقَالَ بَعْضُهُمْ: لَمَّا خَانَتْ هَانَتْ. وَمِنَ الْوَاضِحِ: أَنَّ تِلْكَ الْيَدَ الْخَسِيسَةَ الْخَائِنَةَ لَمَّا

Bazıları da şöyle demiştir: «İhanet edince değersizleşti.» Gayet açıktır ki o alçak ve hain el,

تَحَمَّلَتْ رَذِيلَةَ السَّرِقَةِ وَإِطْلَاقَ اسْمِ السَّرِقَةِ عَلَيْهَا فِي شَيْءٍ حَقِيرٍ كَثَمَنِ الْمِجَنِّ وَالْأُتْرُجَّةِ، كَانَ مِنَ الْمُنَاسِبِ الْمَعْقُولِ أَنْ تُؤْخَذَ فِي ذَلِكَ الشَّيْءِ الْقَلِيلِ، الَّذِي تَحَمَّلَتْ فِيهِ هَذِهِ الرَّذِيلَةَ الْكُبْرَى.

bir kalkan veya bir ağaç kavunu (utrucce) değeri gibi değersiz bir şey için hırsızlık rezilliğini ve kendisine hırsızlık isminin takılmasını yüklenince; içine düştüğü bu büyük rezillik sebebiyle o pek az şey karşılığında cezalandırılması (kesilmesi) son derece uygun ve makuldür.

وَقَالَ الْفَخْرُ الرَّازِي فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: ثُمَّ إِنَّا أَجَبْنَا عَنْ هَذَا الطَّعْنِ، بِأَنَّ الشَّرْعَ إِنَّمَا قَطَعَ يَدَهُ بِسَبَبِ أَنَّهُ تَحَمَّلَ الدَّنَاءَةَ وَالْخَسَاسَةَ فِي سَرِقَةِ ذَلِكَ الْقَدْرِ الْقَلِيلِ. فَلَا يَبْعُدُ أَنَّ يُعَاقِبَهُ الشَّرْعُ بِسَبَبِ تِلْكَ الدَّنَاءَةِ هَذِهِ الْعُقُوبَةَ الْعَظِيمَةَ اه.

Fahruddîn er-Râzî bu yüce ayetin tefsirinde şöyle demiştir: “Sonra biz bu itiraza şöyle cevap verdik: Şeriat onun elini, ancak o azıcık miktarı çalmak uğruna alçaklığı ve bayağılığı göze alması sebebiyle kesmiştir. Dolayısıyla şeriatın, bu alçaklığı sebebiyle onu bu büyük ceza ile cezalandırması akıldan uzak değildir.”

فَانْظُرْ مَا يَدْعُو إِلَيْهِ الْقُرْآنُ مِنْ مَكَارِمِ الْأَخْلَاقِ، وَالتَّنَزُّهِ عَمَّا لَا يَلِيقُ، وَقَطْعُ يَدِ السَّارِقِ فِي رُبْعِ دِينَارٍ فَصَاعِدًا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ التَّشْرِيعَ السَّمَاوِيَّ يَضَعُ دَرَجَةَ الْخَائِنِ مِنْ خَمْسِمِائَةِ دَرَجَةٍ إِلَى رُبْعِ دَرَجَةٍ، فَانْظُرْ هَذَا الْحَطَّ الْعَظِيمَ لِدَرَجَتِهِ بِسَبَبِ ارْتِكَابِ الرَّذَائِلِ.

Kur'an'ın yüce ahlaka ve yakışıksız şeylerden sakınmaya nasıl davet ettiğine bir bak! Hırsızın elinin çeyrek dinar ve yukarısında kesilmesi gösterir ki semavî teşrî, hainin mertebesini beş yüz dereceden çeyrek dereceye düşürmektedir. Rezaletleri işlemesi sebebiyle onun derecesindeki bu muazzam düşüşe bir bak!

وَقَدِ اسْتَشْكَلَ بَعْضُ النَّاسِ قَطَعَ يَدِ السَّارِقِ فِي السَّرِقَةِ خَاصَّةً دُونَ غَيْرِهَا مِنَ الْجِنَايَاتِ عَلَى الْأَمْوَالِ، كَالْغَصْبِ، وَالِانْتِهَابِ، وَنَحْوِ ذَلِكَ.

Bazı insanlar, gasp ve yağmalama gibi mallara yönelik diğer tecavüzler hariç tutularak el kesme cezasının sadece hırsızlığa has kılınmasını müşkül görmüşlerdir.

قَالَ الْمَازِرِيُّ وَمَنْ تَبِعَهُ: صَانَ اللَّهُ الْأَمْوَالَ بِإِيجَابِ قَطْعِ سَارِقِهَا، وَخَصَّ السَّرِقَةَ لِقِلَّةِ مَا عَدَاهَا بِالنِّسْبَةِ إِلَيْهَا، مِنَ الِانْتِهَابِ وَالْغَصْبِ، وَلِسُهُولَةِ إِقَامَةِ الْبَيِّنَةِ عَلَى مَا عَدَا السَّرِقَةَ بِخِلَافِهَا، وَشَدَّدَ الْعُقُوبَةَ فِيهَا لِيَكُونَ أَبْلَغَ فِي الزَّجْرِ، وَلَمْ يَجْعَلْ دِيَةَ الْجِنَايَةِ عَلَى الْعُضْوِ الْمَقْطُوعِ مِنْهَا بِقَدْرِ مَا يَقْطَعُ فِيهِ حِمَايَةً لِلْيَدِ، ثُمَّ لَمَّا خَانَتْ هَانَتْ، وَفِي ذَلِكَ إِثَارَةٌ إِلَى الشُّبْهَةِ الَّتِي نُسِبَتْ إِلَى أَبِي الْعَلَاءِ الْمَعَرِّيِّ فِي قَوْلِهِ:

el-Mâzerî ve ona tâbi olanlar şöyle demiştir: “Allah, hırsızının elinin kesilmesini farz kılarak malları korumuştur; hırsızlığa has kılmasının sebebi ise yağma ve gasp gibi diğer fiillerin hırsızlığa oranla az olması ve hırsızlığın dışındakilere delil getirmenin kolaylığı, hırsızlığın ise aksine olmasıdır. Cezayı en üst düzeyde caydırıcı olsun diye ağırlaştırmıştır. Eli korumak amacıyla, kesilen uzva yapılan tecavüzün diyetini kesilme nisabı kadar yapmamıştır. Sonra el ihanet edince değersizleşmiştir. Bunda Ebü'l-Alâ el-Maarrî'ye nispet edilen şu sözündeki şüpheye de bir işaret vardır:

يَدٌ بِخَمْسِ مِئِينَ عَسْجَدٍ وُدِيَتْ ... مَا بَالُهَا قُطِعَتْ فِي رُبْعِ دِينَارِ

Beş yüz altınla diyeti ödenen bir el... Ne oldu da çeyrek dinar için kesildi?

فَأَجَابَهُ الْقَاضِي عَبْدُ الْوَهَّابِ الْمَالِكِيُّ بِقَوْلِهِ:

Kâdî Abdülvehhâb el-Mâlikî de ona şu sözüyle cevap vermiştir:

صِيَانَةُ الْعُضْوِ أَغْلَاهَا وَأَرْخَصَهَا ... حِمَايَةُ الْمَالِ فَافْهَمْ حِكْمَةَ الْبَارِي

Uzvu korumak onu kıymetli kıldı, malı korumak ise onu değersizleştirdi; Yaratıcı'nın hikmetini anla!

وَشَرْحُ ذَلِكَ: أَنَّ الدِّيَةَ لَوْ كَانَتْ رُبْعَ دِينَارٍ لَكَثُرَتِ الْجِنَايَاتُ عَلَى الْأَيْدِي، وَلَوْ كَانَ نِصَابُ الْقَطْعِ خَمْسَمِائَةِ دِينَارٍ لَكَثُرَتِ الْجِنَايَاتُ عَلَى الْأَمْوَالِ، فَظَهَرَتِ الْحِكْمَةُ فِي الْجَانِبَيْنِ، وَكَانَ فِي ذَلِكَ صِيَانَةٌ مِنَ الطَّرَفَيْنِ.

Bunun açıklaması şudur: Eğer diyet çeyrek dinar olsaydı, ellere yönelik saldırılar çoğalırdı; şayet kesilme nisabı beş yüz dinar olsaydı, mallara yönelik tecavüzler çoğalırdı. Böylece her iki taraftaki hikmet açığa çıkmış ve her iki taraf da korunmuş olmuştur.”

وَقَدْ عَسَرَ فَهْمُ الْمَعْنَى الْمُقَدَّمِ ذِكْرُهُ فِي الْفَرْقِ بَيْنَ السَّرِقَةِ وَبَيْنَ النَّهْبِ وَنَحْوِهِ عَلَى بَعْضِ مُنْكِرِي الْقِيَاسِ، فَقَالَ: الْقَطْعُ فِي السَّرِقَةِ دُونَ الْغَصْبِ وَغَيْرِهِ غَيْرُ مَعْقُولِ الْمَعْنَى ; فَإِنَّ الْغَصْبَ أَكْثَرُ هَتْكًا لِلْحُرْمَةِ مِنَ السَّرِقَةِ، فَدَلَّ عَلَى عَدَمِ اعْتِبَارِ الْقِيَاسِ، لِأَنَّهُ إِذَا لَمْ يُعْمَلْ بِهِ فِي الْأَعْلَى فَلَا يُعْمَلُ بِهِ فِي الْمُسَاوِي.

Kıyası inkâr edenlerden bazıları, hırsızlık ile yağma ve benzerleri arasındaki farka dair zikri geçen manayı kavramakta zorlanmış ve şöyle demiştir: “Gasp ve benzerlerinde değil de sadece hırsızlıkta el kesilmesi gayr-i ma'kûlü'l-ma'nâdır (akılla illeti kavranamaz); çünkü gasp dokunulmazlığı çiğneme bakımından hırsızlıktan daha şiddetlidir. Bu da kıyasın muteber olmadığına delalet eder; zira daha ağır olanda kıyas uygulanmıyorsa eşit olanda da uygulanmaz.”

وَجَوَابُهُ: أَنَّ الْأَدِلَّةَ عَلَى الْعَمَلِ بِالْقِيَاسِ أَشْهَرُ مِنْ أَنْ يُتَكَلَّفَ لِإِيرَادِهَا، وَسَتَأْتِي الْإِشَارَةُ إِلَى شَيْءٍ مِنْ ذَلِكَ فِي كِتَابِ الْأَحْكَامِ. اه بِوَاسِطَةِ نَقْلِ ابْنِ حَجَرٍ فِي فَتْحِ الْبَارِي.

Buna cevap şudur: Kıyas ile amel etmenin delilleri, onları zikretmeye zahmet edilmeyecek kadar meşhurdur ve Ahkâm Kitabı'nda bunlardan bazılarına işaret gelecektir. Fethu'l-Bârî'de İbn Hacer'in nakli vasıtasıyla tamamlandı.

قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: الْفَرْقُ بَيْنَ السَّرِقَةِ وَبَيْنَ الْغَصْبِ وَنَحْوِهِ الَّذِي أَشَارَ إِلَيْهِ الْمَازِرِيُّ ظَاهِرٌ، وَهُوَ أَنَّ النَّهْبَ وَالْغَصْبَ وَنَحْوَهُمَا قَلِيلٌ بِالنِّسْبَةِ إِلَى السَّرِقَةِ، وَلِأَنَّ الْأَمْرَ الظَّاهِرَ غَالِبًا تُوجَدُ الْبَيِّنَةُ عَلَيْهِ بِخِلَافِ السَّرِقَةِ، فَإِنَّ السَّارِقَ إِنَّمَا يَسْرِقُ خِفْيَةً بِحَيْثُ لَا يَطَّلِعُ عَلَيْهِ أَحَدٌ، فَيَعْسُرُ الْإِنْصَافُ مِنْهُ، فَغَلُظَتْ عَلَيْهِ الْجِنَايَةُ لِيَكُونَ أَبْلَغَ فِي الزَّجْرِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Müellif —Allah onu affetsin— der ki: Mâzerî'nin işaret ettiği hırsızlık ile gasp ve benzeri arasındaki fark gayet açıktır: Şöyle ki; yağma, gasp ve benzerleri hırsızlığa kıyasla azdır. Ayrıca açıkça işlenen işe delil bulmak çoğunlukla mümkündür; hırsızlık ise böyle değildir, çünkü hırsız kimsenin göremeyeceği şekilde gizlice çalar ve bu sebeple ondan hakkı almak güçleşir. Bu yüzden en üst düzeyde caydırıcı olsun diye onun suçu ağırlaştırılmıştır. İlim Allah Teâlâ katındadır.

وَمِنْ هَدْيِ الْقُرْآنِ لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ: رَجْمُ الزَّانِي الْمُحْصَنِ ذَكَرًا كَانَ أَوْ أُنْثَى، وَجَلْدُ الزَّانِي الْبِكْرِ مِائَةَ جَلْدَةٍ ذَكَرًا كَانَ أَوْ أُنْثَى.

Kur'an'ın en doğru yola iletmesinden biri de: Erkek olsun kadın olsun evli (muhsan) zânînin recmedilmesi ve erkek olsun kadın olsun bekâr zânîye yüz celde (kırbaç) vurulmasıdır.

أَمَا الرَّجْمُ: فَهُوَ مَنْصُوصٌ بِآيَةٍ مَنْسُوخَةِ التِّلَاوَةِ بَاقِيَةُ الْحِكَمِ، وَهِيَ قَوْلُهُ تَعَالَى: «الشَّيْخُ وَالشَّيْخَةُ إِذَا زَنَيَا فَارْجُمُوهُمَا الْبَتَّةَ نَكَالًا مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ» .

Recme gelince: O, tilaveti neshedilmiş fakat hükmü baki kalmış bir ayet ile nass altına alınmıştır; o da Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: «İhtiyar erkek ve ihtiyar kadın zina ettikleri zaman, Allah'tan ibretlik bir ceza olmak üzere onları kesinlikle recmedin. Allah mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir.»

وَقَدْ قَدَّمْنَا ذَمَّ الْقُرْآنِ لِلْمُعْرِضِ عَمَّا فِي التَّوْرَاةِ مِنْ حُكْمِ الرَّجْمِ، فَدَلَّ الْقُرْآنُ فِي آيَاتٍ مُحْكَمَةٍ كَقَوْلِهِ: يَقُولُونَ إِنْ أُوتِيتُمْ هَذَا فَخُذُوهُ الْآيَةَ [٥ \ ٤١] ، وَقَوْلِهِ: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ الْكِتَابِ يُدْعَوْنَ إِلَى كِتَابِ اللَّهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ الْآيَةَ [٣ \ ٢٣] عَلَى ثُبُوتِ حُكْمِ الرَّجْمِ فِي شَرِيعَةِ نَبِيِّنَا ﷺ لِذَمِّهِ فِي كِتَابِنَا لِلْمُعْرِضِ عَنْهُ كَمَا تَقَدَّمَ.

Tevrat'taki recim hükmünden yüz çevirenin Kur'an tarafından kınandığını daha önce zikretmiştik. Kur'an-ı Kerim; { يَقُولُونَ إِنْ أُوتِيتُمْ هَذَا فَخُذُوهُ } “«Eğer size şu verilirse onu alın...» derler” ayeti [Mâide 5/41] ve { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ الْكِتَابِ يُدْعَوْنَ إِلَى كِتَابِ اللَّهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ } “Kendilerine Kitap'tan bir pay verilenleri görmedin mi? Aralarında hükmetmesi için Allah'ın Kitabı'na çağrılıyorlar...” ayeti [Âl-i İmrân 3/23] gibi muhkem ayetlerle, daha önce geçtiği üzere Kitabımızda ondan yüz çevireni kınamak suretiyle Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'in şeriatında recim hükmünün sabit olduğuna delalet etmiştir.

وَمَا ذَكَرْنَا مِنْ أَنَّ حُكْمَ الرَّجْمِ ثَابِتٌ بِالْقُرْآنِ لَا يُنَافِي قَوْلَ عَلِيٍّ ﵁ حِينَ رَجَمَ امْرَأَةً يَوْمَ الْجُمْعَةِ: «رَجَمْتُهَا بِسُنَّةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ» ; لِأَنَّ السُّنَّةَ هِيَ الَّتِي بَيَّنَتْ أَنَّ حُكْمَ آيَةِ الرَّجْمِ بَاقٍ بَعْدِ نَسْخِ تِلَاوَتِهَا.

Recim hükmünün Kur'an ile sabit olduğuna dair zikrettiğimiz husus, Ali radıyallâhu anh'ın bir cuma günü bir kadını recmettiği esnada söylediği: «Onu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sünneti ile recmettim» sözüyle çelişmez; çünkü recim ayetinin tilaveti neshedildikten sonra hükmünün baki kaldığını beyan eden sünnettir.

وَيَدُلُّ لِذَلِكَ قَوْلُ عُمَرَ ﵁ فِي حَدِيثِهِ الصَّحِيحِ الْمَشْهُورِ: «فَكَانَ مِمَّا أُنْزِلُ إِلَيْهِ آيَةُ الرَّجْمِ، فَقَرَأْنَاهَا وَعَقَلْنَاهَا وَوَعَيْنَاهَا، رَجَمَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَرَجَمْنَا بَعْدَهُ. . .» الْحَدِيثَ.

