وَبَيَّنَ أَشْيَاءَ مِنْ صِفَاتِ هَذَا الْكِتَابِ الَّذِي يَلْقَاهُ مَنْشُورًا فِي آيَاتٍ أُخَرَ، فَبَيَّنَ أَنَّ مِنْ صِفَاتِهِ: أَنَّ الْمُجْرِمِينَ مُشْفِقُونَ ; أَيْ خَائِفُونَ مِمَّا فِيهِ، وَأَنَّهُ لَا يَتْرُكُ صَغِيرَةً وَلَا كَبِيرَةً إِلَّا أَحْصَاهَا، وَأَنَّهُمْ يَجِدُونَ فِيهِ جَمِيعَ مَا عَمِلُوا حَاضِرًا لَيْسَ مِنْهُ شَيْءٌ غَائِبًا، وَأَنَّ اللَّهَ جَلَّ وَعَلَا لَا يَظْلِمُهُمْ فِي الْجَزَاءِ عَلَيْهِ شَيْئًا، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ جَلَّ وَعَلَا: وَوُضِعَ الْكِتَابُ فَتَرَى الْمُجْرِمِينَ مُشْفِقِينَ مِمَّا فِيهِ وَيَقُولُونَ يَاوَيْلَتَنَا مَالِ هَذَا الْكِتَابِ لَا يُغَادِرُ صَغِيرَةً وَلَا كَبِيرَةً إِلَّا أَحْصَاهَا وَوَجَدُوا مَا عَمِلُوا حَاضِرًا وَلَا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَدًا [١٨ \ ٤٩] .
Başka ayetlerde, açılmış olarak bulacağı bu kitabın bazı niteliklerini açıklamış; onun niteliklerinden birinin, suçluların onda yazılı olanlardan ötürü endişe içinde, yani korku içinde olmaları olduğunu, küçük büyük hiçbir şeyi bırakmayıp hepsini sayıp döktüğünü, yaptıklarının tamamını hazır bulacaklarını ve ondan hiçbir şeyin kaybolmamış olduğunu, Allah Celle ve Alâ'nın bu yaptıklarının karşılığında kendilerine zerrece haksızlık etmeyeceğini beyan etmiştir. Bu durum Celle ve Alâ'nın şu buyruğunda yer almaktadır: { وَوُضِعَ الْكِتَابُ فَتَرَى الْمُجْرِمِينَ مُشْفِقِينَ مِمَّا فِيهِ وَيَقُولُونَ يَاوَيْلَتَنَا مَالِ هَذَا الْكِتَابِ لَا يُغَادِرُ صَغِيرَةً وَلَا كَبِيرَةً إِلَّا أَحْصَاهَا وَوَجَدُوا مَا عَمِلُوا حَاضِرًا وَلَا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَدًا } “Kitap ortaya konmuştur; suçluları onda yazılı olandan korkuya kapılmış görürsün. 'Vay halimize! Bu nasıl bir kitaptır ki küçük büyük hiçbir şey bırakmadan hepsini sayıp dökmüş!' derler. Yaptıklarını hazır bulmuşlardır. Rabbin hiç kimseye haksızlık etmez” [Kehf 18/49].
وَبَيَّنَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ: أَنَّ بَعْضَ النَّاسِ يُؤْتَى هَذَا الْكُتَّابُ بِيَمِينِهِ - جَعَلَنَا اللَّهُ وَإِخْوَانِنَا الْمُسْلِمِينَ مِنْهُمْ - وَأَنَّ مَنْ أُوتِيَهُ بِيَمِينِهِ يُحَاسَبُ حِسَابًا يَسِيرًا، وَيَرْجِعُ إِلَى أَهْلِهِ مَسْرُورًا، وَأَنَّهُ فِي عِيشَةٍ رَاضِيَةٍ، فِي جَنَّةٍ عَالِيَةٍ، قُطُوفُهَا دَانِيَةٌ، قَالَ تَعَالَى: فَأَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتَابَهُ بِيَمِينِهِ فَسَوْفَ يُحَاسَبُ حِسَابًا يَسِيرًا وَيَنْقَلِبُ إِلَى أَهْلِهِ مَسْرُورًا [٨٤ \ ٧ - ٩] ، وَقَالَ تَعَالَى: فَأَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتَابَهُ بِيَمِينِهِ فَيَقُولُ هَاؤُمُ اقْرَءُوا كِتَابِيَهْ إِنِّي ظَنَنْتُ أَنِّي مُلَاقٍ حِسَابِيَهْ فَهُوَ فِي عِيشَةٍ رَاضِيَةٍ فِي جَنَّةٍ عَالِيَةٍ قُطُوفُهَا دَانِيَةٌ [٦٩ \ ١٩ - ٢٣] .
Başka bir yerde de insanların bazısına bu kitabın sağ tarafından verileceğini -Allah bizi ve Müslüman kardeşlerimizi onlardan eylesin-, kitabı sağ tarafından verilen kimsenin kolay bir hesapla hesaba çekileceğini, sevinçle ailesine döneceğini, meyveleri pek yakın yüce bir cennette hoşnut edici bir yaşantı içinde olacağını açıklamıştır. Nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: { فَأَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتَابَهُ بِيَمِينِهِ فَسَوْفَ يُحَاسَبُ حِسَابًا يَسِيرًا وَيَنْقَلِبُ إِلَى أَهْلِهِ مَسْرُورًا } “Kimin kitabı sağından verilirse, o kolay bir hesapla hesaba çekilecek ve ailesine sevinçli olarak dönecektir” [İnşikâk 84/7-9]. Yine Teâlâ şöyle buyurmuştur: { فَأَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتَابَهُ بِيَمِينِهِ فَيَقُولُ هَاؤُمُ اقْرَءُوا كِتَابِيَهْ إِنِّي ظَنَنْتُ أَنِّي مُلَاقٍ حِسَابِيَهْ فَهُوَ فِي عِيشَةٍ رَاضِيَةٍ فِي جَنَّةٍ عَالِيَةٍ قُطُوفُهَا دَانِيَةٌ } “Kitabı sağından verilen kimseye gelince, o: 'Alın, kitabımı okuyun! Doğrusu ben hesabıma kavuşacağımı zaten biliyordum' der. Artık o, meyveleri pek yakın, yüce bir cennette hoşnut edici bir yaşayış içindedir” [Hâkka 69/19-23].
وَبَيَّنَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ: أَنَّ مَنْ أُوتِيَهُ بِشَمَالِهِ يَتَمَنَّى أَنَّهُ لَمْ يُؤْتَهُ، وَأَنَّهُ يُؤْمَرُ بِهِ فَيَصْلَى الْجَحِيمَ، وَيُسْلَكُ فِي سِلْسِلَةٍ مِنْ سَلَاسِلِ النَّارِ ذَرْعُهَا سَبْعُونَ ذِرَاعًا، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: وَأَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتَابَهُ بِشِمَالِهِ فَيَقُولُ يَالَيْتَنِي لَمْ أُوتَ كِتَابِيَهْ وَلَمْ أَدْرِ مَا حِسَابِيَهْ يَا لَيْتَهَا كَانَتِ الْقَاضِيَةَ مَا أَغْنَى عَنِّي مَالِيَهْ هَلَكَ عَنِّي سُلْطَانِيَهْ خُذُوهُ فَغُلُّوهُ ثُمَّ الْجَحِيمَ صَلُّوهُ ثُمَّ فِي سِلْسِلَةٍ ذَرْعُهَا سَبْعُونَ ذِرَاعًا فَاسْلُكُوهُ [٦٩ \ ٢٥ - ٣٢]
Başka bir yerde de kitabı sol tarafından verilen kimsenin, keşke kendisine verilmeseydi diye temennide bulunacağını, onun hakkında emir verilip cehenneme atılacağını ve yetmiş arşın uzunluğundaki bir zincire vurulacağını açıklamıştır. Bu durum şu buyrukta yer almaktadır: { وَأَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتَابَهُ بِشِمَالِهِ فَيَقُولُ يَالَيْتَنِي لَمْ أُوتَ كِتَابِيَهْ وَلَمْ أَدْرِ مَا حِسَابِيَهْ يَا لَيْتَهَا كَانَتِ الْقَاضِيَةَ مَا أَغْنَى عَنِّي مَالِيَهْ هَلَكَ عَنِّي سُلْطَانِيَهْ خُذُوهُ فَغُلُّوهُ ثُمَّ الْجَحِيمَ صَلُّوهُ ثُمَّ فِي سِلْسِلَةٍ ذَرْعُهَا سَبْعُونَ ذِرَاعًا فَاسْلُكُوهُ } “Kitabı sol tarafından verilene gelince, o: 'Keşke bana kitabım verilmeseydi de hesabımın ne olduğunu bilmeseydim! Keşke [ölüm her şeyi] bitirmiş olsaydı! Malım bana hiçbir fayda vermedi, saltanatım da benden yok olup gitti' der. [Bunun üzerine şöyle denir:] 'Onu yakalayın, hemen bağlayın! Sonra onu çılgın alevli cehenneme atın! Sonra da boyu yetmiş arşın olan bir zincire vurun onu!'” [Hâkka 69/25-32].
أَعَاذَنَا اللَّهُ وَإِخْوَانَنَا الْمُسْلِمِينَ مِنَ النَّارِ، وَمِمَّا قَرَّبَ إِلَيْهَا مِنْ قَوْلٍ وَعَمَلٍ.
Allah bizi ve Müslüman kardeşlerimizi cehennem ateşinden ve ona yaklaştıracak söz ve amelden korusun.
وَبَيَّنَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ: أَنَّ مَنْ أُوتِيَ كِتَابَهُ وَرَاءَ ظَهْرِهِ يَصْلَى السَّعِيرَ، وَيَدْعُو الثُّبُورَ. وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: وَأَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتَابَهُ وَرَاءَ ظَهْرِهِ فَسَوْفَ يَدْعُو ثُبُورًا وَيَصْلَى سَعِيرًا [٨٤ \ ١٠ - ١٢] ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: اقْرَأْ كِتَابَكَ كَفَى بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيبًا [١٧ \ ١٤] ، يَعْنِي أَنَّ نَفْسَهُ تَعْلَمُ أَنَّهُ لَمْ يَظْلِمْ، وَلَمْ يُكْتَبْ عَلَيْهِ إِلَّا مَا عَمِلَ ; لِأَنَّهُ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ يَتَذَكَّرُ كُلَّ مَا عَمِلَ فِي الدُّنْيَا مِنْ أَوَّلِ عُمْرِهِ إِلَى آخِرِهِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: يُنَبَّأُ الْإِنْسَانُ يَوْمَئِذٍ بِمَا قَدَّمَ وَأَخَّرَ [٧٥ \ ١٣] .
Başka bir yerde de kitabı arkasından verilen kimsenin alevli ateşe gireceğini ve helak olmak için feryat edeceğini açıklamıştır. Bu durum şu buyrukta yer almaktadır: { وَأَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتَابَهُ وَرَاءَ ظَهْرِهِ فَسَوْفَ يَدْعُو ثُبُورًا وَيَصْلَى سَعِيرًا } “Kim de kitabı arkasından verilirse, o hemen helak olmayı çağıracak ve alevli ateşe girecektir” [İnşikâk 84/10-12]. Allah Teâlâ'nın: { اقْرَأْ كِتَابَكَ كَفَى بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيبًا } “Kitabını oku! Bugün sana hesap sorucu olarak kendi nefsin yeter” [İsrâ 17/14] buyruğu ise; nefsinin kendisine haksızlık edilmediğini ve aleyhine ancak yaptıklarının yazıldığını bileceği anlamına gelir; çünkü o vakit insan ömrünün başından sonuna kadar dünyada yaptığı her şeyi hatırlar; nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: { يُنَبَّأُ الْإِنْسَانُ يَوْمَئِذٍ بِمَا قَدَّمَ وَأَخَّرَ } “O gün insana önden gönderdiği ve geride bıraktığı şeyler haber verilir” [Kıyâme 75/13].
وَقَدْ بَيَّنَ تَعَالَى فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ: أَنَّهُ إِنْ أَنْكَرَ شَيْئًا مِنْ عَمَلِهِ شَهِدَتْ عَلَيْهِ جَوَارِحُهُ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى: الْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلَى أَفْوَاهِهِمْ وَتُكَلِّمُنَا أَيْدِيهِمْ وَتَشْهَدُ أَرْجُلُهُمْ بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ [٣٦ \ ٦٥] ، وَقَوْلِهِ: وَقَالُوا لِجُلُودِهِمْ لِمَ شَهِدْتُمْ عَلَيْنَا قَالُوا أَنْطَقَنَا اللَّهُ الَّذِي أَنْطَقَ كُلَّ شَيْءٍ وَهُوَ خَلَقَكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ وَمَا كُنْتُمْ تَسْتَتِرُونَ أَنْ يَشْهَدَ عَلَيْكُمْ سَمْعُكُمْ وَلَا أَبْصَارُكُمْ وَلَا جُلُودُكُمْ وَلَكِنْ ظَنَنْتُمْ أَنَّ اللَّهَ لَا يَعْلَمُ كَثِيرًا مِمَّا تَعْمَلُونَ وَذَلِكُمْ ظَنُّكُمُ الَّذِي ظَنَنْتُمْ بِرَبِّكُمْ أَرْدَاكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ مِنَ الْخَاسِرِينَ [٤١ \ ٢٣] ، وَقَوْلِهِ جَلَّ وَعَلَا: بَلِ الْإِنْسَانُ عَلَى نَفْسِهِ بَصِيرَةٌ وَلَوْ أَلْقَى مَعَاذِيرَهُ [٧٥ \ ١٤ - ١٥] ، وَسَيَأْتِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ لِهَذَا زِيَادَةُ إِيضَاحٍ فِي سُورَةِ الْقِيَامَةِ.
Teâlâ başka yerlerde de yaptıklarından bir şeyi inkâr edecek olursa uzuvlarının onun aleyhine şahitlik edeceğini açıklamıştır; nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: { الْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلَى أَفْوَاهِهِمْ وَتُكَلِّمُنَا أَيْدِيهِمْ وَتَشْهَدُ أَرْجُلُهُمْ بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ } “Bugün onların ağızlarını mühürleriz; yaptıklarını bize elleri anlatır, ayakları da şahitlik eder” [Yâsîn 36/65]. Yine şöyle buyurmuştur: { وَقَالُوا لِجُلُودِهِمْ لِمَ شَهِدْتُمْ عَلَيْنَا قَالُوا أَنْطَقَنَا اللَّهُ الَّذِي أَنْطَقَ كُلَّ شَيْءٍ وَهُوَ خَلَقَكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ وَمَا كُنْتُمْ تَسْتَتِرُونَ أَنْ يَشْهَدَ عَلَيْكُمْ سَمْعُكُمْ وَلَا أَبْصَارُكُمْ وَلَا جُلُودُكُمْ وَلَكِنْ ظَنَنْتُمْ أَنَّ اللَّهَ لَا يَعْلَمُ كَثِيرًا مِمَّا تَعْمَلُونَ وَذَلِكُمْ ظَنُّكُمُ الَّذِي ظَنَنْتُمْ بِرَبِّكُمْ أَرْدَاكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ مِنَ الْخَاسِرِينَ } “Derilerine: 'Niçin aleyhimize şahitlik ettiniz?' derler. Onlar da: 'Bizi her şeyi konuşturan Allah konuşturdu. Sizi ilk defa O yaratmıştı ve yine O'na döndürülüyorsunuz. Siz kulaklarınızın, gözlerinizin ve derilerinizin aleyhinize şahitlik etmesinden sakınmıyordunuz; aksine yaptıklarınızın birçoğunu Allah'ın bilmediğini sanıyordunuz. İşte Rabbiniz hakkında beslediğiniz bu zannınız sizi helak etti de hüsrana uğrayanlardan oldunuz' derler” [Fussilet 41/21-23]. Celle ve Alâ şöyle de buyurmuştur: { بَلِ الْإِنْسَانُ عَلَى نَفْسِهِ بَصِيرَةٌ وَلَوْ أَلْقَى مَعَاذِيرَهُ } “Doğrusu insan, mazeretlerini ortaya koysa da kendi aleyhine bizzat şahittir” [Kıyâme 75/14-15]. İnşallah bu hususun daha geniş açıklaması Kıyâme Suresi'nde gelecektir.
