وَالثَّانِي: النَّفْسُ، وَقَدْ جَاءَ الْقُرْآنُ بِالْمُحَافَظَةِ عَلَيْهَا بِأَقْوَمِ الطُّرُقِ وَأَعْدَلِهَا، وَلِذَلِكَ أَوْجَبَ الْقِصَاصَ دَرْءًا لِلْمَفْسَدَةِ عَنِ الْأَنْفُسِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَلَكُمْ فِي الْقِصَاصِ حَيَاةٌ يَا أُولِي الْأَلْبَابِ الْآيَةَ [٢ \ ١٧٩] ، وَقَالَ: كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ فِي الْقَتْلَى الْآيَةَ [٢ \ ١٧٨] ، وَقَالَ: وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُومًا فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِيِّهِ سُلْطَانًا الْآيَةَ [١٧ \ ٣٣] .
İkincisi: Candır (nefis). Kur'an, onu en doğru ve en adil yollarla muhafaza etmeyi getirmiştir. Bu sebeple canlardan mefsedeti defetmek için kısası farz kılmıştır. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَلَكُمْ فِي الْقِصَاصِ حَيَاةٌ يَا أُولِي الْأَلْبَابِ } “Ey akıl sahipleri! Kısasta sizin için hayat vardır” [Bakara 2/179]. Yine: { كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ فِي الْقَتْلَى } “Öldürülenler hakkında size kısas farz kılındı” [Bakara 2/178] ve: { وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُومًا فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِيِّهِ سُلْطَانًا } “Kim haksız yere öldürülürse, onun velisine bir yetki vermişizdir” [İsrâ 17/33] buyurmuştur.
الثَّالِثُ: الْعَقْلُ، وَقَدْ جَاءَ الْقُرْآنُ بِالْمُحَافَظَةِ عَلَيْهِ بِأَقْوَمِ الطُّرُقِ وَأَعْدَلِهَا، قَالَ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنْصَابُ وَالْأَزْلَامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ فَاجْتَنِبُوهُ - إِلَى قَوْلِهِ - فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ [٥ \ ٩٠، ٩١] ، وَقَالَ ﷺ: «كُلُّ مُسْكِرٍ حَرَامٌ» وَقَالَ: «مَا أَسْكَرَ كَثِيرُهُ فَقَلِيلُهُ حَرَامٌ» ، كَمَا قَدَّمْنَا ذَلِكَ مُسْتَوْفًى «فِي سُورَةِ النَّحْلِ» ، وَلِلْمُحَافَظَةِ عَلَى الْعَقْلِ أَوْجَبَ ﷺ حَدَّ الشَّارِبِ دَرْءًا لِلْمَفْسَدَةِ عَنِ الْعَقْلِ.
Üçüncüsü: Akıldır. Kur'an, onu en doğru ve en adil yollarla muhafaza etmeyi getirmiştir. Allah Teâlâ: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنْصَابُ وَالْأَزْلَامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ فَاجْتَنِبُوهُ } “Ey iman edenler! İçki, kumar, dikili taşlar ve fal okları ancak şeytan işi birer pisliktir; onlardan kaçının” ayetinden { فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ } “...Artık vazgeçtiniz değil mi?” [Mâide 5/90-91] kavline kadar buyurmuştur. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de: «Her sarhoşluk veren şey haramdır» ve «Çoğu sarhoşluk veren şeyin azı da haramdır» buyurmuştur; nitekim bunu Nahl suresinde etraflıca açıklamıştık. Aklı muhafaza etmek gayesiyle [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem, akıldan mefsedeti defetmek için içki içene had cezasını farz kılmıştır.
الرَّابِعُ: النَّسَبُ، وَقَدْ جَاءَ الْقُرْآنُ بِالْمُحَافَظَةِ عَلَيْهِ بِأَقْوَمِ الطُّرُقِ وَأَعْدَلِهَا، وَلِذَلِكَ حَرَّمَ الزِّنَى وَأَوْجَبَ فِيهِ الْحَدَّ الرَّادِعَ، وَأَوْجَبَ الْعِدَّةَ عَلَى النِّسَاءِ عِنْدَ الْمُفَارَقَةِ بِطَلَاقٍ أَوْ مَوْتٍ، لِئَلَّا يَخْتَلِطَ مَاءُ رَجُلٍ بِمَاءٍ آخَرَ فِي رَحِمِ امْرَأَةٍ مُحَافَظَةً عَلَى الْأَنْسَابِ ; قَالَ تَعَالَى: وَلَا تَقْرَبُوا الزِّنَا إِنَّهُ كَانَ فَاحِشَةً وَسَاءَ سَبِيلًا [١٧ \ ٣٢] ، وَنَحْوَ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ، وَقَالَ تَعَالَى: الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي فَاجْلِدُوا كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مِائَةَ جَلْدَةٍ الْآيَةَ [٢٤ \ ٢] ، وَقَدْ قَدَّمْنَا آيَةَ الرَّجْمِ وَالْأَدِلَّةَ الدَّالَّةَ عَلَى أَنَّهَا مَنْسُوخَةُ التِّلَاوَةِ بَاقِيَةُ الْحُكْمِ، وَقَالَ تَعَالَى فِي إِيجَابِ الْعِدَّةِ حِفْظًا لِلْأَنْسَابِ: وَالْمُطَلَّقَاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلَاثَةَ قُرُوءٍ الْآيَةَ [٢ \ ٢٢٨] ، وَقَالَ: وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا [٢ \ ٢٣٤] وَإِنْ كَانَتْ عِدَّةُ الْوَفَاةِ فِيهَا شِبْهَ تَعَبُّدٍ لِوُجُوبِهَا مَعَ عَدَمِ الْخَلْوَةِ بَيْنَ الزَّوْجَيْنِ.
Dördüncüsü: Neseptir. Kur'an, onu en doğru ve en adil yollarla muhafaza etmeyi getirmiştir. Bu sebeple zinayı haram kılmış, onda caydırıcı had cezasını gerekli görmüş ve boşanma veya ölüm sebebiyle vuku bulan ayrılık durumunda, neseplerin korunması maksadıyla bir kadının rahminde bir erkeğin suyuyla diğer bir erkeğin suyunun karışmaması için kadınlara iddet beklemeyi farz kılmıştır. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَلَا تَقْرَبُوا الزِّنَا إِنَّهُ كَانَ فَاحِشَةً وَسَاءَ سَبِيلًا } “Zinaya yaklaşmayın. Çünkü o, son derece çirkin bir hayasızlık ve çok kötü bir yoldur” [İsrâ 17/32] ve benzeri ayetler. Yine Allah Teâlâ: { الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي فَاجْلِدُوا كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مِائَةَ جَلْدَةٍ } “Zina eden kadın ve zina eden erkeğin her birine yüzer değnek vurun” [Nûr 24/2] buyurmuştur. Recim ayetini ve onun tilavetinin neshedilip hükmünün baki kaldığını gösteren delilleri daha önce zikretmiştik. Allah Teâlâ neseplerin muhafazası için iddetin farziyeti hakkında da şöyle buyurmuştur: { وَالْمُطَلَّقَاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلَاثَةَ قُرُوءٍ } “Boşanmış kadınlar kendi kendilerine üç kur' (üç hayız veya temizlik süresi) beklerler” [Bakara 2/228]. Yine: { وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا } “İçinizden ölüp de geride eşler bırakanların [hanımları], kendi kendilerine dört ay on gün beklerler” [Bakara 2/234] buyurmuştur. Her ne kadar ölüm iddeti, karı koca arasında baş başa kalma (halvet) gerçekleşmese bile vacip olması bakımından ibadet (taabbüdîlik) vasfı taşımaktaysa da [durum böyledir].
وَلِأَجْلِ الْمُحَافَظَةِ عَلَى النِّسَبِ مَنَعَ سَقْيَ زَرْعِ الرَّجُلِ بِمَاءِ غَيْرِهِ ; فَمَنَعَ نِكَاحَ الْحَامِلِ حَتَّى تَضَعَ، قَالَ تَعَالَى: وَأُولَاتُ الْأَحْمَالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ [٦٥ \ ٤] .
Nesebi korumak maksadıyla, bir kimsenin ekininin başkasının suyuyla sulanması yasaklanmış; bu sebeple hamile kadının doğum yapıncaya kadar evlenmesi engellenmiştir. Allah Teâlâ: { وَأُولَاتُ الْأَحْمَالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ } “Yüklü (hamile) kadınların süreleri ise yüklerini bırakmalarıdır (doğum yapmalarıdır)” [Talâk 65/4] buyurmuştur.
الْخَامِسُ: الْعِرْضُ، وَقَدْ جَاءَ الْقُرْآنُ بِالْمُحَافَظَةِ عَلَيْهِ بِأَقْوَمِ الطُّرُقِ وَأَعْدَلِهَا، فَنَهَى
Beşincisi: Irzdır (namus ve haysiyet). Kur'an, onu en doğru ve en adil yollarla muhafaza etmeyi getirmiştir. Bu bağlamda nehyetmiştir
الْمُسْلِمَ عَنْ أَنْ يَتَكَلَّمَ فِي أَخِيهِ بِمَا يُؤْذِيهِ، وَأَوْجَبَ عَلَيْهِ إِنْ رَمَاهُ بِفِرْيَةٍ حَدَّ الْقَذْفِ ثَمَانِينَ جِلْدَةً، قَالَ تَعَالَى: وَلَا يَغْتَبْ بَعْضُكُمْ بَعْضًا [٤٩ \ ١٢] ، وَقَبَّحَ جَلَّ وَعَلَا غِيبَةَ الْمُسْلِمِ غَايَةَ التَّقْبِيحِ بِقَوْلِهِ: أَيُحِبُّ أَحَدُكُمْ أَنْ يَأْكُلَ لَحْمَ أَخِيهِ مَيْتًا فَكَرِهْتُمُوهُ [٤٩ \ ١٢] ، وَقَالَ: وَلَا تَلْمِزُوا أَنْفُسَكُمْ وَلَا تَنَابَزُوا بِالْأَلْقَابِ بِئْسَ الِاسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإِيمَانِ وَمَنْ لَمْ يَتُبْ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ [٤٩ \ ١١] وَقَالَ فِي إِيجَابِ حَدِّ الْقَاذِفِ: وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَدَاءَ فَاجْلِدُوهُمْ ثَمَانِينَ جَلْدَةً وَلَا تَقْبَلُوا لَهُمْ شَهَادَةً أَبَدًا وَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا الْآيَةَ [٢٤ \ ٤، ٥] .
Müslümanın, din kardeşinin aleyhinde onu incitecek şekilde konuşmasını yasaklamış; şayet ona bir iftira atarsa, seksen değnekten ibaret olan kazif (iftira) haddini [uygulamayı] gerekli kılmıştır. Allah Teâlâ: { وَلَا يَغْتَبْ بَعْضُكُمْ بَعْضًا } “Birbirinizin gıybetini yapmayın” [Hucurât 49/12] buyurmuş ve { أَيُحِبُّ أَحَدُكُمْ أَنْ يَأْكُلَ لَحْمَ أَخِيهِ مَيْتًا فَكَرِهْتُمُوهُ } “Sizden biri, ölü kardeşinin etini yemekten hoşlanır mı? İşte bundan tiksindiniz” [Hucurât 49/12] buyruğuyla Müslümanın gıybetini yapmayı son derece çirkin göstermiştir. Yine şöyle buyurmuştur: { وَلَا تَلْمِزُوا أَنْفُسَكُمْ وَلَا تَنَابَزُوا بِالْأَلْقَابِ بِئْسَ الِاسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإِيمَانِ وَمَنْ لَمْ يَتُبْ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ } “Birbirinizi karalamayın, birbirinizi kötü lakaplarla çağırmayın. İmandan sonra fasıklık ne kötü bir addır! Kim de tövbe etmezse, işte onlar zalimlerin ta kendileridir” [Hucurât 49/11]. Kazif haddinin vacip kılınması hususunda da şöyle buyurmuştur: { وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَدَاءَ فَاجْلِدُوهُمْ ثَمَانِينَ جَلْدَةً وَلَا تَقْبَلُوا لَهُمْ شَهَادَةً أَبَدًا وَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا } “İffetli kadınlara iftira atıp da sonra dört şahit getiremeyenlere seksen değnek vurun ve onların şahitliğini ebediyen kabul etmeyin. İşte onlar fasıkların ta kendileridir. Ancak tövbe edenler müstesnadır...” [Nûr 24/4-5].
السَّادِسُ: الْمَالُ، وَقَدْ جَاءَ الْقُرْآنُ بِالْمُحَافَظَةِ عَلَيْهِ بِأَقْوَمِ الطُّرُقِ وَأَعْدَلِهَا، وَلِذَلِكَ مَنَعَ أَخْذَهُ بِغَيْرِ حَقٍّ شَرْعِيٍّ، وَأَوْجَبَ عَلَى السَّارِقِ حَدَّ السَّرِقَةِ وَهُوَ قَطْعُ الْيَدِ كَمَا تَقَدَّمَ، قَالَ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً عَنْ تَرَاضٍ مِنْكُمْ [٤ \ ٢٩] ، وَقَالَ تَعَالَى: وَلَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ وَتُدْلُوا بِهَا إِلَى الْحُكَّامِ لِتَأْكُلُوا فَرِيقًا مِنْ أَمْوَالِ النَّاسِ بِالْإِثْمِ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ [٢ \ ١٨٨] ، وَقَالَ: وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُمَا جَزَاءً بِمَا كَسَبَا نَكَالًا مِنَ اللَّهِ الْآيَةَ [٥ \ ٣٨] ، وَكُلُّ ذَلِكَ مُحَافَظَةً عَلَى الْمَالِ وَدَرْءًا لِلْمَفْسَدَةِ عَنْهُ.
Altıncısı: Maldır. Kur'an, onu en doğru ve en adil yollarla muhafaza etmeyi getirmiştir. Bu sebeple malın meşru bir hak olmaksızın alınmasını yasaklamış ve daha önce geçtiği üzere hırsızlık yapana hırsızlık haddini, yani el kesmeyi farz kılmıştır. Allah Teâlâ: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً عَنْ تَرَاضٍ مِنْكُمْ } “Ey iman edenler! Mallarınızı aranızda batıl yollarla yemeyin; ancak karşılıklı rızaya dayanan bir ticaret olması müstesnadır” [Nisâ 4/29] buyurmuştur. Yine Allah Teâlâ: { وَلَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ وَتُدْلُوا بِهَا إِلَى الْحُكَّامِ لِتَأْكُلُوا فَرِيقًا مِنْ أَمْوَالِ النَّاسِ بِالْإِثْمِ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “Mallarınızı aranızda haksız sebeplerle yemeyin ve kendiniz bilip dururken insanların mallarından bir kısmını günahla yemek için onları hakimlere (rüşvet olarak) aktarmayın” [Bakara 2/188] ve { وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُمَا جَزَاءً بِمَا كَسَبَا نَكَالًا مِنَ اللَّهِ } “Hırsızlık eden erkek ve hırsızlık eden kadının, yaptıklarına bir karşılık ve Allah'tan bir ibret cezası olmak üzere ellerini kesin...” [Mâide 5/38] buyurmuştur. Bütün bunlar malı muhafaza etmek ve ondan mefsedeti defetmek içindir.
الْمَصْلَحَةُ الثَّانِيَةُ: جَلْبُ الْمَصَالِحِ، وَقَدْ جَاءَ الْقُرْآنُ بِجَلْبِ الْمَصَالِحِ بِأَقْوَمِ الطُّرُقِ وَأَعْدَلِهَا، فَفَتَحَ الْأَبْوَابِ لِجَلْبِ الْمَصَالِحِ فِي جَمِيعِ الْمَيَادِينِ، قَالَ تَعَالَى: فَإِذَا قُضِيَتِ الصَّلَاةُ فَانْتَشِرُوا فِي الْأَرْضِ وَابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللَّهِ [٦٢ \ ١٠] ، وَقَالَ: لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ [٢ \ ١٩٨] ، وَقَالَ: وَآخَرُونَ يَضْرِبُونَ فِي الْأَرْضِ يَبْتَغُونَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ [٧٣ \ ٢٠] ، وَقَالَ: بِالْبَاطِلِ إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً عَنْ تَرَاضٍ مِنْكُمْ [٤ \ ٢٩] .