Ömer radıyallâhu anh'ın sahih ve meşhur hadisindeki şu sözü buna delalet eder: «Ona indirilenler arasında recim ayeti de vardı; biz onu okuduk, aklettik ve ezberledik. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem recmetti, ondan sonra biz de recmettik...» hadisi.

وَالْمُلْحِدُونَ يَقُولُونَ: إِنَّ الرَّجْمَ قَتْلٌ وَحْشِيٌّ لَا يُنَاسِبُ الْحِكْمَةَ التَّشْرِيعِيَّةَ، وَلَا يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ مِثْلُهُ فِي الْأَنْظِمَةِ الَّتِي يُعَامَلُ بِهَا الْإِنْسَانُ، لِقُصُورِ إِدْرَاكِهِمْ عَنْ فَهْمِ حِكَمِ اللَّهِ الْبَالِغَةِ فِي تَشْرِيعِهِ.

Mülhidler ise Allah'ın teşrîindeki üstün hikmetleri kavrama konusundaki idraklerinin kıtlığından ötürü: “Recim vahşi bir öldürmedir, teşrîî hikmete uygun değildir ve insana muamele edilen nizamlar arasında benzeri bulunmamalıdır” demektedirler.

وَالْحَاصِلُ: أَنَّ الرَّجْمَ عُقُوبَةٌ سَمَاوِيَّةٌ مَعْقُولَةُ الْمَعْنَى ; لِأَنَّ الزَّانِيَ لَمَّا أَدْخَلَ فَرَّجَهُ

Hâsılı: Recim semavî ve hikmeti akılla anlaşılabilir bir cezadır; zira zina eden kimse tenasül uzvunu,

فِي فَرْجِ امْرَأَةٍ عَلَى وَجْهِ الْخِيَانَةِ وَالْغَدْرِ، فَإِنَّهُ ارْتَكَبَ أَخَسَّ جَرِيمَةٍ عَرَفَهَا الْإِنْسَانُ بِهَتْكِ الْأَعْرَاضِ، وَتَقْذِيرِ الْحُرُمَاتِ، وَالسَّعْيِ فِي ضَيَاعِ أَنْسَابِ الْمُجْتَمَعِ الْإِنْسَانِيِّ، وَالْمَرْأَةُ الَّتِي تُطَاوِعُهُ فِي ذَلِكَ مِثْلُهُ، وَمَنْ كَانَ كَذَلِكَ فَهُوَ نَجِسٌ قَذِرٌ لَا يَصْلُحُ لِلْمُصَاحَبَةِ، فَعَاقَبَهُ خَالِقُهُ الْحَكِيمُ الْخَبِيرُ بِالْقَتْلِ لِيَدْفَعَ شَرَّهُ الْبَالِغَ غَايَةَ الْخُبْثِ وَالْخِسَّةِ، وَشَرَّ أَمْثَالِهِ عَنِ الْمُجْتَمَعِ، وَيُطَهِّرُهُ هُوَ مِنَ التَّنْجِيسِ بِتِلْكَ الْقَاذُورَةِ الَّتِي ارْتَكَبَ، وَجَعَلَ قِتْلَتَهُ أَفْظَعَ قِتْلَةٍ ; لِأَنَّ جَرِيمَتَهُ أَفْظَعُ جَرِيمَةٍ، وَالْجَزَاءُ مِنْ جِنْسِ الْعَمَلِ.

hıyanet ve vefasızlık yoluyla bir kadının tenasül uzvuna dâhil etmekle; ırzları payimal etmek, dokunulmazlıkları kirletmek ve insan toplumunun nesillerini yok etmeye çalışmak suretiyle insanın bildiği en alçak cinayeti işlemiştir. Bu konuda ona itaat eden kadın da onun gibidir. Böyle olan kimse pistir, murdardır, bir arada yaşamaya elverişli değildir. Bu yüzden her şeyi bilen ve hikmet sahibi olan Yaratıcısı; onun son derece habis ve alçakça olan şerrini ve benzerlerinin şerrini toplumdan defetmek ve işlediği o murdarlıktan dolayı kirlenmesinden bizzat kendisini temizlemek için onu öldürmekle cezalandırmış; cinayeti en korkunç cinayet olduğu için öldürülmesini de en ibretlik öldürme kılmıştır. Zira ceza, amelin cinsindendir.

وَقَدْ دَلَّ الشَّرْعُ الْمُطَهَّرُ عَلَى أَنَّ إِدْخَالَ الْفَرْجِ فِي الْفَرْجِ الْمَأْذُونِ فِيهِ شَرْعًا يُوجِبُ الْغُسْلَ، وَالْمَنْعَ مِنْ دُخُولِ الْمَسْجِدِ عَلَى كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا حَتَّى يَغْتَسِلَ بِالْمَاءِ، فَدَلَّ ذَلِكَ أَنَّ ذَلِكَ الْفِعْلَ يَتَطَلَّبُ طَهَارَةً فِي الْأَصْلِ، وَطَهَارَتُهُ الْمَعْنَوِيَّةُ إِنْ كَانَ حَرَامًا قَتْلُ صَاحِبِهِ الْمُحْصَنِ، لِأَنَّهُ إِنْ رُجِمَ كَفَّرَ ذَلِكَ عَنْهُ ذَنْبَ الزِّنَى، وَيَبْقَى عَلَيْهِ حَقُّ الْآدَمِيِّ ; كَالزَّوْجِ إِنْ زَنَى بِمُتَزَوِّجَةٍ، وَحَقُّ الْأَوْلِيَاءِ فِي إِلْحَاقِ الْعَارِ بِهِمْ كَمَا أَشَرْنَا لَهُ سَابِقًا.

Tertemiz şeriat, şer'an izin verilen bir ilişkide tenasül uzvunun tenasül uzvuna girmesinin guslü vacip kıldığına ve her birinin suyla yıkanıncaya kadar mescide girmesinin yasaklandığına delalet etmiştir. Bu da göstermektedir ki bu fiil aslen bir arınma gerektirir. Eğer bu fiil haram ise onun manevi arınması muhsan olan failinin öldürülmesidir; çünkü recmedilirse bu onun zina günahına keffâret olur; fakat daha önce işaret ettiğimiz gibi, evli bir kadınla zina ettiğinde kocası gibi kul hakkı ve kendilerine utanç getirilmesinden ötürü velilerin hakkı üzerinde baki kalır.

وَشِدَّةُ قُبْحِ الزِّنَى أَمْرٌ مَرْكُوزٌ فِي الطَّبَائِعِ، وَقَدْ قَالَتْ هِنْدُ بِنْتُ عُتْبَةَ وَهِيَ كَافِرَةٌ: مَا أَقْبَحَ ذَلِكَ الْفِعْلَ حَلَالًا! فَكَيْفَ بِهِ وَهُوَ حَرَامٌ. وَغَلَّظَ جَلَّ وَعَلَا عُقُوبَةَ الْمُحْصَنِ بِالرَّجْمِ تَغْلِيظًا أَشَدَّ مِنْ تَغْلِيظِ عُقُوبَةِ الْبِكْرِ بِمِائَةِ جَلْدَةٍ ; لِأَنَّ الْمُحْصَنَ قَدْ ذَاقَ عُسَيْلَةَ النِّسَاءِ، وَمَنْ كَانَ كَذَلِكَ يَعْسُرُ عَلَيْهِ الصَّبْرُ عَنْهُنَّ، فَلَمَّا كَانَ الدَّاعِي إِلَى الزِّنَى أَعْظَمَ، كَانَ الرَّادِعُ عَنْهُ أَعْظَمَ وَهُوَ الرَّجْمُ.

Zinanın son derece çirkin oluşu fıtratlara yerleşmiş bir husustur; nitekim Hind bint Utbe henüz kâfir iken: “Helal olduğu halde o fiil ne kadar çirkindir! Ya haram olduğunda nasıl olur!” demiştir. Allah Celle ve Alâ, muhsan olanın cezasını recim ile bekârın yüz celde olan cezasından daha şiddetli bir şekilde ağırlaştırmıştır; çünkü muhsan olan kadınların zevkini tatmıştır, böyle olan bir kimseye ise onlardan sabretmek zor gelir. Zinaya sevk eden arzu daha büyük olunca, ondan caydırıcı olan ceza da daha büyük olmuş, o da recim kılınmıştır.

وَأَمَّا جَلْدُ الزَّانِي الْبِكْرِ ذَكَرًا كَانَ أَوْ أُنْثَى مِائَةَ جَلْدَةٍ فَهَذَا مَنْصُوصٌ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي فَاجْلِدُوا كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مِائَةَ جَلْدَةٍ الْآيَةَ [٢٤ \ ٢] ; لِأَنَّ هَذِهِ الْعُقُوبَةَ تَرْدَعُهُ وَأَمْثَالَهُ عَنِ الزِّنَى، وَتُطَهِّرُهُ مِنْ ذَنْبِ الزِّنَى كَمَا تَقَدَّمَ. وَسَيَأْتِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى تَفْصِيلُ مَا يَلْزَمُ الزُّنَاةَ مِنْ ذُكُورٍ وَإِنَاثٍ، وَعَبِيدٍ وَأَحْرَارٍ «فِي سُورَةِ النُّورِ» .

Erkek olsun kadın olsun bekâr zânîye yüz celde vurulmasına gelince; bu, Allah Teâlâ'nın şu buyruğuyla nass altına alınmıştır: { الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي فَاجْلِدُوا كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مِائَةَ جَلْدَةٍ } “Zina eden kadın ve zina eden erkeğin her birine yüzer celde vurun...” [Nûr 24/2]. Çünkü bu ceza onu ve benzerlerini zinadan caydırır ve daha önce geçtiği üzere onu zina günahından arındırır. Erkek ve kadınlardan, köle ve hürlerden zina edenlere gereken cezaların ayrıntısı inşâallahu teâlâ Nûr Sûresi'nde gelecektir.

وَتَشْرِيعُ الْحَكِيمِ الْخَبِيرِ جَلَّ وَعَلَا مُشْتَمِلٌ عَلَى جَمِيعِ الْحِكَمِ مِنْ دَرْءِ الْمَفَاسِدِ وَجَلْبِ الْمَصَالِحِ، وَالْجَرْيِ عَلَى مَكَارِمِ الْأَخْلَاقِ، وَمَحَاسِنِ الْعَادَاتِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ مِنْ أَقْوَمِ الطُّرُقِ مُعَاقَبَةُ فَظِيعِ الْجِنَايَةِ بِعَظِيمِ الْعِقَابِ جَزَاءً وِفَاقًا.

Her şeyi bilen ve hüküm ve hikmet sahibi olan Allah Celle ve Alâ'nın teşrîi; mefsedetleri defetmek, maslahatları temin etmek, üstün ahlakı ve güzel adetleri hâkim kılmak gibi bütün hikmetleri ihtiva etmektedir. Şüphe yok ki en doğru yollardan biri, korkunç cinayeti tam bir karşılık olarak büyük bir ceza ile cezalandırmaktır.

وَمِنْ هَدْيِ الْقُرْآنِ لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ: هَدْيُهُ إِلَى أَنَّ التَّقَدُّمَ لَا يُنَافِي التَّمَسُّكَ بِالدِّينِ، فَمَا خَيَّلَهُ أَعْدَاءُ الدِّينِ لِضِعَافِ الْعُقُولِ مِمَّنْ يَنْتَمِي إِلَى الْإِسْلَامِ: مِنْ أَنَّ التَّقَدُّمَ لَا يُمْكِنُ إِلَّا بِالِانْسِلَاخِ مِنْ دِينِ الْإِسْلَامِ، بَاطِلٌ لَا أَسَاسَ لَهُ، وَالْقُرْآنُ الْكَرِيمُ يَدْعُو إِلَى التَّقَدُّمِ فِي جَمِيعِ الْمَيَادِينِ الَّتِي لَهَا أَهَمِّيَّةٌ فِي دُنْيَا أَوْ دِينٍ، وَلَكِنَّ ذَلِكَ التَّقَدُّمَ فِي حُدُودِ الدِّينِ، وَالتَّحَلِّي بِآدَابِهِ الْكَرِيمَةِ، وَتَعَالِيمِهِ السَّمَاوِيَّةِ ; قَالَ تَعَالَى: وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ الْآيَةَ

Kur'an'ın en doğru yola iletmesinden biri de: İlerlemenin dine sarılmaya engel teşkil etmediğine iletmesidir. Din düşmanlarının, İslâm'a mensup zayıf akıllı kimselere telkin ettiği «ilerlemenin ancak İslâm dininden sıyrılmakla mümkün olabileceği» vehmi asılsız ve batıldır. Kur'an-ı Kerim, dünyaya veya dine dair ehemmiyeti olan her alanda ilerlemeye davet eder; ancak bu ilerleme dinin sınırları dâhilinde, onun yüce edepleri ve semavî öğretileri ile bezenerek olmalıdır. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ } “Onlara karşı gücünüzün yettiği kadar kuvvet hazırlayın...”

[٨ \ ٦٠] ، وَقَالَ: وَلَقَدْ آتَيْنَا دَاوُدَ مِنَّا فَضْلًا يَاجِبَالُ أَوِّبِي مَعَهُ وَالطَّيْرَ وَأَلَنَّا لَهُ الْحَدِيدَ أَنِ اعْمَلْ سَابِغَاتٍ وَقَدِّرْ فِي السَّرْدِ وَاعْمَلُوا صَالِحًا الْآيَةَ [٣٤ \ ١٠، ١١] . فَقَوْلُهُ: أَنِ اعْمَلْ سَابِغَاتٍ وَقَدِّرْ فِي السَّرْدِ يَدُلُّ عَلَى الِاسْتِعْدَادِ لِمُكَافَحَةِ الْعَدُوِّ، وَقَوْلِهِ: وَاعْمَلُوا صَالِحًا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ الِاسْتِعْدَادَ لِمُكَافَحَةِ الْعَدُوِّ فِي حُدُودِ الدِّينِ الْحَنِيفِ، وَدَاوُدُ مِنْ أَنْبِيَاءِ «سُورَةِ الْأَنْعَامِ» الْمَذْكُورِينَ فِيهَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ دَاوُدَ الْآيَةَ [٦ \ ٨٤] ، وَقَدْ قَالَ تَعَالَى مُخَاطِبًا لِنَبِيِّنَا ﷺ وَعَلَيْهِمْ بَعْدَ أَنْ ذَكَرَهُمْ: أُولَئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُدَاهُمُ اقْتَدِهِ [٦ \ ٩٠] .

[Enfâl 8/60]. Ve şöyle buyurmuştur: { وَلَقَدْ آتَيْنَا دَاوُدَ مِنَّا فَضْلًا يَاجِبَالُ أَوِّبِي مَعَهُ وَالطَّيْرَ وَأَلَنَّا لَهُ الْحَدِيدَ * أَنِ اعْمَلْ سَابِغَاتٍ وَقَدِّرْ فِي السَّرْدِ وَاعْمَلُوا صَالِحًا } “Andolsun biz Dâvûd'a tarafımızdan bir lütufta bulunduk: «Ey dağlar ve kuşlar! Onunla beraber tesbih edin» dedik ve ona demiri yumuşattık. «Geniş zırhlar yap, dokumasını ölçülü kıl ve salih amel işleyin...» dedik” [Sebe' 34/10-11]. O'nun: “Geniş zırhlar yap, dokumasını ölçülü kıl” buyruğu düşmanla mücadeleye hazırlıklı olmaya; “ve salih amel işleyin” buyruğu ise düşmanla mücadele için yapılan o hazırlığın hanîf dinin sınırları dâhilinde olmasına delalet eder. Dâvûd, En'âm Sûresi peygamberlerindendir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ دَاوُدَ } “Onun soyundan Dâvûd'u da...” [En'âm 6/84] buyruğunda zikredilmiştir. Allah Teâlâ onları zikrettikten sonra Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve onlara hitaben şöyle buyurmuştur: { أُولَئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُدَاهُمُ اقْتَدِهِ } “İşte onlar, Allah'ın hidayet ettiği kimselerdir; sen de onların hidayetine uy” [En'âm 6/90].

وَقَدْ ثَبَتَ فِي صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ عَنْ مُجَاهِدٍ أَنَّهُ سَأَلَ ابْنَ عَبَّاسٍ ﵄ مِنْ أَيْنَ أَخَذْتَ السَّجْدَةَ «فِي ص» فَقَالَ: أَوَمَا تَقْرَأُ: وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ دَاوُدَ - إِلَى قَوْلِهِ تَعَالَى - أُولَئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُدَاهُمُ اقْتَدِهِ [٦ \ ٨٤ - ٩٠] ، فَسَجَدَهَا دَاوُدُ، فَسَجَدَهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ.

Buhârî'nin Sahîh'inde Mücâhid'den sabit olduğuna göre o, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'ya Sâd Sûresi'ndeki secdeyi nereden aldığını sormuş, o da şöyle demiştir: Sen: { وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ دَاوُدَ } “Onun soyundan Dâvûd'u da...” ayetinden Allah Teâlâ'nın: { أُولَئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُدَاهُمُ اقْتَدِهِ } “İşte onlar, Allah'ın hidayet ettiği kimselerdir; sen de onların hidayetine uy” [En'âm 6/84-90] buyruğuna kadar olan kısmı okumuyor musun? Dâvûd orada secde etti, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de secde etti.

فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَا مُخَاطَبُونَ بِمَا تَضَمَّنَتْهُ الْآيَةُ مِمَّا أُمِرَ بِهِ دَاوُدُ، فَعَلَيْنَا أَنْ نَسْتَعِدَّ لِكِفَاحِ الْعَدُوِّ مَعَ التَّمَسُّكِ بِدِينِنَا، وَانْظُرْ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ، فَهُوَ أَمْرٌ جَازِمٌ بِإِعْدَادِ كُلِّ مَا فِي الِاسْتِطَاعَةِ مِنْ قُوَّةٍ وَلَوْ بَلَغَتِ الْقُوَّةُ مِنَ التَّطَوُّرِ مَا بَلَغَتْ، فَهُوَ أَمْرٌ جَازِمٌ بِمُسَايَرَةِ التَّطَوُّرِ فِي الْأُمُورِ الدُّنْيَوِيَّةِ، وَعَدَمِ الْجُمُودِ عَلَى الْحَالَاتِ الْأُوَلِ إِذَا طَرَأَ تَطَوُّرٌ جَدِيدٌ، وَلَكِنْ كُلُّ ذَلِكَ مَعَ التَّمَسُّكِ بِالدِّينِ.

Bu da gösterir ki bizler, ayetin ihtiva ettiği Dâvûd'a emredilen şeylerle muhatabız; o halde dinimize sarılmakla beraber düşmanla mücadeleye de hazırlanmalıyız. Allah Teâlâ'nın: { وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ } “Onlara karşı gücünüzün yettiği kadar kuvvet hazırlayın” buyruğuna bir bak! Bu, kuvvet ne kadar gelişmiş olursa olsun güç yetirilebilen her türlü kuvveti hazırlamaya yönelik kesin bir emirdir. Bu, dünyevî meselelerdeki gelişmelere ayak uydurmaya ve yeni bir gelişme ortaya çıktığında eski haller üzerinde donup kalmamaya yönelik kesin bir emirdir; fakat bütün bunlar dine sarılmakla beraber olmalıdır.

وَمِنْ أَوْضَحِ الْأَدِلَّةِ فِي ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذَا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلَاةَ فَلْتَقُمْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَكَ وَلْيَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ فَإِذَا سَجَدُوا فَلْيَكُونُوا مِنْ وَرَائِكُمْ وَلْتَأْتِ طَائِفَةٌ أُخْرَى لَمْ يُصَلُّوا فَلْيُصَلُّوا مَعَكَ وَلْيَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَأَسْلِحَتَهُمْ الْآيَةَ [٤ \ ١٠٢] ; فَصَلَاةُ الْخَوْفِ الْمَذْكُورَةُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ تَدُلُّ عَلَى لُزُومِ الْجَمْعِ بَيْنَ مُكَافَحَةِ الْعَدُوِّ، وَبَيْنَ الْقِيَامِ بِمَا شَرَعَهُ اللَّهُ جَلَّ وَعَلَا مِنْ دِينِهِ، فَأَمْرُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِإِقَامَةِ الصَّلَاةِ فِي وَقْتِ الْتِحَامِ الْكِفَاحِ الْمُسَلَّحِ يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ دَلَالَةً فِي غَايَةِ الْوُضُوحِ، وَقَدْ قَالَ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا لَقِيتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا وَاذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيرًا لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ [٨ \ ٤٥] ، فَأَمْرُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ بِذِكْرِ اللَّهِ كَثِيرًا عِنْدَ الْتِحَامِ الْقِتَالِ يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ أَيْضًا دَلَالَةً وَاضِحَةً، فَالْكُفَّارُ خَيَّلُوا لِضِعَافِ الْعُقُولِ أَنَّ النِّسْبَةَ بَيْنَ التَّقَدُّمِ وَالتَّمَسُّكِ بِالدِّينِ، وَالسِّمَاتِ الْحَسَنَةِ وَالْأَخْلَاقِ الْكَرِيمَةِ، تَبَايَنُ مُقَابَلَةٍ كَتَبَايُنِ النَّقِيضَيْنِ كَالْعَدَمِ وَالْوُجُودِ، وَالنَّفْيِ وَالْإِثْبَاتِ، أَوِ الضِّدَّيْنِ

Bu konudaki en açık delillerden biri Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { وَإِذَا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلَاةَ فَلْتَقُمْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَكَ وَلْيَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ فَإِذَا سَجَدُوا فَلْيَكُونُوا مِنْ وَرَائِكُمْ وَلْتَأْتِ طَائِفَةٌ أُخْرَى لَمْ يُصَلُّوا فَلْيُصَلُّوا مَعَكَ وَلْيَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَأَسْلِحَتَهُمْ } “İçlerinde bulunup da onlara namaz kıldırdığın zaman, onlardan bir kısmı seninle beraber namaza dursun ve silahlarını da yanlarına alsınlar. Secde ettiklerinde arkalarınızda olsunlar. Sonra namaz kılmamış olan diğer kısım gelsin, seninle beraber namaz kılsınlar; tedbirlerini ve silahlarını da alsınlar...” [Nisâ 4/102]. Bu yüce ayette zikredilen korku namazı (salâtü'l-havf), düşmanla mücadele etmek ile Allah Celle ve Alâ'nın dininden meşru kıldığı ibadetleri yerine getirmeyi bir arada cem etmenin gerekliliğine delalet eder. Allah Teâlâ'nın bu ayette silahlı mücadelenin tam kızıştığı anda namaz kılmayı emretmesi buna son derece açık bir delildir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا لَقِيتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا وَاذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيرًا لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ } “Ey iman edenler! Bir toplulukla karşılaştığınız zaman sebat edin ve Allah'ı çokça zikredin ki kurtuluşa eresiniz” [Enfâl 8/45]. O'nun bu yüce ayette savaşın kızıştığı anda Allah'ı çokça zikretmeyi emretmesi de buna açık bir şekilde delalet eder. Kâfirler zayıf akıllılara; ilerleme ile dine sarılmak, güzel nitelikler ve yüce ahlak arasındaki ilişkinin, yokluk ile varlık, nefy ile ispat gibi iki çelişiğin (nakîzân) tebâyünü ya da iki zıddın

كَالسَّوَادِ وَالْبَيَاضِ، وَالْحَرَكَةِ وَالسُّكُونِ، أَوِ الْمُتَضَائِفَيْنِ كَالْأُبُوَّةِ وَالْبُنُوَّةِ، وَالْفَوْقِ وَالتَّحْتِ، أَوِ الْعَدَمِ وَالْمَلَكَةِ كَالْبَصَرِ وَالْعَمَى.

siyah ile beyaz, hareket ile sükûn gibi; yahut babalık ile oğulluk, üst ile alt gibi iki izâfî mefhumun (mütedâyifân); yahut görme ile körlük gibi adem ve melekenin tebâyünü gibi birbirine tamamen zıt bir tebâyün olduğunu vehmettirdiler.

فَإِنَّ الْوُجُودَ وَالْعَدَمَ لَا يَجْتَمِعَانِ فِي شَيْءٍ وَاحِدٍ فِي وَقْتٍ وَاحِدٍ مِنْ جِهَةٍ وَاحِدَةٍ، وَكَذَلِكَ الْحَرَكَةُ وَالسُّكُونُ مَثَلًا، وَكَذَلِكَ الْأُبُوَّةُ وَالْبُنُوَّةُ، فَكُلُّ ذَاتٍ ثَبَتَتْ لَهَا الْأُبُوَّةُ لَذَاتٍ اسْتَحَالَتْ عَلَيْهَا النُّبُوَّةُ لَهَا، بِحَيْثُ يَكُونُ شَخْصٌ أَبًا وَابْنًا لِشَخْصٍ وَاحِدٍ، كَاسْتِحَالَةِ اجْتِمَاعِ السَّوَادِ وَالْبَيَاضِ فِي نُقْطَةٍ بَسِيطَةٍ، أَوِ الْحَرَكَةِ وَالسُّكُونِ فِي جُرْمٍ، وَكَذَلِكَ الْبَصَرُ وَالْعَمَى لَا يَجْتَمِعَانِ.

Çünkü varlık ve yokluk tek bir şeyde, aynı anda ve aynı yönden bir arada bulunamaz; aynı şekilde mesela hareket ve sükûn da böyledir. Yine babalık ve oğulluk da böyledir; bir zat hakkında başka bir zata göre babalık sabit olmuşsa, onun hakkında ona göre oğulluk imkânsızdır; öyle ki bir şahsın tek bir şahsa hem baba hem oğul olması, siyah ile beyazın basit bir noktada veya hareket ile sükûnun bir cisimde birleşmesinin imkânsızlığı gibidir. Aynı şekilde görme ile körlük de bir arada bulunamaz.

فَخَيَّلُوا لَهُمْ أَنَّ التَّقَدُّمَ وَالتَّمَسُّكَ بِالدِّينِ مُتَبَايِنَانِ تَبَايُنَ مُقَابَلَةٍ، بِحَيْثُ يَسْتَحِيلُ اجْتِمَاعُهُمَا، فَكَانَ مِنْ نَتَائِجِ ذَلِكَ انْحِلَالُهُمْ مِنَ الدِّينِ رَغْبَةً فِي التَّقَدُّمِ، فَخَسِرُوا الدُّنْيَا وَالْآخِرَةَ ذَلِكَ هُوَ الْخُسْرَانُ الْمُبِينُ.

Böylece onlara ilerleme ile dine sarılmanın, bir araya gelmeleri imkânsız olacak şekilde birbirine zıt bir tebâyün (tebâyün-i mukâbele) içinde olduğunu vehmettirdiler. Bunun sonucunda da ilerleme arzusuyla dinden koptular; böylece dünyayı da ahireti de kaybettiler. İşte apaçık hüsran budur.

وَالتَّحْقِيقُ أَنَّ النِّسْبَةَ بَيْنَ التَّقَدُّمِ وَالتَّمَسُّكِ بِالدِّينِ بِالنَّظَرِ إِلَى الْعَقْلِ وَحْدَهُ، وَقَطْعِ النَّظَرِ عَنْ نُصُوصِ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ إِنَّمَا هِيَ تَبَايُنُ الْمُخَالَفَةِ، وَضَابِطُ الْمُتَبَايِنَيْنِ تَبَايُنَ الْمُخَالَفَةِ أَنْ تَكُونَ حَقِيقَةُ كُلٍّ مِنْهُمَا فِي حَدِّ ذَاتِهَا تُبَايِنُ حَقِيقَةَ الْآخَرِ، وَلَكِنَّهُمَا يُمْكِنُ اجْتِمَاعُهُمَا عَقْلًا فِي ذَاتٍ أُخْرَى ; كَالْبَيَاضِ وَالْبُرُودَةِ، وَالْكَلَامِ وَالْقُعُودِ، وَالسَّوَادِ وَالْحَلَاوَةِ.

İşin hakikati şudur ki; Kitap ve Sünnet'in nassları bir yana bırakılıp sırf akıl açısından bakıldığında ilerleme ile dine sarılmak arasındaki nisbet, ancak tebâyün-i muhâlefet (farklılık tebâyünü) türündendir. Tebâyün-i muhâlefet ile birbirinden ayrılan iki şeyin kuralı; her birinin hakikatinin bizâtihi diğerinin hakikatinden farklı olması, ancak aklen başka bir zatta bir araya gelebilmelerinin mümkün olmasıdır; tıpkı beyazlık ile soğukluk, konuşma ile oturma, siyahlık ile tatlılık gibi.

فَحَقِيقَةُ الْبَيَاضِ فِي حَدِّ ذَاتِهَا تُبَايِنُ حَقِيقَةَ الْبُرُودَةِ، وَلَكِنَّ الْبَيَاضَ وَالْبُرُودَةَ يُمْكِنُ اجْتِمَاعُهَا فِي ذَاتٍ وَاحِدَةٍ كَالثَّلْجِ، وَكَذَلِكَ الْكَلَامُ وَالْقُعُودُ فَإِنَّ حَقِيقَةَ الْكَلَامِ تُبَايِنُ حَقِيقَةَ الْقُعُودِ، مَعَ إِمْكَانِ أَنْ يَكُونَ الشَّخْصُ الْوَاحِدُ قَاعِدًا مُتَكَلِّمًا فِي وَقْتٍ وَاحِدٍ. وَهَكَذَا فَالنِّسْبَةُ بَيْنَ التَّمَسُّكِ بِالدِّينِ وَالتَّقَدُّمِ بِالنَّظَرِ إِلَى حُكْمِ الْعَقْلِ مِنْ هَذَا الْقَبِيلِ، فَكَمَا أَنَّ الْجِرْمَ الْأَبْيَضَ يَجُوزُ عَقْلًا أَنْ يَكُونَ بَارِدًا كَالثَّلْجِ، وَالْإِنْسَانَ الْقَاعِدَ يَجُوزُ عَقْلًا أَنْ يَكُونَ مُتَكَلِّمًا، فَكَذَلِكَ الْمُتَمَسُّكُ بِالدِّينِ يَجُوزُ عَقْلًا أَنْ يَكُونَ مُتَقَدِّمًا، إِذْ لَا مَانِعَ فِي حُكْمِ الْعَقْلِ مِنْ كَوْنِ الْمُحَافِظِ عَلَى امْتِثَالِ أَوَامِرِ اللَّهِ وَاجْتِنَابِ نَوَاهِيهِ، مُشْتَغِلًا فِي جَمِيعِ الْمَيَادِينِ التَّقَدُّمِيَّةِ كَمَا لَا يَخْفَى، وَكَمَا عَرَفَهُ التَّارِيخُ لِلنَّبِيِّ ﷺ وَأَصْحَابِهِ وَمَنْ تَبِعَهُمْ بِإِحْسَانٍ.

Zira beyazlığın hakikati bizâtihi soğukluğun hakikatinden farklıdır; ancak kar örneğinde olduğu gibi beyazlık ve soğukluk tek bir zatta birleşebilir. Aynı şekilde konuşma ile oturma da böyledir; zira tek bir şahsın aynı anda hem oturan hem konuşan olması mümkün olmakla birlikte konuşmanın hakikati oturmanın hakikatinden farklıdır. İşte dine sarılma ile ilerleme arasındaki nisbet de aklın hükmü açısından bu kabildendir. Beyaz bir cismin aklen kar gibi soğuk olması veya oturan bir insanın aklen konuşuyor olması nasıl caiz ise, dine sarılan bir kimsenin de aklen ilerlemiş olması öylece caizdir. Zira gizli olmadığı üzere ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, ashabı ve onlara güzellikle tâbi olanlar hakkında tarihin bildiği gibi, Allah'ın emirlerine uymayı ve yasaklarından kaçınmayı titizlikle gözeten bir kimsenin her türlü ilerleme alanında meşgul olmasına aklın hükmünde hiçbir engel yoktur.

أَمَّا بِالنَّظَرِ إِلَى نُصُوصِ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَيَنْصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ الْآيَةَ [٢٢ \ ٤٠] وَقَوْلِهِ: وَكَانَ حَقًّا عَلَيْنَا نَصْرُ الْمُؤْمِنِينَ [٣٠ \ ٤٧] ، وَقَوْلِهِ: وَلَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنَا لِعِبَادِنَا الْمُرْسَلِينَ إِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنْصُورُونَ وَإِنَّ جُنْدَنَا لَهُمُ الْغَالِبُونَ

Kitap ve Sünnet'in nassları açısından bakıldığında ise; Allah Teâlâ'nın: { وَلَيَنْصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ } “Elbette Allah, kendisine yardım edene yardım edecektir...” [Hac 22/40], { وَكَانَ حَقًّا عَلَيْنَا نَصْرُ الْمُؤْمِنِينَ } “Müminlere yardım etmek ise üzerimize bir borç idi” [Rûm 30/47] ve { وَلَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنَا لِعِبَادِنَا الْمُرْسَلِينَ - إِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنْصُورُونَ - وَإِنَّ جُنْدَنَا لَهُمُ الْغَالِبُونَ } “Andolsun ki peygamber kullarımıza şu sözümüz geçmiştir: Mutlaka kendilerine yardım olunacaktır ve galip gelecek olanlar da mutlaka bizim ordumuzdur”

[٣٧ \ ١٧١ - ١٧٣] وَقَوْلِهِ: كَتَبَ اللَّهُ لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ عَزِيزٌ [٥٨ \ ٢١] وَقَوْلِهِ: إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنَا وَالَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا الْآيَةَ [٤٠ \ ٥١] ، وَقَوْلِهِ: قَاتِلُوهُمْ يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ بِأَيْدِيكُمْ وَيُخْزِهِمْ وَيَنْصُرْكُمْ عَلَيْهِمْ وَيَشْفِ صُدُورَ قَوْمٍ مُؤْمِنِينَ [٩ \ ١٤] ، وَنَحْوِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ وَمَا فِي مَعْنَاهَا مِنَ الْأَحَادِيثِ.

[Sâffât 37/171-173], yine O'nun: { كَتَبَ اللَّهُ لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ عَزِيزٌ } “Allah: 'Andolsun ki ben ve elçilerim mutlaka galip geleceğiz' diye yazmıştır. Şüphesiz Allah kavîdir, azîzdir” [Mücâdele 58/21], { إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنَا وَالَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا } “Şüphesiz biz elçilerimize ve iman edenlere dünya hayatında... elbette yardım ederiz” [Mü'min 40/51] ve { قَاتِلُوهُمْ يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ بِأَيْدِيكُمْ وَيُخْزِهِمْ وَيَنْصُرْكُمْ عَلَيْهِمْ وَيَشْفِ صُدُورَ قَوْمٍ مُؤْمِنِينَ } “Onlarla savaşın ki Allah sizin ellerinizle onları cezalandırsın, onları rezil rüsvay etsin, onlara karşı size yardım edip zafer versin ve mümin bir topluluğun göğüslerine şifa versin” [Tevbe 9/14] buyrukları ve benzeri ayetler ile bu manadaki hadisler [açısından bakıldığında ise durum farklıdır].