تَنْبِيهٌ
UYARI
لَفْظَةُ «كَفَى» تُسْتَعْمَلُ فِي الْقُرْآنِ وَاللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ اسْتِعْمَالَيْنِ:
“Kefâ” (كَفَى) lafzı Kur'an'da ve Arap dilinde iki şekilde kullanılır:
تُسْتَعْمَلُ مُتَعَدِّيَةً، وَهِيَ تَتَعَدَّى غَالِبًا إِلَى مَفْعُولَيْنِ، وَفَاعِلُ هَذِهِ الْمُتَعَدِّيَةِ لَا يَجُرُّ بِالْبَاءِ، كَقَوْلِهِ: وَكَفَى اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ الْقِتَالَ [٣٣ \ ٢٥] ، وَكَقَوْلِهِ: أَلَيْسَ اللَّهُ بِكَافٍ عَبْدَهُ الْآيَةَ [٣٩ \ ٣٦] ، وَقَوْلِهِ: فَسَيَكْفِيكَهُمُ اللَّهُ الْآيَةَ [٢ \ ١٣٧] ، وَنَحْوِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Geçişli (müteaddî) olarak kullanılır; bu durumda çoğunlukla iki mef'ul alır ve bu geçişli fiilin faili bâ (ب) harf-i cerri ile mecrur kılınmaz. Nitekim şu buyruklar böyledir: { وَكَفَى اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ الْقِتَالَ } “Savaşta Allah müminlere yetti” [Ahzâb 33/25], { أَلَيْسَ اللَّهُ بِكَافٍ عَبْدَهُ } “Allah kuluna yetmez mi?” [Zümer 39/36] ve { فَسَيَكْفِيكَهُمُ اللَّهُ } “Onlara karşı Allah sana yetecektir” [Bakara 2/137] ayeti ile benzeri diğer ayetler.
وَتَسْتَعْمِلُ لَازِمَةً، وَيَطَّرِدُ جَرُّ فَاعِلِهَا بِالْبَاءِ الْمَزِيدَةِ لِتَوْكِيدِ الْكِفَايَةِ كَقَوْلِهِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ كَفَى بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيبًا [١٧ \ ١٤] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَكَفَى بِاللَّهِ وَكِيلًا، وَقَوْلِهِ: وَكَفَى بِاللَّهِ حَسِيبًا وَنَحْوِ ذَلِكَ.
Geçişsiz (lâzım) olarak da kullanılır; bu durumda yetme anlamını tekit etmek için failinin zaid bâ (ب) harfiyle mecrur yapılması kurallı olarak yaygındır. Nitekim bu yüce ayetteki: { كَفَى بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيبًا } “Bugün sana hesap sorucu olarak kendi nefsin yeter” [İsrâ 17/14] buyruğu, Teâlâ'nın: { وَكَفَى بِاللَّهِ وَكِيلًا } “Vekil olarak Allah yeter” ve { وَكَفَى بِاللَّهِ حَسِيبًا } “Hesap görücü olarak Allah yeter” buyrukları ve benzerleri böyledir.
وَيَكْثُرُ إِتْيَانُ التَّمْيِيزِ بَعْدَ فَاعِلِهَا الْمَجْرُورِ بِالْبَاءِ، وَزَعَمَ بَعْضُ عُلَمَاءِ الْعَرَبِيَّةِ: أَنَّ
Bâ ile mecrur olan failinden sonra temyizin gelmesi çokça görülür. Bazı Arap dili âlimleri,
جَرَّ فَاعِلِهَا بِالْبَاءِ لَازِمٌ، وَالْحَقُّ أَنَّهُ يَجُوزُ عَدَمُ جَرِّهِ بِهَا، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
failinin bâ ile cerredilmesinin zorunlu olduğunu iddia etmişlerdir; ancak doğru olan, bâ harf-i cerri olmadan da kullanılabilmesinin caiz olduğudur. Şairin şu sözü de bu kabildendir:
عَمِيرَةُ وَدَّعَ إِنْ تَجَهَّزْتَ غَادِيًا ... كَفَى الشَّيْبُ وَالْإِسْلَامُ لِلْمَرْءِ نَاهِيًا
Amîre! Yola çıkmaya hazırlandıysan veda et / İnsana vazgeçirici olarak saç akı ve İslam yeter!
وَقَوْلُ الْآخَرِ:
Diğer şairin şu sözü de böyledir:
وَيُخْبِرُنِي عَنْ غَائِبِ الْمَرْءِ هَدْيُهُ ... كَفَى الْهَدْيُ عَمَّا غَيَّبَ الْمَرْءُ مُخْبِرًا
Kişinin gizli hallerini bana tavırları haber verir / Kişinin gizlediği şeyleri haber verici olarak tavırları yeter!
وَعَلَى قِرَاءَةِ مَنْ قَرَأَ: يَلْقَاهُ ; بِضَمِّ الْيَاءِ وَتَشْدِيدِ الْقَافِ مَبْنِيًا لِلْمَفْعُولِ، فَالْمَعْنَى: أَنَّ اللَّهَ يُلْقِيهِ ذَلِكَ الْكِتَابَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، فَحَذَفَ الْفَاعِلَ فَبَنِي الْفِعْلَ لِلْمَفْعُولِ.
Meçhul fiil olarak yâ'nın zammesi ve kāf'ın şeddesiyle “yürakkāhu” (يُلَقَّاهُ) şeklinde okuyanların kıraatine göre anlam: Allah Teâlâ o kitabı kıyamet gününde ona ulaştırır/verir demektir; fail hazfedilip fiil meçhul yapılmıştır.
وَقِرَاءَةُ مِنْ قَرَأَ: يَخْرُجُ - بِفَتْحِ الْيَاءِ وَضَمِّ الرَّاءِ مُضَارِعٌ خَرَجَ مَبْنِيًا لِلْفَاعِلِ، فَالْفَاعِلُ ضَمِيرٌ يَعُودُ إِلَى الطَّائِرِ بِمَعْنَى الْعَمَلِ، وَقَوْلُهُ كِتَابًا حَالٌ مِنْ ضَمِيرِ الْفَاعِلِ، أَيْ وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ يَخْرُجُ هُوَ، أَيِ الْعَمَلُ الْمُعَبَّرُ عَنْهُ بِالطَّائِرِ فِي حَالِ كَوْنِهِ كِتَابًا يَلْقَاهُ مَنْشُورًا. وَكَذَلِكَ عَلَى قِرَاءَةِ يُخْرَجُ - بِضَمِّ الْيَاءِ وَفَتْحِ الرَّاءِ مَبْنِيًّا لِلْمَفْعُولِ - فَالْضَمِيرُ النَّائِبُ عَنِ الْفَاعِلِ رَاجِعٌ أَيْضًا إِلَى الطَّائِرِ الَّذِي هُوَ الْعَمَلُ، أَيْ يَخْرُجُ لَهُ هُوَ، أَيْ طَائِرُهُ بِمَعْنَى عَمَلِهِ، فِي حَالِ كَوْنِهِ كِتَابًا.
Yâ'nın fethası ve râ'nın zammesiyle malum muzari fiil olarak “yahrucu” (يَخْرُجُ) şeklinde okuyanların kıraatine göre; fail, amel anlamındaki tâir kelimesine dönen bir zamirdir; “kitâben” (كِتَابًا) lafzı ise failin zamirinden haldir. Yani kıyamet günü o, yani tâir ile ifade edilen amel, açılmış olarak bulacağı bir kitap halinde çıkar, demektir. Aynı şekilde yâ'nın zammesi ve râ'nın fethasıyla meçhul olarak “yuhrecu” (يُخْرَجُ) şeklindeki kıraate göre de naib-i fail olan zamir, yine amel olan tâire racidir; yani o, yani amel anlamındaki tâiri, onun için bir kitap halinde çıkarılır, demektir.
وَعَلَى قِرَاءَةِ «يَخْرِجُ» بِضَمِّ الْيَاءِ وَكَسْرِ الرَّاءِ مَبْنِيًّا لِلْفَاعِلِ، فَالْفَاعِلُ ضَمِيرٌ يَعُودُ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، وَقَوْلُهُ كِتَابًا مَفْعُولٌ بِهِ، أَيْ: وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ يُخْرِجُ هُوَ، أَيِ اللَّهُ لَهُ كِتَابًا يَلْقَاهُ مَنْشُورًا.
Yâ'nın zammesi ve râ'nın kesresiyle malum olarak “yuhricu” (يُخْرِجُ) okunuşuna göre ise fail, Allah Teâlâ'ya dönen bir zamirdir ve “kitâben” lafzı mef'ûlün bihtir. Yani: Kıyamet günü O, yani Allah, onun için açılmış olarak bulacağı bir kitap çıkarır, demektir.
وَعَلَى قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ مِنْهُمُ السَّبْعَةُ: فَالنُّونُ فِي نُخْرِجُ نُونُ الْعَظَمَةِ لِمُطَابَقَةِ قَوْلِهِ: أَلْزَمْنَاهُ وَكِتَابًا مَفْعُولٌ بِهِ لِنَخْرُجَ كَمَا هُوَ وَاضِحٌ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Yedi kıraat imamının da dâhil olduğu cumhurun kıraatine göre ise: { نُخْرِجُ } fiilindeki nûn harfi, { أَلْزَمْنَاهُ } buyruğu ile uyum sağlaması için azamet nûnudur; { كِتَابًا } lafzı da açık olduğu üzere { نُخْرِجُ } fiilinin mef'ûlün bihidir. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
قَوْلُهُ تَعَالَى مَنِ اهْتَدَى فَإِنَّمَا يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَإِنَّمَا يَضِلُّ عَلَيْهَا، ذَكَرَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ مَنِ اهْتَدَى فَعَمِلَ بِمَا يُرْضِي اللَّهَ جَلَّ وَعَلَا، أَنَّ اهْتِدَاءَهُ ذَلِكَ إِنَّمَا هُوَ لِنَفْسِهِ، لِأَنَّهُ هُوَ الَّذِي تَرْجِعُ إِلَيْهِ فَائِدَةُ ذَلِكَ الِاهْتِدَاءِ، وَثَمَرَتُهُ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، وَأَنَّ مَنْ ضَلَّ عَنْ طَرِيقِ الصَّوَابِ فَعَمِلَ بِمَا يُسْخِطُ رَبَّهُ جَلَّ وَعَلَا، أَنَّ ضَلَالَهُ ذَلِكَ إِنَّمَا هُوَ عَلَى نَفْسِهِ، لِأَنَّهُ هُوَ الَّذِي يَجْنِي ثَمَرَةَ عَوَاقِبَهُ السَّيِّئَةَ الْوَخِيمَةَ، فَيَخْلُدُ بِهِ فِي النَّارِ.
Allah Teâlâ'nın: { مَنِ اهْتَدَى فَإِنَّمَا يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَإِنَّمَا يَضِلُّ عَلَيْهَا } buyruğu: Celle ve Alâ bu yüce ayette, doğru yolu bulan ve Allah Celle ve Alâ'yı razı edecek ameller işleyen kimsenin bu hidayetinin yalnızca kendi lehine olduğunu, zira bu hidayetin faydası ve meyvesinin dünya ve ahirette bizzat kendisine döneceğini; doğru yoldan sapan ve Rabbi Celle ve Alâ'yı gazaplandıracak ameller işleyen kimsenin bu sapıklığının da yalnızca kendi aleyhine olduğunu, zira onun kötü ve vahim sonuçlarının cezasını bizzat kendisinin çekeceğini ve bu sebeple ateşte ebedî kalacağını zikretmiştir.
وَبَيَّنَ هَذَا الْمَعْنَى فِي مَوَاضِعَ كَثِيرَةٍ، كَقَوْلِهِ: مَنْ عَمِلَ صَالِحًا فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ أَسَاءَ فَعَلَيْهَا الْآيَةَ [٤١ \ ٤٦] ، وَقَوْلِهِ: مَنْ كَفَرَ فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ وَمَنْ عَمِلَ صَالِحًا فَلِأَنْفُسِهِمْ يَمْهَدُونَ [٣٠ \ ٤٤] ، وَقَوْلِهِ: قَدْ جَاءَكُمْ بَصَائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنْ أَبْصَرَ فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ عَمِيَ فَعَلَيْهَا وَمَا أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ [٦ \ ١٠٤] ، وَقَوْلِهِ: فَمَنِ اهْتَدَى فَإِنَّمَا يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَإِنَّمَا يَضِلُّ عَلَيْهَا وَمَا أَنَا عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ [١٠ \ ١٠٨] ،
Bu anlamı birçok yerde açıklamıştır; nitekim şu buyruklar böyledir: { مَنْ عَمِلَ صَالِحًا فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ أَسَاءَ فَعَلَيْهَا } “Kim salih bir amel işlerse kendi lehinedir; kim de kötülük yaparsa kendi aleyhinedir” [Fussilet 41/46], { مَنْ كَفَرَ فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ وَمَنْ عَمِلَ صَالِحًا فَلِأَنْفُسِهِمْ يَمْهَدُونَ } “Kim inkâr ederse, inkârı kendi aleyhinedir. Kimler de salih amel işlerse, kendileri için [cennetteki yerlerini] hazırlamış olurlar” [Rûm 30/44], { قَدْ جَاءَكُمْ بَصَائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنْ أَبْصَرَ فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ عَمِيَ فَعَلَيْهَا وَمَا أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ } “Doğrusu size Rabbinizden basiretler (deliller) gelmiştir. Artık kim görürse kendi lehine, kim de körlük ederse kendi aleyhinedir. Ben sizin üzerinize bir bekçi değilim” [En'âm 6/104], { فَمَنِ اهْتَدَى فَإِنَّمَا يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَإِنَّمَا يَضِلُّ عَلَيْهَا وَمَا أَنَا عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ } “Artık kim doğru yolu bulursa ancak kendisi için bulmuş olur; kim de saparsa ancak kendi aleyhine sapmış olur. Ben sizin üzerinize bir vekil değilim” [Yûnus 10/108],
وَالْآيَاتُ بِمِثْلِ هَذَا كَثِيرَةٌ جِدًّا، وَقَدْ قَدَّمْنَا طَرَفًا مِنْهَا فِي سُورَةِ «النَّحْلِ» .
ve bu anlamdaki ayetler pek çoktur; bunların bir kısmını Nahl Suresi'nde zikretmiştik.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى.
Allah Teâlâ'nın: { وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى } “Hiçbir günahkâr başkasının günahını yüklenmez” buyruğu.
ذَكَرَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّهُ لَا تَحْمِلُ نَفْسٌ ذَنْبَ أُخْرَى، بَلْ لَا تَحْمَلُ نَفْسٌ إِلَّا ذَنْبَهَا.
Celle ve Alâ bu yüce ayette, hiçbir kimsenin bir başkasının günahını yüklenmeyeceğini, bilakis herkesin ancak kendi günahını yükleneceğini zikretmiştir.
فَقَوْلُهُ: وَلَا تَزِرُ [١٧ \ ١٥] ، أَيْ لَا تَحْمِلُ، مِنْ وَزَرَ يَزِرُ إِذَا حَمَلَ، وَمِنْهُ سُمِّيَ وَزِيرُ السُّلْطَانِ، لِأَنَّهُ يَحْمِلُ أَعْبَاءَ تَدْبِيرِ شُئُونِ الدَّوْلَةِ، وَالْوِزْرُ: الْإِثْمُ، يُقَالُ: وَزَرَ يَزِرُ وِزْرًا، إِذَا أَثِمَ. وَالْوِزْرُ أَيْضًا: الثُّقْلُ الْمُثْقَلُ، أَيْ: لَا تَحْمِلُ نَفْسٌ وَازِرَةٌ، أَيْ: آثِمَةٌ وِزْرَ نَفْسٍ أُخْرَى. أَيْ إِثْمَهَا، أَوْ حِمْلَهَا الثَّقِيلِ، بَلْ لَا تَحْمِلُ إِلَّا وِزْرَ نَفْسِهَا.