İkinci maslahat: Maslahatların celbedilmesidir. Kur'an, maslahatları celbetmeyi en doğru ve en adil yollarla getirmiş; bütün alanlarda maslahatları elde etmenin kapılarını açmıştır. Allah Teâlâ: { فَإِذَا قُضِيَتِ الصَّلَاةُ فَانْتَشِرُوا فِي الْأَرْضِ وَابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللَّهِ } “Namaz kılınınca artık yeryüzüne dağılın ve Allah'ın lütfundan isteyin” [Cum'a 62/10], { لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ } “Rabbinizden lütuf aramanızda size bir günah yoktur” [Bakara 2/198], { وَآخَرُونَ يَضْرِبُونَ فِي الْأَرْضِ يَبْتَغُونَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ } “...diğer bir kısmı da Allah'ın lütfundan aramak üzere yeryüzünde yol teperler” [Müzzemmil 73/20] ve { بِالْبَاطِلِ إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً عَنْ تَرَاضٍ مِنْكُمْ } “...batıl yollarla [yemeyin]; ancak karşılıklı rızaya dayanan bir ticaret olması müstesnadır” [Nisâ 4/29] buyurmuştur.
وَلِأَجْلِ هَذَا جَاءَ الشَّرْعُ الْكَرِيمُ بِإِبَاحَةِ الْمَصَالِحِ الْمُتَبَادَلَةِ بَيْنَ أَفْرَادِ الْمُجْتَمَعِ عَلَى الْوَجْهِ الْمَشْرُوعِ، لِيَسْتَجْلِبَ كُلٌّ مَصْلَحَتَهُ مِنَ الْآخَرِ، كَالْبُيُوعِ وَالْإِجَارَاتِ وَالْأَكْرِيَةِ وَالْمُسَاقَاةِ وَالْمُضَارَبَةِ، وَمَا جَرَى مَجْرَى ذَلِكَ.
İşte bu sebeple yüce Şeriat, herkesin diğerinden kendi maslahatını celbedebilmesi için alım-satım, icare, kira, müsâkât, mudârabe ve bu kabilden olan muameleler gibi toplum fertleri arasındaki karşılıklı maslahatları meşru bir şekilde mubah kılmıştır.
الْمَصْلَحَةُ الثَّالِثَةُ: الْجَرْيُ عَلَى مَكَارِمِ الْأَخْلَاقِ وَمَحَاسِنِ الْعَادَاتِ، وَقَدْ جَاءَ الْقُرْآنُ بِذَلِكَ بِأَقْوَمِ الطُّرُقِ وَأَعْدَلِهَا، وَالْحَضُّ عَلَى مَكَارِمِ الْأَخْلَاقِ وَمَحَاسِنِ الْعَادَاتِ كَثِيرٌ جِدًّا فِي كِتَابِ اللَّهِ وَسُنَّةِ نَبِيِّهِ ﷺ، وَلِذَلِكَ لَمَّا سُئِلَتْ عَائِشَةُ ﵂ عَنْ خُلُقِهِ ﷺ قَالَتْ: «كَانَ خُلُقُهُ الْقُرْآنَ» لِأَنَّ الْقُرْآنَ يَشْتَمِلُ عَلَى جَمِيعِ مَكَارِمِ الْأَخْلَاقِ ; لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ
Üçüncü maslahat: Güzel ahlak ve iyi adetler üzere hareket etmektir. Kur'an, bunu da en doğru ve en adil yollarla getirmiştir. Güzel ahlaka ve iyi adetlere teşvik, Allah'ın Kitabı'nda ve Peygamberi'nin sallallâhu aleyhi ve sellem sünnetinde pek çoktur. Bu sebepledir ki Âişe radıyallâhu anhâ'ya [Peygamber'in] sallallâhu aleyhi ve sellem ahlakı sorulduğunda: «Onun ahlakı Kur'an'dı» demiştir; zira Kur'an bütün ahlak güzelliklerini ihtiva eder. Çünkü Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır
فِي نَبِيِّهِ ﷺ: وَإِنَّكَ لَعَلى خُلُقٍ عَظِيمٍ [٦٨ \ ٤] .
Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında: { وَإِنَّكَ لَعَلى خُلُقٍ عَظِيمٍ } “Ve şüphesiz sen pek büyük bir ahlak üzerindesin” [Kalem 68/4].
فَدَلَّ مَجْمُوعُ الْآيَةِ وَحَدِيثُ عَائِشَةَ عَلَى أَنَّ الْمُتَّصِفَ بِمَا فِي الْقُرْآنِ مِنْ مَكَارِمِ الْأَخْلَاقِ: أَنَّهُ يَكُونُ عَلَى خُلُقٍ عَظِيمٍ، وَذَلِكَ لِعِظَمِ مَا فِي الْقُرْآنِ مِنْ مَكَارِمِ الْأَخْلَاقِ، وَسَنَذْكُرُ لَكَ بَعْضًا مِنْ ذَلِكَ تَنْبِيهًا بِهِ عَلَى غَيْرِهِ.
Ayetin ve Âişe hadisinin bütünü gösterdi ki Kur'an'daki güzel ahlakla nitelenen kimse, büyük bir ahlak üzere olur. Bu da Kur'an'daki ahlak güzelliklerinin büyüklüğünden ileri gelmektedir. Diğerlerine işaret olmak üzere bunlardan bir kısmını sana zikredeceğiz.
فَمِنْ ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى وَلَا تَنْسَوُا الْفَضْلَ بَيْنَكُمْ الْآيَةَ [٢ \ ٢٣٧] .
Bunlardan biri Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { وَأَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى وَلَا تَنْسَوُا الْفَضْلَ بَيْنَكُمْ } “Affetmeniz takvaya daha yakındır. Aranızdaki fazileti (lütuf ve iyiliği) de unutmayın” [Bakara 2/237].
فَانْظُرْ مَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ مِنَ الْحَضِّ عَلَى مَكَارِمِ الْأَخْلَاقِ مِنَ الْأَمْرِ بِالْعَفْوِ وَالنَّهْيِ عَنْ نِسْيَانِ الْفَضْلِ، وَقَالَ تَعَالَى: وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ أَنْ صَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ أَنْ تَعْتَدُوا الْآيَةَ [٥ \ ٢] ، وَقَالَ تَعَالَى: وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَى أَلَّا تَعْدِلُوا اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى [٥ \ ٨] . فَانْظُرْ مَا فِي هَذِهِ الْآيَاتِ مِنْ مَكَارِمِ الْأَخْلَاقِ، وَالْأَمْرُ بِأَنْ تُعَامِلَ مَنْ عَصَى اللَّهَ فِيكَ بِأَنْ تُطِيعَهُ فِيهِ. وَقَالَ تَعَالَى: وَاعْبُدُوا اللَّهَ وَلَا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا وَبِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَالْجَارِ ذِي الْقُرْبَى وَالْجَارِ الْجُنُبِ وَالصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ وَابْنِ السَّبِيلِ وَمَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ [٤ \ ٣٦] فَانْظُرْ إِلَى هَذَا مِنْ مَكَارِمِ الْأَخْلَاقِ، وَالْأَمْرِ بِالْإِحْسَانِ إِلَى الْمُحْتَاجِينَ وَالضُّعَفَاءِ، وَقَالَ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ وَإِيتَاءِ ذِي الْقُرْبَى وَيَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ وَالْبَغْيِ يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ [١٦ \ ٩٠] ، وَقَالَ تَعَالَى: يَابَنِي آدَمَ خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ الْآيَةَ [٧ \ ٣١] ، وَقَالَ: وَلَا تَقْرَبُوا الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ [٦ \ ١٥١] ، وَقَالَ تَعَالَى: وَإِذَا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِرَامًا [٢٥ \ ٧٢] ، وَقَالَ تَعَالَى: وَإِذَا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ وَقَالُوا لَنَا أَعْمَالُنَا وَلَكُمْ أَعْمَالُكُمْ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ لَا نَبْتَغِي الْجَاهِلِينَ [٢٨ \ ٥٥] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى مَا يَدْعُو إِلَيْهِ الْقُرْآنُ مِنْ مَكَارِمِ الْأَخْلَاقِ، وَمَحَاسِنِ الْعَادَاتِ.
Bu ayette affetmeyi emretmek ve lütfu/iyiliği unutmayı yasaklamak suretiyle ahlak güzelliklerine ne denli teşvik bulunduğuna bir bak! Yine Allah Teâlâ: { وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ أَنْ صَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ أَنْ تَعْتَدُوا } “Sizi Mescid-i Haram'dan alıkoydular diye bir topluluğa olan kininiz, sakın sizi haddi aşmaya sevk etmesin” [Mâide 5/2] ve: { وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَى أَلَّا تَعْدِلُوا اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى } “Bir topluluğa olan kininiz, sakın sizi adaletsiz davranmaya sürüklemesin. Adaletli olun; bu, takvaya daha yakındır” [Mâide 5/8] buyurmuştur. Bu ayetlerdeki ahlak güzelliklerine ve sana karşı Allah'a isyan eden kimseye karşı senin O'na itaatle muamele etmen emrine bir bak! Yine Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَاعْبُدُوا اللَّهَ وَلَا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا وَبِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَالْجَارِ ذِي الْقُرْبَى وَالْجَارِ الْجُنُبِ وَالصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ وَابْنِ السَّبِيلِ وَمَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ } “Allah'a kulluk edin ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın. Ana-babaya, akrabaya, yetimlere, yoksullara, yakın komşuya, uzak komşuya, yanınızdaki arkadaşa, yolcuya ve elinizin altındakilere iyilik edin” [Nisâ 4/36]. İşte bu güzel ahlaka, muhtaçlara ve zayıflara iyilik etme emrine bir bak! Yine Allah Teâlâ: { إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ وَإِيتَاءِ ذِي الْقُرْبَى وَيَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ وَالْبَغْيِ يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ } “Şüphesiz Allah adaleti, iyiliği, akrabaya vermeyi emreder; hayasızlıktan, fenalıktan ve azgınlıktan nehyeder. Düşünüp tutasınız diye size öğüt verir” [Nahl 16/90], { يَابَنِي آدَمَ خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ } “Ey Âdemoğulları! Her mescitte ziynetinizi takının...” [A'râf 7/31], { وَلَا تَقْرَبُوا الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ } “Kötülüklerin açığına da gizlisine de yaklaşmayın” [En'âm 6/151], { وَإِذَا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِرَامًا } “Boş ve faydasız söze rastladıklarında vakarla geçip giderler” [Furkân 25/72] ve { وَإِذَا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ وَقَالُوا لَنَا أَعْمَالُنَا وَلَكُمْ أَعْمَالُكُمْ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ لَا نَبْتَغِي الْجَاهِلِينَ } “Boş sözü işittikleri zaman ondan yüz çevirirler ve: 'Bizim amellerimiz bize, sizin amelleriniz size. Size selam olsun; bizim cahillerle işimiz yoktur' derler” [Kasas 28/55] buyurmuştur. Kur'an'ın çağırdığı güzel ahlak ve iyi adetleri gösteren ayetler bunlarla sınırlı değildir.
وَمِنْ هَدْيِ الْقُرْآنِ لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ: هَدْيُهُ إِلَى حَلِّ الْمَشَاكِلِ الْعَالَمِيَّةِ بِأَقْوَمِ الطُّرُقِ وَأَعْدَلِهَا، وَنَحْنُ دَائِمًا فِي الْمُنَاسَبَاتِ نُبَيِّنُ هَدْيَ الْقُرْآنِ الْعَظِيمِ إِلَى حَلِّ ثَلَاثِ مُشْكِلَاتٍ، هِيَ مِنْ أَعْظَمِ مَا يُعَانِيهِ الْعَالَمُ فِي جَمِيعِ الْمَعْمُورَةِ مِمَّنْ يَنْتَمِي إِلَى الْإِسْلَامِ، تَنْبِيهًا بِهَا عَلَى غَيْرِهَا: الْمُشْكِلَةُ الْأُولَى: هِيَ ضَعْفُ الْمُسْلِمِينَ فِي أَقْطَارِ الدُّنْيَا فِي الْعَدَدِ وَالْعِدَدِ عَنْ مُقَاوَمَةِ الْكُفَّارِ، وَقَدْ هَدَى الْقُرْآنُ الْعَظِيمُ إِلَى حَلِّ هَذِهِ الْمُشْكِلَةِ بِأَقْوَمِ الطُّرُقِ وَأَعْدَلِهَا، فَبَيَّنَ أَنَّ عِلَاجَ الضَّعْفِ عَنْ مُقَاوَمَةِ الْكُفَّارِ إِنَّمَا هُوَ بِصِدْقِ التَّوَجُّهِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، وَقُوَّةِ الْإِيمَانِ بِهِ
Kur'an'ın en doğru yola iletmesinden biri de küresel problemleri en doğru ve en adil yollarla çözmeye rehberlik etmesidir. Biz vesile düştükçe, diğerlerine dikkat çekmek üzere, İslam'a mensup olanlar başta olmak üzere tüm yeryüzünün mustarip olduğu en büyük üç meselenin yüce Kur'an tarafından nasıl çözüldüğünü daima açıklarız: Birinci problem: Dünyanın dört bir yanındaki Müslümanların, kafirlere karşı koyma hususunda sayı ve teçhizat bakımından zayıf olmalarıdır. Yüce Kur'an bu problemin çözümüne en doğru ve en adil yollarla rehberlik etmiş; kafirlere karşı koymadaki zaafın ilacının ancak Allah Teâlâ'ya samimiyetle yönelmekte, O'na olan imanın kuvvetinde
وَالتَّوَكُّلِ عَلَيْهِ ; لِأَنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ عَزِيزٌ، قَاهِرٌ لِكُلِّ شَيْءٍ، فَمَنْ كَانَ مِنْ حِزْبِهِ عَلَى الْحَقِيقَةِ لَا يُمْكِنُ أَنْ يَغْلِبَهُ الْكُفَّارُ وَلَوْ بَلَغُوا مِنَ الْقُوَّةِ مَا بَلَغُوا.
ve O'na tevekkül etmekte olduğunu açıklamıştır. Çünkü Allah güçlüdür, mutlak galiptir, her şeye boyun eğdirendir. Gerçek manada O'nun fırkasından olan kimseye, güç bakımından ne dereceye ulaşırlarsa ulaşsınlar kafirlerin galip gelmesi asla mümkün değildir.
فَمِنَ الْأَدِلَّةِ الْمُبَيِّنَةِ لِذَلِكَ: أَنَّ الْكُفَّارَ لَمَّا ضَرَبُوا عَلَى الْمُسْلِمِينَ ذَلِكَ الْحِصَارَ الْعَسْكَرِيَّ الْعَظِيمَ فِي غَزْوَةِ الْأَحْزَابِ، الْمَذْكُورَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِذْ جَاءُوكُمْ مِنْ فَوْقِكُمْ وَمِنْ أَسْفَلَ مِنْكُمْ وَإِذْ زَاغَتِ الْأَبْصَارُ وَبَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَنَاجِرَ وَتَظُنُّونَ بِاللَّهِ الظُّنُونَ هُنَالِكَ ابْتُلِيَ الْمُؤْمِنُونَ وَزُلْزِلُوا زِلْزَالًا شَدِيدًا [٣٣ \ ١٠ - ١١] ، كَانَ عِلَاجُ ذَلِكَ هُوَ مَا ذَكَرْنَا، فَانْظُرْ شِدَّةَ هَذَا الْحِصَارِ الْعَسْكَرِيِّ وَقُوَّةَ أَثَرِهِ فِي الْمُسْلِمِينَ، مَعَ أَنَّ جَمِيعَ أَهْلِ الْأَرْضِ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ مُقَاطِعُوهُمْ سِيَاسَةً وَاقْتِصَادًا، فَإِذَا عَرَفْتَ ذَلِكَ فَاعْلَمْ أَنَّ الْعِلَاجَ الَّذِي قَابَلُوا بِهِ هَذَا الْأَمْرَ الْعَظِيمَ، وَحَلُّوا بِهِ هَذِهِ الْمُشْكِلَةَ الْعُظْمَى، هُوَ مَا بَيَّنَهُ جَلَّ وَعَلَا (فِي سُورَةِ الْأَحْزَابِ) بِقَوْلِهِ: وَلَمَّا رَأَى الْمُؤْمِنُونَ الْأَحْزَابَ قَالُوا هَذَا مَا وَعَدَنَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَصَدَقَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَمَا زَادَهُمْ إِلَّا إِيمَانًا وَتَسْلِيمًا [٣٣ \ ٢٢] .