فَإِنَّ النِّسْبَةَ بَيْنَ التَّمَسُّكِ بِالدِّينِ وَالتَّقَدُّمِ، كَالنِّسْبَةِ بَيْنَ الْمَلْزُومِ وَلَازِمِهِ ; لِأَنَّ التَّمَسُّكَ بِالدِّينِ مَلْزُومٌ لِلتَّقَدُّمِ، بِمَعْنَى أَنَّهُ يَلْزَمُ عَلَيْهِ التَّقَدُّمُ، كَمَا صَرَّحَتْ بِهِ الْآيَاتُ الْمَذْكُورَةُ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ النِّسْبَةَ بَيْنَ الْمَلْزُومِ وَلَازِمِهِ لَا تَعْدُو أَحَدَ أَمْرَيْنِ: إِمَّا أَنْ تَكُونَ الْمُسَاوَاةَ أَوِ الْخُصُوصَ الْمُطْلَقَ ; لِأَنَّ الْمَلْزُومَ لَا يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ أَعَمَّ مَنْ لَازِمِهِ، وَقَدْ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مُسَاوِيًا لَهُ أَوْ أَخَصَّ مِنْهُ، وَلَا يَتَعَدَّى ذَلِكَ، وَمِثَالُ ذَلِكَ: الْإِنْسَانُ مَثَلًا، فَإِنَّهُ مَلْزُومٌ لِلْبَشَرِيَّةِ الْحَيَوَانِيَّةِ، بِمَعْنَى أَنَّ الْإِنْسَانَ يَلْزَمُ عَلَى كَوْنِهِ إِنْسَانًا أَنْ يَكُونَ بَشَرًا وَأَنْ يَكُونَ حَيَوَانًا، وَأَحَدُ هَذَيْنِ اللَّازِمَيْنِ مُسَاوٍ لَهُ فِي الْمَاصَدَقِ وَهُوَ الْبَشَرُ. وَالثَّانِي أَعَمُّ مِنْهُ مَا صِدْقًا وَهُوَ الْحَيَوَانُ، فَالْإِنْسَانُ أَخَصُّ مِنْهُ خُصُوصًا مُطْلَقًا كَمَا هُوَ مَعْرُوفٌ.

Zira dine sarılma ile ilerleme arasındaki nisbet, melzûm ile lâzımı arasındaki nisbet gibidir. Çünkü dine sarılmak ilerlemenin melzûmudur; yani söz konusu ayetlerin açıkça belirttiği üzere ilerleme, dine sarılmanın zorunlu bir sonucudur (lâzımıdır). Bilindiği gibi melzûm ile lâzımı arasındaki nisbet iki durumdan öteye geçmez: Ya eşitlik (müsâvât) ya da mutlak husustur. Çünkü melzûmun lâzımından daha genel (eamm) olması mümkün değildir; lâzımına eşit veya ondan daha özel (ehass) olması caizdir ve bundan öteye geçemez. Bunun örneği: Mesela insandır; zira o, beşeriyetin ve hayvaniyetin melzûmudur. Yani insanın insan olmasının gereği, beşer ve canlı (hayvan) olmasıdır. Bu iki lâzımdan biri mâsadakı (kapsamı) itibarıyla ona eşittir ki o da beşerdir. İkincisi ise mâsadakı itibarıyla ondan daha geneldir ki o da canlıdır (hayvandır). Dolayısıyla insan, bilindiği üzere ondan mutlak olarak daha hususidir.

فَانْظُرْ كَيْفَ خَيَّلُوا لَهُمْ أَنَّ الرَّبْطَ بَيْنَ الْمَلْزُومِ وَلَازِمِهِ كَالتَّنَافِي الَّذِي بَيْنَ النَّقِيضَيْنِ وَالضِّدَّيْنِ، وَأَطَاعُوهُمْ فِي ذَلِكَ لِسَذَاجَتِهِمْ وَجَهْلِهِمْ وَعَمَى بَصَائِرِهِمْ، فَهُمْ مَا تَقَوَّلُوا عَلَى الدِّينِ الْإِسْلَامِيِّ وَرَمَوْهُ بِمَا هُوَ مِنْهُ بَرِيءٌ إِلَّا لِيُنَفِّرُوا مِنْهُ ضِعَافَ الْعُقُولِ مِمَّنْ يَنْتَمِي لِلْإِسْلَامِ لِيُمْكِنَهُمُ الِاسْتِيلَاءُ عَلَيْهِمْ، لِأَنَّهُمْ لَوْ عَرَفُوا الدِّينَ حَقًّا وَاتَّبَعُوهُ لَفَعَلُوا بِهِمْ مَا فَعَلَ أَسْلَافُهُمْ بِأَسْلَافِهِمْ، فَالدِّينُ هُوَ هُوَ، وَصِلَتُهُ بِاللَّهِ هِيَ هِيَ، وَلَكِنَّ الْمُنْتَسِبِينَ إِلَيْهِ فِي جُلِّ أَقْطَارِ الدُّنْيَا تَنَكَّرُوا لَهُ، وَنَظَرُوا إِلَيْهِ بِعَيْنِ الْمَقْتِ وَالِازْدِرَاءِ، فَجَعَلَهُمُ اللَّهُ أَرِقَّاءَ لِلْكَفَرَةِ الْفَجَرَةِ، وَلَوْ رَاجَعُوا دِينَهُمْ لَرَجَعَ لَهُمْ عِزُّهُمْ وَمَجْدُهُمْ، وَقَادُوا جَمِيعَ أَهْلِ الْأَرْضِ، وَهَذَا مِمَّا لَا شَكَّ فِيهِ: ذَلِكَ وَلَوْ يَشَاءُ اللَّهُ لَانْتَصَرَ مِنْهُمْ وَلَكِنْ لِيَبْلُوَ بَعْضَكُمْ بِبَعْضٍ [٤٧ \ ٤] .

Bakınız, melzûm ile lâzımı arasındaki bu bağı, sanki iki çelişik (nakîzân) ve iki zıt (zıddân) arasındaki uzlaşmazlık gibi onlara nasıl vehmettirdiler! Onlar da saflıkları, cehaletleri ve basiretlerinin körlüğü sebebiyle bu konuda onlara uydular. [Kâfirler], kendilerine boyun eğdirebilmek amacıyla İslam'a mensup zayıf akıllıları dinden soğutmak için İslam dinine iftira atıp onda bulunmayan şeyleri ona nispet ettiler. Çünkü onlar bu dini hakkıyla bilip ona uysalardı, geçmişlerinin [kâfirlerin] geçmişlerine yaptığını kendileri de onlara yaparlardı. Zira din aynı dindir, onun Allah ile bağı da aynı bağdır; fakat dünyanın pek çok bölgesindeki İslam mensupları bu dine yabancılaştılar, ona nefret ve küçümseme gözüyle baktılar; bu sebeple de Allah onları facir kâfirlerin köleleri kıldı. Şayet dinlerine geri dönecek olsalardı, izzet ve şerefleri kendilerine döner ve tüm yeryüzü halkına önderlik ederlerdi. Bu hususta hiçbir şüphe yoktur: { ذَلِكَ وَلَوْ يَشَاءُ اللَّهُ لَانْتَصَرَ مِنْهُمْ وَلَكِنْ لِيَبْلُوَ بَعْضَكُمْ بِبَعْضٍ } “İşte böyle; şayet Allah dileseydi onlardan intikam alırdı, fakat kiminizi kiminizle denemek için [böyle yapar]” [Muhammed 47/4].

وَمِنْ هَدْيِ الْقُرْآنِ لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ بَيَانُهُ أَنَّهُ كُلُّ مَنِ اتَّبَعَ تَشْرِيعًا غَيْرَ التَّشْرِيعِ الَّذِي جَاءَ بِهِ سَيِّدُ وَلَدِ آدَمَ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ صَلَوَاتُ اللَّهِ وَسَلَامُهُ عَلَيْهِ، فَاتِّبَاعُهُ لِذَلِكَ التَّشْرِيعِ الْمُخَالِفِ كُفْرٌ بَوَاحٌ، مُخْرِجٌ عَنِ الْمِلَّةِ الْإِسْلَامِيَّةِ، وَلَمَّا قَالَ الْكُفَّارُ لِلنَّبِيِّ ﷺ: الشَّاةُ تُصْبِحُ مَيِّتَةً مَنْ قَتَلَهَا؟ فَقَالَ لَهُمْ: «اللَّهُ قَتَلَهَا» فَقَالُوا لَهُ: مَا ذَبَحْتُمْ بِأَيْدِيهِمْ حَلَالٌ، وَمَا ذَبَحَهُ اللَّهُ بِيَدِهِ الْكَرِيمَةِ تَقُولُونَ إِنَّهُ حَرَامٌ! فَأَنْتُمْ إِذَنْ أَحْسَنُ مِنَ

Kur'an'ın en doğru yola iletmesinin bir tezahürü de; Âdemoğlunun efendisi Muhammed b. Abdullah'ın -salâtullâhi ve selâmuhû aleyh- getirdiği şeriatın dışındaki bir teşriye uyan kimsenin, bu muhalif teşriye uymasının apaçık bir küfür ve İslam milletinden (dininden) çıkaran bir fiil olduğunu beyan etmesidir. Kâfirler Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: “Koyun ölü (meyte) olarak sabahladığında onu kim öldürmüş olur?” dediklerinde onlara: “Onu Allah öldürmüştür” buyurdu. Bunun üzerine: “Kendi ellerinizle boğazladığınız helal oluyor da Allah'ın şerefli eliyle kestiğine haram diyorsunuz! O halde siz

اللَّهِ؟ أَنْزَلَ اللَّهُ فِيهِمْ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَلَا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَإِنَّهُ لَفِسْقٌ وَإِنَّ الشَّيَاطِينَ لَيُوحُونَ إِلَى أَوْلِيَائِهِمْ لِيُجَادِلُوكُمْ وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ [٦ \ ١٢١] وَحَذْفُ الْفَاءِ مِنْ قَوْلِهِ: إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ يَدُلُّ عَلَى قَسَمٍ مَحْذُوفٍ عَلَى حَدِّ قَوْلِهِ فِي الْخُلَاصَةِ:

Allah'tan daha mı iyisiniz?” dediler. Bunun üzerine Allah onlar hakkında şu ayeti indirdi: { وَلَا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَإِنَّهُ لَفِسْقٌ وَإِنَّ الشَّيَاطِينَ لَيُوحُونَ إِلَى أَوْلِيَائِهِمْ لِيُجَادِلُوكُمْ وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ } “Üzerine Allah'ın ismi anılmayanlardan yemeyin; çünkü o kesinlikle bir fısktır. Şüphesiz şeytanlar sizinle tartışmaları için dostlarına fısıldarlar. Eğer onlara itaat ederseniz, muhakkak siz de müşriklerden olursunuz” [En'âm 6/121]. Ayetteki { إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ } ifadesinden 'fâ' harfinin hazfedilmiş olması, [İbn Mâlik'in] el-Hulâsa'sındaki (Elfiyye) şu kuralına binaen mahzûf bir kaseme delalet eder:

وَاحْذِفْ لَدَى اجْتِمَاعِ شَرْطٍ وَقَسَمٍ ... جَوَابَ مَا أَخَّرْتَ فَهُوَ مُلْتَزَمْ

Şart ile kasem bir araya geldiğinde hazfet... Sonraya bıraktığının cevabını; zira bu zorunludur.

إِذْ لَوْ كَانَتِ الْجُمْلَةُ جَوَابًا لِلشَّرْطِ لَاقْتَرَنَتْ بِالْفَاءِ عَلَى حَدِّ قَوْلِهِ فِي الْخُلَاصَةِ أَيْضًا:

Çünkü şayet bu cümle şartın cevabı olsaydı, yine el-Hulâsa'daki şu kaide gereği 'fâ' harfiyle bitişirdi:

وَاقْرِنْ بِفَا حَتْمًا جَوَابًا لَوْ جَعَلْ ... شَرْطًا لَأَنَّ أَوْ غَيْرَهَا لَمْ يَنْجَعِلْ

Cevap [bizzat] şart kılınsaydı 'inne' veya başkası olamayacaksa... [Onu] mutlaka fâ harfi ile bitiştir.

فَهُوَ قَسَمٌ مِنَ اللَّهِ جَلَّ وَعَلَا أَقْسَمَ بِهِ عَلَى أَنَّ مَنِ اتَّبَعَ الشَّيْطَانَ فِي تَحْلِيلِ الْمَيْتَةِ أَنَّهُ مُشْرِكٌ، وَهَذَا الشِّرْكُ مُخْرِجٌ عَنِ الْمِلَّةِ بِإِجْمَاعِ الْمُسْلِمِينَ، وَسَيُوَبِّخُ اللَّهُ مُرْتَكِبَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِقَوْلِهِ: أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يَابَنِي آدَمَ أَنْ لَا تَعْبُدُوا الشَّيْطَانَ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ [٣٦ \ ٦٠] لِأَنَّ طَاعَتَهُ فِي تَشْرِيعِهِ الْمُخَالِفِ لِلْوَحْيِ هِيَ عِبَادَتُهُ، وَقَالَ تَعَالَى: إِنْ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلَّا إِنَاثًا وَإِنْ يَدْعُونَ إِلَّا شَيْطَانًا مَرِيدًا [٤ \ ١١٧] ، أَيْ مَا يَعْبُدُونَ إِلَّا شَيْطَانًا، وَذَلِكَ بِاتِّبَاعِهِمْ تَشْرِيعَهُ. وَقَالَ: وَكَذَلِكَ زَيَّنَ لِكَثِيرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ قَتْلَ أَوْلَادِهِمْ شُرَكَاؤُهُمْ الْآيَةَ [٦ \ ١٣٧] ، فَسَمَّاهُمْ شُرَكَاءَ لِأَنَّهُمْ أَطَاعُوهُمْ فِي مَعْصِيَةِ اللَّهِ تَعَالَى، وَقَالَ عَنْ خَلِيلِهِ: يَا أَبَتِ لَا تَعْبُدِ الشَّيْطَانَ الْآيَةَ [١٩ \ ٤٤] ، أَيْ بِطَاعَتِهِ فِي الْكُفْرِ وَالْمَعَاصِي، وَلَمَّا سَأَلَ عَدِيُّ بْنُ حَاتِمٍ النَّبِيَّ ﷺ عَنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: اتَّخَذُوا أَحْبَارَهُمْ وَرُهْبَانَهُمْ أَرْبَابًا الْآيَةَ [٩ \ ٣١] ، بَيَّنَ لَهُ أَنَّ مَعْنَى ذَلِكَ أَنَّهُمْ أَطَاعُوهُمْ فِي تَحْرِيمِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ وَتَحْلِيلِ مَا حَرَّمَ، وَالْآيَاتُ بِمِثْلِ هَذَا كَثِيرَةٌ.

Bu, Allah Celle ve Alâ'nın leşin helal kılınmasında şeytana uyan kimsenin müşrik olduğuna dair ettiği bir yemindir. Bu şirk, Müslümanların icmasıyla dinden çıkaran bir şirktir. Allah Teâlâ kıyamet gününde bunu işleyeni şu buyruğuyla azarlayacaktır: { أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يَابَنِي آدَمَ أَنْ لَا تَعْبُدُوا الشَّيْطَانَ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ } “Ey Âdemoğulları! Ben size şeytana tapmayın, çünkü o sizin için apaçık bir düşmandır, diye ahdetmedim mi?” [Yâsîn 36/60]. Zira vahye aykırı düşen teşriinde ona itaat etmek, ona ibadet etmektir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { إِنْ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلَّا إِنَاثًا وَإِنْ يَدْعُونَ إِلَّا شَيْطَانًا مَرِيدًا } “Onlar O'nu bırakıp sadece dişilere yalvarırlar ve ancak inatçı şeytana ibadet ederler” [Nisâ 4/117]; yani teşriine uymak suretiyle ancak şeytana ibadet ederler. Yine şöyle buyurmuştur: { وَكَذَلِكَ زَيَّنَ لِكَثِيرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ قَتْلَ أَوْلَادِهِمْ شُرَكَاؤُهُمْ } “Böylece onların ortakları, müşriklerden birçoğuna çocuklarını öldürmeyi güzel gösterdi...” [En'âm 6/137]; Allah Teâlâ'ya isyan hususunda onlara itaat ettikleri için onları ortaklar (şürekâ) olarak isimlendirmiştir. Halili [İbrahim'den] naklen de şöyle buyurmuştur: { يَا أَبَتِ لَا تَعْبُدِ الشَّيْطَانَ } “Babacığım! Şeytana kulluk etme...” [Meryem 19/44]; yani küfür ve günahlarda ona itaat etmek suretiyle [kulluk etme]. Adiyy b. Hâtim, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: { اتَّخَذُوا أَحْبَارَهُمْ وَرُهْبَانَهُمْ أَرْبَابًا } “Hahamlarını ve rahiplerini rabler edindiler...” [Tevbe 9/31] ayetini sorduğunda, bunun manasının Allah'ın helal kıldığını haram, haram kıldığını da helal kılma hususunda onlara itaat etmeleri olduğunu beyan etmiştir. Bu doğrultudaki ayetler pek çoktur.