{ وَلَا تَزِرُ } [İsrâ 17/15] buyruğu; yani yüklenmez, demektir. Bu kelime, yüklendi anlamına gelen vezere-yeziru (وَزَرَ يَزِرُ) kökündendir. Sultanın vezirine de devlet işlerini idare etme yükünü yüklendiği için bu isim verilmiştir. Vizr (الْوِزْرُ) ise günah demektir; günaha girdiğinde vezere-yeziru vizran (وَزَرَ يَزِرُ وِزْرًا) denir. Vizr aynı zamanda ağır yük demektir. Yani günahkâr hiçbir nefis başka bir nefsin vizrini; yani günahını yahut ağır yükünü yüklenmez, bilakis ancak kendi nefsinin vizrini yüklenir.
وَهَذَا الْمَعْنَى جَاءَ فِي آيَاتٍ أُخَرَ ; كَقَوْلِهِ: وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى وَإِنْ تَدْعُ مُثْقَلَةٌ إِلَى حِمْلِهَا لَا يُحْمَلْ مِنْهُ شَيْءٌ وَلَوْ كَانَ ذَا قُرْبَى [٣٥ \ ١٨] ، وَقَوْلُهُ: وَلَا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ إِلَّا عَلَيْهَا وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى ثُمَّ إِلَى رَبِّكُمْ مَرْجِعُكُمْ الْآيَةَ [٦ \ ١٦٤] ، وَقَوْلِهِ: تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ لَهَا مَا كَسَبَتْ وَلَكُمْ مَا كَسَبْتُمْ وَلَا تُسْأَلُونَ عَمَّا كَانُوا يَعْمَلُونَ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Bu anlam başka ayetlerde de gelmiştir; nitekim şu buyruklar böyledir: { وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى وَإِنْ تَدْعُ مُثْقَلَةٌ إِلَى حِمْلِهَا لَا يُحْمَلْ مِنْهُ شَيْءٌ وَلَوْ كَانَ ذَا قُرْبَى } “Hiçbir günahkâr başkasının günahını yüklenmez. Yükü ağır basan kimse onu taşımaya çağırsa, akrabası bile olsa o yükten hiçbir şey taşınmaz” [Fâtır 35/18], { وَلَا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ إِلَّا عَلَيْهَا وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى ثُمَّ إِلَى رَبِّكُمْ مَرْجِعُكُمْ } “Herkesin kazandığı yalnız kendisine aittir. Hiçbir günahkâr başkasının günahını yüklenmez. Sonra dönüşünüz Rabbinizedir” [En'âm 6/164] ve { تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ لَهَا مَا كَسَبَتْ وَلَكُمْ مَا كَسَبْتُمْ وَلَا تُسْأَلُونَ عَمَّا كَانُوا يَعْمَلُونَ } “Onlar gelip geçmiş bir ümmettir. Onların kazandıkları kendilerine, sizin kazandıklarınız da sizedir. Siz onların yaptıklarından sorulmazsınız” ayeti ile diğer ayetler.
وَقَدْ قَدَّمْنَا فِي سُورَةِ «النَّحْلِ» بِإِيضَاحٍ: أَنَّ هَذِهِ الْآيَاتِ لَا يُعَارِضُهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَيَحْمِلُنَّ أَثْقَالَهُمْ وَأَثْقَالًا مَعَ أَثْقَالِهِمْ الْآيَةَ [٢٩ \ ١٣] ، وَلَا قَوْلُهُ: لِيَحْمِلُوا أَوْزَارَهُمْ كَامِلَةً يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَمِنْ أَوْزَارِ الَّذِينَ يُضِلُّونَهُمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ الْآيَةَ [١٦ \ ٢٥] ; لِأَنَّ الْمُرَادَ بِذَلِكَ أَنَّهُمْ حَمَلُوا أَوْزَارَ ضَلَالِهِمْ فِي أَنْفُسِهِمْ، وَأَوْزَارَ إِضْلَالِهِمْ غَيْرَهُمْ ; لِأَنَّ مَنْ سَنَّ سُنَّةً سَيِّئَةً فَعَلَيْهِ وِزْرُهَا وَوِزْرُ مَنْ عَمِلَ بِهَا، لَا يَنْقُصُ ذَلِكَ مِنْ أَوْزَارِهِمْ شَيْئًا، كَمَا تَقَدَّمَ مُسْتَوْفًى.
Nahl Suresi'nde açıkça belirttiğimiz üzere; bu ayetlere Teâlâ'nın: { وَلَيَحْمِلُنَّ أَثْقَالَهُمْ وَأَثْقَالًا مَعَ أَثْقَالِهِمْ } “Onlar mutlaka kendi yüklerini ve kendi yükleriyle beraber başka yükleri de taşıyacaklardır” [Ankebût 29/13] buyruğu ve: { لِيَحْمِلُوا أَوْزَارَهُمْ كَامِلَةً يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَمِنْ أَوْزَارِ الَّذِينَ يُضِلُّونَهُمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ } “Kıyamet gününde kendi günahlarını eksiksiz olarak ve bilgisizce saptırdıkları kimselerin günahlarından bir kısmını yüklenmeleri için” [Nahl 16/25] buyruğu aykırı değildir; çünkü bundan maksat, onların hem kendi sapıklıklarının günahını hem de başkalarını saptırmalarının günahını yüklenmeleridir; zira kötü bir çığır açan kimseye o günah ve o günahı işleyenlerin günahı -onların günahından bir şey eksilmeksizin- yüklenir; nitekim bu husus daha önce etraflıca geçmişti.
تَنْبِيهٌ
UYARI
يَرُدُّ عَلَى هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ سُؤَالَانِ:
Bu yüce ayete iki soru yöneltilmektedir:
الْأَوَّلُ: مَا ثَبَتَ فِي الصَّحِيحِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ ﵄ مِنْ " أَنَّ الْمَيِّتَ يُعَذِّبُ بِبُكَاءِ أَهْلِهِ عَلَيْهِ " فَيُقَالُ: مَا وَجْهُ تَعْذِيبِهِ بِبُكَاءِ غَيْرِهِ، إِذْ مُؤَاخَذَتُهُ بِبُكَاءِ غَيْرِهِ قَدْ يَظُنُّ مَنْ لَا يَعْلَمُ أَنَّهَا مِنْ أَخْذِ الْإِنْسَانِ بِذَنْبِ غَيْرِهِ؟
Birincisi: Sahih'te İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'dan sabit olan: "Ölü, ailesinin arkasından ağlaması sebebiyle azap görür" hadisidir. Şöyle denilir: Başkasının ağlaması sebebiyle azap görmesinin izahı nedir? Zira bilmeyen kimse, onun başkasının ağlaması sebebiyle hesaba çekilmesini, kişinin başkasının günahıyla sorumlu tutulması türünden zannedebilir.
السُّؤَالُ الثَّانِي: إِيجَابُ دِيِّ الْخَطَأِ عَلَى الْعَاقِلَةِ، فَيُقَالُ: مَا وَجْهُ إِلْزَامِ الْعَاقِلَةِ الدِّيَةَ
İkinci soru: Hataen adam öldürme diyetinin âkıleye (katilin akrabalarına) vacip kılınmasıdır. Şöyle denilir: Başka bir insanın işlediği suç sebebiyle
بِجِنَايَةِ إِنْسَانٍ آخَرَ؟
âkıleye diyet yüklemenin gerekçesi nedir?
وَالْجَوَابُ عَنِ الْأَوَّلِ: هُوَ أَنَّ الْعُلَمَاءَ حَمَلُوهُ عَلَى أَحَدِ أَمْرَيْنِ:
Birinciye cevap: Âlimler bunu iki durumdan birine hamletmişlerdir:
الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ الْمَيِّتُ أَوْصَى بِالنَّوْحِ عَلَيْهِ، كَمَا قَالَ طَرَفَةُ بْنُ الْعَبْدِ فِي مُعَلَّقَتِهِ:
Birincisi: Tarafe b. el-Abd'in muallakasında söylediği gibi ölünün arkasından feryatla ağlanmasını vasiyet etmiş olmasıdır:
إِذَا مِتُّ فَانْعِينِي بِمَا أَنَا أَهْلُهُ ... وَشُقِّي عَلَيَّ الْجَيْبَ يَابِنَّةَ مَعْبَدِ
Öldüğüm zaman layık olduğum şeylerle an beni / Ve ey Ma'bed'in kızı, yakalarını yırt üzerime!
لِأَنَّهُ إِذَا كَانَ أَوْصَى بِأَنْ يُنَاحَ عَلَيْهِ: فَتَعْذِيبُهُ بِسَبَبِ إِيصَائِهِ بِالْمُنْكَرِ، وَذَلِكَ مِنْ فِعْلِهِ لَا فِعْلِ غَيْرِهِ.
Çünkü arkasından feryatla ağlanmasını vasiyet etmişse, azap görmesi münker bir şeyi vasiyet etmesi sebebiyledir; bu da başkasının değil bizzat kendisinin fiilidir.
الثَّانِي: أَنْ يَهْمِلَ نَهْيَهُمْ عَنِ النَّوْحِ عَلَيْهِ قَبْلَ مَوْتِهِ مَعَ أَنَّهُ يَعْلَمُ أَنَّهُمْ سَيَنُوحُونَ عَلَيْهِ ; لِأَنَّ إِهْمَالَهُ نَهْيَهُمْ تَفْرِيطٌ مِنْهُ، وَمُخَالَفَةٌ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: قُوا أَنْفُسَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ نَارًا [٦٦ \ ٦] فَتَعْذِيبُهُ إِذًا بِسَبَبِ تَفْرِيطِهِ، وَتَرْكِهِ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ مِنْ قَوْلِهِ: قُوا أَنْفُسَكُمْ الْآيَةَ، وَهَذَا ظَاهِرٌ كَمَا تَرَى.
İkincisi: Arkasından feryatla ağlayacaklarını bildiği halde ölmeden önce onları feryatla ağlamaktan nehyetmeyi ihmal etmiş olmasıdır; zira onları nehyetmeyi ihmal etmesi kendisinden kaynaklanan bir kusurdur ve Teâlâ'nın: { قُوا أَنْفُسَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ نَارًا } “Kendinizi ve ailenizi yakıtı insanlar ve taşlar olan ateşten koruyun” [Tahrîm 66/6] buyruğuna aykırıdır. Dolayısıyla azap görmesi, kusuru ve Allah'ın: { قُوا أَنْفُسَكُمْ } “Kendinizi koruyun” buyruğunda emrettiği şeyi terk etmesi sebebiyledir; gördüğün gibi bu durum gayet açıktır.
وَعَنِ الثَّانِي: بِأَنَّ إِيجَابَ الدِّيَةِ عَلَى الْعَاقِلَةِ لَيْسَ مِنْ تَحْمِيلِهِمْ وِزْرَ الْقَاتِلِ، وَلَكِنَّهَا مُوَاسَاةٌ مَحْضَةٌ أَوْجَبَهَا اللَّهُ عَلَى عَاقِلَةِ الْجَانِي ; لِأَنَّ الْجَانِيَ لَمْ يَقْصِدْ سُوءًا، وَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ الْبَتَّةَ فَأَوْجَبَ اللَّهُ فِي جِنَايَتِهِ خَطَأً الدِّيَةَ بِخِطَابِ الْوَضْعِ، وَأَوْجَبَ الْمُوَاسَاةَ فِيهَا عَلَى الْعَاقِلَةِ، وَلَا إِشْكَالَ فِي إِيجَابِ اللَّهِ عَلَى بَعْضِ خَلْقِهِ مُوَاسَاةَ بَعْضِ خَلْقِهِ، كَمَا أَوْجَبَ أَخْذَ الزَّكَاةِ مِنْ مَالِ الْأَغْنِيَاءِ وَرَدِّهَا إِلَى الْفُقَرَاءِ، وَاعْتَقَدَ مَنْ أَوْجَبَ الدِّيَةَ عَلَى أَهْلِ دِيوَانِ الْقَاتِلِ خَطَأً كَأَبِي حَنِيفَةَ وَغَيْرِهِ أَنَّهَا بِاعْتِبَارِ النُّصْرَةِ فَأَوْجَبَهَا عَلَى أَهْلِ الدِّيوَانِ، وَيُؤَيِّدُ هَذَا الْقَوْلَ مَا ذَكَرَهُ الْقُرْطُبِيُّ فِي تَفْسِيرِهِ، قَالَ: " وَأَجْمَعَ أَهْلُ السِّيَرِ وَالْعِلْمِ: أَنَّ الدِّيَةَ كَانَتْ فِي الْجَاهِلِيَّةِ تَحْمِلُهَا الْعَاقِلَةُ، فَأَقَرَّهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي الْإِسْلَامِ، وَكَانُوا يَتَعَاقَلُونَ بِالنُّصْرَةِ ثُمَّ جَاءَ الْإِسْلَامُ فَجَرَى الْأَمْرُ عَلَى ذَلِكَ. حَتَّى جَعَلَ عُمَرُ الدِّيوَانَ.
İkinci soruya gelince: Diyetin âkıleye vacip kılınması, katilin günahının onlara yüklenmesi kabilinden değildir; bilakis bu, failin bir kötülük kastı olmaması ve üzerinde kesinlikle bir günah bulunmaması sebebiyle Allah'ın failin âkılesi üzerine vacip kıldığı sırf bir yardımlaşmadır (muvasattır). Bu sebeple Allah, hataen işlenen cinayette vaz'î hitap gereği diyeti zorunlu kılmış ve onda yardımlaşmayı da âkıleye vacip kılmıştır. Allah'ın yarattıklarının bir kısmına, diğer bir kısmına yardımlaşmayı farz kılmasında hiçbir müşkillik yoktur; nitekim zekâtın zenginlerin malından alınıp fakirlere verilmesini farz kılması da böyledir. Ebû Hanîfe ve başkaları gibi, hataen katilin divan ehline diyeti vacip görenler ise bunun yardımlaşma (nusret) esasına dayandığına inanmış ve bu sebeple diyeti divan ehline yüklemişlerdir. Kurtubî'nin tefsirinde zikrettiği şu söz de bu görüşü desteklemektedir: “Siyer ve ilim ehli; Câhiliye döneminde diyetin âkıle tarafından üstlenildiği, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in de İslam'da bunu onayladığı ve yardımlaşma esasına göre diyet ödedikleri, ardından İslam gelince de durumun böyle devam ettiği ve nihayet Ömer'in divanı kurduğu hususunda icma etmiştir.
وَاتَّفَقَ الْفُقَهَاءُ عَلَى رِوَايَةِ ذَلِكَ وَالْقَوْلُ بِهِ، وَأَجْمَعُوا أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ فِي زَمَنِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَلَا زَمَنِ أَبِي بَكْرٍ دِيوَانٌ، وَأَنَّ عُمَرَ جَعَلَ الدِّيوَانَ، وَجَمَعَ بَيْنَ النَّاسِ، وَجَعَلَ أَهْلَ كُلِّ نَاحِيَةٍ يَدًا، وَجَعَلَ عَلَيْهِمْ قِتَالَ مَنْ يَلِيهِمْ مِنَ الْعَدُوِّ. انْتَهَى كَلَامُ الْقُرْطُبِيِّ رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى.
Fukaha bunu rivayet etme ve bu doğrultuda hüküm verme hususunda ittifak etmişlerdir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında ve Ebû Bekir zamanında divanın bulunmadığı, divanı Ömer'in kurup insanları bir araya getirdiği, her bölge halkını tek bir el yaptığı ve çevrelerindeki düşmanla savaşmayı onlara yüklediği hususunda da icma etmişlerdir.” Kurtubî -Allah Teâlâ ona rahmet etsin- sözü burada bitti.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا
Allah Teâlâ'nın: { وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا } “Biz bir peygamber göndermedikçe azap edici değiliz” buyruğu.
ظَاهِرُ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ اللَّهَ جَلَّ وَعَلَا لَا يُعَذِّبُ أَحَدًا مِنْ خَلْقِهِ لَا فِي الدُّنْيَا وَلَا فِي الْآخِرَةِ. حَتَّى يَبْعَثَ إِلَيْهِ رَسُولًا يُنْذِرُهُ وَيُحَذِّرُهُ، فَيُعْصَى ذَلِكَ الرَّسُولُ، وَيُسْتَمَرُّ عَلَى الْكُفْرِ وَالْمَعْصِيَةِ بَعْدَ الْإِنْذَارِ وَالْإِعْذَارِ.