Bunu açıklayan delillerden biri şudur: Kafirler Ahzâb Gazvesi'nde Müslümanlara karşı Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda zikredilen o büyük askeri kuşatmayı uyguladıklarında: { إِذْ جَاءُوكُمْ مِنْ فَوْقِكُمْ وَمِنْ أَسْفَلَ مِنْكُمْ وَإِذْ زَاغَتِ الْأَبْصَارُ وَبَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَنَاجِرَ وَتَظُنُّونَ بِاللَّهِ الظُّنُونَ هُنَالِكَ ابْتُلِيَ الْمُؤْمِنُونَ وَزُلْزِلُوا زِلْزَالًا شَدِيدًا } “Hani onlar size hem üstünüzden hem de altınızdan gelmişlerdi; hani gözler kaymış, yürekler hançerelere dayanmıştı ve siz Allah hakkında türlü zanlarda bulunuyordunuz. İşte orada müminler sınanmış ve şiddetli bir sarsıntıyla sarsılmışlardı” [Ahzâb 33/10-11], bunun ilacı işte zikrettiğimiz şey olmuştur. O dönemde yeryüzündeki bütün insanların siyasi ve iktisadi olarak Müslümanları boykot ettiği bir vasatta, bu askeri kuşatmanın şiddetine ve Müslümanlar üzerindeki derin tesirine bir bak! Bunu bildiğinde şunu bil ki onların bu büyük durumu karşıladıkları ve bu muazzam problemi çözdükleri ilaç, Allah Teâlâ'nın Ahzâb suresinde şöyle açıkladığı husustur: { وَلَمَّا رَأَى الْمُؤْمِنُونَ الْأَحْزَابَ قَالُوا هَذَا مَا وَعَدَنَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَصَدَقَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَمَا زَادَهُمْ إِلَّا إِيمَانًا وَتَسْلِيمًا } “Müminler düşman birliklerini (ahzâbı) gördüklerinde: 'İşte bu, Allah'ın ve Resûlü'nün bize vadettiği şeydir. Allah ve Resûlü doğru söylemiştir' dediler. Bu [durum] onların ancak imanını ve teslimiyetini artırdı” [Ahzâb 33/22].
فَهَذَا الْإِيمَانُ الْكَامِلُ، وَهَذَا التَّسْلِيمُ الْعَظِيمُ لِلَّهِ جَلَّ وَعَلَا، ثِقَةً بِهِ، وَتَوَكُّلًا عَلَيْهِ، هُوَ سَبَبُ حَلِّ هَذِهِ الْمُشْكِلَةِ الْعُظْمَى.
İşte O'na güvenip O'na tevekkül ederek Allah Teâlâ'ya gösterilen bu kamil iman ve bu büyük teslimiyet, bu muazzam problemin çözülmesinin sebebi olmuştur.
وَقَدْ صَرَّحَ اللَّهُ تَعَالَى بِنَتِيجَةِ هَذَا الْعِلَاجِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَرَدَّ اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِغَيْظِهِمْ لَمْ يَنَالُوا خَيْرًا وَكَفَى اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ الْقِتَالَ وَكَانَ اللَّهُ قَوِيًّا عَزِيزًا وَأَنْزَلَ الَّذِينَ ظَاهَرُوهُمْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ مِنْ صَيَاصِيهِمْ وَقَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ فَرِيقًا تَقْتُلُونَ وَتَأْسِرُونَ فَرِيقًا وَأَوْرَثَكُمْ أَرْضَهُمْ وَدِيَارَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ وَأَرْضًا لَمْ تَطَئُوهَا وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرًا [٣٣ \ ٢٥، ٢٦، ٢٧] .
Allah Teâlâ bu ilacın neticesini açıkça şöyle ifade buyurmuştur: { وَرَدَّ اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِغَيْظِهِمْ لَمْ يَنَالُوا خَيْرًا وَكَفَى اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ الْقِتَالَ وَكَانَ اللَّهُ قَوِيًّا عَزِيزًا وَأَنْزَلَ الَّذِينَ ظَاهَرُوهُمْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ مِنْ صَيَاصِيهِمْ وَقَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ فَرِيقًا تَقْتُلُونَ وَتَأْسِرُونَ فَرِيقًا وَأَوْرَثَكُمْ أَرْضَهُمْ وَدِيَارَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ وَأَرْضًا لَمْ تَطَئُوهَا وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرًا } “Allah, inkar edenleri öfkeleriyle geri çevirdi; hiçbir hayra eremediler. Savaşta Allah müminlere yetti. Allah güçlüdür, mutlak galiptir. Kitap ehlinden onlara yardım edenleri de kalelerinden indirdi ve kalplerine korku saldı; bir kısmını öldürüyordunuz, bir kısmını da esir alıyordunuz. Onların topraklarını, yurtlarını, mallarını ve henüz ayak basmadığınız bir toprağı size miras bıraktı. Allah her şeye hakkıyla güç yetirendir” [Ahzâb 33/25-27].
وَهَذَا الَّذِي نَصَرَهُمُ اللَّهُ بِهِ عَلَى عَدُوِّهِمْ مَا كَانُوا يَظُنُّونَهُ، وَلَا يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُنْصَرُونَ بِهِ وَهُوَ الْمَلَائِكَةُ وَالرِّيحُ، قَالَ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ جَاءَتْكُمْ جُنُودٌ فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ رِيحًا وَجُنُودًا لَمْ تَرَوْهَا [٣٣ \ ٩] ، وَلَمَّا عَلِمَ جَلَّ وَعَلَا مِنْ أَهْلِ بَيْعَةِ الرِّضْوَانِ الْإِخْلَاصَ الْكَامِلَ، وَنَوَّهَ عَنْ إِخْلَاصِهِمْ بِالِاسْمِ الْمُبْهَمِ الَّذِي هُوَ الْمَوْصُولُ فِي قَوْلِهِ: لَقَدْ رَضِيَ اللَّهُ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ إِذْ يُبَايِعُونَكَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ فَعَلِمَ مَا فِي قُلُوبِهِمْ [٤٨ \ ١٨] : أَيْ مِنَ الْإِيمَانِ وَالْإِخْلَاصِ، كَانَ مِنْ نَتَائِجَ ذَلِكَ مَا ذَكَرَهُ اللَّهُ جَلَّ وَعَلَا فِي قَوْلِهِ: وَأُخْرَى لَمْ تَقْدِرُوا عَلَيْهَا قَدْ أَحَاطَ اللَّهُ بِهَا وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرًا [٤٨ \ ٢١] ، فَصَرَّحَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِأَنَّهُمْ لَمْ يَقْدِرُوا
Allah'ın düşmanlarına karşı kendilerine yardım ettiği bu şey ise hiç tahmin etmedikleri ve kendisiyle yardım olunacaklarını hesaba katmadıkları bir şeydi; o da melekler ve rüzgardı. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ جَاءَتْكُمْ جُنُودٌ فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ رِيحًا وَجُنُودًا لَمْ تَرَوْهَا } “Ey iman edenler! Allah'ın sizin üzerinizdeki nimetini hatırlayın; hani size ordular gelmişti de biz onların üzerine bir rüzgar ve göremediğiniz ordular göndermiştik” [Ahzâb 33/9]. Allah Teâlâ, Rıdvan Biatı ehlinden tam bir ihlas görünce ve onların ihlasına { لَقَدْ رَضِيَ اللَّهُ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ إِذْ يُبَايِعُونَكَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ فَعَلِمَ مَا فِي قُلُوبِهِمْ } “Andolsun ki o ağacın altında sana biat ederlerken Allah müminlerden razı olmuştur; kalplerinde olanı [yani iman ve ihlası] bilmiş...” [Fetih 48/18] buyruğundaki müphem isimle (yani ismi mevsul ile) dikkat çekince, bunun neticelerinden biri de Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda zikrettiği husus olmuştur: { وَأُخْرَى لَمْ تَقْدِرُوا عَلَيْهَا قَدْ أَحَاطَ اللَّهُ بِهَا وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرًا } “Henüz güç yetiremediğiniz, fakat Allah'ın [ilmi ve kudretiyle] kuşattığı başka [ganimetler de lütfetti]. Allah her şeye hakkıyla güç yetirendir” [Fetih 48/21]. Allah Teâlâ bu ayette onların güç yetiremediklerini
عَلَيْهَا، وَأَنَّ اللَّهَ جَلَّ وَعَلَا أَحَاطَ بِهَا فَأَقْدَرَهُمْ عَلَيْهَا، وَذَلِكَ مِنْ نَتَائِجِ قُوَّةِ إِيمَانِهِمْ وَشِدَّةِ إِخْلَاصِهِمْ.
ve Allah Teâlâ'nın onu kuşatarak kendilerini ona muktedir kıldığını açıkça belirtmiştir; bu da onların imanlarının kuvvetinin ve ihlaslarının derinliğinin bir neticesidir.
فَدَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ الْإِخْلَاصَ لِلَّهِ وَقُوَّةَ الْإِيمَانِ بِهِ، هُوَ السَّبَبُ لِقُدْرَةِ الضَّعِيفِ عَلَى الْقَوِيِّ وَغَلَبَتِهِ لَهُ: كَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً بِإِذْنِ اللَّهِ وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ [٢ \ ٢٤٩] ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ: لَمْ تَقْدِرُوا عَلَيْهَا [٤٨ \ ٢١] فِعْلٌ فِي سِيَاقِ النَّفْيِ، وَالْفِعْلُ فِي سِيَاقِ النَّفْيِ مِنْ صِيَغِ الْعُمُومِ عَلَى التَّحْقِيقِ، كَمَا تَقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ، وَوَجْهُهُ ظَاهِرٌ ; لِأَنَّ الْفِعْلَ الصِّنَاعِيَّ - «أَعْنِي الَّذِي يُسَمَّى فِي الِاصْطِلَاحِ فِعْلَ الْأَمْرِ أَوِ الْفِعْلَ الْمَاضِيَ أَوِ الْفِعْلَ الْمُضَارِعَ» - يَنْحَلُّ عِنْدَ النَّحْوِيِّينَ وَبَعْضِ الْبَلَاغِيِّينَ عَنْ مَصْدَرٍ وَزَمَنٍ، كَمَا أَشَارَ لَهُ فِي الْخُلَاصَةِ بِقَوْلِهِ:
Ayet gösterdi ki Allah'a ihlasla yönelmek ve O'na kuvvetle iman etmek, zayıfın güçlüye güç yetirebilmesinin ve ona galip gelmesinin sebebidir: { كَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً بِإِذْنِ اللَّهِ وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ } “Nice az topluluk, Allah'ın izniyle nice çok topluluğa galip gelmiştir. Allah sabredenlerle beraberdir” [Bakara 2/249]. Bu ayette geçen { لَمْ تَقْدِرُوا عَلَيْهَا } “güç yetiremediğiniz” [Fetih 48/21] ifadesi, nefy (olumsuzluk) bağlamında gelmiş bir fiildir. Nefy bağlamındaki fiil ise, usul ilminde yerleştiği üzere tahkike göre umum ifade eden sıygalardandır (genellik kalıplarındandır). Bunun gerekçesi açıktır; zira sınaî fiil –yani terimde emir fiili, mazi fiil veya muzari fiil olarak adlandırılan fiil– nahivcilere ve bazı belagatçılara göre bir masdar ve bir zamana ayrışır; nitekim el-Hulâsa'da (Elfiyye) şu sözüyle buna işaret edilmiştir:
الْمَصْدَرُ اسْمُ مَا سِوَى الزَّمَانِ مِنْ ... مَدْلُولَيِ الْفِعْلِ كَأَمْنٍ مِنْ أَمِنْ
Masdar, fiilin iki delaletinden zaman dışındaki anlamın adıdır; emine (güvende oldu) fiilinden gelen emn (güven) gibi.
وَعِنْدَ جَمَاعَةٍ مِنَ الْبَلَاغِيِّينَ يَنْحَلُّ عَنْ مَصْدَرٍ وَزَمَنٍ وَنِسْبَةٍ، وَهَذَا هُوَ الظَّاهِرُ كَمَا حَرَّرَهُ بَعْضُ الْبَلَاغِيِّينَ، فِي بَحْثِ الِاسْتِعَارَةِ التَّبَعِيَّةِ.
Belagatçılardan bir topluluğa göre ise masdar, zaman ve nispet olarak üçe ayrışır. Tabiî istiâre bahsinde bazı belagatçıların tahkik ettiği üzere zahir olan da budur.
فَالْمَصْدَرُ إِذَنْ كَامِنٌ فِي مَفْهُومِ الْفِعْلِ إِجْمَاعًا، فَيَتَسَلَّطُ النَّفْيُ الدَّاخِلُ عَلَى الْفِعْلِ عَلَى الْمَصْدَرِ الْكَامِنِ فِي مَفْهُومِهِ، وَهُوَ فِي الْمَعْنَى نَكِرَةٌ، إِذْ لَيْسَ لَهُ سَبَبٌ يَجْعَلُهُ مُعَرَّفَةً، فَيُؤَوَّلُ إِلَى مَعْنَى النَّكِرَةِ فِي سِيَاقِ النَّفْيِ، وَهِيَ مَنْ صِيَغِ الْعُمُومِ.
Öyleyse icma ile masdar, fiilin mefhumunda mündemiçtir (saklıdır). Dolayısıyla fiile dahil olan olumsuzluk edatı, onun mefhumunda saklı olan masdara yönelir. Anlam bakımından ise masdar nekiredir; çünkü onu marife kılacak bir sebep yoktur. Böylece nefy bağlamında nekire manasına dönüşür ki bu da umum bildiren sıygalardandır.
فَقَوْلُهُ: لَمْ تَقْدِرُوا عَلَيْهَا [٤٨ \ ٢١] فِي مَعْنَى: لَا قُدْرَةَ لَكُمْ عَلَيْهَا، وَهَذَا يَعُمُّ سَلْبَ جَمِيعِ أَنْوَاعِ الْقُدْرَةِ ; لِأَنَّ النَّكِرَةَ فِي سِيَاقِ النَّفْيِ تَدُلُّ عَلَى عُمُومِ السَّلْبِ وَشُمُولِهِ لِجَمِيعِ الْأَفْرَادِ الدَّاخِلَةِ تَحْتَ الْعُنْوَانِ. كَمَا هُوَ مَعْرُوفٌ فِي مَحَلِّهِ.
Bu sebeple: { لَمْ تَقْدِرُوا عَلَيْهَا } “güç yetiremediğiniz” [Fetih 48/21] kavli, "sizin ona hiçbir gücünüz yoktur" manasındadır. Bu da kudretin bütün türlerinin nefyedilmesini kapsar; çünkü nefy bağlamındaki nekire, olumsuzluğun umumiliğine ve bu başlık altına giren bütün fertleri kapsadığına delalet eder; ilgili yerinde bilindiği üzere.
وَبِهَذَا تَعْلَمُ أَنَّ جَمِيعَ أَنْوَاعِ الْقُدْرَةِ عَلَيْهَا مَسْلُوبٌ عَنْهُمْ، وَلَكِنَّ اللَّهَ جَلَّ وَعَلَا أَحَاطَ بِهَا فَأَقْدَرَهُمْ عَلَيْهَا، لِمَا عَلِمَ مِنَ الْإِيمَانِ وَالْإِخْلَاصِ فِي قُلُوبِهِمْ وَإِنَّ جُنْدَنَا لَهُمُ الْغَالِبُونَ [٣٧ \ ١٧٣] .
Bununla anlarsın ki ona dair her türlü güç onlardan nefyedilmişti; fakat kalplerindeki iman ve ihlası bildiği için Allah Teâlâ onu kuşatmış ve onları buna muktedir kılmıştır: { وَإِنَّ جُنْدَنَا لَهُمُ الْغَالِبُونَ } “Ve şüphesiz bizim ordumuz, elbette onlar galip gelecek olanlardır” [Sâffât 37/173].
الْمُشْكِلَةُ الثَّانِيَةُ: هِيَ تَسْلِيطُ الْكُفَّارِ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ بِالْقَتْلِ وَالْجِرَاحِ وَأَنْوَاعِ الْإِيذَاءِ، مَعَ أَنَّ الْمُسْلِمِينَ عَلَى الْحَقِّ، وَالْكُفَّارَ عَلَى الْبَاطِلِ.
İkinci problem: Müslümanlar hak üzere, kafirler ise batıl üzere olmalarına rağmen; kafirlerin öldürme, yaralama ve türlü eziyetlerle müminlere musallat edilmesidir.