وَالْعَجَبُ مِمَّنْ يُحَكِّمُ غَيْرَ تَشْرِيعِ اللَّهِ ثُمَّ يَدَّعِي الْإِسْلَامَ ; كَمَا قَالَ تَعَالَى: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحَاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ وَقَدْ أُمِرُوا أَنْ يَكْفُرُوا بِهِ وَيُرِيدُ الشَّيْطَانُ أَنْ يُضِلَّهُمْ ضَلَالًا بَعِيدًا [٤ \ ٦٠] ، وَقَالَ: وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ [٥ \ ٤٤] ، وَقَالَ: أَفَغَيْرَ اللَّهِ أَبْتَغِي حَكَمًا وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ إِلَيْكُمُ الْكِتَابَ مُفَصَّلًا وَالَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَعْلَمُونَ أَنَّهُ مُنَزَّلٌ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ فَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ [٦ \ ١١٤] .

Allah'ın teşriinden başkasıyla hükmedip sonra da Müslüman olduğunu iddia eden kimsenin durumuna şaşılır! Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحَاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ وَقَدْ أُمِرُوا أَنْ يَكْفُرُوا بِهِ وَيُرِيدُ الشَّيْطَانُ أَنْ يُضِلَّهُمْ ضَلَالًا بَعِيدًا } “Sana indirilene ve senden önce indirilenlere inandıklarını iddia edenleri görmedin mi? Kendisini inkâr etmekle emrolundukları halde tağutun önünde muhakeme olmak isterler. Şeytan ise onları büsbütün saptırmak ister” [Nisâ 4/60]. Yine şöyle buyurmuştur: { وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ } “Allah'ın indirdiğiyle hükmetmeyenler, işte onlar kâfirlerin ta kendileridir” [Mâide 5/44]. Ve şöyle buyurmuştur: { أَفَغَيْرَ اللَّهِ أَبْتَغِي حَكَمًا وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ إِلَيْكُمُ الْكِتَابَ مُفَصَّلًا وَالَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَعْلَمُونَ أَنَّهُ مُنَزَّلٌ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ فَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ } “Allah size Kitap'ı açıklanmış olarak indirmişken, O'ndan başka bir hakem mi arayayım? Kendilerine kitap verdiklerimiz, onun gerçekten Rabbin tarafından hak olarak indirildiğini bilirler. Sakın şüpheye düşenlerden olma!” [En'âm 6/114].

وَمِنْ هَدْيِ الْقُرْآنِ لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ هَدْيُهُ إِلَى أَنَّ الرَّابِطَةَ الَّتِي يَجِبُ أَنْ يَعْتَقِدَ أَنَّهَا هِيَ الَّتِي تَرْبِطُ بَيْنَ أَفْرَادِ الْمُجْتَمَعِ، وَأَنْ يُنَادَى بِالِارْتِبَاطِ بِهَا دُونَ غَيْرِهَا إِنَّمَا هِيَ دِينُ الْإِسْلَامِ،

Kur'an'ın en doğru yola iletmesinin bir tezahürü de; toplum fertlerini birbirine bağladığına inanılması ve başka bir şeye değil sadece kendisine bağlanmaya çağrılması gereken bağın ancak İslam dini olduğuna rehberlik etmesidir.

لِأَنَّهُ هُوَ الَّذِي يَرْبِطُ بَيْنَ أَفْرَادِ الْمُجْتَمَعِ حَتَّى يَصِيرَ بِقُوَّةِ تِلْكَ الرَّابِطَةِ جَمِيعُ الْمُجْتَمَعِ الْإِسْلَامِيِّ كَأَنَّهُ جَسَدٌ وَاحِدٌ إِذَا اشْتَكَى مِنْهُ عُضْوٌ تَدَاعَى لَهُ سَائِرُ الْجَسَدِ بِالسَّهَرِ وَالْحُمَّى، فَرَبْطُ الْإِسْلَامِ لَكَ بِأَخِيكِ كَرَبْطِ يَدِكَ بِمِعْصَمِكَ، وَرِجْلِكَ بِسَاقِكَ، كَمَا جَاءَ فِي الْحَدِيثِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ: «إِنَّ مَثَلَ الْمُؤْمِنِينَ فِي تَرَاحُمِهِمْ وَتَعَاطُفِهِمْ وَتَوَادِّهِمْ كَمَثَلِ الْجَسَدِ الْوَاحِدِ إِذَا اشْتَكَى مِنْهُ عُضْوٌ تَدَاعَى لَهُ سَائِرُ الْجَسَدِ بِالسَّهَرِ وَالْحُمَّى» . وَلِذَلِكَ يَكْثُرُ فِي الْقُرْآنِ الْعَظِيمِ إِطْلَاقُ النَّفْسِ وَإِرَادَةُ الْأَخِ تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ رَابِطَةَ الْإِسْلَامِ تَجْعَلُ أَخَا الْمُسْلِمِ كَنَفْسِهِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَا تُخْرِجُونَ أَنْفُسَكُمْ مِنْ دِيَارِكُمْ الْآيَةَ [٢ \ ٨٤] ، أَيْ لَا تُخْرِجُونَ إِخْوَانَكُمْ، وَقَوْلِهِ: لَوْلَا إِذْ سَمِعْتُمُوهُ ظَنَّ الْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بِأَنْفُسِهِمْ خَيْرًا [٢٤ \ ١٢] ، أَيْ بِإِخْوَانِهِمْ عَلَى أَصَحِّ التَّفْسِيرَيْنِ، وَقَوْلِهِ: وَلَا تَلْمِزُوا أَنْفُسَكُمْ الْآيَةَ [٤٩ \ ١١] ، أَيْ إِخْوَانَكُمْ عَلَى أَصَحِّ التَّفْسِيرَيْنِ، وَقَوْلِهِ: وَلَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ الْآيَةَ [٢ \ ١٨٨] ، أَيْ لَا يَأْكُلُ أَحَدُكُمْ مَالَ أَخِيهِ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ، وَلِذَلِكَ ثَبَتَ فِي الصَّحِيحِ عَنْهُ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «لَا يُؤْمِنُ أَحَدُكُمْ حَتَّى يُحِبَّ لِأَخِيهِ مَا يُحِبُّ لِنَفْسِهِ» .

Çünkü toplum fertlerini birbirine bağlayan ve bu bağın kuvvetiyle bütün İslam toplumunu, bir uzvu rahatsızlandığında diğer uzuvları uykusuzluk ve humma ile onun acısını paylaşan tek bir ceset haline getiren yalnızca odur. İslam'ın seni kardeşine bağlaması; elinin bileğine, ayağının bacağına bağlanması gibidir. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den gelen hadiste şöyle buyrulmuştur: «Müminlerin birbirlerine merhamet etmede, şefkat göstermede ve sevgi duymadaki misali; bir uzvu hastalandığında cesedin diğer uzuvlarının da uykusuzluk ve ateşle ona ortak olduğu tek bir ceset gibidir.» Bu yüzdendir ki yüce Kur'an'da, İslam bağının Müslümanın kardeşini kendi nefsi gibi kıldığına dikkat çekmek üzere nefis kelimesi çokça zikredilip kardeş kastedilir; nitekim Allah Teâlâ: { وَلَا تُخْرِجُونَ أَنْفُسَكُمْ مِنْ دِيَارِكُمْ } “...kendi nefislerinizi yurtlarınızdan çıkarmazsınız...” [Bakara 2/84] buyurmuştur; yani kardeşlerinizi çıkarmazsınız. Yine: { لَوْلَا إِذْ سَمِعْتُمُوهُ ظَنَّ الْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بِأَنْفُسِهِمْ خَيْرًا } “Onu işittiğiniz zaman mümin erkeklerin ve mümin kadınların kendi nefisleri hakkında hayır düşünmeleri gerekmez miydi?” [Nûr 24/12] buyurmuştur; yani iki tefsirden daha sahih olanına göre kardeşleri hakkında. Yine: { وَلَا تَلْمِزُوا أَنْفُسَكُمْ } “Birbirinizin nefislerini ayıplamayın...” [Hucurât 49/11] buyurmuştur; yani iki tefsirden daha sahih olanına göre kardeşlerinizi. Yine: { وَلَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ } “Mallarınızı aranızda... yemeyin” [Bakara 2/188] buyurmuştur; yani hiçbiriniz kardeşinin malını yemesin. Buna benzer başka ayetler de vardır. Bu sebepledir ki Sahih'te Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu sabit olmuştur: «Sizden biriniz, kendisi için sevip istediğini kardeşi için de sevip istemedikçe [tam] iman etmiş olmaz.»

وَمِنَ الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى أَنَّ الرَّابِطَةَ الْحَقِيقِيَّةَ هِيَ الدِّينُ، وَأَنَّ تِلْكَ الرَّابِطَةَ تَتَلَاشَى مَعَهَا جَمِيعُ الرَّوَابِطِ النِّسْبِيَّةِ وَالْعَصَبِيَّةِ: قَوْلُهُ تَعَالَى لَا تَجِدُ قَوْمًا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ يُوَادُّونَ مَنْ حَادَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلَوْ كَانُوا آبَاءَهُمْ أَوْ أَبْنَاءَهُمْ أَوْ إِخْوَانَهُمْ أَوْ عَشِيرَتَهُمْ [٥٨ \ ٢٢] ، إِذْ لَا رَابِطَةَ نِسْبِيَّةً أَقْرَبُ مِنْ رَابِطَةِ الْآبَاءِ وَالْأَبْنَاءِ وَالْإِخْوَانِ وَالْعَشَائِرِ، وَقَوْلُهُ: وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ الْآيَةَ [٩ \ ٧١] ، وَقَوْلُهُ: إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُوا بَيْنَ أَخَوَيْكُمْ [٤٩ \ ١٠] ، وَقَوْلُهُ: فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْوَانًا الْآيَةَ [٣ \ ١٠٣] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Hakiki bağın ancak din olduğuna ve bu bağın yanında bütün soy ve asabiyet bağlarının yok hükmünde kaldığına delalet eden ayetlerden biri de Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { لَا تَجِدُ قَوْمًا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ يُوَادُّونَ مَنْ حَادَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلَوْ كَانُوا آبَاءَهُمْ أَوْ أَبْنَاءَهُمْ أَوْ إِخْوَانَهُمْ أَوْ عَشِيرَتَهُمْ } “Allah'a ve ahiret gününe iman eden bir topluluğun; babaları, oğulları, kardeşleri veya aşiretleri bile olsa, Allah'a ve Resulüne karşı gelenleri sevip dost edindiklerini göremezsin” [Mücâdele 58/22]. Zira babalar, oğullar, kardeşler ve aşiretler bağından daha yakın hiçbir soy bağı yoktur. Yine O'nun şu buyruklarıdır: { وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ } “Mümin erkekler ve mümin kadınlar birbirlerinin velileridirler...” [Tevbe 9/71], { إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُوا بَيْنَ أَخَوَيْكُمْ } “Müminler ancak kardeştirler; öyleyse iki kardeşinizin arasını düzeltin” [Hucurât 49/10] ve { فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْوَانًا } “O'nun nimeti sayesinde kardeşler oldunuz...” [Âl-i İmrân 3/103]. Bunlar ve benzeri diğer ayetlerdir.

فَهَذِهِ الْآيَاتُ وَأَمْثَالُهَا تَدُلُّ عَلَى أَنَّ النِّدَاءَ بِرَابِطَةٍ أُخْرَى غَيْرِ الْإِسْلَامِ كَالْعَصَبِيَّةِ الْمَعْرُوفَةِ بِالْقَوْمِيَّةِ لَا يَجُوزُ، وَلَا شَكَّ أَنَّهُ مَمْنُوعٌ بِإِجْمَاعِ الْمُسْلِمِينَ.

İşte bu ve benzeri ayetler, milliyetçilik/kavmiyetçilik olarak bilinen asabiyet gibi İslam'dan başka bir bağa çağrıda bulunmanın caiz olmadığına delalet eder; ve şüphe yoktur ki bu, Müslümanların icmasıyla yasaktır.

وَمِنْ أَصْرَحِ الْأَدِلَّةِ فِي ذَلِكَ: مَا رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ فِي صَحِيحِهِ قَالَ: بَابُ قَوْلِهِ تَعَالَى: يَقُولُونَ لَئِنْ رَجَعْنَا إِلَى الْمَدِينَةِ لَيُخْرِجَنَّ الْأَعَزُّ مِنْهَا الْأَذَلَّ وَلِلَّهِ الْعِزَّةُ وَلِرَسُولِهِ وَلِلْمُؤْمِنِينَ وَلَكِنَّ الْمُنَافِقِينَ لَا يَعْلَمُونَ [٦٣ \ ٨] ، حَدَّثَنَا الْحُمَيْدِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ قَالَ: حَفِظْنَاهُ مِنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، قَالَ: سَمِعْتُ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ ﵄ يَقُولُ: كُنَّا فِي غَزَاةٍ فَكَسَعَ رَجُلٌ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ رَجُلًا مِنَ الْأَنْصَارِ، فَقَالَ الْأَنْصَارِيُّ: يَا لِلْأَنْصَارِ! وَقَالَ

Bu konudaki en sarih delillerden biri; Buhârî'nin Sahih'inde rivayet ettiği şu hadistir: “Allah Teâlâ'nın: { يَقُولُونَ لَئِنْ رَجَعْنَا إِلَى الْمَدِينَةِ لَيُخْرِجَنَّ الْأَعَزُّ مِنْهَا الْأَذَلَّ وَلِلَّهِ الْعِزَّةُ وَلِرَسُولِهِ وَلِلْمُؤْمِنِينَ وَلَكِنَّ الْمُنَافِقِينَ لَا يَعْلَمُونَ } “Derler ki: 'Eğer Medine'ye dönersek, en güçlü olan en zayıf olanı oradan mutlaka çıkaracaktır.' Oysa izzet Allah'ın, Resulünün ve müminlerindir; fakat münafıklar bilmezler” [Münâfikûn 63/8] ayeti babı. Bize Humeydî anlattı, bize Süfyân anlattı, o da: Bunu Amr b. Dînâr'dan ezberledik dedi, o da şöyle dedi: Câbir b. Abdillâh'ı radıyallâhu anhümâ şöyle derken işittim: Bir gazvede idik. Muhacirlerden bir adam, Ensar'dan bir adama arkasından vurdu (tekmeledi). Bunun üzerine Ensârî: 'Ey Ensar, yetişin!' dedi. Muhacir de:

الْمُهَاجِرِيُّ: يَا لِلْمُهَاجِرِينَ! فَسَمَّعَهَا اللَّهُ رَسُولَهُ قَالَ: «مَا هَذَا» ؟ فَقَالُوا: كَسَعَ رَجُلٌ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ رَجُلًا مِنَ الْأَنْصَارِ، فَقَالَ الْأَنْصَارِيُّ: يَا لِلْأَنْصَارِ، وَقَالَ الْمُهَاجِرِيُّ: يَا لِلْمُهَاجِرِينَ، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: «دَعُوهَا فَإِنَّهَا مُنْتِنَةٌ» الْحَدِيثَ. فَقَوْلُ هَذَا الْأَنْصَارِيِّ: يَا لِلْأَنْصَارِ، وَهَذَا الْمُهَاجَرِيُّ: يَا لِلْمُهَاجِرِينَ هُوَ النِّدَاءُ بِالْقَوْمِيَّةِ الْعَصَبِيَّةِ بِعَيْنِهِ، وَقَوْلُ النَّبِيِّ ﷺ: «دَعُوهَا فَإِنَّهَا مُنْتِنَةٌ» يَقْتَضِي وُجُوبَ تَرْكِ النِّدَاءِ بِهَا ; لِأَنَّ قَوْلَهُ: «دَعُوهَا» أَمْرٌ صَرِيحٌ بِتَرْكِهَا، وَالْأَمْرُ الْمُطْلَقُ يَقْتَضِي الْوُجُوبَ عَلَى التَّحْقِيقِ كَمَا تَقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ ; لِأَنَّ اللَّهَ يَقُولُ: فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخَالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ أَنْ تُصِيبَهُمْ فِتْنَةٌ أَوْ يُصِيبَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ [٢٤ \ ٦٣] ، وَيَقُولُ لِإِبْلِيسَ: مَا مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُكَ [٧ \ ١٢] فَدَلَّ عَلَى أَنَّ مُخَالَفَةَ الْأَمْرِ مَعْصِيَةٌ. وَقَالَ تَعَالَى عَنْ نَبِيِّهِ مُوسَى فِي خِطَابِهِ لِأَخِيهِ: أَفَعَصَيْتَ أَمْرِي [٢٠ \ ٩٣] ، فَأَطْلَقَ اسْمَ الْمَعْصِيَةِ عَلَى مُخَالَفَةِ الْأَمْرِ: وَقَالَ تَعَالَى: وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ وَلَا مُؤْمِنَةٍ إِذَا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْرًا أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ [٣٣ \ ٣٦] فَدَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ أَمْرَ الرَّسُولِ ﷺ مَانِعٌ مِنَ الِاخْتِيَارِ، مُوجِبٌ لِلِامْتِثَالِ، لَا سِيَّمَا وَقَدْ أَكَّدَ النَّبِيُّ ﷺ هَذَا الْأَمْرَ بِالتَّرْكِ بِقَوْلِهِ: «فَإِنَّهَا مُنْتِنَةٌ» ، وَحَسْبُكَ بِالنَّتَنِ مُوجِبًا لِلتَّبَاعُدِ لِدَلَالَتِهِ عَلَى الْخُبْثِ الْبَالِغِ.