Bu yüce ayetin zahiri; Allah Celle ve Alâ'nın, yaratıklarından hiç kimseyi kendisini uyarıp sakındıracak bir peygamber göndermedikçe ne dünyada ne de ahirette azaplandırmayacağı, o peygambere isyan edilip uyarı ve mazeretlerin ortadan kaldırılmasından sonra da küfür ve isyanda ısrar edilmesi halinde azap edeceği yönündedir.
وَقَدْ أَوْضَحَ جَلَّ وَعَلَا هَذَا الْمَعْنَى فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: رُسُلًا مُبَشِّرِينَ
Celle ve Alâ bu anlamı birçok ayette açıklamıştır; nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: { رُسُلًا مُبَشِّرِينَ
وَمُنْذِرِينَ لِئَلَاَّ يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ [٤ \ ١٦٥] ، فَصَرَّحَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ بِأَنْ لَا بُدَّ أَنْ يَقْطَعَ حُجَّةَ كُلِّ أَحَدٍ بِإِرْسَالِ الرُّسُلِ، مُبَشِّرِينَ مَنْ أَطَاعَهُمْ بِالْجَنَّةِ، وَمُنْذِرِينَ مَنْ عَصَاهُمُ النَّارَ.
وَمُنْذِرِينَ لِئَلَاَّ يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ } “Müjdeleyiciler ve uyarıcılar olarak peygamberler gönderdik ki peygamberlerden sonra insanların Allah'a karşı bir hüccetleri olmasın” [Nisâ 4/165]. Bu yüce ayette, kendilerine itaat edenleri cennetle müjdeleyen, isyan edenleri ise ateşle uyaran peygamberler göndermek suretiyle herkesin delilini mutlaka keseceğini açıkça belirtmiştir.
وَهَذِهِ الْحُجَّةُ الَّتِي أَوْضَحَ هُنَا قَطَعَهَا بِإِرْسَالِ الرُّسُلِ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ، بَيَّنَهَا فِي آخِرِ سُورَةِ طه بِقَوْلِهِ: وَلَوْ أَنَّا أَهْلَكْنَاهُمْ بِعَذَابٍ مِنْ قَبْلِهِ لَقَالُوا رَبَّنَا لَوْلَا أَرْسَلْتَ إِلَيْنَا رَسُولًا فَنَتَّبِعَ آيَاتِكَ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَذِلَّ وَنَخْزَى [٢٠ \ ١٣٤] .
Müjdeleyici ve uyarıcı peygamberler göndermekle kesildiğini burada açıkladığı bu delili, Tâhâ Suresi'nin sonunda şu buyruğuyla açıklamıştır: { وَلَوْ أَنَّا أَهْلَكْنَاهُمْ بِعَذَابٍ مِنْ قَبْلِهِ لَقَالُوا رَبَّنَا لَوْلَا أَرْسَلْتَ إِلَيْنَا رَسُولًا فَنَتَّبِعَ آيَاتِكَ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَذِلَّ وَنَخْزَى } “Eğer biz onları bundan önce bir azap ile helak etseydik: 'Rabbimiz! Bize bir peygamber gönderseydin de alçak ve rezil olmadan önce senin ayetlerine uysaydık ya!' derlerdi” [Tâhâ 20/134].
وَأَشَارَ لَهَا فِي سُورَةِ الْقَصَصِ بِقَوْلِهِ: وَلَوْلَا أَنْ تُصِيبَهُمْ مُصِيبَةٌ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ فَيَقُولُوا رَبَّنَا لَوْلَا أَرْسَلْتَ إِلَيْنَا رَسُولًا فَنَتَّبِعَ آيَاتِكَ وَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ [٢٨ \ ٤٧] ، وَقَوْلِهِ جَلَّ وَعَلَا: ذَلِكَ أَنْ لَمْ يَكُنْ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرَى بِظُلْمٍ وَأَهْلُهَا غَافِلُونَ [٦ \ ١٣١] ، وَقَوْلِهِ: يَا أَهْلَ الْكِتَابِ قَدْ جَاءَكُمْ رَسُولُنَا يُبَيِّنُ لَكُمْ عَلَى فَتْرَةٍ مِنَ الرُّسُلِ أَنْ تَقُولُوا مَا جَاءَنَا مِنْ بَشِيرٍ وَلَا نَذِيرٍ فَقَدْ جَاءَكُمْ بَشِيرٌ وَنَذِيرٌ الْآيَةَ [٥ \ ١٩] ، وَكَقَوْلِهِ: وَهَذَا كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ مُبَارَكٌ فَاتَّبِعُوهُ وَاتَّقُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ أَنْ تَقُولُوا إِنَّمَا أُنْزِلَ الْكِتَابُ عَلَى طَائِفَتَيْنِ مِنْ قَبْلِنَا وَإِنْ كُنَّا عَنْ دِرَاسَتِهِمْ لَغَافِلِينَ أَوْ تَقُولُوا لَوْ أَنَّا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْكِتَابُ لَكُنَّا أَهْدَى مِنْهُمْ فَقَدْ جَاءَكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَهُدًى وَرَحْمَةٌ الْآيَةَ [٦ \ ١٥٥ - ١٥٧] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Kasas Suresi'nde de şu buyruğuyla buna işaret etmiştir: { وَلَوْلَا أَنْ تُصِيبَهُمْ مُصِيبَةٌ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ فَيَقُولُوا رَبَّنَا لَوْلَا أَرْسَلْتَ إِلَيْنَا رَسُولًا فَنَتَّبِعَ آيَاتِكَ وَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “Kendi ellerinin önden gönderdikleri sebebiyle başlarına bir musibet geldiğinde: 'Rabbimiz! Bize bir peygamber gönderseydin de ayetlerine uyup müminlerden olsaydık!' demeyecek olsalardı [seni göndermezdik]” [Kasas 28/47]. Yine Celle ve Alâ şöyle buyurmuştur: { ذَلِكَ أَنْ لَمْ يَكُنْ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرَى بِظُلْمٍ وَأَهْلُهَا غَافِلُونَ } “Bu, Rabbinin halkı habersizken şehirleri haksızlıkla helak edici olmamasındandır” [En'âm 6/131]. Yine şöyle buyurmuştur: { يَا أَهْلَ الْكِتَابِ قَدْ جَاءَكُمْ رَسُولُنَا يُبَيِّنُ لَكُمْ عَلَى فَتْرَةٍ مِنَ الرُّسُلِ أَنْ تَقُولُوا مَا جَاءَنَا مِنْ بَشِيرٍ وَلَا نَذِيرٍ فَقَدْ جَاءَكُمْ بَشِيرٌ وَنَذِيرٌ } “Ey Kitap ehli! Peygamberlerin arasının kesildiği bir dönemde, 'Bize ne bir müjdeleyici ne de bir uyarıcı geldi' demeyesiniz diye size [gerçekleri] açıklayan Peygamberimiz geldi. İşte size müjdeleyici ve uyarıcı gelmiştir” [Mâide 5/19]. Şu buyruklar da böyledir: { وَهَذَا كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ مُبَارَكٌ فَاتَّبِعُوهُ وَاتَّقُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ أَنْ تَقُولُوا إِنَّمَا أُنْزِلَ الْكِتَابُ عَلَى طَائِفَتَيْنِ مِنْ قَبْلِنَا وَإِنْ كُنَّا عَنْ دِرَاسَتِهِمْ لَغَافِلِينَ أَوْ تَقُولُوا لَوْ أَنَّا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْكِتَابُ لَكُنَّا أَهْدَى مِنْهُمْ فَقَدْ جَاءَكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَهُدًى وَرَحْمَةٌ } “İşte bu [Kur'an] da bizim indirdiğimiz mübarek bir kitaptır; ona uyun ve sakının ki merhamet olunasınız. 'Kitap yalnız bizden önceki iki topluluğa indirildi, biz ise onların okumasından tamamen habersizdik' demeyesiniz yahut 'Eğer bize kitap indirilseydi biz onlardan daha doğru yolda olurduk' demeyesiniz diye. İşte size Rabbinizden açık bir delil, bir hidayet ve bir rahmet geldi” [En'âm 6/155-157] ve diğer ayetler.
وَيُوَضِّحُ مَا دَلَّتْ عَلَيْهِ هَذِهِ الْآيَاتُ الْمَذْكُورَةُ وَأَمْثَالُهَا فِي الْقُرْآنِ الْعَظِيمِ مِنْ أَنَّ اللَّهَ جَلَّ وَعَلَا لَا يُعَذِّبُ أَحَدًا إِلَّا بَعْدَ الْإِنْذَارِ وَالْإِعْذَارِ عَلَى أَلْسِنَةِ الرُّسُلِ عَلَيْهِمُ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ، تَصْرِيحُهُ جَلَّ وَعَلَا فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ: " بِأَنْ لَمْ يْدْخِلْ أَحَدًا النَّارَ إِلَّا بَعْدَ الْإِعْذَارِ وَالْإِنْذَارِ عَلَى أَلْسِنَةِ الرُّسُلِ، فَمِنْ ذَلِكَ قَوْلُهُ جَلَّ وَعَلَا: كُلَّمَا أُلْقِيَ فِيهَا فَوْجٌ سَأَلَهُمْ خَزَنَتُهَا أَلَمْ يَأْتِكُمْ نَذِيرٌ قَالُوا بَلَى قَدْ جَاءَنَا نَذِيرٌ فَكَذَّبْنَا وَقُلْنَا مَا نَزَّلَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ الْآيَةَ [٦٧ \ ٨، ٩] .
Zikredilen bu ayetlerin ve Kur'ân-ı Azîm'deki benzerlerinin delalet ettiği, Allah Celle ve Alâ'nın peygamberlerin (aleyhimüssalâtü vesselâm) diliyle uyarmadan ve mazeretleri tüketmeden hiç kimseye azap etmeyeceği gerçeğini; pek çok ayette hiç kimseyi peygamberlerin lisanıyla mazeretler bertaraf edilip uyarılmadıkça ateşe sokmayacağını açıkça beyan etmesi pekiştirmektedir. Bu kabilden olmak üzere Celle ve Alâ şöyle buyurmuştur: { كُلَّمَا أُلْقِيَ فِيهَا فَوْجٌ سَأَلَهُمْ خَزَنَتُهَا أَلَمْ يَأْتِكُمْ نَذِيرٌ قَالُوا بَلَى قَدْ جَاءَنَا نَذِيرٌ فَكَذَّبْنَا وَقُلْنَا مَا نَزَّلَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ } “Oraya her bir topluluk atıldıkça, oranın bekçileri onlara: 'Size bir uyarıcı gelmemiş miydi?' diye sorarlar. Onlar da: 'Evet, doğrusu bize bir uyarıcı gelmişti fakat biz yalanlamış ve Allah hiçbir şey indirmemiştir demiştik' derler” [Mülk 67/8-9].
وَمَعْلُومٌ أَنَّ قَوْلَهُ جَلَّ وَعَلَا: كُلَّمَا أُلْقِيَ فِيهَا فَوْجٌ يَعُمُّ جَمِيعَ الْأَفْوَاجِ الْمُلْقِينَ فِي النَّارِ.
Malumdur ki Celle ve Alâ'nın: { كُلَّمَا أُلْقِيَ فِيهَا فَوْجٌ } buyruğu, ateşe atılan bütün grupları kapsamaktadır.
قَالَ أَبُو حَيَّانَ فِي " الْبَحْرِ الْمُحِيطِ " فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ الَّتِي نَحْنُ بِصَدَدِهَا مَا نَصُّهُ: " وَكُلَّمَا " تَدُلُّ عَلَى عُمُومِ أَزْمَانِ الْإِلْقَاءِ فَتَعُمُّ الْمُلْقِينَ، وَمِنْ ذَلِكَ قَوْلُهُ جَلَّ وَعَلَا: وَسِيقَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلَى جَهَنَّمَ زُمَرًا حَتَّى إِذَا جَاءُوهَا فُتِحَتْ أَبْوَابُهَا وَقَالَ لَهُمْ خَزَنَتُهَا أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَتْلُونَ عَلَيْكُمْ آيَاتِ رَبِّكُمْ وَيُنْذِرُونَكُمْ لِقَاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا قَالُوا
Ebû Hayyân el-Bahru'l-Muhît'te üzerinde durduğumuz bu ayetin tefsirinde aynen şöyle demiştir: “'Küllemâ' (كُلَّمَا), atılma zamanlarının tamamına delalet eder ve dolayısıyla atılan herkesi kapsar.” Bu kabilden olmak üzere Celle ve Alâ şöyle buyurmuştur: { وَسِيقَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلَى جَهَنَّمَ زُمَرًا حَتَّى إِذَا جَاءُوهَا فُتِحَتْ أَبْوَابُهَا وَقَالَ لَهُمْ خَزَنَتُهَا أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَتْلُونَ عَلَيْكُمْ آيَاتِ رَبِّكُمْ وَيُنْذِرُونَكُمْ لِقَاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا قَالُوا
بَلَى وَلَكِنْ حَقَّتْ كَلِمَةُ الْعَذَابِ عَلَى الْكَافِرِينَ [٣٩ \ ٧١] ، وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: وَسِيقَ الَّذِينَ كَفَرُوا عَامٌّ لِجَمِيعِ الْكُفَّارِ.
بَلَى وَلَكِنْ حَقَّتْ كَلِمَةُ الْعَذَابِ عَلَى الْكَافِرِينَ } “İnkâr edenler bölük bölük cehenneme sürülür. Oraya vardıklarında kapıları açılır ve bekçileri onlara: 'Size içinizden Rabbinizin ayetlerini okuyan ve bu gününüze kavuşacağınız hususunda sizi uyaran peygamberler gelmedi mi?' derler. Onlar da: 'Evet geldi, fakat azap sözü kâfirlerin üzerine hak oldu' derler” [Zümer 39/71]. Bu ayetteki: { وَسِيقَ الَّذِينَ كَفَرُوا } buyruğu bütün kâfirleri kapsayan bir genelliktedir.
وَقَدْ تَقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ: أَنَّ الْمُوصُولَاتِ كَالَّذِي وَالَّتِي وَفُرُوعِهِمَا مِنْ صِيَغِ الْعُمُومِ، لِعُمُومِهَا فِي كُلِّ مَا تَشْمَلُهُ صِلَاتُهَا، وَعَقَدَهُ فِي مَرَاقِي السُّعُودِ بِقَوْلِهِ فِي صِيَغِ الْعُمُومِ:
Usul ilminde karara bağlandığı üzere; 'ellezî' (الَّذِي), 'elletî' (الَّتِي) ve türevleri gibi ism-i mevsuller, sıla cümlelerinin kapsadığı her şeyi içerdikleri için umum lafızlarındandır. Merâkı's-Su'ûd müellifi umum sîgaları bahsinde bunu şu sözüyle nazmetmiştir:
صِيغَةُ كُلٍّ أَوِ الْجَمِيعِ ... وَقَدْ تَلَا الَّذِي الَّتِي الْفُرُوعَ
“Küll veya cemî‘ lafzı... Ve bunu ellezî, elletî ile bunların furû‘u takip etmiştir.”
وَمُرَادُهُ بِالْبَيْتِ: أَنَّ لَفْظَةَ " كُلٍّ، وَجَمِيعٍ، وَالَّذِي، وَالَّتِي " وَفُرُوعِهِمَا كُلُّ ذَلِكَ مِنَ الصِّيَغِ الْعُمُومِ، فَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَسِيقَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلَى جَهَنَّمَ زُمَرًا - إِلَى قَوْلِهِ - قَالُوا بَلَى [٣٩ \ ٧١] عَامٌّ فِي جَمِيعِ الْكُفَّارِ، وَهُوَ ظَاهِرٌ فِي أَنَّ جَمِيعَ أَهْلِ النَّارِ قَدْ أَنْذَرَتْهُمُ الرُّسُلُ فِي دَارِ الدُّنْيَا، فَعَصَوُا أَمْرَ رَبِّهِمْ كَمَا هُوَ وَاضِحٌ.