وَهَذِهِ الْمُشْكِلَةُ اسْتَشْكَلَهَا أَصْحَابُ النَّبِيِّ ﷺ، فَأَفْتَى اللَّهُ جَلَّ وَعَلَا فِيهَا، وَبَيَّنَ السَّبَبَ فِي ذَلِكَ بِفَتْوَى سَمَاوِيَّةٍ تُتْلَى فِي كِتَابِهِ جَلَّ وَعَلَا.
Bu meseleyi Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem ashabı müşkül (anlaşılması güç) görmüş; bunun üzerine Allah Teâlâ bu konuda hüküm vermiş ve bunun sebebini Kendi Kitabı'nda okunan semavi bir fetva ile açıklamıştır.
وَذَلِكَ أَنَّهُ لَمَّا وَقَعَ مَا وَقَعَ بِالْمُسْلِمِينَ يَوْمَ أُحُدٍ: فَقُتِلَ عَمُّ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَابْنُ
Şöyle ki Uhud günü Müslümanların başına gelenler gelip Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem amcası ve halasının oğlu
عَمَّتِهِ، وَمُثِّلَ بِهِمَا، وَقُتِلَ غَيْرُهُمَا مِنَ الْمُهَاجِرِينَ، وَقُتِلَ سَبْعُونَ رَجُلًا مِنَ الْأَنْصَارِ، وَجُرِحَ ﷺ، وَشُقَّتْ شَفَتُهُ، وَكُسِرَتْ رُبَاعِيَّتُهُ، وَشُجَّ ﷺ.
öldürülüp cesetlerine müsle uygulandığında (organları kesildiğinde), Muhacirlerden başkaları katledildiğinde, Ensar'dan yetmiş kişi şehit düştüğünde, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem yaralanıp dudağı yarıldığında, ön dişi kırıldığında ve başından yaralandığında,
اسْتَشْكَلَ الْمُسْلِمُونَ ذَلِكَ، وَقَالُوا: كَيْفَ يُدَالُ مِنَّا الْمُشْرِكُونَ وَنَحْنُ عَلَى الْحَقِّ وَهُمْ عَلَى الْبَاطِلِ؟ فَأَنْزَلَ اللَّهُ قَوْلَهُ تَعَالَى: مُبِينٍ أَوَلَمَّا أَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَيْهَا قُلْتُمْ أَنَّى هَذَا قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِكُمْ [٣ \ ١٦٥] .
Müslümanlar bunu müşkül görüp: "Biz hak üzere, onlar ise batıl üzere iken müşrikler bize nasıl galip gelebiliyor?" dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ şu ayetini indirdi: { أَوَلَمَّا أَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَيْهَا قُلْتُمْ أَنَّى هَذَا قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِكُمْ } “İki katını (düşmanınızın) başına getirdiğiniz bir musibet size isabet edince: 'Bu nereden geldi?' mi dediniz? De ki: 'O, kendi nefislerinizdendir'” [Âl-i İmrân 3/165].
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِكُمْ، فِيهِ إِجْمَالٌ بَيَّنَهُ تَعَالَى بِقَوْلِهِ: وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ حَتَّى إِذَا فَشِلْتُمْ وَتَنَازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ وَعَصَيْتُمْ مِنْ بَعْدِ مَا أَرَاكُمْ مَا تُحِبُّونَ مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الدُّنْيَا - إِلَى قَوْلِهِ - لِيَبْتَلِيَكُمْ [٣ \ ١٥٢] .
Allah Teâlâ'nın: { قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِكُمْ } “De ki: O, kendi nefislerinizdendir” buyruğunda bir kapalılık (icmâl) vardır ki Teâlâ bunu şu buyruğuyla açıklamıştır: { وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ حَتَّى إِذَا فَشِلْتُمْ وَتَنَازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ وَعَصَيْتُمْ مِنْ بَعْدِ مَا أَرَاكُمْ مَا تُحِبُّونَ مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الدُّنْيَا } “Andolsun ki O'nun izniyle onları kırıp geçirdiğiniz sırada Allah size olan vadini yerine getirmişti. Nihayet sevdiğiniz şeyi (zaferi) size gösterdikten sonra zaaf gösterdiniz, emir konusunda çekiştiniz ve isyan ettiniz. İçinizden kimi dünyayı istiyordu...” ayetinden { لِيَبْتَلِيَكُمْ } “...sizi sınamak için” [Âl-i İmrân 3/152] kavline kadar.
فَفِي هَذِهِ الْفَتْوَى السَّمَاوِيَّةِ بَيَانٌ وَاضِحٌ ; لِأَنَّ سَبَبَ تَسْلِيطِ الْكُفَّارِ عَلَى الْمُسْلِمِينَ هُوَ فَشَلُ الْمُسْلِمِينَ، وَتَنَازُعُهُمْ فِي الْأَمْرِ، وَعِصْيَانُهُمْ أَمْرَهُ ﷺ، وَإِرَادَةُ بَعْضِهِمُ الدُّنْيَا مُقَدِّمًا لَهَا عَلَى أَمْرِ الرَّسُولِ ﷺ، وَقَدْ أَوْضَحْنَا هَذَا فِي سُورَةِ «آلِ عِمْرَانَ» وَمَنْ عَرَفَ أَصْلَ الدَّاءِ عَرَفَ الدَّوَاءَ، كَمَا لَا يَخْفَى.
Bu semavi fetvada açık bir beyan vardır; zira kafirlerin Müslümanlara musallat edilmesinin sebebi Müslümanların zaaf göstermesi, aralarında çekişmesi, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem emrine isyan etmesi ve bazılarının dünyayı isteyip onu Resûl'ün sallallâhu aleyhi ve sellem emrinin önüne geçirmesidir. Bunu Âl-i İmrân suresinde açıklamıştık. Gizli olmadığı üzere, derdin kaynağını bilen devasını da bilir.
الْمُشْكِلَةُ الثَّالِثَةُ: هِيَ اخْتِلَافُ الْقُلُوبِ الَّذِي هُوَ أَعْظَمُ الْأَسْبَابِ فِي الْقَضَاءِ عَلَى كِيَانِ الْأُمَّةِ الْإِسْلَامِيَّةِ، لِاسْتِلْزَامِهِ الْفَشَلَ، وَذَهَابَ الْقُوَّةِ وَالدَّوْلَةِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَلَا تَنَازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ [الْآيَةَ ٨ \ ٤٦] .
Üçüncü problem: Kalplerin ayrılığıdır ki bu, zaafa düşmeyi, gücün ve devletin elden gitmesini gerektirdiği için İslam ümmetinin varlığını yok etmedeki en büyük sebeptir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَلَا تَنَازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ } “Birbirinizle çekişmeyin; sonra zaafa düşersiniz ve kuvvetiniz/devletiniz elden gider” [Enfâl 8/46].
وَقَدْ أَوْضَحْنَا مَعْنَى هَذِهِ الْآيَةِ فِي سُورَةِ «الْأَنْفَالِ» .
Bu ayetin anlamını Enfâl suresinde açıklamıştık.
فَتَرَى الْمُجْتَمَعَ الْإِسْلَامِيَّ الْيَوْمَ فِي أَقْطَارِ الدُّنْيَا يُضْمِرُ بَعْضُهُمْ لِبَعْضِ الْعَدَاوَةِ وَالْبَغْضَاءِ، وَإِنْ جَامَلَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا فَإِنَّهُ لَا يَخْفَى عَلَى أَحَدٍ أَنَّهَا مُجَامِلَةً، وَأَنَّ مَا تَنْطَوِي عَلَيْهِ الضَّمَائِرُ مُخَالِفٌ لِذَلِكَ.
Bugün dünyanın dört bir yanındaki İslam toplumunu görürsün ki bir kısmı diğerine düşmanlık ve kin beslemektedir; birbirlerine nezaket gösterseler bile, bunun sadece yapmacık bir nezaket olduğu ve kalplerin gizlediği duyguların buna aykırı bulunduğu kimseye gizli kalmaz.
وَقَدْ بَيَّنَ تَعَالَى فِي سُورَةِ «الْحَشْرِ» أَنَّ سَبَبَ هَذَا الدَّاءِ الَّذِي عَمَّتْ بِهِ الْبَلْوَى إِنَّمَا هُوَ ضَعْفُ الْعَقْلِ ; قَالَ تَعَالَى: تَحْسَبُهُمْ جَمِيعًا وَقُلُوبُهُمْ شَتَّى [٥٩ \ ١٤] ، ثُمَّ ذَكَرَ الْعِلَّةَ لِكَوْنِ قُلُوبِهِمْ شَتَّى بُقُولِهِ: ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَعْقِلُونَ [٥٩ \ ١٤] ، وَلَا شَكَّ أَنَّ دَاءَ ضَعْفِ الْعَقْلِ الَّذِي يُصِيبُهُ فَيُضْعِفُهُ عَنْ إِدْرَاكِ الْحَقَائِقِ، وَتَمْيِيزِ الْحَقِّ مِنَ الْبَاطِلِ، وَالنَّافِعِ مِنَ الضَّارِّ، وَالْحَسَنِ مِنَ الْقَبِيحِ، لَا دَوَاءَ لَهُ إِلَّا إِنَارَتُهُ بِنُورِ الْوَحْيِ ; لِأَنَّ نُورَ الْوَحْيِ يَحْيَا بِهِ مَنْ كَانَ مَيِّتًا وَيُضِيءُ الطَّرِيقَ لِلْمُتَمَسِّكِ بِهِ، فَيُرِيهِ الْحَقَّ حَقًّا وَالْبَاطِلَ بَاطِلًا، وَالنَّافِعَ نَافِعًا، وَالضَّارَّ ضَارًّا، قَالَ تَعَالَى: أَوَمَنْ كَانَ مَيْتًا فَأَحْيَيْنَاهُ وَجَعَلْنَا لَهُ نُورًا يَمْشِي بِهِ فِي النَّاسِ كَمَنْ مَثَلُهُ فِي الظُّلُمَاتِ لَيْسَ بِخَارِجٍ مِنْهَا كَذَلِكَ [٦ \ ١٢٢]
Allah Teâlâ Haşr suresinde, herkesi saran bu umumi illetin sebebinin aklın zayıflığı olduğunu açıklamıştır. Allah Teâlâ: { تَحْسَبُهُمْ جَمِيعًا وَقُلُوبُهُمْ شَتَّى } “Sen onları birlik sanırsın, oysa kalpleri darmadağınıktır” [Haşr 59/14] buyurmuş, ardından kalplerinin darmadağınık olmasının illetini şu buyruğuyla belirtmiştir: { ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَعْقِلُونَ } “Bu, onların akletmeyen bir topluluk olmalarındandır” [Haşr 59/14]. Şüphe yok ki akla isabet edip onu hakikatleri kavramaktan, hak ile batılı, faydalı ile zararlıyı, güzel ile çirkini ayırt etmekten aciz bırakan akıl zayıflığı hastalığının, vahyin nuruyla aydınlatılmaktan başka hiçbir ilacı yoktur. Zira vahyin nuruyla ölü olan kimse dirilir ve o nur, sımsıkı sarılan kimsenin yolunu aydınlatarak ona hakkı hak, batılı batıl, faydalıyı faydalı, zararlıyı da zararlı olarak gösterir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { أَوَمَنْ كَانَ مَيْتًا فَأَحْيَيْنَاهُ وَجَعَلْنَا لَهُ نُورًا يَمْشِي بِهِ فِي النَّاسِ كَمَنْ مَثَلُهُ فِي الظُّلُمَاتِ لَيْسَ بِخَارِجٍ مِنْهَا كَذَلِكَ } “Ölü iken kendisini dirilttiğimiz ve insanlar arasında yürümesi için kendisine bir nur verdiğimiz kimse, karanlıklar içinde kalıp oradan hiç çıkamayacak durumdaki kimse gibi olur mu? İşte böyle...” [En'âm 6/122].
وَقَالَ تَعَالَى: اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ [٢ \ ٢٥٧] وَمَنْ أُخْرِجَ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ أَبْصَرَ الْحَقَّ ; لِأَنَّ ذَلِكَ النُّورَ يَكْشِفُ لَهُ عَنِ الْحَقَائِقِ فَيُرِيهِ الْحَقَّ حَقًّا، وَالْبَاطِلَ بَاطِلًا، وَقَالَ تَعَالَى: أَفَمَنْ يَمْشِي مُكِبًّا عَلَى وَجْهِهِ أَهْدَى أَمَّنْ يَمْشِي سَوِيًّا عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ [٦٧ \ ٢٢] ، وَقَالَ تَعَالَى: وَمَا يَسْتَوِي الْأَعْمَى وَالْبَصِيرُ وَلَا الظُّلُمَاتُ وَلَا النُّورُ وَلَا الظِّلُّ وَلَا الْحَرُورُ وَمَا يَسْتَوِي الْأَحْيَاءُ وَلَا الْأَمْوَاتُ [٣٥ \ ١٩ - ٢٢] ، وَقَالَ تَعَالَى: مَثَلُ الْفَرِيقَيْنِ كَالْأَعْمَى وَالْأَصَمِّ وَالْبَصِيرِ وَالسَّمِيعِ هَلْ يَسْتَوِيَانِ مَثَلًا الْآيَةَ [١١ \ ٢٤] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى أَنَّ الْإِيمَانَ يُكْسِبُ الْإِنْسَانَ حَيَاةً بَدَلًا مِنَ الْمَوْتِ الَّذِي كَانَ فِيهِ، وَنُورًا بَدَلًا مِنَ الظُّلُمَاتِ الَّتِي كَانَ فِيهَا.
Yine Allah Teâlâ: { اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ } “Allah iman edenlerin velisidir; onları karanlıklardan nura çıkarır” [Bakara 2/257] buyurmuştur. Karanlıklardan nura çıkarılan kimse ise hakkı görür; çünkü o nur onun için hakikatleri açığa çıkarır, böylece ona hakkı hak, batılı da batıl olarak gösterir. Yine Allah Teâlâ: { أَفَمَنْ يَمْشِي مُكِبًّا عَلَى وَجْهِهِ أَهْدَى أَمَّنْ يَمْشِي سَوِيًّا عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ } “Şimdi yüzüstü kapanarak yürüyen mi daha doğru yoldadır, yoksa dosdoğru bir yol üzerinde dimdik yürüyen mi?” [Mülk 67/22], { وَمَا يَسْتَوِي الْأَعْمَى وَالْبَصِيرُ وَلَا الظُّلُمَاتُ وَلَا النُّورُ وَلَا الظِّلُّ وَلَا الْحَرُورُ وَمَا يَسْتَوِي الْأَحْيَاءُ وَلَا الْأَمْوَاتُ } “Kör ile gören bir olmaz. Karanlıklar ile aydınlık da bir olmaz. Gölge ile sıcaklık da bir olmaz. Diriler ile ölüler de bir olmaz” [Fâtır 35/19-22] ve { مَثَلُ الْفَرِيقَيْنِ كَالْأَعْمَى وَالْأَصَمِّ وَالْبَصِيرِ وَالسَّمِيعِ هَلْ يَسْتَوِيَانِ مَثَلًا } “Bu iki zümrenin durumu, kör ve sağır ile gören ve işiten kimsenin durumu gibidir. Bunlar hiç eşit olur mu?...” [Hûd 11/24] buyurmuştur. İmanın insana, içinde bulunduğu ölüm yerine hayat, içinde bulunduğu karanlıklar yerine de nur kazandırdığını gösteren ayetler bunlarla sınırlı değildir.