'Ey Muhacirler, yetişin!' dedi. Allah bunu Resulüne işittirdi. [Peygamber]: «Bu nedir?» buyurdu. 'Muhacirlerden bir adam, Ensar'dan bir adamın arkasına vurdu. Bunun üzerine Ensârî: Ey Ensar yetişin! dedi; Muhacir de: Ey Muhacirler yetişin! dedi' dediler. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Bunu bırakın; zira o kokuşmuştur» buyurdu.” Hadis [böyledir]. Bu Ensârî'nin: 'Ey Ensar yetişin!' ve bu Muhacir'in: 'Ey Muhacirler yetişin!' sözü, kabileci kavmiyetçiliğe çağrının ta kendisidir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Bunu bırakın; zira o kokuşmuştur» buyruğu ise, bu çağrıyı terk etmenin vacip olmasını gerektirir. Çünkü «Bunu bırakın» ifadesi, onu terk etmeye yönelik açık bir emirdir. Mutlak emir ise usul ilminde karara bağlandığı üzere tahkik ehli nezdinde vücûb ifade eder. Zira Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: { فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخَالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ أَنْ تُصِيبَهُمْ فِتْنَةٌ أَوْ يُصِيبَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ } “O'nun emrine muhalefet edenler, başlarına bir fitne gelmesinden veya kendilerine can yakıcı bir azabın dokunmasından sakınsınlar” [Nûr 24/63]. İblis'e de şöyle buyurmaktadır: { مَا مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُكَ } “Sana emrettiğim zaman seni secde etmekten alıkoyan neydi?” [A'râf 7/12]; böylece emre muhalefetin bir isyan olduğuna delalet etmiştir. Peygamberi Musa'dan naklen de kardeşine hitabında şöyle buyurmuştur: { أَفَعَصَيْتَ أَمْرِي } “Benim emrime karşı mı geldin?” [Tâhâ 20/93]; böylece emre muhalefet etmeyi masiyet (isyan) olarak isimlendirmiştir. Yine Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ وَلَا مُؤْمِنَةٍ إِذَا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْرًا أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ } “Allah ve Resulü bir işe hükmettiği zaman, hiçbir mümin erkek ve mümin kadının o işlerinde kendi isteklerine göre seçme hakkı yoktur” [Ahzâb 33/36]; böylece ayet, Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in emrinin muhayyerliği engellediğine ve emre uymanın vacip olduğuna delalet etmiştir. Bilhassa Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bu terk emrini: «Zira o kokuşmuştur» sözüyle pekiştirmiştir. Son derece pis olduğuna delalet etmesi bakımından kokuşmuşluk (neten), o şeyden uzak durmayı gerektirmek için yeterlidir.

فَدَلَّ هَذَا الْحَدِيثُ الصَّحِيحُ عَلَى أَنَّ النِّدَاءَ بِرَابِطَةِ الْقَوْمِيَّةِ مُخَالِفٌ لِمَا أَمَرَ بِهِ النَّبِيُّ ﷺ، وَأَنَّ فَاعِلَهُ يَتَعَاطَى الْمُنْتِنَ، وَلَا شَكَّ أَنَّ الْمُنْتِنَ خَبِيثٌ، وَاللَّهُ تَعَالَى يَقُولُ: الْخَبِيثَاتُ لِلْخَبِيثِينَ الْآيَةَ [٢٤ \ ٢٦] ، وَيَقُولُ: وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبَائِثَ [٧ \ ١٥٧] وَحَدِيثُ جَابِرٍ هَذَا الَّذِي قَدَّمْنَاهُ عَنِ الْبُخَارِيِّ أَخْرَجَهُ أَيْضًا مُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ قَالَ ﵀: حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَزُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، وَأَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ الضَّبِّيُّ، وَابْنُ أَبِي عُمَرَ، وَاللَّفْظُ لِابْنِ أَبِي شَيْبَةَ، قَالَ ابْنُ عَبْدَةَ: أَخْبَرَنَا، وَقَالَ الْآخَرُونَ: حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ قَالَ: سَمِعَ عَمْرٌو جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ يَقُولُ: كُنَّا مَعَ النَّبِيِّ ﷺ فِي غَزَاةٍ، فَكَسَعَ رَجُلٌ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ رَجُلًا مِنَ الْأَنْصَارِ، فَقَالَ الْأَنْصَارِيُّ: يَا لِلْأَنْصَارِ! وَقَالَ الْمُهَاجِرِيُّ: يَا لِلْمُهَاجِرِينَ! فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «مَا بَالُ دَعْوَى الْجَاهِلِيَّةِ!» قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ، كَسَعَ رَجُلٌ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ رَجُلًا مِنَ الْأَنْصَارِ. فَقَالَ: «دَعُوهَا فَإِنَّهَا مُنْتِنَةٌ.» الْحَدِيثَ.

İşte bu sahih hadis, kavmiyet bağına çağrıda bulunmanın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in emrine aykırı olduğuna ve bunu yapan kimsenin kokuşmuş bir şeyle iştigal ettiğine delalet etmiştir. Kokuşmuş olanın pis (habîs) olduğunda şüphe yoktur; nitekim Allah Teâlâ: { الْخَبِيثَاتُ لِلْخَبِيثِينَ } “Kötü kadınlar kötü erkeklere...” [Nûr 24/26] ve { وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبَائِثَ } “...ve onlara pis şeyleri haram kılar” [A'râf 7/157] buyurmaktadır. Câbir'in Buhârî'den aktardığımız bu hadisini Müslim de Sahih'inde tahriç etmiştir. O -rahimehullâh- şöyle demiştir: Bize Ebû Bekr b. Ebî Şeybe, Züheyr b. Harb, Ahmed b. Abde ed-Dabbî ve İbn Ebî Ömer rivayet etti -lafız İbn Ebî Şeybe'nindir-; İbn Abde: 'Bize haber verdi', diğerleri ise: 'Bize Süfyân b. Uyeyne anlattı' dediler. O şöyle dedi: Amr, Câbir b. Abdillâh'ın şöyle dediğini işitti: Biz bir gazvede Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile beraberdik. Muhacirlerden bir adam, Ensar'dan bir adama arkasından vurdu. Bunun üzerine Ensârî: 'Ey Ensar, yetişin!' dedi; Muhacir de: 'Ey Muhacirler, yetişin!' dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Cahiliye davası da ne oluyor!» buyurdu. 'Ey Allah'ın Resulü! Muhacirlerden bir adam Ensar'dan bir adama vurdu' dediler. Bunun üzerine: «Bunu bırakın; zira o kokuşmuştur» buyurdu.

وَقَدْ عَرَفْتَ وَجْهَ دَلَالَةِ هَذَا الْحَدِيثِ عَلَى التَّحْرِيمِ، مَعَ أَنَّ فِي بَعْضِ رِوَايَاتِهِ الثَّابِتَةِ فِي الصَّحِيحِ التَّصْرِيحَ بِأَنَّ دَعْوَى الرَّجُلِ: «يَا لِبَنِي فُلَانٍ» مِنْ دَعْوَى الْجَاهِلِيَّةِ. وَإِذَا صَحَّ بِذَلِكَ

Bu hadisin haram kılmaya nasıl delalet ettiğini öğrenmiş oldun. Bununla birlikte Sahih'te sabit olan bazı rivayetlerinde, kişinin: «Ey fülanoğulları!» şeklindeki nidasının cahiliye davasından olduğu açıkça ifade edilmiştir. Bununla birlikte

أَنَّهَا مِنْ دَعْوَى الْجَاهِلِيَّةِ فَقَدْ صَحَّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «لَيْسَ مِنَّا مَنْ ضَرَبَ الْخُدُودَ، وَشَقَّ الْجُيُوبَ، وَدَعَا بِدَعْوَى الْجَاهِلِيَّةِ» . وَفِي رِوَايَةٍ فِي الصَّحِيحِ: «لَيْسَ مِنَّا مِنْ ضَرَبَ الْخُدُودَ، أَوْ شَقَّ الْجُيُوبَ، أَوْ دَعَا بِدَعْوَى الْجَاهِلِيَّةِ» ، وَذَلِكَ صَرِيحٌ فِي أَنَّ مَنْ دَعَا تِلْكَ الدَّعْوَى لَيْسَ مِنَّا، وَهُوَ دَلِيلٌ وَاضِحٌ عَلَى التَّحْرِيمِ الشَّدِيدِ، وَمِمَّا يَدُلُّ لِذَلِكَ قَوْلُهُ ﷺ: «مَنْ تَعَزَّى عَلَيْكُمْ بِعَزَاءِ الْجَاهِلِيَّةِ فَأَعِضُّوهُ بِهَنِّ أَبِيهِ وَلَا تُكَنُّوا» هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ، أَخْرَجَهُ الْإِمَامُ أَحْمَدُ مِنْ طُرُقٍ مُتَعَدِّدَةٍ عَنْ عُتَيِّ بْنِ ضَمْرَةَ السَّعْدِيِّ، عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ ﵁، وَذَكَرَهُ صَاحِبُ الْجَامِعِ الصَّغِيرِ بِلَفْظِ «إِذَا سَمِعْتُمْ مَنْ يُعْتَزَى بِعَزَاءِ الْجَاهِلِيَّةِ فَأَعَضُّوهُ وَلَا تَكْنُوا» وَأَشَارَ لِأَنَّهُ أَخْرَجَهُ أَحْمَدُ فِي الْمُسْنَدِ، وَالنَّسَائِيُّ وَابْنُ حِبَّانَ، وَالطَّبَرَانِيُّ فِي الْكَبِيرِ، وَالضِّيَاءُ الْمَقْدِسِيُّ عَنْ أُبَيٍّ ﵁، وَجَعَلَ عَلَيْهِ عَلَامَةَ الصِّحَّةِ. وَذَكَرَهُ أَيْضًا صَاحِبُ الْجَامِعِ الصَّغِيرِ بِلَفْظِ «إِذَا رَأَيْتُمُ الرَّجُلَ يَتَعَزَّى. .» إِلَخْ، وَأَشَارَ إِلَى أَنَّهُ أَخْرَجَهُ الْإِمَامُ أَحْمَدُ فِي الْمُسْنَدِ وَالتِّرْمِذِيُّ، وَجَعَلَ عَلَيْهِ عَلَامَةَ الصِّحَّةِ. وَقَالَ شَارِحُهُ الْمُنَاوِيُّ: وَرَوَاهُ عَنْهُ أَيْضًا الطَّبَرَانِيُّ، قَالَ الْهَيْثَمِيُّ: وَرِجَالُهُ ثِقَاتٌ، وَقَالَ شَارِحُهُ الْعَزِيزِيُّ: هُوَ حَدِيثٌ صَحِيحٌ. وَقَالَ فِيهِ الشَّيْخُ إِسْمَاعِيلُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْعَجْلُونِيُّ فِي كِتَابِهِ (كَشْفُ الْخَفَاءِ وَمُزِيلُ الْإِلْبَاسِ عَمَّا اشْتُهِرَ مِنَ الْأَحَادِيثِ عَلَى أَلْسِنَةِ النَّاسِ) قَالَ النَّجْمُ: رَوَاهُ أَحْمَدُ وَالنَّسَائِيُّ وَابْنُ حِبَّانَ عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ ﵁. وَمُرَادُهُ بِالنَّجْمِ: الشَّيْخُ مُحَمَّدٌ نَجْمُ الدِّينِ الْغُزِّيُّ فِي كِتَابِهِ الْمُسَمَّى (إِتْقَانُ مَا يُحْسِنُ مِنَ الْأَخْبَارِ الدَّائِرَةِ عَلَى الْأَلْسُنِ) فَانْظُرْ كَيْفَ سَمَّى النَّبِيُّ ﷺ ذَلِكَ النِّدَاءَ «عَزَاءَ الْجَاهِلِيَّةِ» وَأَمَرَ أَنْ يُقَالَ لِلدَّاعِي بِهِ «اعْضَضْ عَلَى هِنِّ أَبِيكَ» أَيْ فَرْجِهِ، وَأَنْ يُصَرَّحَ لَهُ بِذَلِكَ وَلَا يُعَبَّرُ عَنْهُ بِالْكِنَايَةِ، فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى شِدَّةِ قُبْحِ هَذَا النِّدَاءِ، وَشِدَّةِ بُغْضِ النَّبِيِّ ﷺ لَهُ.

onun cahiliye davasından olduğu sabit olunca; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu da sahih olarak rivayet edilmiştir: «Yanaklarını döven, yakalarını yırtan ve cahiliye davasıyla çağıran bizden değildir.» Sahih'teki bir rivayette de: «Yanaklarını döven veya yakalarını yırtan veya cahiliye davasıyla çağıran bizden değildir» buyrulmuştur. Bu ifade, böyle bir davayla çağıran kimsenin bizden olmadığı hususunda açıktır ve şiddetli bir haram kılmaya apaçık bir delildir. Buna delalet eden şeylerden biri de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu buyruğudur: «Kim size cahiliye soy davasıyla asabiyet taslarsa, ona babasının cinsel organını ısırmasını söyleyin ve bunu kinayesiz açıkça söyleyin.» Bu, sahih bir hadistir. İmam Ahmed bunu Ut互动y b. Damra es-Sa'dî'den, o da Übey b. Ka'b'dan radıyallâhu anh birden çok yolla tahriç etmiştir. el-Câmiu's-Sağîr sahibi bunu: «Cahiliye soy davasıyla asabiyet güden birini duyarsanız ona açıkça ısırmasını söyleyin ve kinaye yapmayın» lafzıyla zikretmiş ve Ahmed'in Müsned'de, Nesâî'nin, İbn Hibbân'ın, et-Taberânî'nin el-Kebîr'de ve Ziyâ el-Makdisî'nin Übey'den radıyallâhu anh tahriç ettiğine işaret ederek ona sahihlik işareti koymuştur. Yine el-Câmiu's-Sağîr sahibi bunu: «Bir adamın soy asabiyeti güttüğünü görürseniz...» lafzıyla zikretmiş ve İmam Ahmed'in Müsned'de ve Tirmizî'nin tahriç ettiğine işaret ederek ona sahihlik işareti koymuştur. Şarihi el-Münâvî de şöyle demiştir: 'Onu ondan ayrıca Taberânî rivayet etmiştir; Heysemî: Ricali sikadır, demiştir. Şarihi el-Azîzî de: O sahih bir hadistir, demiştir.' Şeyh İsmail b. Muhammed el-Aclûnî de Keşfü'l-Hafâ adlı kitabında onun hakkında şöyle demiştir: 'en-Necm dedi ki: Onu Ahmed, Nesâî ve İbn Hibbân, Übey b. Ka'b'dan radıyallâhu anh rivayet etmişlerdir.' Necm ile kastettiği; Şeyh Muhammed Necmeddin el-Gazzî'nin İtkânu mâ yuhsinu mine'l-ahbâri'd-dâireti ale'l-elsün adlı kitabıdır. Bakınız, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bu nidayı nasıl «cahiliye soy davası» olarak isimlendirmiş ve buna çağıran kimseye: «Babanın zekerini ısır» denilmesini ve bunun kinaye yapılmaksızın açıkça söylenmesini emretmiştir. İşte bu, bu nidanın son derece çirkin olduğuna ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ona karşı duyduğu şiddetli nefrete delalet eder.

وَاعْلَمْ أَنَّ رُؤَسَاءَ الدُّعَاةِ إِلَى نَحْوِ هَذِهِ الْقَوْمِيَّةِ الْعَرَبِيَّةِ: أَبُو جَهْلٍ، وَأَبُو لَهَبٍ، وَالْوَلِيدُ بْنُ الْمُغِيرَةِ، وَنُظَرَاؤُهُمْ مِنْ رُؤَسَاءِ الْكَفَرَةِ.

Bil ki bu tür bir Arap kavmiyetçiliğine davet edenlerin elebaşları: Ebû Cehil, Ebû Leheb, Velîd b. Mugîre ve kâfirlerin önderlerinden olan benzerleridir.