Müellifin beyitte kastettiği şudur: 'Küll' (كُلّ), 'cemî‘' (جَمِيع), 'ellezî' (الَّذِي), 'elletî' (الَّتِي) ve bu ikisinin furû‘u (türevleri) olan lafızların hepsi umum sîgalarındandır. Dolayısıyla Yüce Allah'ın: { وَسِيقَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلَى جَهَنَّمَ زُمَرًا } buyruğundan { قَالُوا بَلَى } buyruğuna kadar olan kısım [Zümer 39/71], bütün kâfirleri kapsayan bir genelliktedir. Bu da gayet açık olduğu üzere, cehennem ehlinin tamamının dünyadayken peygamberler tarafından uyarıldıklarına ve [buna rağmen] Rablerinin emrine isyan ettiklerine delalet etmesi bakımından açıktır.
وَنَظِيرُهُ أَيْضًا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالَّذِينَ كَفَرُوا لَهُمْ نَارُ جَهَنَّمَ لَا يُقْضَى عَلَيْهِمْ فَيَمُوتُوا وَلَا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ مِنْ عَذَابِهَا كَذَلِكَ نَجْزِي كُلَّ كَفُورٍ وَهُمْ يَصْطَرِخُونَ فِيهَا رَبَّنَا أَخْرِجْنَا نَعْمَلْ صَالِحًا غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ وَجَاءَكُمُ النَّذِيرُ [٣٥ \ ٣٦] ، فَقَوْلُهُ: وَالَّذِينَ كَفَرُوا لَهُمْ نَارُ جَهَنَّمَ - إِلَى قَوْلِهِ - وَجَاءَكُمُ النَّذِيرُ [٣٥ \ ٣٧] ، عَامٌّ أَيْضًا فِي جَمِيعِ أَهْلِ النَّارِ، كَمَا تَقَدَّمَ إِيضَاحُهُ قَرِيبًا.
Bunun bir benzeri de Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { وَالَّذِينَ كَفَرُوا لَهُمْ نَارُ جَهَنَّمَ لَا يُقْضَى عَلَيْهِمْ فَيَمُوتُوا وَلَا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ مِنْ عَذَابِهَا كَذَلِكَ نَجْزِي كُلَّ كَفُورٍ وَهُمْ يَصْطَرِخُونَ فِيهَا رَبَّنَا أَخْرِجْنَا نَعْمَلْ صَالِحًا غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ وَجَاءَكُمُ النَّذِيرُ } “İnkâr edenlere gelince, onlara cehennem ateşi vardır. Ne haklarında hüküm verilir ki ölsünler, ne de onlardan oranın azabı hafifletilir. İşte biz her nankörü böyle cezalandırırız. Onlar orada: 'Rabbimiz! Bizi çıkar da [daha önce] yaptıklarımızdan başka salih ameller işleyelim' diye feryat ederler. [Onlara şöyle denir:] 'Düşünecek olanın düşünebileceği kadar bir ömür vermedik mi size? Hem size uyarıcı da gelmişti'” [Fâtır 35/36-37]. Dolayısıyla O'nun: { وَالَّذِينَ كَفَرُوا لَهُمْ نَارُ جَهَنَّمَ } buyruğundan { وَجَاءَكُمُ النَّذِيرُ } [Fâtır 35/37] buyruğuna kadar olan kısım, az önce açıklandığı üzere yine bütün cehennem ehlini kapsayan bir umum ifade eder.
وَنَظِيرُ ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقَالَ الَّذِينَ فِي النَّارِ لِخَزَنَةِ جَهَنَّمَ ادْعُوا رَبَّكُمْ يُخَفِّفْ عَنَّا يَوْمًا مِنَ الْعَذَابِ أَوَ لَمْ تَكُ تَأْتِيكُمْ رُسُلُكُمْ بِالْبَيِّنَاتِ قَالُوا بَلَى قَالُوا فَادْعُوا وَمَا دُعَاءُ الْكَافِرِينَ إِلَّا فِي ضَلَالٍ [٤٠ \ ٤٩، ٥٠] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى أَنَّ جَمِيعَ أَهْلِ النَّارِ أَنْذَرَتْهُمُ الرُّسُلُ فِي دَارِ الدُّنْيَا.
Bunun bir benzeri de Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { وَقَالَ الَّذِينَ فِي النَّارِ لِخَزَنَةِ جَهَنَّمَ ادْعُوا رَبَّكُمْ يُخَفِّفْ عَنَّا يَوْمًا مِنَ الْعَذَابِ قَالُوا أَوَلَمْ تَكُ تَأْتِيكُمْ رُسُلُكُمْ بِالْبَيِّنَاتِ قَالُوا بَلَى قَالُوا فَادْعُوا وَمَا دُعَاءُ الْكَافِرِينَ إِلَّا فِي ضَلَالٍ } “Ateşte olanlar, cehennemin bekçilerine: 'Rabbinize dua edin de bir gün olsun bizden azabı hafifletsin' derler. Bekçiler: 'Peygamberleriniz size apaçık delillerle gelmemiş miydi?' derler. Onlar: 'Evet [gelmişti]' derler. Bekçiler: 'O halde siz dua edin; fakat kâfirlerin duası sapıklıktan [ve boşa gitmekten] başka bir şey değildir' derler” [Mü'min 40/49-50]. Bütün cehennem ehlinin dünya yurdunda peygamberler tarafından uyarıldığına delalet eden diğer ayetler de bu kabildendir.
وَهَذِهِ الْآيَاتُ الَّتِي ذَكَرْنَا وَأَمْثَالُهَا فِي الْقُرْآنِ تَدُلُّ عَلَى عُذْرِ أَهْلِ الْفَتْرَةِ بِأَنَّهُمْ لَمْ يَأْتِهِمْ نَذِيرٌ وَلَوْ مَاتُوا عَلَى الْكُفْرِ، وَبِهَذَا قَالَتْ جَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ.
Zikrettiğimiz bu ayetler ve Kur'an'daki benzerleri; kendilerine bir uyarıcı gelmemiş olması sebebiyle, küfür üzere ölseler dahi fetret ehlinin mazur sayılacağına delalet etmektedir. İlim ehlinden bir topluluk bu görüşü benimsemiştir.
وَذَهَبَتْ جَمَاعَةٌ أُخْرَى مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى أَنَّ كُلَّ مَنْ مَاتَ عَلَى الْكُفْرِ فَهُوَ فِي النَّارِ وَلَوْ لَمْ يَأْتِهِ نَذِيرٌ، وَاسْتَدَلُّوا بِظَوَاهِرِ آيَاتٍ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ، وَبِأَحَادِيثَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ، فَمِنَ الْآيَاتِ الَّتِي اسْتَدَلُّوا بِهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَا الَّذِينَ يَمُوتُونَ وَهُمْ كُفَّارٌ أُولَئِكَ أَعْتَدْنَا لَهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا [٤ \ ١٨] ، وَقَوْلُهُ: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَمَاتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ أُولَئِكَ عَلَيْهِمْ لَعْنَةُ اللَّهِ وَالْمَلَائِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ [٢ \ ١٦١] ، وَقَوْلُهُ: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَمَاتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْ
İlim ehlinden başka bir topluluk ise; küfür üzere ölen herkesin, kendisine bir uyarıcı gelmemiş olsa dahi ateşte olduğu görüşüne varmışlardır. Onlar Allah'ın Kitabı'ndaki ayetlerin zahirlerini ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den gelen hadisleri delil getirmişlerdir. Delil getirdikleri ayetlerden biri Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { وَلَا الَّذِينَ يَمُوتُونَ وَهُمْ كُفَّارٌ أُولَئِكَ أَعْتَدْنَا لَهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا } “Kâfir olarak ölenler için de [tövbe yoktur]. İşte onlar için acı bir azap hazırlamışızdır” [Nisâ 4/18]. Bir diğeri: { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَمَاتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ أُولَئِكَ عَلَيْهِمْ لَعْنَةُ اللَّهِ وَالْمَلَائِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ } “Şüphesiz inkâr edip kâfir olarak ölenler var ya, işte Allah'ın, meleklerin ve bütün insanların laneti onların üzerinedir” [Bakara 2/161] buyruğudur. Bir diğeri de O'nun şu buyruğudur: { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَمَاتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْ
أَحَدِهِمْ مِلْءُ الْأَرْضِ ذَهَبًا وَلَوِ افْتَدَى بِهِ أُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ وَمَا لَهُمْ مِنْ نَاصِرِينَ [٣ \ ٩١] ، وَقَوْلُهُ: إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ [٤ \ ٤٨] ، وَقَوْلُهُ: وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَكَأَنَّمَا خَرَّ مِنَ السَّمَاءِ فَتَخْطَفُهُ الطَّيْرُ أَوْ تَهْوِي بِهِ الرِّيحُ فِي مَكَانٍ سَحِيقٍ [٢٢ \ ٣١] ، وَقَوْلُهُ: إِنَّهُ مَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْجَنَّةَ، وَقَوْلُهُ: قَالُوا إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَهُمَا عَلَى الْكَافِرِينَ [٧ \ ٥٠] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
أَحَدِهِمْ مِلْءُ الْأَرْضِ ذَهَبًا وَلَوِ افْتَدَى بِهِ أُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ وَمَا لَهُمْ مِنْ نَاصِرِينَ } “Şüphesiz inkâr edip de kâfir olarak ölenlerin hiçbirinden, [kurtulmak için] dünya dolusu altın fidye verse dahi asla kabul edilmeyecektir. Onlar için acıklı bir azap vardır ve onların hiçbir yardımcıları da yoktur” [Âl-i İmrân 3/91]. Yine O'nun şu buyruğudur: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ } “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz. Bunun dışındakileri ise dilediği kimse için bağışlar” [Nisâ 4/48]. Yine O'nun şu buyruğudur: { وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَكَأَنَّمَا خَرَّ مِنَ السَّمَاءِ فَتَخْطَفُهُ الطَّيْرُ أَوْ تَهْوِي بِهِ الرِّيحُ فِي مَكَانٍ سَحِيقٍ } “Kim Allah'a ortak koşarsa sanki o gökten düşmüş de kendisini kuşlar kapışmış veya rüzgâr onu uzak bir yere savurmuş gibidir” [Hac 22/31]. Yine O'nun: { إِنَّهُ مَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْجَنَّةَ } “Şüphesiz kim Allah'a ortak koşarsa, Allah ona cenneti kesinlikle haram kılmıştır” [Mâide 5/72] buyruğu ve: { قَالُوا إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَهُمَا عَلَى الْكَافِرِينَ } “[Cennetlikler de:] 'Şüphesiz Allah bu ikisini kâfirlere haram kılmıştır' derler” [A'râf 7/50] buyruğu ile bu minvaldeki diğer ayetlerdir.
وَظَاهِرُ جَمِيعِ هَذِهِ الْآيَاتِ الْعُمُومُ، لِأَنَّهَا لَمْ تُخَصَّصْ كَافِرًا دُونَ كَافِرٍ، بَلْ ظَاهِرُهَا شُمُولُ جَمِيعِ الْكُفَّارِ.
Bütün bu ayetlerin zahiri umumidir; çünkü bir kâfiri diğerinden ayırt edip tahsis etmemiştir, bilakis zahirleri bütün kâfirleri kapsamaktadır.
وَمِنَ الْأَحَادِيثِ الدَّالَّةِ عَلَى أَنَّ الْكُفَّارَ لَا يُعْذَرُونَ فِي كُفْرِهِمْ بِالْفَتْرَةِ مَا أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا عَفَّانُ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ أَنَسٍ: أَنَّ رَجُلًا قَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، أَيْنَ أَبِي؟ قَالَ: " فِي النَّارِ " فَلَمَّا قَفَّى دَعَاهُ فَقَالَ: " إِنَّ أَبِي وَأَبَاكَ فِي النَّارِ " اه. وَقَالَ مُسْلِمٌ ﵀ فِي صَحِيحِهِ أَيْضًا: حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ أَيُّوبَ، وَمُحَمَّدُ بْنُ عَبَّادٍ - وَاللَّفْظُ لِيَحْيَى - قَالَا: حَدَّثَنَا مَرْوَانُ بْنُ مُعَاوِيَةَ، عَنْ يَزِيدَ - يَعْنِي ابْنَ كِيسَانَ - عَنْ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: " اسْتَأْذَنْتُ رَبِّي أَنْ أَسْتَغْفِرَ لِأُمِّي فَلَمْ يَأْذَنْ لِي، وَاسْتَأْذَنْتُهُ أَنْ أَزُورَ قَبْرَهَا فَأَذِنَ لِي "، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَزُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، قَالَا: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدٍ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ كِيسَانَ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: زَارَ النَّبِيُّ ﷺ قَبْرَ أُمِّهِ فَبَكَى وَأَبْكَى مَنْ حَوْلَهُ. فَقَالَ: " اسْتَأْذَنْتُ رَبِّي فِي أَنْ أَسْتَغْفِرَ لَهَا فَلَمْ يُؤْذَنْ لِي، وَاسْتَأْذَنْتُهُ فِي أَنْ أَزُورَ قَبْرَهَا فَأَذِنَ لِي، فَزُورُوا الْقُبُورَ فَإِنَّهَا تُذَكِّرُ الْمَوْتَ " اه، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْأَحَادِيثِ الدَّالَّةِ عَلَى عَدَمِ عُذْرِ الْمُشْرِكِينَ بِالْفَتْرَةِ.
Kâfirlerin küfürlerinde fetret sebebiyle mazur sayılmayacaklarına delalet eden hadislerden biri Müslim'in Sahîh'inde rivayet ettiği şu hadistir: Bize Ebû Bekir b. Ebî Şeybe rivayet etti, bize Affân rivayet etti, bize Hammâd b. Seleme Sâbit'ten, o da Enes'ten rivayet etti: Bir adam: “Ey Allah'ın Resûlü, babam nerede?” dedi. Resûlullah: “Ateştedir” buyurdu. Adam dönüp gidince onu çağırıp şöyle buyurdu: “Şüphesiz benim babam da senin baban da ateştedir.” Müslim rahimehullâh Sahîh'inde yine şöyle demiştir: Bize Yahyâ b. Eyyûb ve Muhammed b. Abbâd rivayet ettiler —lafız Yahyâ'ya aittir—, her ikisi dediler ki: Bize Mervân b. Muâviye, Yezîd'den —yani İbn Keysân'dan—, o Ebû Hâzim'den, o da Ebû Hüreyre'den rivayet etti; Ebû Hüreyre dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Annem için istiğfar etmek üzere Rabbimden izin istedim, bana izin vermedi; kabrini ziyaret etmek için O'ndan izin istedim, bana izin verdi.” Bize Ebû Bekir b. Ebî Şeybe ve Züheyr b. Harb rivayet ettiler, ikisi dediler ki: Bize Muhammed b. Ubeyd, Yezîd b. Keysân'dan, o Ebû Hâzim'den, o da Ebû Hüreyre'den rivayet etti; Ebû Hüreyre dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem annesinin kabrini ziyaret etti, ağladı ve etrafındakileri de ağlattı. Sonra şöyle buyurdu: “Onun için bağışlanma dilemek üzere Rabbimden izin istedim, bana izin verilmedi; kabrini ziyaret etmek için O'ndan izin istedim, bana izin verildi. Kabirleri ziyaret ediniz, çünkü onlar ölümü hatırlatır.” Müşriklerin fetret sebebiyle mazur sayılmayacağına delalet eden diğer hadisler de bu kabildendir.
وَهَذَا الْخِلَافُ مَشْهُورٌ بَيْنَ أَهْلِ الْأُصُولِ: هَلِ الْمُشْرِكُونَ الَّذِينَ مَاتُوا فِي الْفَتْرَةِ وَهُمْ يَعْبُدُونَ الْأَوْثَانَ فِي النَّارِ لِكُفْرِهِمْ، أَوْ مَعْذُورُونَ بِالْفَتْرَةِ؟ وَعَقَدَهُ فِي " مَرَاقِي السُّعُودِ " بِقَوْلِهِ:
Bu ihtilaf usulcüler arasında meşhurdur: Fetret devrinde putlara taparak ölen müşrikler, küfürleri sebebiyle ateşte midir, yoksa fetret sebebiyle mazur mudurlar? Merâkı's-Su'ûd müellifi bu hususu şu sözüyle nazmetmiştir:
ذُو فَتْرَةٍ بِالْفَرْعِ لَا يُرَاعُ ... وَفِي الْأُصُولِ بَيْنَهُمْ نِزَاعٌ
“Fetret ehli olan kimse fer‘î meselelerle sorumlu tutulmaz... Asıllar (inanç esasları) konusunda ise aralarında ihtilaf vardır.”