وَهَذَا النُّورُ عَظِيمٌ يَكْشِفُ الْحَقَائِقَ كَشْفًا عَظِيمًا، كَمَا قَالَ تَعَالَى: مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكَاةٍ فِيهَا مِصْبَاحٌ - إِلَى قَوْلِهِ وَيَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثَالَ لِلنَّاسِ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ [٢٤ \ ٣٥] ، وَلَمَّا كَانَ تَتَبُّعُ جَمِيعِ مَا تَدُلُّ عَلَيْهِ هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ مِنْ هَدْيِ الْقُرْآنِ لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ يَقْتَضِي تَتَبُّعَ جَمِيعِ الْقُرْآنِ وَجَمِيعِ السُّنَّةِ ; لِأَنَّ الْعَمَلَ بِالسُّنَّةِ مِنْ هَدْيِ الْقُرْآنِ لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ ; لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا [٥٩ \ ٧] ، وَكَانَ تَتَبُّعُ جَمِيعِ ذَلِكَ غَيْرَ مُمْكِنٍ فِي هَذَا الْكِتَابِ الْمُبَارَكِ، اقْتَصَرْنَا عَلَى هَذِهِ الْجُمَلِ الَّتِي ذَكَرْنَا مِنْ هَدْيِ الْقُرْآنِ لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ تَنْبِيهًا بِهَا عَلَى غَيْرِهَا، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Bu nur çok büyüktür ve hakikatleri muazzam bir şekilde açığa çıkarır; nitekim Allah Teâlâ: { مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكَاةٍ فِيهَا مِصْبَاحٌ } “O'nun nurunun misali, içinde kandil bulunan bir kandillik gibidir...” ayetinden { وَيَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثَالَ لِلنَّاسِ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } “...Allah insanlara misaller verir. Allah her şeyi hakkıyla bilendir” [Nûr 24/35] kavline kadar buyurmuştur. Bu yüce ayetin Kur'an'ın en doğru yola iletmesine dair delalet ettiği her hususu tek tek ele almak, bütün Kur'an'ı ve bütün Sünnet'i araştırmayı gerektirir; zira Sünnet ile amel etmek de Allah Teâlâ'nın: { وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا } “Resûl size ne verdiyse onu alın, size neyi yasakladıysa ondan sakının” [Haşr 59/7] buyruğu gereğince Kur'an'ın en doğru yola iletmesindendir. Bütün bunları bu mübarek kitapta tek tek ele almak mümkün olmadığından, diğerlerine dikkat çekmek amacıyla Kur'an'ın en doğru yola iletmesine dair zikrettiğimiz bu ana başlıklarla yetindik. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَيَدْعُ الْإِنْسَانُ بِالشَّرِّ دُعَاءَهُ بِالْخَيْرِ وَكَانَ الْإِنْسَانُ عَجُولًا.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: { وَيَدْعُ الْإِنْسَانُ بِالشَّرِّ دُعَاءَهُ بِالْخَيْرِ وَكَانَ الْإِنْسَانُ عَجُولًا } “İnsan, hayra dua ettiği gibi şerre de dua eder. İnsan pek acelecidir”.
فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ وَجْهَانِ مِنَ التَّفْسِيرِ لِلْعُلَمَاءِ، وَأَحَدُهُمَا يَشْهَدُ لَهُ قُرْآنٌ.
Bu yüce ayetin tefsirinde ilim ehlinin iki görüşü vardır ve bunlardan birine Kur'an şahitlik etmektedir.
وَهُوَ أَنَّ مَعْنَى الْآيَةِ: وَيَدْعُ الْإِنْسَانُ بِالشَّرِّ [١٧ \ ١١] ، كَأَنْ يَدْعُوَ عَلَى نَفْسِهِ أَوْ وَلَدِهِ بِالْهَلَاكِ عِنْدَ الضَّجَرِ مِنْ أَمْرٍ، فَيَقُولُ اللَّهُمَّ أَهْلِكْنِي، أَوْ أَهْلِكْ وَلَدِي، فَيَدْعُو بِالشَّرِّ دُعَاءً لَا يُحِبُّ أَنْ يُسْتَجَابَ لَهُ، وَقَوْلُهُ دُعَاءَهُ بِالْخَيْرِ أَيْ يَدْعُو بِالشَّرِّ كَمَا يَدْعُو بِالْخَيْرِ فَيَقُولُ عِنْدَ الضَّجَرِ: اللَّهُمَّ أَهْلِكْ وَلَدِي، كَمَا يَقُولُ فِي غَيْرِ وَقْتِ الضَّجَرِ: اللَّهُمَّ عَافِهِ، وَنَحْوُ ذَلِكَ مِنَ الدُّعَاءِ.
O da ayetin anlamının: { وَيَدْعُ الْإِنْسَانُ بِالشَّرِّ } “İnsan şerre dua eder” [İsrâ 17/11] olmasıdır; yani bir şeyden canı sıkılıp öfkelendiğinde kendi aleyhine veya çocuğunun aleyhine helak olması için beddua ederek: "Allah'ım, beni helak et!" yahut "Çocuğumu helak et!" der. Böylece kabul edilmesini hiç de istemediği bir bedduayı şer olarak yapar. { دُعَاءَهُ بِالْخَيْرِ } “hayra dua ettiği gibi” kavli ise; hayra dua ettiği gibi şerre de dua eder demektir; zira canı sıkıldığında: "Allah'ım, çocuğumu helak et!" dediği gibi, canının sıkkın olmadığı vakitte de: "Allah'ım, ona afiyet ver!" der ve buna benzer dualar eder.
وَلَوِ اسْتَجَابَ اللَّهُ دُعَاءَهُ بِالشَّرِّ لَهَلَكَ، وَيَدُلُّ لِهَذَا الْمَعْنَى قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَوْ يُعَجِّلُ اللَّهُ لِلنَّاسِ الشَّرَّ اسْتِعْجَالَهُمْ بِالْخَيْرِ لَقُضِيَ إِلَيْهِمْ أَجَلُهُمْ [١٠ \ ١١] أَيْ: لَوْ عَجَّلَ لَهُمُ الْإِجَابَةَ بِالشَّرِّ كَمَا يُعَجِّلُ لَهُمُ الْإِجَابَةَ بِالْخَيْرِ لَقُضِيَ إِلَيْهِمْ أَجَلُهُمْ ; أَيْ لَهَلَكُوا
Şayet Allah onun şer dualarını kabul etseydi, helak olurdu. Bu anlama Allah Teâlâ'nın şu buyruğu delalet etmektedir: { وَلَوْ يُعَجِّلُ اللَّهُ لِلنَّاسِ الشَّرَّ اسْتِعْجَالَهُمْ بِالْخَيْرِ لَقُضِيَ إِلَيْهِمْ أَجَلُهُمْ } “Eğer Allah insanlara, onların hayrı çarçabuk istedikleri gibi şerri de acele verseydi, elbette ecelleri kendilerine yetirilmiş (helak edilmiş) olurdu” [Yûnus 10/11]. Yani: Onların hayır konusundaki dualarını çabucak kabul ettiği gibi şer konusundaki dualarını da hemen kabul etseydi ecelleri yetirilmiş olurdu; yani helak olurlar
وَمَاتُوا، فَالِاسْتِعْجَالُ بِمَعْنَى التَّعْجِيلِ.
ve ölürlerdi. Buradaki isti'câl (çarçabuk isteme), ta'cîl (acele verme) manasındadır.
وَيَدْخُلُ فِي دُعَاءِ الْإِنْسَانِ بِالشَّرِّ قَوْلُ النَّضِرِ بْنِ الْحَارِثِ الْعَبْدَرِيِّ: اللَّهُمَّ إِنْ كَانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنَا حِجَارَةً مِنَ السَّمَاءِ أَوِ ائْتِنَا بِعَذَابٍ أَلِيمٍ [٨ \ ٣٢] .
İnsanın şer duası kapsamına Nadr b. el-Hâris el-Abderî'nin şu sözü de girer: { اللَّهُمَّ إِنْ كَانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنَا حِجَارَةً مِنَ السَّمَاءِ أَوِ ائْتِنَا بِعَذَابٍ أَلِيمٍ } “Allah'ım! Eğer bu Senin katından gelmiş bir hak ise, gökten üzerimize taş yağdır yahut bize acı bir azap getir” [Enfâl 8/32].
وَمِمَّنْ فَسَّرَ الْآيَةَ الْكَرِيمَةَ بِمَا ذَكَرْنَا: ابْنُ عَبَّاسٍ، وَمُجَاهِدٌ، وَقَتَادَةُ، وَهُوَ أَصَحُّ التَّفْسِيرَيْنِ لِدَلَالَةِ آيَةِ يُونُسَ عَلَيْهِ.
Bu yüce ayeti zikrettiğimiz şekilde tefsir edenler arasında İbn Abbâs, Mücâhid ve Katâde bulunmaktadır. Yûnus suresindeki ayetin buna delalet etmesi sebebiyle iki tefsirden en sahih olanı budur.
الْوَجْهُ الثَّانِي فِي تَفْسِيرِ الْآيَةِ: أَنَّ الْإِنْسَانَ كَمَا يَدْعُو بِالْخَيْرِ فَيَسْأَلُ اللَّهَ الْجَنَّةَ، وَالسَّلَامَةَ مِنَ النَّارِ، وَمِنْ عَذَابِ الْقَبْرِ، كَذَلِكَ قَدْ يَدْعُو بِالشَّرِّ فَيَسْأَلُ اللَّهَ أَنْ يُيَسِّرَ لَهُ الزِّنَى بِمَفْسُوقَتِهِ، أَوْ قَتْلَ مُسْلِمٍ هُوَ عَدُوٌّ لَهُ وَنَحْوَ ذَلِكَ، وَمِنْ هَذَا الْقَبِيلِ قَوْلُ ابْنُ جَامِعٍ:
Ayetin tefsirindeki ikinci vecih: İnsan hayır için dua ettiği, Allah'tan cenneti, cehennemden ve kabir azabından kurtuluşu istediği gibi; bazen de şer için dua edip Allah'tan gayrimeşru ilişki yaşadığı kadınla zinayı kendisine kolaylaştırmasını yahut kendisine düşman olan bir Müslümanı öldürmeyi ve benzeri şeyleri ister. İbn Câmi'in şu sözü bu kabildendir:
أَطُوفُ بِالْبَيْتِ فِيمَنْ يَطُوفُ ... وَأَرْفَعُ مِنْ مِئْزَرِي الْمُسْبَلِ
Tavaf edenlerle birlikte Beyt'i tavaf ederim / Ve [yerde sürünen] uzun izârımı yukarı kaldırırım.
وَأَسْجُدُ بِاللَّيْلِ حَتَّى الصَّبَاحَ ... وَأَتْلُو مِنَ الْمُحْكَمِ الْمُنَزَّلِ
Geceleyin sabaha kadar secde ederim / Ve indirilmiş muhkem [ayetlerden] okurum.
عَسَى فَارِجُ الْهَمَّ عَنْ يُوسُفَ ... يُسَخِّرُ لِي رَبَّةَ الْمَحْمَلِ
Umulur ki Yûsuf'un kederini gideren [Allah] / O mahfe sahibesi [kadını] bana boyun eğdirir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَجَعَلْنَا اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ آيَتَيْنِ فَمَحَوْنَا آيَةَ اللَّيْلِ وَجَعَلْنَا آيَةَ النَّهَارِ مُبْصِرَةً لِتَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ وَلِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَالْحِسَابَ وَكُلَّ شَيْءٍ فَصَّلْنَاهُ تَفْصِيلًا.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: { وَجَعَلْنَا اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ آيَتَيْنِ فَمَحَوْنَا آيَةَ اللَّيْلِ وَجَعَلْنَا آيَةَ النَّهَارِ مُبْصِرَةً لِتَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ وَلِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَالْحِسَابَ وَكُلَّ شَيْءٍ فَصَّلْنَاهُ تَفْصِيلًا } “Biz geceyi ve gündüzü iki ayet (delil) kıldık; gece ayetini silip gündüz ayetini aydınlatıcı yaptık ki Rabbinizden bir lütuf arayasınız, yılların sayısını ve hesabı bilesiniz. Biz her şeyi ayrıntılı olarak açıkladık.”
ذَكَرَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّهُ جَعَلَ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ آيَتَيْنِ، أَيْ عَلَامَتَيْنِ دَالَّتَيْنِ عَلَى أَنَّهُ الرَّبُّ الْمُسْتَحِقُّ أَنَّ يُعْبَدَ وَحْدَهُ، وَلَا يُشْرَكُ مَعَهُ غَيْرُهُ، وَكَرَّرَ تَعَالَى هَذَا الْمَعْنَى فِي مَوَاضِعَ كَثِيرَةٍ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَمِنْ آيَاتِهِ اللَّيْلُ وَالنَّهَارُ [٤١ \ ٣٧] ، وَقَوْلِهِ: وَآيَةٌ لَهُمُ اللَّيْلُ نَسْلَخُ مِنْهُ النَّهَارَ فَإِذَا هُمْ مُظْلِمُونَ [٣٦ \ ٣٧] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ فِي اخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَمَا خَلَقَ اللَّهُ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَّقُونَ [١٠ \ ٦] ، وَقَوْلِهِ: إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ لَآيَاتٍ لِأُولِي الْأَلْبَابِ [٣ \ ١٩٠] ، وَقَوْلِهِ: إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِمَا يَنْفَعُ النَّاسَ - إِلَى قَوْلِهِ - لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ [٢ \ ١٦٤] ، وَقَوْلِهِ: وَهُوَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ وَلَهُ اخْتِلَافُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ أَفَلَا تَعْقِلُونَ [٣٣ \ ٨٠] ، وَقَوْلِهِ: وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ خِلْفَةً لِمَنْ أَرَادَ أَنْ يَذَّكَّرَ أَوْ أَرَادَ شُكُورًا [٢٥ \ ٦٢] ، وَقَوْلِهِ: خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ يُكَوِّرُ اللَّيْلَ عَلَى النَّهَارِ وَيُكَوِّرُ النَّهَارَ عَلَى اللَّيْلِ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِي لِأَجَلٍ مُسَمًّى أَلَا هُوَ الْعَزِيزُ الْغَفَّارُ [٣٩ \ ٥] ، وَقَوْلِهِ: فَالِقُ الْإِصْبَاحِ وَجَعَلَ اللَّيْلَ سَكَنًا
Celle ve Alâ bu yüce ayette gece ile gündüzü iki ayet, yani yalnızca Kendisine ibadet edilmeye layık olan ve Kendisine hiçbir ortağın koşulamayacağı Rab olduğuna delalet eden iki alamet kıldığını zikretmiştir. Yüce [Allah] bu anlamı pek çok yerde tekrarlamıştır; nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyrukları böyledir: { وَمِنْ آيَاتِهِ اللَّيْلُ وَالنَّهَارُ } “Gece ve gündüz O'nun ayetlerindendir” [Fussilet 41/37], { وَآيَةٌ لَهُمُ اللَّيْلُ نَسْلَخُ مِنْهُ النَّهَارَ فَإِذَا هُمْ مُظْلِمُونَ } “Gece de onlar için bir delildir; biz ondan gündüzü sıyırıp çekeriz de hemen karanlıkta kalıverirler” [Yâsîn 36/37], { إِنَّ فِي اخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَمَا خَلَقَ اللَّهُ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَّقُونَ } “Şüphesize gece ile gündüzün birbiri ardınca değişmesinde ve Allah'ın göklerde ve yerde yarattığı şeylerde, sakınan bir kavim için elbette nice ayetler vardır” [Yûnus 10/6], { إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ لَآيَاتٍ لِأُولِي الْأَلْبَابِ } “Şüphesiz göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün birbiri ardınca gelişinde akıl sahipleri için nice ayetler vardır” [Âl-i İmrân 3/190], { إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِمَا يَنْفَعُ النَّاسَ } -şu ayetin sonuna kadar- { لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ } “Şüphesiz göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün birbiri ardınca gelişinde, insanlara yarar sağlayan şeylerle denizde akıp giden gemilerde... akleden bir topluluk için nice deliller vardır” [Bakara 2/164], { وَهُوَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ وَلَهُ اخْتِلَافُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ أَفَلَا تَعْقِلُونَ } “O, dirilten ve öldürendir; gece ile gündüzün değişmesi O'nun eseridir. Hâlâ akletmez misiniz?” [Mü'minûn 23/80], { وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ خِلْفَةً لِمَنْ أَرَادَ أَنْ يَذَّكَّرَ أَوْ أَرَادَ شُكُورًا } “O, öğüt alıp düşünmek isteyen yahut şükretmek isteyen kimseler için gece ile gündüzü birbiri ardınca getirendir” [Furkân 25/62], { خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ يُكَوِّرُ اللَّيْلَ عَلَى النَّهَارِ وَيُكَوِّرُ النَّهَارَ عَلَى اللَّيْلِ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِي لِأَجَلٍ مُسَمًّى أَلَا هُوَ الْعَزِيزُ الْغَفَّارُ } “O, gökleri ve yeri hak ile yarattı. Geceyi gündüzün üzerine sarıyor, gündüzü de gecenin üzerine sarıyor; güneşi ve ayı emre boyun eğdirmiştir, her biri belirlenmiş bir süreye kadar akıp gitmektedir. İyi bilin ki O, mutlak güç sahibidir, çok bağışlayandır” [Zümer 39/5] ve { فَالِقُ الْإِصْبَاحِ وَجَعَلَ اللَّيْلَ سَكَنًا
وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ حُسْبَانًا ذَلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ [٦ \ ٩٦] ، وَقَوْلِهِ: وَالشَّمْسِ وَضُحَاهَا وَالْقَمَرِ إِذَا تَلَاهَا وَالنَّهَارِ إِذَا جَلَّاهَا وَاللَّيْلِ إِذَا يَغْشَاهَا الْآيَةَ [٩١ \ ١ - ٤] ، وَقَوْلِهِ وَاللَّيْلِ إِذَا يَغْشَى وَالنَّهَارِ إِذَا تَجَلَّى الْآيَةَ [٩٢ \ ١، ٢] ، وَقَوْلِهِ: وَالضُّحَى وَاللَّيْلِ إِذَا سَجَى الْآيَةَ [٩٣ \ ١ - ٢] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ حُسْبَانًا ذَلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ } “Sabahı yarıp çıkarandır. Geceyi bir dinlenme vakti, güneşi ve ayı da birer hesap ölçüsü kıldı. İşte bu, mutlak güç ve ilim sahibinin takdiridir” [En'âm 6/96], { وَالشَّمْسِ وَضُحَاهَا وَالْقَمَرِ إِذَا تَلَاهَا وَالنَّهَارِ إِذَا جَلَّاهَا وَاللَّيْلِ إِذَا يَغْشَاهَا } “Güneşe ve onun aydınlığına, onu takip ettiğinde aya, onu açığa çıkardığında gündüze, onu bürüyüp örttüğünde geceye andolsun” [Şems 91/1-4], { وَاللَّيْلِ إِذَا يَغْشَى وَالنَّهَارِ إِذَا تَجَلَّى } “Bürüyüp örttüğü zaman geceye, açığa çıktığı zaman gündüze andolsun” [Leyl 92/1-2], { وَالضُّحَى وَاللَّيْلِ إِذَا سَجَى } “Kuşluk vaktine ve dinginleştiği zaman geceye andolsun” [Duhâ 93/1-2] buyrukları ve bunlara benzer diğer ayetler böyledir.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: فَمَحَوْنَا آيَةَ اللَّيْلِ وَجَعَلْنَا آيَةَ النَّهَارِ مُبْصِرَةً لِتَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ وَلِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَالْحِسَابَ [١٧ \ ١٢] يَعْنِي أَنَّهُ جَعَلَ اللَّيْلَ مُظْلِمًا مُنَاسِبًا لِلْهُدُوءِ وَالرَّاحَةِ، وَالنَّهَارَ مُضِيئًا مُنَاسِبًا لِلْحَرَكَةِ وَالِاشْتِغَالِ بِالْمَعَاشِ فِي الدُّنْيَا، فَيَسْعَوْنَ فِي مَعَاشِهِمْ فِي النَّهَارِ، وَيَسْتَرِيحُونَ مِنْ تَعَبِ الْعَمَلِ بِاللَّيْلِ، وَلَوْ كَانَ الزَّمَنُ كُلُّهُ لَيْلًا لَصَعُبَ عَلَيْهِمُ الْعَمَلُ فِي مَعَاشِهِمْ، وَلَوْ كَانَ كُلُّهُ نَهَارًا لَأَهْلَكَهُمُ التَّعَبُ مِنْ دَوَامِ الْعَمَلِ.