وَقَدْ بَيَّنَ تَعَالَى تَعَصُّبَهُمْ لِقَوْمِيَّتِهِمْ فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ ; كَقَوْلِهِ: قَالُوا حَسْبُنَا مَا وَجَدْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا الْآيَةَ [٥ \ ١٠٤] وَقَوْلِهِ: قَالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا أَلْفَيْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا الْآيَةَ [٢ \ ١٧٠] ، وَأَمْثَالِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Allah Teâlâ pek çok ayette onların kendi kavmiyetlerine olan taassuplarını beyan etmiştir; nitekim O'nun: { قَالُوا حَسْبُنَا مَا وَجَدْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا } “Babalarımızı üzerinde bulduğumuz şey bize yeter, dediler...” [Mâide 5/104] ve { قَالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا أَلْفَيْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا } “Hayır, biz babalarımızı üzerinde bulduğumuz şeye uyarız, dediler...” [Bakara 2/170] buyrukları ve benzeri ayetler böyledir.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَا خِلَافَ بَيْنِ الْعُلَمَاءِ - كَمَا ذَكَرْنَا آنِفًا - فِي مَنْعِ النِّدَاءِ بِرَابِطَةٍ غَيْرِ الْإِسْلَامِ، كَالْقَوْمِيَّاتِ وَالْعَصَبِيَّاتِ النِّسْبِيَّةِ، وَلَا سِيَّمَا إِذَا كَانَ النِّدَاءُ بِالْقَوْمِيَّةِ يُقْصَدُ مِنْ وَرَائِهِ الْقَضَاءُ عَلَى رَابِطَةِ الْإِسْلَامِ وَإِزَالَتُهَا بِالْكُلِّيَّةِ، فَإِنَّ النِّدَاءَ بِهَا حِينَئِذٍ مَعْنَاهُ الْحَقِيقِيُّ: أَنَّهُ نِدَاءٌ

Bil ki -az önce zikrettiğimiz üzere- kavmiyetçilikler ve soy asabiyetleri gibi İslam'dan başka bir bağa çağırmanın yasak olduğu hususunda âlimler arasında hiçbir ihtilaf yoktur; bilhassa kavmiyetçilik çağrısıyla İslam bağının yok edilmesi ve tamamen ortadan kaldırılması hedefleniyorsa. Zira bu durumda ona çağırmanın hakiki anlamı; onun

إِلَى التَّخَلِّي عَنْ دِينِ الْإِسْلَامِ، وَرَفْضِ الرَّابِطَةِ السَّمَاوِيَّةِ رَفْضًا بَاتًّا، عَلَى اللَّهِ أَنَّ يَعْتَاصَ مِنْ ذَلِكَ رَوَابِطَ عَصَبِيَّةً قَوْمِيَّةً، مَدَارُهَا عَلَى أَنَّ هَذَا مِنَ الْعَرَبِ، وَهَذَا مِنْهُمْ أَيْضًا مَثَلًا. فَالْعُرُوبَةُ لَا يُمْكِنُ أَنْ تَكُونَ خَلَفًا مِنَ الْإِسْلَامِ، وَاسْتِبْدَالُهَا بِهِ صَفْقَةٌ خَاسِرَةٌ، فَهِيَ كَمَا قَالَ الرَّاجِزُ:

İslam dinini terk etmeye ve semavi bağı kesin bir şekilde reddetmeye bir çağrı olmasıdır; Allah'a karşı gelinerek bunun yerine mesela 'bu Araplardandır, şu da onlardandır' esasına dayanan ırkçı ve kavmiyetçi bağlar ikâme edilmek istenir. Oysa Araplık asla İslam'ın alternatifi olamaz ve İslam'ın yerine onu seçmek bütünüyle zararlı bir ticarettir. Bu durum, recez şairinin dediği gibidir:

بَدَّلْتُ بِالْجَمَّةِ رَأْسًا أَزْعَرًا ... وَبِالثَّنَايَا الْوَاضِحَاتِ الدُّرْدُرَا

Gür saçları seyrek saçlı bir başla değiştirdim... Parlak ön dişleri de dökülmüş dişlerle.

كَمَا اشْتَرَى الْمُسْلِمُ إِذْ تَنَصَّرَا

Hristiyanlaştığı zaman Müslümanın [zararlı] alışveriş yapması gibi.

وَقَدْ عُلِمَ فِي التَّارِيخِ حَالُ الْعَرَبِ قَبْلَ الْإِسْلَامِ وَحَالُهُمْ بَعْدَهُ كَمَا لَا يَخْفَى.

Tarihte Arapların İslam'dan önceki halleri ile İslam'dan sonraki halleri malumdur, nitekim bu durum gizli değildir.

وَقَدْ بَيَّنَ اللَّهُ جَلَّ وَعَلَا فِي مُحْكَمِ كِتَابِهِ: أَنَّ الْحِكْمَةَ فِي جَعْلِهِ بَنِي آدَمَ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ هِيَ التَّعَارُفُ فِيمَا بَيْنَهُمْ، وَلَيْسَتْ هِيَ أَنْ يَتَعَصَّبَ كُلُّ شَعْبٍ عَلَى غَيْرِهِ، وَكُلُّ قَبِيلَةٍ عَلَى غَيْرِهَا، قَالَ جَلَّ وَعَلَا: يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَأُنْثَى وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ [٤٩ \ ١٣] ، فَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ: لِتَعَارَفُوا لَامُ التَّعْلِيلِ، وَالْأَصْلُ لِتَتَعَارَفُوا، وَقَدْ حُذِفَتْ إِحْدَى التَّاءَيْنِ ; فَالتَّعَارُفُ هُوَ الْعِلَّةُ الْمُشْتَمِلَةُ عَلَى الْحِكْمَةِ لِقَوْلِهِ: وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ [٤٩ \ ١٣] ، وَنَحْنُ حِينَ نُصَرِّحُ بِمَنْعِ النِّدَاءِ بِالرَّوَابِطِ الْعَصَبِيَّةِ وَالْأَوَاصِرِ النِّسْبِيَّةِ، وَنُقِيمُ الْأَدِلَّةَ عَلَى مَنْعِ ذَلِكَ، لَا نُنْكِرُ أَنَّ الْمُسْلِمَ رُبَّمَا انْتَفَعَ بِرَوَابِطَ نِسْبِيَّةٍ لَا تَمُتُّ إِلَى الْإِسْلَامِ بِصِلَةٍ، كَمَا نَفَعَ اللَّهُ نَبِيَّهُ ﷺ بِعَمِّهِ أَبِي طَالِبٍ، وَقَدْ بَيَّنَ اللَّهُ جَلَّ وَعَلَا أَنَّ عَطْفَ ذَلِكَ الْعَمِّ الْكَافِرِ عَلَى نَبِيِّهِ ﷺ مِنْ مِنَنِ اللَّهِ عَلَيْهِ، قَالَ تَعَالَى: أَلَمْ يَجِدْكَ يَتِيمًا فَآوَى [٩٣ \ ٦] ، أَيْ آوَاكَ بِأَنْ ضَمَّكَ إِلَى عَمِّكَ أَبِي طَالِبٍ.

Allah Celle ve Alâ muhkem Kitabı'nda, Âdemoğullarını milletler ve kabileler kılmasındaki hikmetin birbirleriyle tanışmaları olduğunu; her milletin başkasına, her kabilenin de diğerine taassup göstermesi olmadığını beyan etmiştir. Allah Celle ve Alâ şöyle buyurmuştur: { يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَأُنْثَى وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ } “Ey insanlar! Şüphesiz biz sizi bir erkek ve bir dişiden yarattık ve birbirinizle tanışasınız diye sizi milletlere ve kabilelere ayırdık. Şüphesiz Allah katında en üstün olanınız, O'ndan en çok korkanınızdır” [Hucurât 49/13]. { لِتَعَارَفُوا } ifadesindeki 'lâm' harfi illet bildiren 'lâm'dır (lâm-ı ta'lîl); aslı 'li-tetearafû' olup iki 'tâ' harfinden biri hazfedilmiştir. Dolayısıyla tanışma, { وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ } “...ve sizi milletlere ve kabilelere ayırdık” [Hucurât 49/13] buyruğunun hikmetini içeren illettir. Biz, asabiyet bağlarına ve soy ilişkilerine çağırmanın yasak olduğunu açıkça ifade edip buna dair deliller getirirken; Allah'ın, Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'i amcası Ebû Tâlib ile faydalandırdığı gibi, Müslümanın bazen İslam ile hiçbir bağı olmayan soy bağlarından istifade edebileceğini inkâr etmiyoruz. Nitekim Allah Celle ve Alâ, o kâfir amcanın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e şefkat göstermesinin, O'nun üzerindeki ilahî lütuflardan olduğunu beyan ederek şöyle buyurmuştur: { أَلَمْ يَجِدْكَ يَتِيمًا فَآوَى } “Seni yetim bulup barındırmadı mı?” [Duhâ 93/6]; yani seni amcan Ebû Tâlib'in yanına katarak barındırdı.

وَمِنْ آثَارِ هَذِهِ الْعَصَبِيَّةِ النِّسْبِيَّةِ قَوْلُ أَبِي طَالِبٍ فِيهِ ﷺ:

Bu soy asabiyetinin tezahürlerinden biri de Ebû Tâlib'in Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında söylediği şu sözdür:

وَاللَّهِ لَنْ يَصِلُوا إِلَيْكَ بِجَمْعِهِمْ ... حَتَّى أُوَسَّدَ فِي التُّرَابِ دَفِينًا

Allah'a yemin olsun ki onlar topluluklarıyla sana asla ulaşamazlar... Ben toprağa bir ölü olarak yatırılmadıkça.

كَمَا قَدَّمْنَا فِي سُورَةِ هُودٍ.

Nitekim bunu Hûd suresinde zikretmiştik.

وَقَدْ نَفَعَ اللَّهُ بِتِلْكَ الْعَصَبِيَّةِ النِّسْبِيَّةِ شُعَيْبًا عَلَيْهِ وَعَلَى نَبِيِّنَا الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ، كَمَا قَالَ تَعَالَى عَنْ قَوْمِهِ: قَالُوا يَاشُعَيْبُ مَا نَفْقَهُ كَثِيرًا مِمَّا تَقُولُ وَإِنَّا لَنَرَاكَ فِينَا ضَعِيفًا وَلَوْلَا رَهْطُكَ لَرَجَمْنَاكَ [١١ \ ٩١] .

Allah o soy asabiyeti ile Şuayb'ı da -ona ve Peygamberimize salât ve selâm olsun- faydalandırmıştır; nitekim Allah Teâlâ onun kavminden naklen şöyle buyurmuştur: { قَالُوا يَاشُعَيْبُ مَا نَفْقَهُ كَثِيرًا مِمَّا تَقُولُ وَإِنَّا لَنَرَاكَ فِينَا ضَعِيفًا وَلَوْلَا رَهْطُكَ لَرَجَمْنَاكَ } “Dediler ki: 'Ey Şuayb! Söylediklerinin çoğunu anlamıyoruz ve doğrusu seni aramızda zayıf görüyoruz. Eğer kabilen olmasaydı seni mutlaka taşlardık'” [Hûd 11/91].

وَقَدْ نَفَعَ اللَّهُ بِهَا نَبِيَّهُ صَالِحًا أَيْضًا عَلَيْهِ وَعَلَى نَبِيِّنَا الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ ; كَمَا أَشَارَ تَعَالَى لِذَلِكَ بِقَوْلِهِ: قَالُوا تَقَاسَمُوا بِاللَّهِ لَنُبَيِّتَنَّهُ وَأَهْلَهُ ثُمَّ لَنَقُولَنَّ لِوَلِيِّهِ مَا شَهِدْنَا مَهْلِكَ أَهْلِهِ وَإِنَّا لَصَادِقُونَ [٢٧ \ ٤٩] ، فَقَدْ دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّهُمْ يَخَافُونَ مِنْ أَوْلِيَاءِ صَالِحٍ،

Yine Allah bununla peygamberi Salih'i de -ona ve Peygamberimize salât ve selâm olsun- faydalandırmıştır; nitekim Allah Teâlâ şu buyruğuyla buna işaret etmiştir: { قَالُوا تَقَاسَمُوا بِاللَّهِ لَنُبَيِّتَنَّهُ وَأَهْلَهُ ثُمَّ لَنَقُولَنَّ لِوَلِيِّهِ مَا شَهِدْنَا مَهْلِكَ أَهْلِهِ وَإِنَّا لَصَادِقُونَ } “Kendi aralarında Allah adına yemin ederek dediler ki: 'Ona ve ailesine gece baskını yapalım; sonra da onun velisine ailesinin helak edilişinde bulunmadığımızı ve kesinlikle doğru söylediğimizi belirtelim'” [Neml 27/49]. Ayet, onların Salih'in velilerinden korktuklarına delalet etmiştir;

وَلِذَلِكَ لَمْ يُفَكِّرُوا أَنْ يَفْعَلُوا بِهِ سُوءًا إِلَّا لَيْلًا خِفْيَةً. وَقَدْ عَزَمُوا أَنَّهُمْ إِنْ فَعَلُوا بِهِ ذَلِكَ أَنْكَرُوا وَحَلَفُوا لِأَوْلِيَائِهِ أَنَّهُمْ مَا حَضَرُوا مَا وَقَعَ بِصَالِحٍ خَوْفًا مِنْهُمْ، وَلَمَّا كَانَ لُوطٌ عَلَيْهِ وَعَلَى نَبِيِّنَا الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ لَا عُصْبَةَ لَهُ فِي قَوْمِهِ ظَهَرَ فِيهِ أَثَرُ ذَلِكَ حَتَّى قَالَ: لَوْ أَنَّ لِي بِكُمْ قُوَّةً أَوْ آوِي إِلَى رُكْنٍ شَدِيدٍ [١١ \ ٨٠] ، وَقَدْ قَدَّمْنَا هَذَا مُسْتَوْفًى فِي «سُورَةِ هُودٍ» .

Bu sebepledir ki ona geceleyin gizlice kötülük yapmaktan başka bir şey düşünemediler. Şayet bunu yaparlarsa, onlardan korktukları için inkâr edip Salih'in başına gelenlere şahit olmadıklarına dair velilerine yemin etmeye karar verdiler. Lût'un ise -ona ve Peygamberimize salât ve selâm olsun- kavmi içinde bir asabiyesi (arkası) olmadığından bunun tesiri kendisinde açığa çıkmış, nihayetinde: { لَوْ أَنَّ لِي بِكُمْ قُوَّةً أَوْ آوِي إِلَى رُكْنٍ شَدِيدٍ } “Keşke size karşı bir kuvvetim olsaydı yahut sağlam bir kaleye sığınabilseydim!” [Hûd 11/80] demiştir. Biz bunu 'Hûd suresi'nde etraflıca açıklamıştık.

فَيَلْزَمُ النَّاظِرُ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ أَنْ يُفَرِّقَ بَيْنَ الْأَمْرَيْنِ، وَيَعْلَمَ أَنَّ النِّدَاءَ بِرَوَابِطِ الْقَوْمِيَّاتِ لَا يَجُوزُ عَلَى كُلِّ حَالٍ، وَلَا سِيَّمَا إِذَا كَانَ الْقَصْدُ بِذَلِكَ الْقَضَاءَ عَلَى رَابِطَةِ الْإِسْلَامِ، وَإِزَالَتَهَا بِالْكُلِّيَّةِ بِدَعْوَى أَنَّهُ لَا يُسَايِرُ التَّطَوُّرَ الْجَدِيدَ، أَوْ أَنَّهُ جُمُودٌ وَتَأَخُّرٌ عَنْ مُسَايَرَةِ رَكْبِ الْحَضَارَةِ - نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْ طَمْسِ الْبَصِيرَةِ - وَأَنَّ مَنْعَ النِّدَاءِ بِرَوَابِطِ الْقَوْمِيَّاتِ لَا يُنَافِي أَنَّهُ رُبَّمَا انْتَفَعَ الْمُسْلِمُ بِنُصْرَةِ قَرِيبِهِ الْكَافِرِ بِسَبَبِ الْعَوَاطِفِ النِّسْبِيَّةِ وَالْأَوَاصِرِ الْعَصَبِيَّةِ الَّتِي لَا تَمُتُّ إِلَى الْإِسْلَامِ بِصِلَةٍ، كَمَا وَقَعَ مِنْ أَبِي طَالِبٍ لِلنَّبِيِّ ﷺ، وَقَدْ ثَبَتَ فِي الصَّحِيحِ عَنْهُ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «إِنَّ اللَّهَ يُؤَيِّدُ هَذَا الدِّينَ بِالرَّجُلِ الْفَاجِرِ» وَلَكِنَّ تِلْكَ الْقَرَابَاتِ النِّسْبِيَّةَ لَا يَجُوزُ أَنْ تُجْعَلَ هِيَ الرَّابِطَةَ بَيْنَ الْمُجْتَمَعِ، لِأَنَّهَا تَشْمَلُ الْمُسْلِمَ وَالْكَافِرَ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْمُسْلِمَ عَدُوُّ الْكَافِرِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: لَا تَجِدُ قَوْمًا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ يُوَادُّونَ مَنْ حَادَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ الْآيَةَ [٥٨ \ ٢٢] ، كَمَا تَقَدَّمَ.

Bu meseleyi inceleyen kimsenin iki hususu birbirinden ayırt etmesi ve bilmesi gerekir ki; kavmiyet bağlarına çağrıda bulunmak hiçbir halükarda caiz değildir; bilhassa bununla güdülen amaç, İslam'ın yeni gelişmelere ayak uyduramadığı yahut medeniyet kervanına ayak uydurmaktan geri kalmış bir donukluk olduğu iddiasıyla İslam bağını yok etmek ve tamamen ortadan kaldırmak olduğunda -basiret körlüğünden Allah'a sığınırız-. Yine bilmelidir ki kavmiyet bağlarına çağrının yasaklanması, Ebû Tâlib'in Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için yaptığı gibi, Müslümanın İslam ile bağı olmayan soy duyguları ve kabilevi bağlar sebebiyle kâfir akrabasının desteğinden bazen faydalanabilmesine aykırı değildir. Nitekim Sahih'te Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu sabit olmuştur: «Şüphesiz Allah bu dini facir bir adamla da teyit edip güçlendirir.» Ancak bu soy akrabalıklarının toplum arasındaki asıl bağ kılınması asla caiz değildir; çünkü o hem Müslümanı hem kâfiri kapsar; oysa Müslümanın kâfirin düşmanı olduğu malumdur, nitekim Allah Teâlâ daha önce geçtiği üzere şöyle buyurmuştur: { لَا تَجِدُ قَوْمًا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ يُوَادُّونَ مَنْ حَادَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ } “Allah'a ve ahiret gününe iman eden bir topluluğun... Allah'a ve Resulüne karşı gelenleri sevip dost edindiklerini göremezsin” [Mücâdele 58/22].