وَمِمَّنْ ذَهَبَ إِلَى أَنَّ أَهْلَ الْفَتْرَةِ الَّذِينَ مَاتُوا عَلَى الْكُفْرِ فِي النَّارِ: النَّوَوِيُّ فِي شَرْحِ مُسْلِمٍ، وَحَكَى عَلَيْهِ الْقَرَافِيُّ فِي شَرْحِ التَّنْقِيحِ الْإِجْمَاعَ، كَمَا نَقَلَهُ عَنْهُ صَاحِبُ " نَشْرِ الْبُنُودِ ".
Fetret ehlinden küfür üzere ölenlerin ateşte olduğu görüşüne varanlardan biri de Nevevî'dir (Şerhu Müslim'de). Karâfî de Şerhu't-Tenkîh'te bu görüş üzerinde icmâ bulunduğunu nakletmiştir; nitekim Neşrü'l-Bunûd sahibi de bunu ondan aktarmıştır.
وَأَجَابَ أَهْلُ هَذَا الْقَوْلِ عَنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا [١٧ \ ١٥] مِنْ أَرْبَعَةِ أَوْجُهٍ:
Bu görüşün sahipleri, Yüce Allah'ın: { وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا } “Biz bir peygamber göndermedikçe azap edici değiliz” [İsrâ 17/15] buyruğuna dört yönden cevap vermişlerdir:
الْأَوَّلُ: أَنَّ التَّعْذِيبَ الْمَنْفِيِ فِي قَوْلِهِ: وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ الْآيَةَ، وَأَمْثَالِهَا مِنَ
Birincisi: { وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ } “Biz azap edici değiliz” ayetinde ve benzeri
الْآيَاتِ، إِنَّمَا هُوَ التَّعْذِيبُ الدُّنْيَوِيُّ، كَمَا وَقَعَ فِي الدُّنْيَا مِنَ الْعَذَابِ بِقَوْمِ نُوحٍ، وَقَوْمِ هُودٍ، وَقَوْمِ صَالِحٍ، وَقَوْمِ لُوطٍ، وَقَوْمِ شُعَيْبٍ، وَقَوْمِ مُوسَى وَأَمْثَالِهِمْ، وَإِذًا فَلَا يُنَافِي ذَلِكَ التَّعْذِيبَ فِي الْآخِرَةِ.
ayetlerde nefyedilen (reddedilen) azap, dünyadaki helak azabıdır; Nûh kavminin, Hûd kavminin, Sâlih kavminin, Lût kavminin, Şuayb kavminin, Mûsâ kavminin ve benzerlerinin dünyada uğradığı azap gibi. Durum böyle olunca, bu nefy ahiretteki azap ile çelişmez.
وَنَسَبَ هَذَا الْقَوْلَ الْقُرْطُبِيُّ، وَأَبُو حَيَّانَ، وَالشَّوْكَانِيُّ وَغَيْرُهُمْ فِي تَفَاسِيرِهِمْ إِلَى الْجُمْهُورِ.
Kurtubî, Ebû Hayyân, Şevkânî ve diğerleri tefsirlerinde bu görüşü cumhura nispet etmişlerdir.
وَالْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّ مَحَلَّ الْعُذْرِ بِالْفَتْرَةِ الْمَنْصُوصَ فِي قَوْلِهِ: وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ الْآيَةَ، وَأَمْثَالِهَا فِي غَيْرِ الْوَاضِحِ الَّذِي لَا يُخْفَى عَلَى أَدْنَى عَاقِلٍ، أَمَّا الْوَاضِحُ الَّذِي لَا يَخْفَى عَلَى مَنْ عِنْدَهُ عَقْلٌ كَعِبَادَةِ الْأَوْثَانِ فَلَا يُعْذَرُ فِيهِ أَحَدٌ ; لِأَنَّ الْكُفَّارَ يُقِرُّونَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ رَبُّهُمْ، الْخَالِقُ الرَّازِقُ، النَّافِعُ، الضَّارُّ، وَيَتَحَقَّقُونَ كُلَّ التَّحَقُّقِ أَنَّ الْأَوْثَانَ لَا تَقْدِرُ عَلَى جَلْبِ نَفْعٍ وَلَا عَلَى دَفْعِ ضُرٍّ، كَمَا قَالَ عَنْ قَوْمِ إِبْرَاهِيمَ عَلَيْهِ وَعَلَى نَبِيِّنَا الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ: لَقَدْ عَلِمْتَ مَا هَؤُلَاءِ يَنْطِقُونَ [٢١ \ ٦٥] ، وَكَمَا جَاءَتِ الْآيَاتُ الْقُرْآنِيَّةُ بِكَثْرَةٍ بِأَنَّهُمْ وَقْتَ الشَّدَائِدِ يُخْلِصُونَ الدُّعَاءَ لِلَّهِ وَحْدَهُ، لِعِلْمِهِمْ أَنَّ غَيْرَهُ لَا يَنْفَعُ وَلَا يَضُرُّ، كَقَوْلِهِ: فَإِذَا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ الْآيَةَ [٢٩ \ ٦٥] ، وَقَوْلِهِ: وَإِذَا غَشِيَهُمْ مَوْجٌ كَالظُّلَلِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ الْآيَةَ [٣١ \ ٣٢] ، وَقَوْلِهِ: وَإِذَا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فِي الْبَحْرِ ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلَّا إِيَّاهُ الْآيَةَ [١٧ \ ٦٧] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ، وَلَكِنَّ الْكُفَّارَ غَالَطُوا أَنْفُسَهُمْ لِشِدَّةِ تَعَصُّبِهِمْ لِأَوْثَانِهِمْ، فَزَعَمُوا أَنَّهَا تُقَرِّبُهُمْ إِلَى اللَّهِ زُلْفَى، وَأَنَّهَا شُفَعَاؤُهُمْ عِنْدَ اللَّهِ ; مَعَ أَنَّ الْعَقْلَ يَقْطَعُ بِنَفْيِ ذَلِكَ.
İkinci vecih: { وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ } “Biz azap edici değiliz” ayetinde ve benzerlerinde nass ile belirtilen fetret sebebiyle mazeret, en alt derecedeki bir akıl sahibine bile gizli kalmayacak derecede açık olan konuların dışındakiler içindir. Putlara tapmak gibi aklı olan kimseye gizli kalmayacak açık meselelerde ise hiç kimse mazur sayılmaz; çünkü kâfirler Allah'ın kendilerinin Rabbi, Yaratıcısı, Rızık vereni, fayda ve zarar vereni olduğunu ikrar etmekte; putların ne bir fayda sağlamaya ne de bir zararı defetmeye güç yetiremeyeceğini kesin olarak bilmektedirler. Nitekim İbrâhim'in —ona ve Peygamberimize salât ve selâm olsun— kavmi hakkında: { لَقَدْ عَلِمْتَ مَا هَؤُلَاءِ يَنْطِقُونَ } “Andolsun sen de bilirsin ki bunlar konuşmazlar” [Enbiyâ 21/65] buyurmuştur. Kur'an ayetlerinde de onların sıkıntı anlarında, Allah'tan başkasının ne fayda ne de zarar veremeyeceğini bildikleri için duayı yalnızca Allah'a halis kıldıkları çokça zikredilmiştir; nitekim O'nun: { فَإِذَا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ } “Gemiye bindikleri zaman, dini yalnızca O'na halis kılarak Allah'a yalvarırlar” [Ankebût 29/65] buyruğu, { وَإِذَا غَشِيَهُمْ مَوْجٌ كَالظُّلَلِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ } “Onları gölgeler gibi dalgalar sardığı zaman, dini O'na halis kılarak Allah'a yalvarırlar” [Lokmân 31/32] buyruğu ve: { وَإِذَا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فِي الْبَحْرِ ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلَّا إِيَّاهُ } “Denizde size bir sıkıntı dokunduğu zaman, O'ndan başka yalvardıklarınız kaybolup gider” [İsrâ 17/67] buyruğu ile benzeri diğer ayetler böyledir. Fakat kâfirler, putlarına olan aşırı taassupları yüzünden kendi kendilerini yanıltmış ve aklın bunu kesinlikle reddetmesine rağmen onların kendilerini Allah'a yaklaştıracağını ve Allah katında şefaatçileri olacağını iddia etmişlerdir.
الْوَجْهُ الثَّالِثُ: أَنَّ عِنْدَهُمْ بَقِيَّةَ إِنْذَارٍ مِمَّا جَاءَتْ بِهِ الرُّسُلُ الَّذِينَ أُرْسِلُوا قَبْلَ نَبِيِّنَا ﷺ ; كَإِبْرَاهِيمَ وَغَيْرِهِ، وَأَنَّ الْحُجَّةَ قَائِمَةٌ عَلَيْهِمْ بِذَلِكَ، وَجَزَمَ بِهَذَا النَّوَوِيُّ فِي شَرْحِ مُسْلِمٍ، وَمَالَ إِلَيْهِ الْعِبَادِي فِي (الْآيَاتِ الْبَيِّنَاتِ) .
Üçüncü vecih: Onların yanında Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'den önce gönderilen İbrâhim ve diğer peygamberlerin getirdiği uyarılardan bir kalıntı bulunmaktadır ve bununla aleyhlerine hüccet ikame edilmiştir. Nevevî Şerhu Müslim'de bu görüşü kesin bir dille belirtmiş, Abbâdî de el-Âyâtü'l-Beyyinât'ta bu görüşe meyletmiştir.
الْوَجْهُ الرَّابِعُ: مَا جَاءَ مِنَ الْأَحَادِيثِ الصَّحِيحَةِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ، الدَّالَّةِ عَلَى أَنَّ بَعْضَ أَهْلِ الْفَتْرَةِ فِي النَّارِ، كَمَا قَدَّمْنَا بَعْضَ الْأَحَادِيثِ الْوَارِدَةِ بِذَلِكَ فِي صَحِيحٍ مُسْلِمٍ وَغَيْرِهِ.
Dördüncü vecih: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den Sahîh-i Müslim ve diğer kaynaklarda daha önce zikrettiğimiz üzere, fetret ehlinden bazılarının ateşte olduğuna delalet eden sahih hadislerin varlığıdır.
وَأَجَابَ الْقَائِلُونَ بِعُذْرِهِمْ بِالْفَتْرَةِ عَنْ هَذِهِ الْأَوْجُهِ الْأَرْبَعَةِ، فَأَجَابُوا عَنِ الْوَجْهِ الْأَوَّلِ، وَهُوَ كَوْنُ التَّعْذِيبِ فِي قَوْلِهِ: وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا [١٧ \ ١٥] ، إِنَّمَا هُوَ التَّعْذِيبُ الدُّنْيَوِيُّ دُونَ الْأُخْرَوِيِّ مِنْ وَجْهَيْنِ:
Fetret sebebiyle mazur olduklarını söyleyenler ise bu dört veche cevap vermişlerdir. Birinci veche, yani: { وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا } “Biz bir peygamber göndermedikçe azap edici değiliz” [İsrâ 17/15] buyruğundaki azabın ahiret azabı değil sadece dünya azabı olduğu iddiasına iki yönden cevap vermişlerdir:
الْأَوَّلُ: أَنَّهُ خِلَافَ ظَاهِرِ الْقُرْآنِ ; لِأَنَّ ظَاهِرَ الْقُرْآنِ انْتِفَاءُ التَّعْذِيبِ مُطْلَقًا، فَهُوَ أَعَمُّ
Birincisi: Bu iddia Kur'an'ın zahirine aykırıdır; çünkü Kur'an'ın zahiri azabın mutlak olarak nefyedilmesidir. Dolayısıyla bu nefy,
مِنْ كَوْنِهِ فِي الدُّنْيَا، وَصَرْفُ الْقُرْآنَ عَنْ ظَاهِرِهِ مَمْنُوعٌ إِلَّا بِدَلِيلٍ يَجِبُ الرُّجُوعُ إِلَيْهِ.
azabın dünyada olmasından daha geneldir ve başvurulması zorunlu bir delil olmadıkça Kur'an'ı zahirinden çevirmek caiz değildir.
الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّ الْقُرْآنَ دَلَّ فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ عَنْ شُمُولِ التَّعْذِيبِ الْمَنْفِيِ فِي الْآيَةِ لِلتَّعْذِيبِ فِي الْآخِرَةِ ; كَقَوْلِهِ: كُلَّمَا أُلْقِيَ فِيهَا فَوْجٌ سَأَلَهُمْ خَزَنَتُهَا أَلَمْ يَأْتِكُمْ نَذِيرٌ قَالُوا بَلَى [٦٧ \ ٨، ٩] ، وَهُوَ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ جَمِيعَ أَفْوَاجِ أَهْلِ النَّارِ مَا عُذِّبُوا فِي الْآخِرَةِ إِلَّا بَعْدَ إِنْذَارِ الرُّسُلِ، كَمَا تَقَدَّمَ إِيضَاحُهُ بِالْآيَاتِ الْقُرْآنِيَّةِ.
İkinci vecih: Kur'an birçok ayette, bu ayette nefyedilen azabın ahiretteki azabı da kapsadığına delalet etmiştir; nitekim O'nun: { كُلَّمَا أُلْقِيَ فِيهَا فَوْجٌ سَأَلَهُمْ خَزَنَتُهَا أَلَمْ يَأْتِكُمْ نَذِيرٌ قَالُوا بَلَى } “Oraya her bir topluluk atıldıkça, bekçileri onlara: 'Size bir uyarıcı gelmemiş miydi?' diye sorarlar. Onlar da: 'Evet [geldi]' derler” [Mülk 67/8-9] buyruğu, Kur'an ayetleriyle daha önce açıklandığı üzere, cehennem ehlinin hiçbir fırkasının peygamberlerin uyarısı olmaksızın ahirette azap görmediğine delildir.
وَأَجَابُوا عَنِ الْوَجْهِ الثَّانِي: وَهُوَ أَنَّ مَحَلَّ الْعُذْرِ بِالْفَتْرَةِ فِي غَيْرِ الْوَاضِحِ الَّذِي لَا يُخْفَى عَلَى أَحَدٍ بِنَفْسِ الْجَوَابَيْنِ الْمَذْكُورِينَ آنِفًا ; لِأَنَّ الْفَرْقَ بَيْنَ الْوَاضِحِ وَغَيْرِهِ مُخَالِفٌ لِظَاهِرِ الْقُرْآنِ، فَلَا بُدَّ لَهُ مِنْ دَلِيلٍ يَجِبُ الرُّجُوعُ إِلَيْهِ، وَلِأَنَّ اللَّهَ نَصَّ عَلَى أَنَّ أَهْلَ النَّارِ مَا عُذِّبُوا بِهَا حَتَّى كَذَّبُوا الرُّسُلَ فِي دَارِ الدُّنْيَا، بَعْدَ إِنْذَارِهِمْ مِنْ ذَلِكَ الْكُفْرِ الْوَاضِحِ، كَمَا تَقَدَّمَ إِيضَاحُهُ.
İkinci veche, yani fetret mazeretinin hiç kimseye gizli kalmayacak açık meselelerin dışında geçerli olduğu iddiasına da az önce zikredilen iki cevabın aynısıyla karşılık vermişlerdir; zira açık olan ile olmayan arasında ayrım yapmak Kur'an'ın zahirine aykırıdır ve bunun için başvurulması zorunlu bir delil gereklidir. Ayrıca Allah Teâlâ, daha önce açıklandığı üzere, cehennem ehlinin ancak dünya yurdunda bu apaçık küfürden sakındırıldıktan sonra peygamberleri yalanlamaları sebebiyle ateşe atıldıklarını nass ile bildirmiştir.