Allah Teâlâ'nın bu yüce ayetteki şu buyruğuna gelince: { فَمَحَوْنَا آيَةَ اللَّيْلِ وَجَعَلْنَا آيَةَ النَّهَارِ مُبْصِرَةً لِتَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ وَلِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَالْحِسَابَ } “Gece ayetini silip gündüz ayetini aydınlatıcı yaptık ki Rabbinizden bir lütuf arayasınız, yılların sayısını ve hesabı bilesiniz” [İsrâ 17/12]. Yani [Allah], geceyi dinginlik ve dinlenmeye uygun olacak şekilde karanlık; gündüzü ise dünyadaki harekete ve maişetle meşgul olmaya elverişli olacak biçimde aydınlık kılmıştır. Böylece gündüz maişetleri için çalışırlar, geceleyin de işin yorgunluğundan dinlenirler. Şayet bütün zaman gece olsaydı maişetleri için çalışmaları zorlaşırdı; şayet bütünü gündüz olsaydı sürekli çalışmanın getirdiği yorgunluk onları helak ederdi.
فَكَمَا أَنَّ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ آيَتَانِ مِنْ آيَاتِهِ جَلَّ وَعَلَا، فَهُمَا أَيْضًا نِعْمَتَانِ مَنْ نِعَمِهِ جَلَّ وَعَلَا.
Dolayısıyla gece ve gündüz, Celle ve Alâ'nın ayetlerinden iki ayet olduğu gibi, aynı şekilde Celle ve Alâ'nın nimetlerinden iki nimettir.
وَبَيَّنَ هَذَا الْمَعْنَى الْمُشَارَ إِلَيْهِ هُنَا فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ، كَقَوْلِهِ: قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ اللَّيْلَ سَرْمَدًا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ إِلَهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِضِيَاءٍ أَفَلَا تَسْمَعُونَ قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ النَّهَارَ سَرْمَدًا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ إِلَهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِلَيْلٍ تَسْكُنُونَ فِيهِ أَفَلَا تُبْصِرُونَ وَمِنْ رَحْمَتِهِ جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ [٢٨ \ ٧١ - ٧٣] .
Burada işaret edilen bu anlamı başka yerlerde de açıklamıştır; nitekim şöyle buyurmuştur: { قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ اللَّيْلَ سَرْمَدًا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ إِلَهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِضِيَاءٍ أَفَلَا تَسْمَعُونَ قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ النَّهَارَ سَرْمَدًا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ إِلَهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِلَيْلٍ تَسْكُنُونَ فِيهِ أَفَلَا تُبْصِرُونَ وَمِنْ رَحْمَتِهِ جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } “De ki: 'Gördünüz mü, eğer Allah geceyi üzerinizde kıyamet gününe kadar sürekli kılsaydı, Allah'tan başka size bir aydınlık getirecek ilah kimdir? Hâlâ işitmeyecek misiniz?' De ki: 'Gördünüz mü, eğer Allah gündüzü üzerinizde kıyamet gününe kadar sürekli kılsaydı, Allah'tan başka içinde dinleneceğiniz bir geceyi size getirecek ilah kimdir? Hâlâ görmeyecek misiniz?' Rahmetinden ötürü O, geceyi ve gündüzü sizin için var etti ki hem onda dinlenesiniz, hem O'nun lütfundan arayasınız ve hem de şükredesiniz” [Kasas 28/71-73].
فَقَوْلُهُ: لِتَسْكُنُوا فِيهِ، أَيْ فِي اللَّيْلِ، وَقَوْلُهُ: وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ [٢٨ \ ٧٣] ، أَيْ فِي النَّهَارِ، وَقَوْلُهُ: وَجَعَلْنَا نَوْمَكُمْ سُبَاتًا وَجَعَلْنَا اللَّيْلَ لِبَاسًا وَجَعَلْنَا النَّهَارَ مَعَاشًا الْآيَةَ [٧٨ \ ٩ - ١١] ، وَقَوْلُهُ: وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِبَاسًا وَالنَّوْمَ سُبَاتًا وَجَعَلَ النَّهَارَ نُشُورًا [٢٥ \ ٤٧] ، وَقَوْلُهُ: وَمِنْ آيَاتِهِ مَنَامُكُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَابْتِغَاؤُكُمْ مِنْ فَضْلِهِ الْآيَةَ [٣٠ \ ٢٣] ، وَقَوْلُهُ: وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ وَيَعْلَمُ مَا جَرَحْتُمْ بِالنَّهَارِ [٦ \ ٦٠] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Buradaki: { لِتَسْكُنُوا فِيهِ } “onda dinlenesiniz” buyruğu geceye, { وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ } “O'nun lütfundan arayasınız” buyruğu [Kasas 28/73] ise gündüze aittir. { وَجَعَلْنَا نَوْمَكُمْ سُبَاتًا وَجَعَلْنَا اللَّيْلَ لِبَاسًا وَجَعَلْنَا النَّهَارَ مَعَاشًا } “Uykunuzu bir dinlenme kıldık. Geceyi bir örtü yaptık. Gündüzü de bir geçim zamanı kıldık” [Nebe 78/9-11], { وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِبَاسًا وَالنَّوْمَ سُبَاتًا وَجَعَلَ النَّهَارَ نُشُورًا } “O, geceyi sizin için bir örtü, uykuyu bir dinlenme kılan ve gündüzü de yeniden yayılma [vakti] yapandır” [Furkân 25/47], { وَمِنْ آيَاتِهِ مَنَامُكُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَابْتِغَاؤُكُمْ مِنْ فَضْلِهِ } “Geceleyin ve gündüzün uyumanız ve O'nun lütfundan aramanız da O'nun ayetlerindendir” [Rûm 30/23] ve { وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ وَيَعْلَمُ مَا جَرَحْتُمْ بِالنَّهَارِ } “Geceleyin sizi öldüren (uyutan), gündüzün de ne kazandığınızı bilen O'dur” [En'âm 6/60] buyrukları ve bunlara benzer diğer ayetler de bu kabildendir.
وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: وَلِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَالْحِسَابَ [١٧ \ ١٢] ، بَيَّنَ فِيهِ نِعْمَةً أُخْرَى عَلَى خُلُقِهِ، وَهِيَ مَعْرِفَتُهُمْ عَدَدَ السِّنِينَ وَالْحِسَابِ، لِأَنَّهُمْ بِاخْتِلَافِ
Bu yüce ayetteki: { وَلِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَالْحِسَابَ } “yılların sayısını ve hesabı bilesiniz” [İsrâ 17/12] buyruğunda ise yarattıklarına bahşettiği bir başka nimeti açıklamıştır ki o da onların yılların sayısını ve hesabı bilmeleridir. Çünkü onlar
اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ يَعْلَمُونَ عَدَدَ الْأَيَّامِ وَالشُّهُورِ وَالْأَعْوَامِ، وَيَعْرِفُونَ بِذَلِكَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ لِيُصَلُّوا فِيهِ صَلَاةَ الْجُمُعَةِ، وَيَعْرِفُونَ شَهْرَ الصَّوْمِ، وَأَشْهُرَ الْحَجِّ، وَيَعْلَمُونَ مُضِيَّ أَشْهُرِ الْعِدَّةِ لِمَنْ تَعْتَدُّ بِالْأَشْهُرِ الْمُشَارِ إِلَيْهَا فِي قَوْلِهِ: وَاللَّائِي يَئِسْنَ مِنَ الْمَحِيضِ مِنْ نِسَائِكُمْ إِنِ ارْتَبْتُمْ فَعِدَّتُهُنَّ ثَلَاثَةُ أَشْهُرٍ وَاللَّائِي لَمْ يَحِضْنَ [٦٥ \ ٤] ، وَقَوْلِهِ: وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا [٢ \ ٢٣٤] . وَيَعْرِفُونَ مُضِيِّ الْآجَالِ الْمَضْرُوبَةِ لِلدُّيُونِ وَالْإِجَارَاتِ وَنَحْوِ ذَلِكَ.
gece ile gündüzün peş peşe değişmesiyle günlerin, ayların ve yılların sayısını bilirler. Böylece cuma namazını kılmak için cuma gününü öğrenirler, oruç ayını ve hac aylarını bilirler; ayrıca şu ayette işaret edilen, aylara göre iddet bekleyen kadınların iddet aylarının geçtiğini bilirler: { وَاللَّائِي يَئِسْنَ مِنَ الْمَحِيضِ مِنْ نِسَائِكُمْ إِنِ ارْتَبْتُمْ فَعِدَّتُهُنَّ ثَلَاثَةُ أَشْهُرٍ وَاللَّائِي لَمْ يَحِضْنَ } “Kadınlarınızdan âdetten kesilmiş olanlar ile henüz âdet görmemiş olanların -şayet şüpheye düşerseniz- iddetleri üç aydır” [Talâk 65/4] ve { وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا } “İçinizden ölüp geride eşler bırakanların [karıları], kendi başlarına dört ay on gün beklerler” [Bakara 2/234]. Yine borçlar, kiralar ve benzeri durumlar için belirlenen vadelerin dolup geçtiğini bu yolla bilirler.
وَبَيَّنَ جَلَّ وَعَلَا هَذِهِ الْحِكْمَةَ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ، كَقَوْلِهِ: هُوَ الَّذِي جَعَلَ الشَّمْسَ ضِيَاءً وَالْقَمَرَ نُورًا وَقَدَّرَهُ مَنَازِلَ لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَالْحِسَابَ مَا خَلَقَ اللَّهُ ذَلِكَ إِلَّا بِالْحَقِّ يُفَصِّلُ الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ [١٠ \ ٥] . وَقَوْلُهُ جَلَّ وَعَلَا: يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَوَاقِيتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِّ [٢ \ ١٨٩] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Celle ve Alâ bu hikmeti başka yerlerde de açıklamıştır; nitekim şöyle buyurmuştur: { هُوَ الَّذِي جَعَلَ الشَّمْسَ ضِيَاءً وَالْقَمَرَ نُورًا وَقَدَّرَهُ مَنَازِلَ لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَالْحِسَابَ مَا خَلَقَ اللَّهُ ذَلِكَ إِلَّا بِالْحَقِّ يُفَصِّلُ الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ } “Güneşi aydınlatıcı, ayı da bir nur kılan; yılların sayısını ve hesabı bilesiniz diye ona menziller takdir eden O'dur. Allah bunu ancak hak ile yaratmıştır. O, ayetlerini bilen bir topluluk için ayrıntılı olarak açıklamaktadır” [Yûnus 10/5]. Celle ve Alâ'nın şu buyruğu da böyledir: { يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَوَاقِيتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِّ } “Sana hilalleri soruyorlar. De ki: 'Onlar insanlar ve hac için vakit ölçüleridir'” [Bakara 2/189] ve buna benzer diğer ayetler.
وَقَوْلُهُ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: فَمَحَوْنَا آيَةَ اللَّيْلِ وَجَعَلْنَا آيَةَ النَّهَارِ مُبْصِرَةً [١٧ \ ١٢] فِيهِ وَجْهَانِ مِنَ التَّفْسِيرِ لِلْعُلَمَاءِ:
Celle ve Alâ'nın bu yüce ayetteki: { فَمَحَوْنَا آيَةَ اللَّيْلِ وَجَعَلْنَا آيَةَ النَّهَارِ مُبْصِرَةً } “Gece ayetini silip gündüz ayetini aydınlatıcı yaptık” [İsrâ 17/12] buyruğu hususunda âlimlerin iki tefsir vechi bulunmaktadır:
أَحَدُهُمَا: أَنَّ الْكَلَامَ عَلَى حَذْفِ مُضَافٍ، وَالتَّقْدِيرُ: وَجَعَلْنَا نَيِّرَيِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ، أَيِ الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ آيَتَيْنِ.
Birincisi: Sözde bir muzafın (tamlananın) hazfedilmiş olmasıdır; takdiri şöyledir: “Gecenin ve gündüzün iki ışık kaynağını, yani güneşi ve ayı iki ayet kıldık.”
وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ، فَآيَةُ اللَّيْلِ هِيَ الْقَمَرُ، وَآيَةُ النَّهَارِ هِيَ الشَّمْسُ، وَالْمَحْوُ: الطَّمْسُ. وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ: فَمَحْوُ آيَةِ اللَّيْلِ قِيلَ مَعْنَاهُ السَّوَادُ الَّذِي فِي الْقَمَرِ، وَبِهَذَا قَالَ عَلِيٌّ ﵁، وَمُجَاهِدٌ، وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄.
Bu görüşe göre gece ayeti ay, gündüz ayeti ise güneştir; mahv (محو) ise silip yok etmek demektir. Yine bu görüşe göre: Gece ayetinin silinmesinin, aydaki siyahlık olduğu söylenmiştir. Bunu Ali radıyallâhu anh ve Mücâhid söylemiş, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan da rivayet edilmiştir.