وَالْحَاصِلُ أَنَّ الرَّابِطَةَ الْحَقِيقِيَّةَ الَّتِي تَجْمَعُ الْمُفْتَرَقَ وَتُؤَلِّفُ الْمُخْتَلَفَ هِيَ رَابِطَةُ «لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ» أَلَا تَرَى أَنَّ هَذِهِ الرَّابِطَةَ الَّتِي تَجْعَلُ الْمُجْتَمَعَ الْإِسْلَامِيَّ كُلَّهُ كَأَنَّهُ جَسَدٌ وَاحِدٌ، وَتَجْعَلُهُ كَالْبُنْيَانِ يَشُدُّ بَعْضُهُ بَعْضًا، عَطَفَتْ قُلُوبَ حَمَلَةِ الْعَرْشِ وَمَنْ حَوْلَهَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ عَلَى بَنِي آدَمَ فِي الْأَرْضِ مَعَ مَا بَيْنَهُمْ مِنَ الِاخْتِلَافِ، قَالَ تَعَالَى: الَّذِينَ يَحْمِلُونَ الْعَرْشَ وَمَنْ حَوْلَهُ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَيُؤْمِنُونَ بِهِ وَيَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِينَ آمَنُوا رَبَّنَا وَسِعْتَ كُلَّ شَيْءٍ رَحْمَةً وَعِلْمًا فَاغْفِرْ لِلَّذِينَ تَابُوا وَاتَّبَعُوا سَبِيلَكَ وَقِهِمْ عَذَابَ الْجَحِيمِ رَبَّنَا وَأَدْخِلْهُمْ جَنَّاتِ عَدْنٍ الَّتِي وَعَدْتَهُمْ وَمَنْ صَلَحَ مِنْ آبَائِهِمْ وَأَزْوَاجِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ وَقِهِمُ السَّيِّئَاتِ وَمَنْ تَقِ السَّيِّئَاتِ يَوْمَئِذٍ فَقَدْ رَحِمْتَهُ وَذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ [٤٠ \ ٧ - ٩] . فَقَدْ أَشَارَ تَعَالَى إِلَى أَنَّ الرَّابِطَةَ الَّتِي رَبَطَتْ بَيْنَ حَمَلَةِ الْعَرْشِ وَمَنْ حَوْلَهُ، وَبَيْنَ بَنِي آدَمَ فِي الْأَرْضِ حَتَّى دَعَوُا اللَّهَ لَهُمْ هَذَا الدُّعَاءَ الصَّالِحَ الْعَظِيمَ، إِنَّمَا هِيَ الْإِيمَانُ بِاللَّهِ جَلَّ وَعَلَا ; لِأَنَّهُ قَالَ عَنِ الْمَلَائِكَةِ: وَيُؤْمِنُونَ بِهِ

Hülasa; ayrılanları toplayan ve farklı olanları birleştiren hakiki bağ «Lâ ilâhe illallâh» bağıdır. Görmez misin ki; bütün İslam toplumunu tek bir ceset gibi kılan ve onu birbirini kenetleyen bir bina gibi yapan bu bağ, aralarındaki bunca farklılığa rağmen Arş'ı taşıyan meleklerin ve onun çevresindekilerin kalplerini yeryüzündeki Âdemoğullarına yöneltmiştir! Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { الَّذِينَ يَحْمِلُونَ الْعَرْشَ وَمَنْ حَوْلَهُ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَيُؤْمِنُونَ بِهِ وَيَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِينَ آمَنُوا رَبَّنَا وَسِعْتَ كُلَّ شَيْءٍ رَحْمَةً وَعِلْمًا فَاغْفِرْ لِلَّذِينَ تَابُوا وَاتَّبَعُوا سَبِيلَكَ وَقِهِمْ عَذَابَ الْجَحِيمِ - رَبَّنَا وَأَدْخِلْهُمْ جَنَّاتِ عَدْنٍ الَّتِي وَعَدْتَهُمْ وَمَنْ صَلَحَ مِنْ آبَائِهِمْ وَأَزْوَاجِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ - وَقِهِمُ السَّيِّئَاتِ وَمَنْ تَقِ السَّيِّئَاتِ يَوْمَئِذٍ فَقَدْ رَحِمْتَهُ وَذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ } “Arş'ı taşıyanlar ve onun çevresinde bulunanlar, Rablerini hamd ile tesbih ederler, O'na inanırlar ve iman edenler için şöyle bağışlanma dilerler: 'Rabbimiz! Sen her şeyi rahmet ve ilimle kuşattın; tövbe edenleri ve senin yoluna uyanları bağışla, onları cehennem azabından koru! Rabbimiz! Onları ve atalarından, eşlerinden, nesillerinden salih olanları kendilerine vadettiğin Adn cennetlerine koy! Şüphesiz sen azîzsin, hakîmsin. Onları kötülüklerden koru! O gün sen kimi kötülüklerden korursan, şüphesiz ona merhamet etmiş olursun. İşte bu, büyük kurtuluşun ta kendisidir'” [Mü'min 40/7-9]. Allah Teâlâ, meleklerin onlar için bu muazzam ve salih duayı yapmalarına varıncaya dek Arş'ı taşıyanlar ve çevresindekiler ile yeryüzündeki Âdemoğulları arasındaki bağı kuranın ancak Allah Celle ve Alâ'ya iman olduğuna işaret etmiştir; zira melekler hakkında: { وَيُؤْمِنُونَ بِهِ } “...ve O'na inanırlar...”

[٤٠ \ ٧] فَوَصَفَهُمْ بِالْإِيمَانِ. وَقَالَ عَنْ بَنِي آدَمَ فِي اسْتِغْفَارِ الْمَلَائِكَةِ لَهُمْ: وَيَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِينَ آمَنُوا [٤٠ \ ٧] ، فَوَصَفَهُمْ أَيْضًا بِالْإِيمَانِ، فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ الرَّابِطَةَ بَيْنَهُمْ هِيَ الْإِيمَانُ، وَهُوَ أَعْظَمُ رَابِطَةً.

[Mü'min 40/7] buyurarak onları iman ile vasfetmiştir. Meleklerin Âdemoğulları için bağışlanma dilemesi hususunda da: { وَيَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِينَ آمَنُوا } “...ve iman edenler için bağışlanma dilerler” [Mü'min 40/7] buyurarak onları da iman ile vasfetmiştir. Bu durum, aralarındaki bağın iman olduğuna delalet etmiştir ki bu, en büyük bağdır.

وَمِمَّا يُوَضِّحُ لَكَ أَنَّ الرَّابِطَةَ الْحَقِيقِيَّةَ هِيَ دِينُ الْإِسْلَامِ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي أَبِي لَهَبٍ عَمِّ النَّبِيِّ ﷺ: سَيَصْلَى نَارًا ذَاتَ لَهَبٍ [١١١ \ ٣] وَيُقَابِلُ ذَلِكَ بِمَا لِسَلْمَانَ الْفَارِسِيِّ مِنَ الْفَضْلِ وَالْمَكَانَةِ عِنْدَ النَّبِيِّ ﷺ وَالْمُسْلِمِينَ، وَقَدْ جَاءَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ فِيهِ: «سَلْمَانُ مِنَّا أَهْلَ الْبَيْتِ» ، رَوَاهُ الطَّبَرَانِيُّ وَالْحَاكِمُ فِي الْمُسْتَدْرَكِ، وَجَعَلَ عَلَيْهِ صَاحِبُ الْجَامِعِ الصَّغِيرِ عَلَامَةَ الصِّحَّةِ، وَضَعَّفَهُ الْحَافِظُ الذَّهَبِيُّ، وَقَالَ الْهَيْثَمِيُّ فِيهِ، عِنْدَ الطَّبَرَانِيِّ كَثِيرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْمُزْنِيُّ ضَعَّفَهُ الْجُمْهُورُ، وَبَقِيَّةُ رِجَالِهِ ثِقَاتٌ. وَقَدْ أَجَادَ مَنْ قَالَ:

Hakiki bağın İslam dini olduğunu sana açıklayan hususlardan biri de; Allah Teâlâ'nın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in amcası Ebû Leheb hakkında: { سَيَصْلَى نَارًا ذَاتَ لَهَبٍ } “O, alevli bir ateşe girecektir” [Mesed 111/3] buyurması, buna mukabil Selmân-ı Fârisî'nin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile Müslümanlar katındaki fazilet ve mertebesidir. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in onun hakkında: «Selmân bizdendir, Ehl-i Beyt'tendir» buyurduğu rivayet edilmiştir. Bunu Taberânî ve el-Müstedrek'te Hâkim rivayet etmiş; el-Câmiu's-Sağîr sahibi buna sahihlik işareti koymuş, Hâfız ez-Zehebî ise zayıf olduğunu belirtmiştir. Heysemî de onun hakkında: 'Taberânî nezdindeki rivayetinde Kesîr b. Abdillâh el-Müzenî vardır ki cumhur onu zayıf saymıştır, ricalinin kalanı ise sikadır' demiştir. Şu beyti söyleyen ne güzel söylemiştir:

لَقَدْ رَفَعَ الْإِسْلَامُ سَلْمَانَ فَارِسٍ ... وَقَدْ وَضَعَ الْكُفْرُ الشَّرِيفَ أَبَا لَهَبِ

İslam Farslı Selmân'ı yüceltti... Küfür ise soylu Ebû Leheb'i alçalttı.

وَقَدْ أَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ: عَلَى أَنَّ الرَّجُلَ إِنْ مَاتَ وَلَيْسَ لَهُ مِنَ الْقُرَبَاءِ إِلَّا ابْنٌ كَافِرٌ، أَنَّ إِرْثَهُ يَكُونُ لِلْمُسْلِمِينَ بِأُخُوَّةِ الْإِسْلَامِ، وَلَا يَكُونُ لِوَلَدِهِ لِصُلْبِهِ الَّذِي هُوَ كَافِرٌ، وَالْمِيرَاثُ دَلِيلُ الْقَرَابَةِ، فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ الْأُخُوَّةَ الدِّينِيَّةَ أَقْرَبُ مِنَ الْبُنُوَّةِ النِّسْبِيَّةِ.

Âlimler icma etmişlerdir ki: Bir adam ölür de kâfir bir oğlundan başka hiçbir akrabası bulunmazsa, onun mirası İslam kardeşliği sebebiyle Müslümanlara ait olur; kâfir olan öz oğluna ait olmaz. Miras ise yakınlığın (akrabalığın) bir delilidir; dolayısıyla bu, din kardeşliğinin soy oğulluğundan daha yakın olduğuna delalet etmiştir.

وَبِالْجُمْلَةِ، فَلَا خِلَافَ بَيْنِ الْمُسْلِمِينَ أَنَّ الرَّابِطَةَ الَّتِي تَرْبُطُ أَفْرَادَ أَهْلِ الْأَرْضِ بَعْضُهُمْ بِبَعْضٍ، وَتَرْبُطُ بَيْنَ أَهْلِ الْأَرْضِ وَالسَّمَاءِ، هِيَ رَابِطَةُ «لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ» ، فَلَا يَجُوزُ الْبَتَّةَ النِّدَاءُ بِرَابِطَةٍ غَيْرَهَا. وَمَنْ وَالَى الْكُفَّارَ بِالرَّوَابِطِ النِّسْبِيَّةِ مَحَبَّةً لَهُمْ، وَرَغْبَةً فِيهِمْ يَدْخُلُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ [٥ \ ٥١] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِلَّا تَفْعَلُوهُ تَكُنْ فِتْنَةٌ فِي الْأَرْضِ وَفَسَادٌ كَبِيرٌ [٨ \ ٧٣] ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Özetle, yeryüzü halkının fertlerini birbirine bağlayan ve yeryüzü halkı ile sema ehlini birbirine bağlayan bağın «Lâ ilâhe illallâh» bağı olduğu hususunda Müslümanlar arasında hiçbir ihtilaf yoktur; bu sebeple ondan başka bir bağa çağırmak kesinlikle caiz değildir. Kim kâfirlere sevgi duyarak ve onlara meylederek soy bağları sebebiyle dostluk beslerse Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ } “Sizden kim onları dost edinirse, şüphesiz o da onlardandır” [Mâide 5/51] ve { إِلَّا تَفْعَلُوهُ تَكُنْ فِتْنَةٌ فِي الْأَرْضِ وَفَسَادٌ كَبِيرٌ } “Eğer bunu yapmazsanız, yeryüzünde bir fitne ve büyük bir fesat olur” [Enfâl 8/73] buyruklarının kapsamına girer. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

وَبِالْجُمْلَةِ، فَالْمَصَالِحُ الَّتِي عَلَيْهَا مَدَارُ الشَّرَائِعِ ثَلَاثَةٌ:

Özetle; şeriatların etrafında döndüğü maslahatlar üçtür:

الْأُولَى: دَرْءُ الْمَفَاسِدِ الْمَعْرُوفُ عِنْدَ أَهْلِ الْأُصُولِ بِالضَّرُورِيَّاتِ.

Birincisi: Usul âlimleri katında zarûriyyât olarak bilinen, mefsedetlerin giderilmesidir (def'i).

وَالثَّانِيَةُ: جَلْبُ الْمَصَالِحِ، الْمَعْرُوفُ عِنْدَ أَهْلِ الْأُصُولِ بِالْحَاجِيَّاتِ.

İkincisi: Usul âlimleri katında hâciyyât olarak bilinen, maslahatların celbedilmesidir.

وَالثَّالِثَةُ: الْجَرْيُ عَلَى مَكَارِمِ الْأَخْلَاقِ وَمَحَاسِنِ الْعَادَاتِ، الْمَعْرُوفُ عِنْدَ أَهْلِ الْأُصُولِ بِالتَّحْسِينِيَّاتِ وَالتَّتْمِيمَاتِ. وَكُلُّ هَذِهِ الْمَصَالِحِ الثَّلَاثِ هَدَى فِيهَا الْقُرْآنُ الْعَظِيمُ لِلطَّرِيقِ الَّتِي هِيَ أَقْوَمُ الطُّرُقِ وَأَعْدُلُهَا.

Üçüncüsü: Usul âlimleri katında tahsîniyyât ve tetimmât olarak bilinen, güzel ahlak ve iyi adetler üzere hareket etmektir. Yüce Kur'an bu üç maslahatın hepsinde de yolların en doğrusuna ve en adaletlisine rehberlik etmiştir.

فَالضَّرُورِيَّاتُ الَّتِي هِيَ دَرْءُ الْمَفَاسِدِ إِنَّمَا هِيَ دَرْؤُهَا عَنْ سِتَّةِ أَشْيَاءَ:

Mefsedetlerin defedilmesi demek olan zarûriyyât, ancak altı şeyi korumak ve bunlardan zararı defetmektir:

الْأَوَّلُ: الدِّينُ، وَقَدْ جَاءَ الْقُرْآنُ بِالْمُحَافَظَةِ عَلَيْهِ بِأَقْوَمِ الطُّرُقِ وَأَعْدَلِهَا، كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ لِلَّهِ [٢ \ ١٩٣] ، وَفِي سُورَةِ الْأَنْفَالِ: وَيَكُونَ الدِّينُ كُلُّهُ لِلَّهِ [الْآيَةَ ٣٩] ، وَقَالَ تَعَالَى: تُقَاتِلُونَهُمْ أَوْ يُسْلِمُونَ [٤٨ \ ١٦] ، وَقَالَ ﷺ: «أُمِرْتُ أَنْ أُقَاتِلَ النَّاسَ حَتَّى يَشْهَدُوا أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ» الْحَدِيثَ، وَقَالَ ﷺ: «مَنْ بَدَّلَ دِينَهُ فَاقْتُلُوهُ» إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْأَدِلَّةِ عَلَى الْمُحَافَظَةِ عَلَى الدِّينِ.

Birincisi: Dindir. Kur'an, onu en doğru ve en adil yollarla muhafaza etmeyi getirmiştir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ لِلَّهِ } “Fitne kalmayıncaya ve din yalnız Allah'ın oluncaya kadar onlarla savaşın” [Bakara 2/193]. Enfâl suresinde de: { وَيَكُونَ الدِّينُ كُلُّهُ لِلَّهِ } “...ve dinin tamamı Allah'ın oluncaya kadar...” [39. ayet] buyurmuştur. Yine Allah Teâlâ: { تُقَاتِلُونَهُمْ أَوْ يُسْلِمُونَ } “Onlarla savaşırsınız yahut Müslüman olurlar” [Fetih 48/16] buyurmuştur. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de: «İnsanlarla, Allah'tan başka ilah olmadığına şehadet edinceye kadar savaşmakla emrolundum...» hadisini ve «Dinini değiştireni öldürün» hadisini buyurmuştur. Dini muhafaza etmeye dair deliller bunlarla sınırlı değildir.