وَأَجَابُوا عَنِ الْوَجْهِ الثَّالِثِ الَّذِي جَزَمَ بِهِ النَّوَوِيُّ، وَمَالَ إِلَيْهِ الْعَبَّادِيُّ وَهُوَ قِيَامُ الْحُجَّةِ عَلَيْهِمْ بِإِنْذَارِ الرُّسُلِ الَّذِينَ أُرْسِلُوا قَبْلَهُ ﷺ بِأَنَّهُ قَوْلٌ بَاطِلٌ بِلَا شَكٍّ، لِكَثْرَةِ الْآيَاتِ الْقُرْآنِيَّةِ الْمُصَرِّحَةِ بِبُطْلَانِهِ ; لِأَنَّ مُقْتَضَاهُ أَنَّهُمْ أُنْذِرُوا عَلَى أَلْسِنَةِ بَعْضِ الرُّسُلِ وَالْقُرْآنُ يَنْفِي هَذَا نَفْيًا بَاتًّا فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ، كَقَوْلِهِ فِي " يس ": لِتُنْذِرَ قَوْمًا مَا أُنْذِرَ آبَاؤُهُمْ فَهُمْ غَافِلُونَ [٣٦ \ ٦] وَ " مَا " فِي قَوْلِهِ: مَا أُنْذِرَ آبَاؤُهُمْ [٣٦ \ ٦] نَافِيَةٌ عَلَى التَّحْقِيقِ، لَا مَوْصُولَةٌ، وَتَدُلُّ لِذَلِكَ الْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: فَهُمْ غَافِلُونَ، وَكَقَوْلِهِ فِي " الْقَصَصِ ": وَمَا كُنْتَ بِجَانِبِ الطُّورِ إِذْ نَادَيْنَا وَلَكِنْ رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ لِتُنْذِرَ قَوْمًا مَا أَتَاهُمْ مِنْ نَذِيرٍ مِنْ قَبْلِكَ الْآيَةَ [٢٨ \ ٤٦] ، وَكَقَوْلِهِ فِي " سَبَأٍ " وَمَا آتَيْنَاهُمْ مِنْ كُتُبٍ يَدْرُسُونَهَا وَمَا أَرْسَلْنَا إِلَيْهِمْ قَبْلَكَ مِنْ نَذِيرٍ [٣٤ \ ٤٤] ، وَكَقَوْلِهِ فِي " الم السَّجْدَةِ ": أَمْ يَقُولُونَ افْتَرَاهُ بَلْ هُوَ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ لِتُنْذِرَ قَوْمًا مَا أَتَاهُمْ مِنْ نَذِيرٍ مِنْ قَبْلِكَ الْآيَةَ [٣٢ \ ٣] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Nevevî'nin kesin bir dille savunduğu, Abbâdî'nin de meylettiği üçüncü veche, yani Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den önce gönderilen elçilerin uyarısıyla onların aleyhine hüccetin ikame edildiği iddiasına da şöyle cevap vermişlerdir: Bu, şüphesiz batıl bir görüştür; zira Kur'an'da bunun batıl olduğunu açıkça beyan eden pek çok ayet vardır. Çünkü bu iddianın gereği, onların bazı peygamberlerin diliyle uyarılmış olmalarıdır; oysa Kur'an bunu pek çok ayette kesin bir dille reddetmektedir. Nitekim Yâsîn Suresi'ndeki: { لِتُنْذِرَ قَوْمًا مَا أُنْذِرَ آبَاؤُهُمْ فَهُمْ غَافِلُونَ } “Babaları uyarılmamış, bu yüzden gafil kalmış bir kavmi uyarman için” [Yâsîn 36/6] buyruğu böyledir; buradaki { مَا أُنْذِرَ آبَاؤُهُمْ } ifadesindeki 'mâ' (مَا) edatı tahkike göre ism-i mevsûl değil nefy (olumsuzluk) edatıdır ve { فَهُمْ غَافِلُونَ } buyruğundaki 'fâ' (فَ) harfi de buna delalet etmektedir. Yine Kasas Suresi'ndeki: { وَمَا كُنْتَ بِجَانِبِ الطُّورِ إِذْ نَادَيْنَا وَلَكِنْ رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ لِتُنْذِرَ قَوْمًا مَا أَتَاهُمْ مِنْ نَذِيرٍ مِنْ قَبْلِكَ } “Biz [Mûsâ'ya] seslendiğimiz zaman Tûr'un yanında da değildin. Fakat senden önce kendilerine bir uyarıcı gelmemiş olan bir kavmi uyarman için Rabbinden bir rahmet olarak [gönderildin]” [Kasas 28/46] buyruğu; Sebe' Suresi'ndeki: { وَمَا آتَيْنَاهُمْ مِنْ كُتُبٍ يَدْرُسُونَهَا وَمَا أَرْسَلْنَا إِلَيْهِمْ قَبْلَكَ مِنْ نَذِيرٍ } “Oysa biz onlara okuyacakları kitaplar vermemiştik ve senden önce kendilerine hiçbir uyarıcı da göndermemiştik” [Sebe' 34/44] buyruğu; Secde Suresi'ndeki: { أَمْ يَقُولُونَ افْتَرَاهُ بَلْ هُوَ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ لِتُنْذِرَ قَوْمًا مَا أَتَاهُمْ مِنْ نَذِيرٍ مِنْ قَبْلِكَ } “Yoksa 'Onu uydurdu' mu diyorlar? Hayır, o senden önce kendilerine bir uyarıcı gelmemiş olan bir kavmi uyarman için Rabbinden gelen haktır” [Secde 32/3] buyruğu ve bu minvaldeki diğer ayetler bunun delilidir.
وَأَجَابُوا عَنِ الْوَجْهِ الرَّابِعِ: بِأَنَّ تِلْكَ الْأَحَادِيثَ الْوَارِدَةَ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ وَغَيْرِهِ أَخْبَارُ آحَادٍ يُقَدَّمُ عَلَيْهَا الْقَاطِعُ، وَهُوَ قَوْلُهُ: وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا [١٧ \ ١٥] ، وَقَوْلُهُ: كُلَّمَا أُلْقِيَ فِيهَا فَوْجٌ سَأَلَهُمْ خَزَنَتُهَا أَلَمْ يَأْتِكُمْ نَذِيرٌ قَالُوا بَلَى [٦٧ \ ٨ - ٩] ، وَنَحْوُ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Dördüncü veche ise şöyle cevap vermişlerdir: Sahîh-i Müslim ve diğer kaynaklarda geçen o hadisler âhâd haberlerdir; bu haberlerin önüne ise kesin delil (kat‘î nass) olan { وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا } “Biz bir peygamber göndermedikçe azap edici değiliz” [İsrâ 17/15] buyruğu, { كُلَّمَا أُلْقِيَ فِيهَا فَوْجٌ سَأَلَهُمْ خَزَنَتُهَا أَلَمْ يَأْتِكُمْ نَذِيرٌ قَالُوا بَلَى } “Oraya her bir topluluk atıldıkça bekçileri onlara: 'Size bir uyarıcı gelmemiş miydi?' diye sorarlar. Onlar: 'Evet [geldi]' derler” [Mülk 67/8-9] buyruğu ve benzeri ayetler takdim edilir (öncelenir).
وَأَجَابَ الْقَائِلُونَ بِالْعُذْرِ بِالْفَتْرَةِ أَيْضًا عَنِ الْآيَاتِ الَّتِي اسْتَدَلَّ بِهَا مُخَالِفُوهُمْ كَقَوْلِهِ: وَلَا الَّذِينَ يَمُوتُونَ وَهُمْ كُفَّارٌ أُولَئِكَ أَعْتَدْنَا لَهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا [٤ \ ١٨] ، إِلَى آخِرِ مَا تَقَدَّمَ
Fetret mazeretini savunanlar, muhaliflerinin delil getirdiği { وَلَا الَّذِينَ يَمُوتُونَ وَهُمْ كُفَّارٌ أُولَئِكَ أَعْتَدْنَا لَهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا } “Kâfir olarak ölenler için de [tövbe yoktur]. İşte onlar için acı bir azap hazırlamışızdır” [Nisâ 4/18] ayeti ile daha önce zikredilen diğer
مِنَ الْآيَاتِ، بِأَنَّ مَحَلَّ ذَلِكَ فِيمَا إِذَا أُرْسِلَتْ إِلَيْهِمُ الرُّسُلَ فَكَذَّبُوهُمْ، بِدَلِيلِ قَوْلِهِ: وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا [١٧ \ ١٥] . وَأَجَابَ الْقَائِلُونَ بِتَعْذِيبِ عَبَدَةِ الْأَوْثَانِ مِنْ أَهْلِ الْفَتْرَةِ عَنْ قَوْلِ مُخَالِفِيهِمْ: إِنَّ الْقَاطِعَ الَّذِي هُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا يَجِبُ تَقْدِيمُهُ عَلَى أَخْبَارِ الْآحَادِ الدَّالَّةِ عَلَى تَعْذِيبِ بَعْضِ أَهْلِ الْفَتْرَةِ، كَحَدِيثَيْ مُسْلِمٍ فِي صَحِيحِهِ الْمُتَقَدِّمِينَ بِأَنَّ الْآيَةَ عَامَّةٌ، وَالْحَدِيثَيْنِ كِلَاهُمَا خَاصٌّ فِي شَخْصٍ مُعَيَّنٍ، وَالْمَعْرُوفُ فِي الْأُصُولِ أَنَّهُ لَا يَتَعَارَضُ عَامٌّ وَخَاصٌّ ; لِأَنَّ الْخَاصَّ يَقْضِي عَلَى الْعَامِّ كَمَا هُوَ مَذْهَبُ الْجُمْهُورِ، خِلَافًا لِأَبِي حَنِيفَةَ ﵀، كَمَا بَيَّنَاهُ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ.
ayetlere de şöyle cevap vermişlerdir: Bu ayetlerin hükmü, { وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا } “Biz bir peygamber göndermedikçe azap edici değiliz” [İsrâ 17/15] ayetinin delaletiyle, kendilerine peygamberler gönderilip de onları yalanlayanlar hakkındadır. Fetret ehlinden putperestlerin azap göreceğini savunanlar ise muhaliflerinin: “Kat‘î delil olan 'Biz bir peygamber göndermedikçe azap edici değiliz' ayeti, Müslim'in Sahîh'inde geçen mezkûr iki hadis gibi fetret ehlinden bazılarının azap göreceğine delalet eden âhâd haberlere takdim edilmelidir” şeklindeki sözlerine şu cevabı vermişlerdir: Ayet umumidir (geneldir), iki hadis ise muayyen bir şahıs hakkında hastır (özeldir). Usul ilminde bilindiği üzere, umum ile husus arasında teâruz (çatışma) olmaz; çünkü bu yerin dışında da açıkladığımız üzere Ebû Hanîfe rahimehullâh'ın hilafına cumhurun mezhebine göre has olan delil, âmm olan delile takdim edilir (onu tahsis eder).
فَمًا أَخْرَجَهُ دَلِيلٌ خَاصٌّ خَرَجَ مِنَ الْعُمُومِ، وَمَا لَمْ يُخْرِجْهُ دَلِيلٌ خَاصٌّ بَقِيَ دَاخِلًا فِي الْعُمُومِ، كَمَا تَقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ.
Dolayısıyla hususi bir delilin kapsam dışı bıraktığı şey umumdan çıkar, hususi bir delille çıkarılmayan şey ise usulde karara bağlandığı üzere umumun dahilinde kalır.
وَأَجَابَ الْمَانِعُونَ بِأَنَّ هَذَا التَّخْصِيصَ يُبْطِلُ حِكْمَةَ الْعَامِّ ; لِأَنَّ اللَّهَ جَلَّ وَعَلَا تَمَدَّحُ بِكَمَالِ الْإِنْصَافِ، وَأَنَّهُ لَا يُعَذِّبُ حَتَّى يَقْطَعَ حُجَّةَ الْمُعَذَّبِ بِإِنْذَارِ الرُّسُلِ فِي دَارِ الدُّنْيَا، وَأَشَارَ لِأَنَّ ذَلِكَ الْإِنْصَافَ الْكَامِلَ، وَالْإِعْذَارَ الَّذِي هُوَ قَطْعُ الْعُذْرِ عِلَّةٌ لِعَدَمِ التَّعْذِيبِ، فَلَوْ عَذَّبَ إِنْسَانًا وَاحِدًا مِنْ غَيْرِ إِنْذَارٍ لَاخْتَلَّتْ تِلْكَ الْحِكْمَةُ الَّتِي تَمَدَّحَ اللَّهُ بِهَا، وَلَثَبَتَتْ لِذَلِكَ الْإِنْسَانِ الْحُجَّةُ الَّتِي أَرْسَلَ اللَّهُ الرُّسُلَ لِقَطْعِهَا، كَمَا بَيَّنَهُ بِقَوْلِهِ: رُسُلًا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ الْآيَةَ [٤ \ ١٦٥] ، وَقَوْلِهِ: وَلَوْ أَنَّا أَهْلَكْنَاهُمْ بِعَذَابٍ مِنْ قَبْلِهِ لَقَالُوا رَبَّنَا لَوْلَا أَرْسَلْتَ إِلَيْنَا رَسُولًا فَنَتَّبِعَ آيَاتِكَ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَذِلَّ وَنَخْزَى [٢٠ \ ١٣٤] ، كَمَا تَقَدَّمَ إِيضَاحُهُ.
[Fetret ehlini mazur gören] engelleyiciler buna şöyle cevap vermişlerdir: Bu tahsis, âmmın hikmetini iptal eder; çünkü Celle ve Alâ kemâl-i insafıyla övünmüş ve dünya yurdunda peygamberlerin uyarısıyla azap edilecek kimsenin mazeretini ve tutunacak gerekçesini ortadan kaldırmadıkça azap etmeyeceğini bildirmiştir. Ayrıca bu tam insafın ve mazereti kesip atmanın (i‘zâr), azap etmemenin illeti olduğuna işaret etmiştir. Şayet O, bir tek insanı dahi uyarı olmaksızın cezalandırsaydı, Allah'ın kendisiyle övündüğü bu hikmet bozulur ve Allah'ın ortadan kaldırmak için peygamberler gönderdiği o mazeret ve tutanak o insan lehine sabit olurdu; nitekim O bunu şu buyruğuyla açıklamıştır: { رُسُلًا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ } “Peygamberlerden sonra insanların Allah'a karşı bir hücceti olmasın diye müjdeleyici ve uyarıcı peygamberler [gönderdik]” [Nisâ 4/165]. Yine daha önce açıklandığı üzere: { وَلَوْ أَنَّا أَهْلَكْنَاهُمْ بِعَذَابٍ مِنْ قَبْلِهِ لَقَالُوا رَبَّنَا لَوْلَا أَرْسَلْتَ إِلَيْنَا رَسُولًا فَنَتَّبِعَ آيَاتِكَ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَذِلَّ وَنَخْزَى } “Eğer biz onları ondan önce bir azapla helak etseydik: 'Rabbimiz! Bize bir peygamber gönderseydin de alçalıp rezil olmadan önce ayetlerine uysaydık ya!' derlerdi” [Tâhâ 20/134] buyruğu da böyledir.