وَقِيلَ: مَعْنَى فَمَحَوْنَا آيَةَ اللَّيْلِ [١٧ \ ١٢] ، أَيْ لَمْ نَجْعَلْ فِي الْقَمَرِ شُعَاعًا كَشُعَاعِ الشَّمْسِ تَرَى بِهِ الْأَشْيَاءَ رُؤْيَةً بَيِّنَةً، فَنَقُصُّ نُورَ الْقَمَرِ عَنْ نُورِ الشَّمْسِ هُوَ مَعْنَى الطَّمْسِ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ.
Şöyle de denilmiştir: { فَمَحَوْنَا آيَةَ اللَّيْلِ } “Gece ayetini sildik” [İsrâ 17/12] ifadesinin anlamı; ayda güneşin ışınları gibi şeylerin açıkça görülebileceği bir ışın kılmadık, demektir. Bu görüşe göre ayın ışığının güneşin ışığından eksik olması silinme (tams) manasındadır.
وَهَذَا أَظْهَرُ عِنْدِي لِمُقَابَلَتِهِ تَعَالَى لَهُ بِقَوْلِهِ: وَجَعَلْنَا آيَةَ النَّهَارِ مُبْصِرَةً [١٧ \ ١٢] ، وَالْقَوْلُ بِأَنَّ مَعْنَى مَحْوِ آيَةِ اللَّيْلِ: السَّوَادُ الَّذِي فِي الْقَمَرِ لَيْسَ بِظَاهِرٍ عِنْدِي وَإِنْ قَالَ بِهِ بَعْضُ الصَّحَابَةِ الْكِرَامِ، وَبَعْضُ أَجِلَّاءِ أَهْلِ الْعِلْمِ.
Bu [ikinci görüş], Allah Teâlâ'nın bunu { وَجَعَلْنَا آيَةَ النَّهَارِ مُبْصِرَةً } “gündüz ayetini ise aydınlatıcı yaptık” [İsrâ 17/12] buyruğuyla karşılamış olmasından ötürü bana göre daha açıktır. Gece ayetinin silinmesinin aydaki siyahlık olduğu görüşü ise, bazı seçkin sahabeler ve önde gelen ilim ehli söylemiş olsa bile, bana göre açık değildir.
وَقَوْلُهُ: وَجَعَلْنَا آيَةَ النَّهَارِ عَلَى التَّفْسِيرِ الْمَذْكُورِ ; أَيِ الشَّمْسَ مُبْصِرَةً، أَيْ: ذَاتَ شُعَاعٍ يُبْصَرُ فِي ضَوْئِهَا كُلُّ شَيْءٍ عَلَى حَقِيقَتِهِ.
Söz konusu tefsire göre { وَجَعَلْنَا آيَةَ النَّهَارِ } “gündüz ayetini [aydınlatıcı] yaptık” buyruğu; yani güneşi { مُبْصِرَةً } “aydınlatıcı”, yani ışığında her şeyin kendi hakikati üzere görüldüğü bir ışık sahibi kıldık, demektir.
قَالَ الْكِسَائِيُّ: هُوَ مِنْ قَوْلِ الْعَرَبِ: أَبْصَرَ النَّهَارَ: إِذَا أَضَاءَ وَصَارَ بِحَالَةٍ يُبْصَرُ
Kisâî şöyle demiştir: Bu, Arapların: “Gündüz aydınlandığı ve kendisiyle eşyanın görüldüğü bir hâle geldiği vakit ebsara'n-nehâr (أَبْصَرَ النَّهَارُ)” sözündendir.
بِهَا، نَقَلَهُ عَنْهُ الْقُرْطُبِيُّ.
Bunu ondan Kurtubî aktarmıştır.
قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: هَذَا التَّفْسِيرُ مِنْ قَبِيلِ قَوْلِهِمْ: نَهَارُهُ صَائِمٌ، وَلَيْلُهُ قَائِمٌ. وَمِنْهُ قَوْلُهُ:
[Müellif] -Allah onu bağışlasın- der ki: Bu tefsir, onların: “Gündüzü oruçlu, gecesi namazdadır” sözü kabildendir. Şairin şu sözü de bu kabildendir:
لَقَدْ لُمْتِنَا يَا أَمَّ غَيْلَانَ فِي السُّرَى ... وَنِمْتِ وَمَا لَيْلُ الْمُحِبِّ بِنَائِمِ
Ey Ümmü Gaylân! Gece yolculuğunda bizi kınadın / Kendin uyudun, oysa âşığın gecesi uyumaz!
وَغَايَةُ مَا فِي الْوَجْهِ الْمَذْكُورِ مِنَ التَّفْسِيرِ: حَذْفُ مُضَافٍ، وَهُوَ كَثِيرٌ فِي الْقُرْآنِ وَفِي كَلَامِ الْعَرَبِ إِنْ دَلَّتْ عَلَيْهِ قَرِينَةٌ، قَالَ فِي الْخُلَاصَةِ: وَمَا يَلِي الْمُضَافَ يَأْتِي خَلَفًا عَنْهُ فِي الْإِعْرَابِ إِذَا مَا حُذِفَا
Zikredilen bu tefsir vechindeki en temel mesele muzafın hazfedilmesidir. Eğer bir karine buna delalet ediyorsa, bu durum Kur'an'da ve Arap kelamında pek çoktur. el-Hulâsa'da şöyle denilmiştir: “Muzaf olan kelimeden sonra gelen, hazfedildiğinde irapta onun halefi olur.”
وَالْقَرِينَةُ فِي الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ الدَّالَّةُ عَلَى الْمُضَافِ الْمَحْذُوفِ قَوْلُهُ: فَمَحَوْنَا آيَةَ اللَّيْلِ وَجَعَلْنَا آيَةَ النَّهَارِ مُبْصِرَةً [١٧ \ ١٢] ، فَإِضَافَةُ الْآيَةِ إِلَى اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْآيَتَيْنِ الْمَذْكُورَتَيْنِ لَهُمَا لَا هُمَا أَنْفَسَهُمَا، وَحَذْفُ الْمُضَافِ كَثِيرٌ فِي الْقُرْآنِ كَقَوْلِهِ: وَاسْأَلِ الْقَرْيَةَ الَّتِي كُنَّا فِيهَا وَالْعِيرَ الَّتِي أَقْبَلْنَا فِيهَا [١٢ \ ٨٢] ، وَقَوْلُهُ: حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهَاتُكُمْ [٤ \ ٢٣] ; أَيْ نِكَاحُهَا، وَقَوْلِهِ: حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ [٥ \ ٣] ، أَيْ أَكْلُهَا، وَنَحْوِ ذَلِكَ.
Yüce ayette hazfedilen muzafa delalet eden karine O'nun: { فَمَحَوْنَا آيَةَ اللَّيْلِ وَجَعَلْنَا آيَةَ النَّهَارِ مُبْصِرَةً } “Gece ayetini silip gündüz ayetini aydınlatıcı yaptık” [İsrâ 17/12] buyruğudur. Çünkü ayetin geceye ve gündüze izafe edilmesi, zikredilen iki ayetin gece ve gündüzün bizzat kendileri değil, onlara ait şeyler olduğuna delildir. Muzafın hazfedilmesi Kur'an'da çokça bulunur; nitekim { وَاسْأَلِ الْقَرْيَةَ الَّتِي كُنَّا فِيهَا وَالْعِيرَ الَّتِي أَقْبَلْنَا فِيهَا } “İçinde bulunduğumuz şehre ve aralarında geldiğimiz kervana sor” [Yûsuf 12/82], { حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهَاتُكُمْ } “Analarınız size haram kılındı” [Nisâ 4/23] yani onlarla evlenmek ve { حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ } “Ölü hayvan eti size haram kılındı” [Mâide 5/3] yani onu yemek buyrukları ve benzerleri böyledir.
وَعَلَى الْقَوْلِ بِتَقْدِيرِ الْمُضَافِ، وَأَنَّ الْمُرَادَ بِالْآيَتَيْنِ الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ، فَالْآيَاتُ الْمُوَضِّحَةُ لِكَوْنِ الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ آيَتَيْنِ تَقَدَّمَتْ مُوَضَّحَةً فِي سُورَةِ النَّحْلِ.
Muzafın takdir edilmesi ve iki ayetten kastın güneş ve ay olduğu görüşüne göre; güneş ve ayın iki ayet olduğunu açıklayan ayetler Nahl suresinde ayrıntılı olarak geçmişti.
الْوَجْهُ الثَّانِي مِنَ التَّفْسِيرِ: أَنَّ الْآيَةَ الْكَرِيمَةَ لَيْسَ فِيهَا مُضَافٌ مَحْذُوفٌ، وَأَنَّ الْمُرَادَ بِالْآيَتَيْنِ نَفْسُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ، لَا الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ.
Tefsirin ikinci vechi: Yüce ayette hazfedilmiş bir muzafın bulunmadığı, iki ayetten maksadın güneş ve ay değil, gecenin ve gündüzün bizzat kendileri olduğudur.
وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ فَإِضَافَةُ الْآيَةِ إِلَى اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ مِنْ إِضَافَةِ الشَّيْءِ إِلَى نَفْسِهِ مَعَ اخْتِلَافِ اللَّفْظِ، تَنْزِيلًا لِاخْتِلَافِ اللَّفْظِ مَنْزِلَةَ الِاخْتِلَافِ فِي الْمَعْنَى، وَإِضَافَةُ الشَّيْءِ إِلَى نَفْسِهِ مَعَ اخْتِلَافِ اللَّفْظِ كَثِيرَةٌ فِي الْقُرْآنِ وَفِي كَلَامِ الْعَرَبِ، فَمِنْهُ فِي الْقُرْآنِ قَوْلُهُ تَعَالَى: شَهْرُ رَمَضَانَ الْآيَةَ [٢ \ ١٨٥] ، وَرَمَضَانُ هُوَ نَفْسُ الشَّهْرِ بِعَيْنِهِ عَلَى التَّحْقِيقِ، وَقَوْلُهُ: وَلَدَارُ الْآخِرَةِ الْآيَةَ [١٢ \ ١٠٩] ، وَالدَّارُ هِيَ الْآخِرَةُ بِعَيْنِهَا، بِدَلِيلِ قَوْلِهِ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ: وَلَلدَّارُ الْآخِرَةُ [٦ \ ٣٢] بِالتَّعْرِيفِ، وَالْآخِرَةُ نَعْتٌ لِلدَّارِ، وَقَوْلُهُ: وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ [٥٠ \ ١٦] ، وَالْحَبْلُ هُوَ الْوَرِيدُ، وَقَوْلُهُ: وَمَكْرَ السَّيِّئِ الْآيَةَ [٣٥ \ ٤٣] ، وَالْمَكْرُ هُوَ السَّيْءُ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ: وَلَا يَحِيقُ الْمَكْرُ السَّيِّئُ إِلَّا بِأَهْلِهِ [٣٥ \ ٤٣]
Bu görüşe göre ayetin geceye ve gündüze izafe edilmesi, lafızdaki farklılık anlamdaki farklılık konumunda kabul edilerek bir şeyin lafız farkıyla bizzat kendisine izafe edilmesi kabilindendir. Bir şeyin lafız farklılığıyla kendisine izafe edilmesi Kur'an'da ve Arap kelamında çokça bulunur. Kur'an'daki örneklerinden biri Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { شَهْرُ رَمَضَانَ } “Ramazan ayı” [Bakara 2/185]; nitekim tahkike göre ramazan bizzat ayın kendisidir. Yine { وَلَدَارُ الْآخِرَةِ } “Elbette ahiret yurdu...” [Yûsuf 12/109] buyruğu da böyledir; zira diğer bir yerdeki marife olarak gelen: { وَلَلدَّارُ الْآخِرَةُ } “Elbette ahiret yurdu...” [En'âm 6/32] buyruğu deliliyle yurt bizzat ahirettir ve ahiret yurdun sıfatıdır. Yine { وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ } “Biz ona şah damarından daha yakınız” [Kāf 50/16] buyruğu da böyledir; habl (damar) bizzat verîddir (şah damarıdır). { وَمَكْرَ السَّيِّئِ } “Kötü tuzak...” [Fâtır 35/43] buyruğu da böyledir; zira: { وَلَا يَحِيقُ الْمَكْرُ السَّيِّئُ إِلَّا بِأَهْلِهِ } “Oysa kötü tuzak ancak sahibini kuşatır” [Fâtır 35/43] buyruğunun delaletiyle tuzak bizzat kötüdür.
وَمِنْ أَمْثِلَتِهِ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ قَوْلُ امْرِئِ الْقَيْسِ:
Arap kelamındaki örneklerinden biri de İmruülkays'ın şu sözüdür:
كَبِكْرِ الْمُقَانَاةِ الْبَيَاضِ بِصُفْرَةٍ ... غَذَّاهَا نَمِيرُ الْمَاءِ غَيْرُ الْمُحَلَّلِ
Sarıya çalan beyazlığıyla devekuşu yumurtası gibi / Onu kirlenmemiş duru su beslemiştir.
لِأَنَّ الْمُقَانَاةَ هِيَ الْبِكْرُ بِعَيْنِهَا، وَقَوْلُ عَنْتَرَةَ فِي مُعَلَّقَتِهِ:
Çünkü el-mukānât (المُقَانَاة), el-bikr (البِكْر - devekuşu yumurtası) kelimesinin bizzat kendisidir. Antere'nin muallakasındaki şu sözü de böyledir:
وَمِشَكٍّ سَابِغَةٍ هَتَكْتُ فُرُوجَهَا ... بِالسَّيْفِ عَنْ حَامِي الْحَقِيقَةِ مُعْلِمِ
Ve nice geniş zırhın yarıklarını kılıçla yırttım / Gerçeği savunan ünlü bir savaşçının üzerinden.
لِأَنَّ مُرَادَهُ بِالْمِشَكِّ: السَّابِغَةُ بِعَيْنِهَا، بِدَلِيلِ قَوْلِهِ: هَتَكْتُ فُرُوجَهَا ; لِأَنَّ الضَّمِيرَ عَائِدٌ إِلَى السَّابِغَةِ الَّتِي عَبَّرَ عَنْهَا بِالْمِشَكِّ.
Çünkü onun el-mişekk (المِشَكّ) ile kastettiği bizzat es-sâbiğa (السَّابِغَة - geniş zırh) kelimesidir; bunun delili de { هَتَكْتُ فُرُوجَهَا } “yarıklarını yırttım” sözüdür. Zira zamir, mişekk diye ifade ettiği sâbiğaya dönmektedir.
وَقَدْ أَوْضَحْنَا هَذِهِ الْمَسْأَلَةَ فِي كِتَابِنَا (دَفْعُ إِيهَامِ الِاضْطِرَابِ عَنْ آيَاتِ الْكِتَابِ) فِي سُورَةِ فَاطِرٍ، وَبَيَّنَّا أَنَّ الَّذِي يَظْهَرُ لَنَا: أَنَّ إِضَافَةَ الشَّيْءِ إِلَى نَفْسِهِ مَعَ اخْتِلَافِ لَفْظِ الْمُضَافِ وَالْمُضَافِ إِلَيْهِ أُسْلُوبٌ مِنْ أَسَالِيبِ اللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ ; لِأَنَّ تَغَايُرَ اللَّفْظَيْنِ رُبَّمَا نُزِّلَ مَنْزِلَةَ التَّغَايُرِ الْمَعْنَوِيِّ لِكَثْرَةِ الْإِضَافَةِ الْمَذْكُورَةِ فِي الْقُرْآنِ وَفِي كَلَامِ الْعَرَبِ، وَجَزَمَ بِذَلِكَ ابْنُ جَرِيرٍ فِي بَعْضِ مَوَاضِعِهِ فِي الْقُرْآنِ، وَعَلَيْهِ فَلَا حَاجَةَ إِلَى التَّأْوِيلِ الْمُشَارِ إِلَيْهِ بِقَوْلِهِ فِي الْخُلَاصَةِ:
Biz bu meseleyi (Def'u Îhâmi'l-Iztırâb an Âyâti'l-Kitâb) adlı kitabımızda Fâtır suresinde açıklamış ve bize göre zahir olan hususun şu olduğunu beyan etmiştik: Muzaf ile muzafun ileyhin lafızları farklı olmak şartıyla bir şeyin bizzat kendisine izafe edilmesi, Arap dilinin üsluplarından bir üsluptur. Çünkü Kur'an'da ve Arap kelamında söz konusu izafetin çokça yer alması sebebiyle iki lafzın farklılığı bazen manevi bir farklılık yerine konulur. İbn Cerîr de Kur'an'ın bazı yerlerinde bunu kesin bir dille belirtmiştir. Buna göre el-Hulâsa'daki şu sözle işaret edilen tevil ihtiyacı kalmamaktadır:
وَلَا يُضَافُ اسْمٌ لِمَا بِهِ اتَّحَدَ ... مَعْنًى وَأَوَّلْ مُوَهَّمًا إِذَا وَرَدَ
“Bir isim manada birleştiği şeye izafe edilmez / [Bunu] vehmettiren bir ifade geldiğinde tevil et.”
وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى ضَعْفِ التَّأْوِيلِ الْمَذْكُورِ قَوْلُهُ:
Söz konusu tevilin zayıflığına delalet eden hususlardan biri de [İbn Mâlik'in] şu sözüdür:
وَإِنْ يَكُونَا مُفْرَدَيْنِ فَأَضِفْ ... حَتْمًا وَإِلَّا أَتْبَعَ الَّذِي رَدَفَ
“Eğer ikisi de müfret iseler kesinlikle izafe et / Aksi takdirde peşinden gelene tabi kıl.”
لِأَنَّ إِيجَابَ إِضَافَةِ الْعَلَمِ إِلَى اللَّقَبِ مَعَ اتِّحَادِهِمَا فِي الْمَعْنَى إِنْ كَانَا مُفْرَدَيْنِ الْمُسْتَلْزِمُ لِلتَّأْوِيلِ، وَمَنْعُ الْإِتْبَاعِ الَّذِي لَا يَحْتَاجُ إِلَى تَأْوِيلِ دَلِيلٍ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ مِنْ أَسَالِيبِ اللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ، وَلَوْ لَمْ يَكُنْ مِنْ أَسَالِيبِهَا لَوَجَبَ تَقْدِيمُ مَا لَا يَحْتَاجُ إِلَى تَأْوِيلٍ عَلَى الْمُحْتَاجِ إِلَى تَأْوِيلٍ كَمَا تَرَى. وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ مِنَ التَّفْسِيرِ فَالْمَعْنَى: فَمَحَوْنَا الْآيَةَ الَّتِي هِيَ اللَّيْلُ، وَجَعَلَنَا الْآيَةَ الَّتِي هِيَ النَّهَارُ مُبْصِرَةً، أَيْ: جَعَلْنَا اللَّيْلَ مَمْحُوَّ الضَّوْءِ مَطْمُوسَهُ، مُظْلِمًا لَا تُسْتَبَانُ فِيهِ الْأَشْيَاءُ كَمَا لَا يُسْتَبَانُ مَا فِي اللَّوْحِ الْمَمْحُوِّ، وَجَعَلْنَا النَّهَارَ مُبْصِرًا، أَيْ تُبْصَرُ فِيهِ الْأَشْيَاءُ وَتُسْتَبَانُ.
Çünkü tevile yol açmasına rağmen ikisi de müfret olduğunda anlamları bir olan özel ismin lakaba izafesini zorunlu kılmak ve tevil gerektirmeyen tabi kılmayı (sıfat yapmayı) menetmek, bunun Arap dilinin üsluplarından biri olduğuna delildir. Şayet onun üsluplarından olmasaydı gördüğün üzere tevil gerektirmeyen durumun tevil gerektirene takdim edilmesi vacip olurdu. Tefsirin bu vechine göre mana şöyledir: Gece olan ayeti sildik, gündüz olan ayeti de aydınlatıcı kıldık; yani geceyi, silinmiş levhadaki şeylerin belirgin olmaması gibi içinde eşyanın seçilemediği, ışığı silinmiş ve karartılmış kıldık; gündüzü de aydınlatıcı, yani içinde eşyanın göründüğü ve seçildiği bir hâle getirdik.
وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: وَكُلَّ شَيْءٍ فَصَّلْنَاهُ تَفْصِيلًا [١٧ \ ١٢] تَقَدَّمَ إِيضَاحَهُ، وَالْآيَاتُ الدَّالَّةُ عَلَيْهِ فِي سُورَةِ «النَّحْلِ» فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَنَزَّلْنَا
Bu yüce ayetteki: { وَكُلَّ شَيْءٍ فَصَّلْنَاهُ تَفْصِيلًا } “Biz her şeyi ayrıntılı olarak açıkladık” [İsrâ 17/12] buyruğunun açıklaması ve buna delalet eden ayetler, Nahl suresinde Allah Teâlâ'nın şu buyruğu ele alınırken geçmişti: { وَنَزَّلْنَا
عَلَيْكَ الْكِتَابَ تِبْيَانًا لِكُلِّ شَيْءٍ الْآيَةَ [١٦ \ ٨٩] .
عَلَيْكَ الْكِتَابَ تِبْيَانًا لِكُلِّ شَيْءٍ } “Sana bu Kitab'ı her şey için bir açıklama olarak indirdik” [Nahl 16/89].
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَكُلَّ إِنْسَانٍ أَلْزَمْنَاهُ طَائِرَهُ فِي عُنُقِهِ وَنُخْرِجُ لَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ كِتَابًا يَلْقَاهُ مَنْشُورًا اقْرَأْ كِتَابَكَ كَفَى بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيبًا.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: { وَكُلَّ إِنْسَانٍ أَلْزَمْنَاهُ طَائِرَهُ فِي عُنُقِهِ وَنُخْرِجُ لَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ كِتَابًا يَلْقَاهُ مَنْشُورًا اقْرَأْ كِتَابَكَ كَفَى بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيبًا } “Her insanın amelini (kaderini) boynuna doladık. Kıyamet günü onun için açılmış olarak bulacağı bir kitap çıkarırız. 'Kitabını oku! Bugün hesap sorucu olarak sana nefsin yeter!' [denir].”
فِي قَوْلِهِ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: وَكُلَّ إِنْسَانٍ أَلْزَمْنَاهُ طَائِرَهُ [١٧ \ ١٣] ، وَجْهَانِ مَعْرُوفَانِ مِنَ التَّفْسِيرِ:
Celle ve Alâ'nın bu yüce ayetteki: { وَكُلَّ إِنْسَانٍ أَلْزَمْنَاهُ طَائِرَهُ } “Her insanın amelini (kaderini) boynuna doladık” [İsrâ 17/13] buyruğu hakkında bilinen iki tefsir vechi vardır:
الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ بِالطَّائِرِ: الْعَمَلُ، مِنْ قَوْلِهِمْ: طَارَ لَهُ سَهْمٌ إِذَا خَرَجَ لَهُ، أَيْ: أَلْزَمْنَاهُ مَا طَارَ لَهُ مِنْ عَمَلِهِ.
Birincisi: Tâir (طَائِر) ile kastedilen ameldir. Bu, Arapların kurada bir pay çıktığı zaman söyledikleri “Târe lehû sehmün (طَارَ لَهُ سَهْمٌ)” sözünden gelir; yani: Ona amelinden isabet eden payı boynuna doladık, [demektir].
الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ بِالطَّائِرِ مَا سَبَقَ لَهُ فِي عِلْمِ اللَّهِ مِنْ شَقَاوَةٍ أَوْ سَعَادَةٍ، وَالْقَوْلَانِ مُتَلَازِمَانِ ; لِأَنَّ مَا يَطِيرُ لَهُ مِنَ الْعَمَلِ هُوَ سَبَبُ مَا يَئُولُ إِلَيْهِ مِنَ الشَّقَاوَةِ أَوِ السَّعَادَةِ.
İkincisi: Tâir ile kastedilen, bedbahtlık veya mutluluk olarak Allah'ın ilminde onun hakkında önceden geçmiş olan şeydir. Bu iki görüş birbirini gerektirir; zira ona amelden isabet eden pay, varacağı bedbahtlık yahut mutluluğun sebebidir.
فَإِذَا عَرَفْتَ الْوَجْهَيْنِ الْمَذْكُورَيْنِ فَاعْلَمْ: أَنَّا قَدَّمْنَا فِي تَرْجَمَةِ هَذَا الْكِتَابِ الْمُبَارَكِ أَنَّ الْآيَةَ قَدْ يَكُونُ فِيهَا لِلْعُلَمَاءِ قَوْلَانِ أَوْ أَقْوَالٌ، وَكُلُّهَا حَقٌّ، وَيَشْهَدُ لَهُ قُرْآنُ، فَنَذْكُرُ جَمِيعَ الْأَقْوَالِ وَأَدِلَّتَهَا مِنَ الْقُرْآنِ، لِأَنَّهَا كُلَّهَا حَقٌّ، وَالْوَجْهَانِ الْمَذْكُورَانِ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ كِلَاهُمَا يَشْهَدُ لَهُ قُرْآنٌ.
Zikredilen bu iki vechi bildiğinde şunu bil ki: Biz bu mübarek kitabın mukaddimesinde, bir ayette ilim ehlinin iki veya daha fazla görüşü olabileceğini, bunların hepsinin hak olup Kur'an'ın da buna şahitlik edebileceğini; bu sebeple tüm görüşleri ve Kur'an'dan delillerini zikredeceğimizi belirtmiştik. Çünkü bunların hepsi haktır ve bu yüce ayetin tefsirinde zikredilen iki vechin her birine Kur'an şahitlik etmektedir.
أَمَّا عَلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ بِأَنَّ الْمُرَادَ بِطَائِرِهِ عَمَلُهُ، فَالْآيَاتُ الدَّالَّةُ عَلَى أَنَّ عَمَلَ الْإِنْسَانِ لَازِمٌ لَهُ كَثِيرَةٌ جِدًّا ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى: لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلَا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ الْآيَةَ [٤ \ ١٢٣] ، وَقَوْلِهِ: إِنَّمَا تُجْزَوْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ [٦٦ \ ٧] ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الْإِنْسَانُ إِنَّكَ كَادِحٌ إِلَى رَبِّكَ كَدْحًا فَمُلَاقِيهِ [٨٤ \ ٦] ، وَقَوْلِهِ: مَنْ عَمِلَ صَالِحًا فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ أَسَاءَ فَعَلَيْهَا [٤١ \ ٤٦] ، وَقَوْلِهِ: فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَيْرًا يَرَهُ وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ [٩٩ \ ٧، ٨] وَالْآيَاتُ بِمِثْلِ هَذَا كَثِيرَةٌ جِدًّا.
Tâirinden maksadın onun ameli olduğu şeklindeki birinci görüşe gelince; insanın amelinin kendisine ayrılmaz bir biçimde bağlı olduğunu gösteren ayetler pek çoktur; nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyrukları böyledir: { لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلَا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ } “[İş] ne sizin kuruntularınızla ne de Ehl-i Kitab'ın kuruntularıyla olur. Kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır” [Nisâ 4/123], { إِنَّمَا تُجْزَوْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “Siz ancak yapmakta olduklarınızın karşılığını alırsınız” [Tahrîm 66/7], { يَا أَيُّهَا الْإِنْسَانُ إِنَّكَ كَادِحٌ إِلَى رَبِّكَ كَدْحًا فَمُلَاقِيهِ } “Ey insan! Şüphesiz sen Rabbine doğru çabalayıp durmaktasın ve nihayet O'na kavuşacaksın” [İnşikâk 84/6], { مَنْ عَمِلَ صَالِحًا فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ أَسَاءَ فَعَلَيْهَا } “Kim salih bir amel işlerse kendi lehinedir; kim de kötülük yaparsa kendi aleyhinedir” [Fussilet 41/46], { فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَيْرًا يَرَهُ وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ } “Artık kim zerre ağırlığınca bir hayır işlerse onu görür; kim de zerre ağırlığınca bir şer işlerse onu görür” [Zilzâl 99/7-8] ve bu anlamdaki ayetler pek çoktur.
وَأَمَّا عَلَى الْقَوْلِ بِأَنَّ الْمُرَادَ بِطَائِرِهِ نَصِيبُهُ الَّذِي طَارَ لَهُ فِي الْأَزَلِ مِنَ الشَّقَاوَةِ أَوِ السَّعَادَةِ، فَالْآيَاتُ الدَّالَّةُ عَلَى ذَلِكَ أَيْضًا كَثِيرَةٌ ; كَقَوْلِهِ: هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ فَمِنْكُمْ كَافِرٌ وَمِنْكُمْ مُؤْمِنٌ [٦٤ \ ٢] ، وَقَوْلِهِ: فَرِيقًا هَدَى وَفَرِيقًا حَقَّ عَلَيْهِمُ الضَّلَالَةُ [٧ \ ٣٠] ، وَقَوْلِهِ: فَرِيقٌ فِي الْجَنَّةِ وَفَرِيقٌ فِي السَّعِيرِ [٤٢ \ ٧] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Tâirinden maksadın ezelde bedbahtlık yahut mutluluk olarak kendisine isabet eden nasibi olduğu görüşüne gelince; buna delalet eden ayetler de pek çoktur; nitekim şu buyruklar böyledir: { هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ فَمِنْكُمْ كَافِرٌ وَمِنْكُمْ مُؤْمِنٌ } “Sizi yaratan O'dur; böyleyken kiminiz kâfir, kiminiz mümindir” [Tegābün 64/2], { فَرِيقًا هَدَى وَفَرِيقًا حَقَّ عَلَيْهِمُ الضَّلَالَةُ } “Bir topluluğu hidayete erdirdi, bir topluluğun üzerine de sapıklık hak oldu” [A'râf 7/30], { فَرِيقٌ فِي الْجَنَّةِ وَفَرِيقٌ فِي السَّعِيرِ } “Bir topluluk cennette, bir topluluk da çılgın alevli cehennemdedir” [Şûrâ 42/7] ve diğer ayetler.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: فِي عُنُقِهِ [١٧ \ ١٣] ; أَيْ: جَعَلْنَا عَمَلَهُ، أَوْ مَا سَبَقَ لَهُ مِنْ شَقَاوَةٍ فِي عُنُقِهِ، أَيْ: لَازِمًا لَهُ لُزُومَ الْقِلَادَةِ أَوِ الْغِلِّ لَا يَنْفَكُّ عَنْهُ، وَمِنْهُ قَوْلُ الْعَرَبِ: تَقَلَّدَهَا طَوْقَ الْحَمَامَةِ، وَقَوْلُهُمْ: الْمَوْتُ فِي الرِّقَابِ، وَهَذَا الْأَمْرُ رِبْقَةٌ فِي رَقَبَتِهِ،
Allah Teâlâ'nın bu yüce ayetteki: { فِي عُنُقِهِ } “boynuna [doladık]” [İsrâ 17/13] buyruğu; yani onun amelini yahut hakkında önceden geçen bedbahtlığı onun boynuna doladık; yani bir gerdanlığın yahut lalenin (boyun halkasının) ayrılmaması gibi kendisinden asla ayrılmayacak şekilde bağladık, demektir. Arapların: “Güvercin gerdanlığı gibi takındı”, “Ölüm boyunlardadır” ve “Bu iş onun boynunda bir kementtir” sözleri bu kabildendir.
وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
Şairin şu sözü de bu kabildendir:
اذْهَبْ بِهَا اذْهَبْ بِهَا ... طَوَّقْتَهَا طَوْقَ الْحَمَامَةِ
Onu al git, onu al git / Boynuna güvercin halkası gibi geçirdim onu!
فَالْمَعْنَى فِي ذَلِكَ كُلِّهِ: اللُّزُومُ وَعَدَمُ الِانْفِكَاكِ.
Bütün bunlardaki anlam: Ayrılmaz bir şekilde bağlanma ve asla kopup ayrılmamadır.
وَقَوْلُهُ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: وَنُخْرِجُ لَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ كِتَابًا يَلْقَاهُ مَنْشُورًا [١٧ \ ١٣] ، ذَكَرَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ ذَلِكَ الْعَمَلَ الَّذِي أَلْزَمَ الْإِنْسَانَ إِيَّاهُ يُخْرِجُهُ لَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِي كِتَابٍ يَلْقَاهُ مَنْشُورًا، أَيْ مَفْتُوحًا يَقْرَؤُهُ هُوَ وَغَيْرُهُ.
Celle ve Alâ'nın bu yüce ayetteki: { وَنُخْرِجُ لَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ كِتَابًا يَلْقَاهُ مَنْشُورًا } “Kıyamet günü onun için açılmış olarak bulacağı bir kitap çıkarırız” [İsrâ 17/13] buyruğuna gelince; Celle ve Alâ bu yüce ayette insanın boynuna doladığı o ameli, kıyamet gününde onun için açılmış olarak bulacağı, yani hem kendisinin hem de başkalarının okuyabileceği açık bir kitap şeklinde çıkaracağını zikretmiştir.