وَأَجَابَ الْمُخَالِفُونَ عَنْ هَذَا: بِأَنَّهُ لَوْ سَلَّمَ أَنَّ عَدَمَ الْإِنْذَارِ فِي دَارِ الدُّنْيَا عِلَّةٌ لِعَدَمِ التَّعْذِيبِ فِي الْآخِرَةِ، وَحَصَلَتْ عِلَّةُ الْحُكْمِ الَّتِي هِيَ عَدَمُ الْإِنْذَارِ فِي الدُّنْيَا، مَعَ فَقْدِ الْحُكْمِ الَّذِي هُوَ عَدَمُ التَّعْذِيبِ فِي الْآخِرَةِ لِلنَّصِّ فِي الْأَحَادِيثِ عَلَى التَّعْذِيبِ فِيهَا، فَإِنَّ وُجُودَ عِلَّةِ الْحُكْمِ مَعَ فَقْدِ الْحُكْمِ الْمُسَمَّى فِي اصْطِلَاحِ أَهْلِ الْأُصُولِ. بِـ " النَّقْضِ " تَخْصِيصٌ لِلْعِلَّةِ، بِمَعْنَى أَنَّهُ قَصَرَ لَهَا عَلَى بَعْضِ أَفْرَادِ مَعْلُولِهَا بِدَلِيلٍ خَارِجٍ كَتَخْصِيصِ الْعَامِّ ; أَيْ قَصْرُهُ عَلَى بَعْضِ أَفْرَادِهِ بِدَلِيلٍ، وَالْخِلَافُ فِي النَّقْضِ هَلْ هُوَ إِبْطَالٌ لِلْعِلَّةِ، أَوْ تَخْصِيصٌ لَهَا مَعْرُوفٌ فِي الْأُصُولِ، وَعَقَدَ الْأَقْوَالَ فِي ذَلِكَ صَاحِبُ " مَرَاقِي السُّعُودِ " بِقَوْلِهِ فِي مَبْحَثِ الْقَوَادِحِ:
Muhalifler buna şöyle cevap vermişlerdir: Dünya yurdunda uyarılmamanın ahirette azap edilmemenin illeti olduğu kabul edilse bile; hadislerde ahirette azap edileceği nass ile sabit olduğu için, dünya yurdunda uyarılmama şeklindeki hükmün illeti gerçekleştiği halde ahirette azap edilmeme şeklindeki hüküm gerçekleşmemiştir. Usul âlimlerinin ıstılahında “nakz” olarak adlandırılan hükmün illeti bulunduğu halde hükmün bulunmaması durumu, illeti tahsis etmektir; yani haricî bir delille illeti, mâlûlünün (hükmünün) bazı fertlerine hasretmektir. Tıpkı âmmın tahsisi gibi; yani bir delil sebebiyle onu fertlerinin bir kısmına hasretmek gibidir. Nakzın illeti iptal mi ettiği yoksa tahsis mi ettiği hususundaki ihtilaf usulde bilinmektedir. Merâkı's-Su'ûd sahibi kavâdıh (illeti zedeleyen hususlar) bahsinde bu konudaki görüşleri şu beyitleriyle nazmetmiştir:
مِنْهَا وُجُودُ الْوَصْفِ دُونَ الْحُكْمِ ... سَمَّاهُ بِالنَّقْضِ وُعَاةُ الْعِلْمِ
“Bunlardan biri de vasfın bulunup hükmün bulunmamasıdır... İlim ehli bunu nakz olarak isimlendirmiştir.”
وَالْأَكْثَرُونَ عِنْدَهُمْ لَا يَقْدَحُ ... بَلْ هُوَ تَخْصِيصٌ وَذَا مُصَحِّحٌ
“Çoğunluğa göre bu durum illete zarar vermez... Bilakis o bir tahsistir ve bunu tashih eden de vardır.”
وَقَدْ رُوِيَ عَنْ مَالِكٍ تَخْصِيصٌ ... إِنْ يَكُ الِاسْتِنْبَاطُ لَا التَّنْصِيصُ
“Mâlik'ten tahsis olduğu rivayet edilmiştir... İllet nassa değil istinbata dayandığı takdirde.”
وَعَكْسُ هَذَا قَدْ رَآهُ الْبَعْضُ ... وَمُنْتَقَى ذِي الِاخْتِصَارِ النَّقْضُ
“Bunun aksini de bazıları görmüştür... Muhtasar sahibinin tercihi ise [mutlak] nakzdır.”
إِنْ لَمْ تَكُنْ مَنْصُوصَةً بِظَاهِرٍ ... وَلَيْسَ فِيمَا اسْتُنْبِطَتْ بِضَائِرِ
“Açık bir nass ile sabit olmamışsa... İstinbat edilen illette ise zarar vermez;”
إِنْ جَا لِفَقْدِ الشَّرْطِ أَوْ لِمَا مَنَعَ ... وَالْوَفْقُ فِي مِثْلِ الْعَرَايَا قَدْ وَقَعَ
“Eğer bir şartın yokluğundan veya bir engelden ötürü gelmişse... Araya meselesi gibilerde ise ittifak vaki olmuştur.”
فَقَدْ أَشَارَ فِي الْأَبْيَاتِ إِلَى خَمْسَةِ أَقْوَالٍ فِي النَّقْضِ: هَلْ هُوَ تَخْصِيصٌ، أَوْ إِبْطَالٌ لِلْعِلَّةِ، مَعَ التَّفَاصِيلِ الَّتِي ذَكَرَهَا فِي الْأَقْوَالِ الْمَذْكُورَةِ.
Müellif bu beyitlerde nakzın tahsis mi yoksa illeti iptal mi olduğu hususundaki beş görüşe ve bu görüşlerde zikrettiği detaylara işaret etmiştir.
وَاخْتَارَ بَعْضُ الْمُحَقِّقِينَ مِنْ أَهْلِ الْأُصُولِ: أَنَّ تَخَلُّفَ الْحُكْمِ عَنِ الْوَصْفِ إِنْ كَانَ لِأَجْلِ مَانِعٍ مَنَعَ مِنْ تَأْثِيرِ الْعِلَّةِ، أَوْ لِفَقْدِ شَرْطِ تَأْثِيرِهَا فَهُوَ تَخْصِيصٌ لِلْعِلَّةِ، وَإِلَّا فَهُوَ نَقْضٌ وَإِبْطَالٌ لَهَا، فَالْقَتْلُ الْعَمْدُ الْعَدُوَّانُ عِلَّةٌ لِوُجُوبِ الْقِصَاصِ إِجْمَاعًا.
Usulcülerden bazı muhakkik âlimler şu görüşü tercih etmişlerdir: Hükmün vasıftan geri kalması, illetin tesirine mâni olan bir engelden dolayı yahut illetin tesir şartının bulunmamasından ötürü ise bu, illetin tahsisidir; aksi takdirde illetin nakzı ve iptalidir. Nitekim kasten ve haksız yere adam öldürmek icmâ ile kısasın vücubunun illetidir.
فَإِذَا وُجِدَ هَذَا الْوَصْفُ الْمُرَكَّبَ الَّذِي هُوَ الْقَتْلُ الْعَمْدُ الْعُدْوَانُ، وَلَمْ يُوجَدِ الْحُكْمُ الَّذِي هُوَ الْقِصَاصُ فِي قَتْلِ الْوَالِدِ وَلَدَهُ لِكَوْنِ الْأُبُوَّةِ مَانِعًا مِنْ تَأْثِيرِ الْعِلَّةِ فِي الْحُكْمِ، فَلَا يُقَالُ هَذِهِ الْعِلَّةُ مَنْقُوضَةٌ، لِتَخَلُّفِ الْحُكْمِ عَنْهَا فِي هَذِهِ الصُّورَةِ، بَلْ هِيَ عِلَّةُ مَنَعَ مِنْ تَأْثِيرِهَا مَانِعٌ، فَيُخَصَّصُ تَأْثِيرُهَا بِمَا لَمْ يَمْنَعْ مِنْهُ مَانِعٌ.
Kasten ve haksız yere adam öldürme şeklindeki bu mürekkep vasıf bulunduğu halde; babanın çocuğunu öldürmesi durumunda babalık vasfı, illetin hükme tesir etmesine bir mâni teşkil ettiği için kısas hükmü gerçekleşmediğinde, bu surette hüküm geri kaldı diye 'Bu illet nakzedilmiştir' denilmez. Bilakis o, bir engelin tesirine mâni olduğu bir illettir; dolayısıyla onun tesiri, mâni bulunmayan hallere tahsis edilir.
وَكَذَلِكَ مَنْ زَوَّجَ أَمَتَهُ مِنْ رَجُلٍ، وَغَرَّهُ فَزَعَمَ لَهُ أَنَّهَا حُرَّةٌ فَوَلَدَ مِنْهَا، فَإِنَّ الْوَلَدَ يَكُونُ حُرًّا، مَعَ أَنَّ رِقَّ الْأُمِّ عِلَّةٌ لِرِقِّ الْوَلَدِ إِجْمَاعًا ; لِأَنَّ كُلَّ ذَاتِ رَحِمٍ فَوَلَدُهَا بِمَنْزِلَتِهَا ; لِأَنَّ الْغُرُورَ مَانِعٌ مَنَعَ مِنْ تَأْثِيرِ الْعِلَّةِ الَّتِي هِيَ رِقُّ الْأُمِّ فِي الْحُكْمِ الَّذِي هُوَ رِقُّ الْوَلَدِ.
Aynı şekilde, cariyesini bir adamla evlendirip onu aldatarak hür olduğunu iddia eden ve o kadından bir çocuk dünyaya gelen kimsenin durumu da böyledir; annenin köle olması icmâ ile çocuğun köle olmasının illeti olduğu halde çocuk hür olur; zira her rahim sahibi kadının çocuğu kendi statüsündedir. Çünkü bu aldatma (gurûr), annenin köleliği olan illetin çocuğun köleliği olan hükme tesir etmesini engelleyen bir mânidir.
وَكَذَلِكَ الزِّنَى ; فَإِنَّهُ عَلِمَ لِلرَّجْمِ إِجْمَاعًا.
Aynı şekilde zina da icmâ ile recmin illetidir.
فَإِذَا تَخَلَّفَ شَرْطُ تَأْثِيرِ هَذِهِ الْعِلَّةِ الَّتِي هِيَ الزِّنَى فِي هَذَا الْحُكْمِ الَّذِي هِيَ الرَّجْمُ، وَنَعْنِي بِذَلِكَ الشَّرْطِ الْإِحْصَانَ، فَلَا يُقَالُ إِنَّهَا عِلَّةٌ مَنْقُوضَةٌ، بَلْ هِيَ عِلَّةٌ تَخَلَّفَ شَرْطُ تَأْثِيرِهَا، وَأَمْثَالُ هَذَا كَثِيرَةٌ جِدًّا، هَكَذَا قَالَهُ بَعْضُ الْمُحَقِّقِينَ.
Zina olan bu illetin recm olan hükme tesir etme şartı —ki bu şartla ihsanı (evli olmayı) kastediyoruz— bulunmadığında, 'Bu illet nakzedilmiştir' denilmez; bilakis o, tesir şartı gerçekleşmemiş bir illettir. Bunun benzerleri pek çoktur; nitekim bazı muhakkik âlimler böyle söylemiştir.
قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: الَّذِي يَظْهَرُ: أَنَّ آيَةَ " الْحَشْرِ " دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ النَّقْضَ تَخْصِيصٌ لِلْعِلَّةِ مُطْلَقًا، وَاللَّهَ تَعَالَى أَعْلَمُ، وَنَعْنِي بِآيَةِ " الْحَشْرِ " قَوْلَهُ تَعَالَى فِي بَنِي النَّضِيرِ: وَلَوْلَا أَنْ كَتَبَ اللَّهُ عَلَيْهِمُ الْجَلَاءَ لَعَذَّبَهُمْ فِي الدُّنْيَا وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذَابُ النَّارِ [٥٩ \ ٣] .
Bu satırların yazarı —Allah onu affetsin— dedi ki: Görünen o ki, Haşr Suresi'ndeki ayet, nakzın mutlak olarak illetin tahsisi olduğuna delildir; doğrusunu en iyi Yüce Allah bilir. Haşr Suresi'ndeki ayetten kastımız, Yüce Allah'ın Benî Nadîr hakkında buyurduğu şu ayettir: { وَلَوْلَا أَنْ كَتَبَ اللَّهُ عَلَيْهِمُ الْجَلَاءَ لَعَذَّبَهُمْ فِي الدُّنْيَا وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذَابُ النَّارِ } “Eğer Allah onlara sürgünü yazmamış olsaydı, elbette onları dünyada azaplandırırdı. Ahirette de onlar için cehennem azabı vardır” [Haşr 59/3].
ثُمَّ بَيَّنَ جَلَّ وَعَلَا عِلَّةَ هَذَا الْعِقَابِ بِقَوْلِهِ: ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ شَاقُّوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ الْآيَةَ [٥٩ \ ٤] ، وَقَدْ يُوجَدُ بَعْضُ مَنْ شَاقَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ، وَلَمْ يُعَذِّبْ بِمِثْلِ الْعَذَابِ الَّذِي عَذَّبَ بِهِ بَنُو النَّضِيرِ، مَعَ الِاشْتِرَاكِ فِي الْعِلَّةِ الَّتِي هِيَ مُشَاقَّةُ اللَّهِ وَرَسُولِهِ.
Sonra Celle ve Alâ bu cezanın illetini: { ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ شَاقُّوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ } “Bu, onların Allah'a ve Resûlü'ne karşı gelmelerinden ötürüdür” [Haşr 59/4] buyruğuyla açıklamıştır. Halbuki Allah'a ve Resûlü'ne karşı gelen (müşâkka eden) illetinde ortak oldukları halde, Benî Nadîr'e verilen azabın benzeriyle cezalandırılmayan başka kimseler de bulunabilmektedir.
فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ تَخَلُّفَ الْحُكْمِ عَنِ الْعِلَّةِ فِي بَعْضِ الصُّوَرِ تَخْصِيصٌ لِلْعِلَّةِ لَا نَقْضٌ لَهَا، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Bu da gösterir ki, bazı durumlarda hükmün illetten geri kalması illetin tahsisidir, nakzı (iptali) değildir. İlim Yüce Allah katındadır.
أَمَّا مَثَلُ بَيْعِ التَّمْرِ الْيَابِسِ بِالرَّطْبِ فِي مَسْأَلَةِ بَيْعِ الْعَرَايَا، فَهُوَ تَخْصِيصٌ لِلْعِلَّةِ إِجْمَاعًا لَا نَقْضَ لَهَا، كَمَا أَشَارَ لَهُ فِي الْأَبْيَاتِ بِقَوْلِهِ:
Araya satışı meselesinde kuru hurmanın yaş hurma ile satılması örneğine gelince; bu, icmâ ile illetin nakzı değil tahsisidir; nitekim müellif beyitlerde şu sözüyle buna işaret etmiştir:
وَالْوَفْقُ فِي مِثْلِ الْعَرَايَا قَدْ وَقَعَ
“Araya meselesi gibilerde ise ittifak vaki olmuştur.”
قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: الظَّاهِرُ أَنَّ التَّحْقِيقَ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ الَّتِي هِيَ: هَلْ يَعْذُرُ الْمُشْرِكُونَ بِالْفَتْرَةِ أَوْ لَا؟ هُوَ أَنَّهُمْ مَعْذُورُونَ بِالْفَتْرَةِ فِي الدُّنْيَا، وَأَنَّ اللَّهَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَمْتَحِنُهُمْ بِنَارٍ يَأْمُرُهُمْ بِاقْتِحَامِهَا، فَمَنِ اقْتَحَمَهَا دَخْلَ الْجَنَّةَ وَهُوَ الَّذِي كَانَ يُصَدِّقُ الرُّسُلَ لَوْ جَاءَتْهُ فِي الدُّنْيَا، وَمَنِ امْتَنَعَ دَخَلَ النَّارَ وَعُذِّبَ فِيهَا، وَهُوَ الَّذِي كَانَ يُكَذِّبُ الرُّسُلَ لَوْ جَاءَتْهُ فِي الدُّنْيَا ; لَأَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا كَانُوا عَامِلِينَ لَوْ جَاءَتْهُمُ الرُّسُلُ.
Bu satırların yazarı —Allah onu affetsin— dedi ki: 'Müşrikler fetret devrinden ötürü mazur sayılırlar mı sayılmazlar mı?' şeklindeki bu meselede tahkik ehlinin benimsediği doğru görüşün şu olduğu anlaşılmaktadır: Onlar dünyada fetret sebebiyle mazurdurlar; kıyamet gününde ise Allah onları içine girmelerini emredeceği bir ateşle imtihan edecektir. O ateşe giren cennete girecektir ki bu kimse dünyadayken kendisine peygamber gelmiş olsaydı onu tasdik edecek olan kimsedir; girmekten imtina eden ise ateşe girecek ve orada azap görecektir ki bu da dünyadayken kendisine peygamber gelmiş olsaydı onu yalanlayacak olan kimsedir. Çünkü Allah, peygamberler kendilerine gelmiş olsaydı ne yapacaklarını hakkıyla bilendir.
وَإِنَّمَا قُلْنَا: إِنَّ هَذَا هُوَ التَّحْقِيقُ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ لِأَمْرَيْنِ:
Bu meselede tahkike dayalı doğru görüşün bu olduğunu iki husustan ötürü söyledik: